مقدمه: رژیم اشغالی و مصنوع اسرائیل فاقد زیر ساختها و عوامل تشکیلدهنده یک دولت ـ ملت است و آنچه از ۱۹۴۸ تا کنون مستمسک نظریهپردازان و سیاستمداران یهود برای تثبیت و بقای دولت قرار گرفته، مذهب بهعنوان عامل همبستگی اجتماعی بوده است. جمعیت اسرائیل برپایه برآورد سال ۲۰۱۸ سازمان مرکزی آمار اسرائیل این رژیم، در حدود ۸ میلیون و ۹۰۷ هزار نفر جمعیت است که ۷۴٫۴ درصد از آنان را یهودیان و ۲۰٫۹ درصد را اعراب اسرائیلی تشکیل دادهاند. جامعه اسرائیل از جمعیت مهاجری تشکیل شده است که از مناطق مختلف جهان در آنجا جمع شده و به هم پیوستهاند. این جمعیت شکلدهنده ملت اسرائیل به عنوان یکی از عناصر اصلی سازنده دولت، به صورت طبیعی و به اراده خویش و طیب خاطر به اسرائیل مهاجرت نکردهاند، بلکه بر اساس طراحی رهبران صهیونیسم و تحت فشارها و گاهی در نتیجه وحشت و هراس ناشی از آزارهای نژادپرستانه مسیحیان اروپا روانه اسرائیل شدهاند. شعار صهیونیسم برای این مهاجرت عبارت بود از: «بازگشت به سرزمین موعود» و «ملت بدون سرزمین برای سرزمین بدون ملت».
موضوع جمعیت برای تشکیل اولین حکومت یهودی، همواره مسئله رهبران اسرائیل بوده و هست، بهطوری که با صرف هزینههای گزاف برای ترغیب یهودیان به مهاجرت به ارض موعود اسرائیل و نیز جلوگیری از بازگشت آنان به کشورهای مبدأ تلاش میکند. بنابراین «مهاجرت معکوس» برای موجودیت کشوری جعلی که بر جمعیت مهاجر متکی است، خطری بزرگ به شمار میرود. حال مسئله این است که بهرغم گذشت ۷۰ سال از تأسیس این رژیم، زمینههای موثر مهاجرت به اسرائیل چه بوده و چه عواملی باعث کاهش این زمینهها شدهاند؟
زمینههای موثر مهاجرت به اسرائیل
الف. زمینه تاریخی
در سال ۱۵۱۶ سلطان سلیم، پادشاه عثمانی، فرمانی مبنی بر منع مهاجرت یهودیان و اقامت آنها در فلسطین و سینا صادر کرد. در سال ۱۸۸۲ با ترور قیصر اسکندر دوم، کینهتوزی نسبت به یهودیان افزایش یافت. همین عامل باعث شد یهودیان باهم تجمع کنند؛ کتاب «خود رهایی» به عنوان سند صهیونیستی منتشر شد و جنبشهای «رواد» یا «بیلو» با هدف تشویق مهاجرت یهودیان به فلسطین شکل گرفتند.(۱) بنگوریون(David Ben-Gurion) اولین نخستوزیر رژیم صهیونیستی در باب ضرورت مهاجرت یهودیان جهان به سرزمین فلسطین میگوید: «مهاجرت به فلسطین بهمنزله خونی است که ادامه حیات اسرائیل را بیمه میکند و ضامن امنیت و آینده اسرائیل است.»(۱) وی در دولت خود قانون تابعیت را در «کنست»( Knesset) به تصویب رساند. در این قانون که در سال ۱۹۵۰ نهایی شد، به همه یهودیان طبق ماده یکم از قانون بازگشت حق میدهد که به عنوان مهاجر به فلسطین بیایند.
ب. یهودستیزی
در قرن ۱۹، اولین راهحلی که به ذهن یهودیان اروپای شرقی رسید، مهاجرت به کشورهایی بود که به یهودیان ظلم نمیشد؛ مانند غرب اروپا و آمریکا. با افزایش یهودستیزی در روسیه تزاری در سالهای۱۸۸۱-۱۸۸۲/۱۸۹۰-۱۸۹۱/۱۹۰۵- ۱۹۱۰ مهاجرت یهودیها افزایش یافت؛ اما ایالات متحده و انگلیس با اتخاذ سیاستهایی مانع از مهاجرت بیشتر یهودیان به آنجا شدند.(۲) عامل یهودآزاری و اعمال فشار بر یهودیان در کشورهای مبدأ مهاجرت یکی از مهمترین عوامل مهاجرت بوده است و بخش عمدهای از مهاجران یهودی تحت تأثیر این عامل به اسرائیل آمدهاند. چنانکه در مقاطعی مانند دهه آخر قرن ۱۹ در پی ترور الکساندر دوم تزار روسیه و دهههای۳۰ و۴۰ قرن بیستم روی کارآمدن نازیها در آلمان و تحولات ناشی از آن در اروپا با شدت گرفتن یهودآزاری در روسیه و آلمان بیکباره شاهد افزایش تعداد مهاجران یهودی به فلسطین هستیم.(۳)
ج. عدم محدودیت در کشورهای کمونیستی
با استقرار نظام کمونیستی در شوروی سابق در سال ۱۹۱۷ و سپس در کشورهای اروپای شرقی نظامهای سیاسی بستهای در این کشورها به وجود آمدند که مهاجرت شهروندان در آنها محدود و بهشدت تحت کنترل بود. در سال ۱۹۹۷ روابط شوروی و اسرائیل قطع شد. این قطع روابط امید هرگونه موفقیت برای جلب رضایت شورویها برای اجازه دادن به یهودیان برای مهاجرت به اسرائیل را به یأس تبدیل کرد. این وضعیت تا سال ۱۹۸۵ با روی کارآمدن گورباچف ادامه داشت. با اصلاحات او بهتدریج روابط مسکو ـ تلآویو بهبود یافت و دو طرف به سمت برقراری ارتباط با یکدیگر پیش رفتند. این وضعیت موجب شد تا شورویها مقررات محدودکننده مهاجرت یهودیان را لغو کنند.
در دهه ۷۰ میلادی که به دلیل سیاست تشنجزدایی، فضایی برای مهاجرت یهودیان از کشورهای کمونیستی فراهم آمد، حدود ۲۵۰ هزار یهودی از شوروی مهاجرت کردند، اما از این تعداد حدود۱۴۰ هزار نفر راهی اسرائیل شدند و بقیه راه کشورهای غربی را در پیش گرفتند. در سال ۱۹۸۶ تعداد یهودیان شوروی که به اسرائیل رفته بودند ۹۵۰۵ نفر بود. اینرقم هر سال افزایش پیدا کرد. در سال۱۹۹۰ به تعداد ۱۹۹۵۱۶ نفر و در سال ۱۹۹۱ به ۱۷۶۱۰۰ نفر رسید. این رقم در سالهای بعد رو به کاهش نهاد و در سال ۱۹۹۸ به رقم ۵۶۷۰۰ نفر رسید. علت اصلی تمایل به مهاجرت از کشورهای کمونیستی محدودیتهایی بود که در نتیجه اجرای روشهای سوسیالیستی برای افراد جامعه به وجود میآمد. چنین وضعیتی در کشورهای سوسیالیستی موجب شده بود تا افراد از لحاظ سیاسی، اقتصادی و اجتماعی خود را محدود و در تنگنا و حقوق سیاسی اجتماعی خود را سلب شده احساس کنند. لذا تلاش برای مهاجرت از کشورهای سوسیالیستی به عنوان جریانی فراگیر در آمد که هرگاه امکانی برای ظهور مییافت شدت میگرفت.(۴)
د. کشور شیر و عسل
اسرائیل از ابتدای تأسیس با مصادره املاک فلسطینیها، تسلط بر نفت و استثمار آن در صحرای سینا، دریافت هفتصد میلیون دلار (به صورت سالیانه) به عنوان غرامت از آلمان، دریافت کمکهای مستمر از آمریکا (۳٫۵ میلیارد دلار در سال) و… باعث شکوفایی اقتصادش شد.(۵) اسرائیل به عنوان مدینه فاضله یهودیان که میتواند سعادت، رفاه و زندگی امنی را برای آنها فراهم کند مطرح گردید. در بدو ورود مهاجران یهودی تلاش برای جذب آنها از طریق تأمین مسکن، شغل، آموزش و فراهم کردن امکانات رفاهی آغاز شد. تحت تأثیر اقدامات اسرائیل و تبلیغات گسترده آن، بسیاری از یهودیان مهاجرت به این رژیم را به عنوان راهی برای دستیابی به زندگی بهتر انتخاب کردند.(۶)
علل آغاز پدیده مهاجرت معکوس
در دوره سالهای ۱۹۴۸ و۱۹۶۰، دوران طلایی مهاجرت یهودیان به فلسطین اشغالی بود. مهاجرت یهودیان در این برهه به میزان ۶۵ درصد در افزایش جمعیت صهیونیستها تأثیر داشت. از این تاریخ به بعد و به دنبال کاهش مشوقهای مهاجرت و اوضاع بهتر کشورهای محل سکونت یهودیان، میزان مهاجرت آنها بهخصوص در دهه ۷۰ قرن گذشته به شکل قابل ملاحظهای کاهش یافت. اما پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سابق در آغاز دهه ۹۰، رژیم اسرائیل توانست بیش از یک میلیون مهاجر یهودی روس را جذب کند و در اراضی اشغالی فلسطین اسکان دهد. به دنبال مهاجرت این تعداد یهودی از سال ۱۹۹۱ تا ۲۰۰۱، میزان مشارکت جمعیت یهودیان اسرائیل به ۶۹ درصد رسید و اینگونه بود که مهاجران یهودی روس، اکثریت یهودیان رژیم صهیونیستی را تشکیل دادند(۷)، لیکن طی چند سال گذشته، مهاجرت یهودیان به اسرائیل در مقایسه با دو دهه گذشته با کاهش شدیدی مواجه بوده است. اولین نشانههای کاهش مهاجرت یهودیان از سال ۲۰۰۱ میلادی شروع شد. آغاز مهاجرت معکوس یهودیان از سرزمینهای اشغالی نیز سال ۲۰۰۴ بوده است. در این سال، بیش از ۱۶۵۰۰ نفر، سرزمینهای اشغالی را ترک کردند. بیشتر این افراد پزشکان، مهندسان، متخصصان و دانشمندانی بودند که دنبال فرصت کاری بهتر و پر درآمدتر در کشورهای اروپایی یا آمریکا بودند.
الف. بحران هویت ملی
مهمترین عنصر هویتی در یک جامعه همدلی است. به این معنا که مردم یک کشور باید احساس کنند که متعلق به یک خاک و آب هستند و سرنوشت آنها یکی است. در این باره باید گفت که مهاجرت معکوس در اسرائیل تا حد زیادی زاییده این بحران هویتی است که تلآویو در مدیریت آن با چالشی سخت مواجه است. بهرغم همه تلاشهایی که رژیم صهیونیستی برای هویتسازی داشته است، اما پدیده رو به رشد مهاجرت معکوس، آن هم در برخوردهای نظامی با اعراب فلسطینی نشاندهنده عدم موفقیت رژیم صهیونیستی در هویت سازی است.(۸)
جمعیت یهودی اسرائیل از ۱۰۲ کشور مختلف گردهم آمدهاند. آنان در فرهنگ، زبان و نژاد اختلافات شدید دارند و نمیتوانند با یکدیگر احساس هویت مشترک که تشکیل دهنده یک ملت است، داشته باشند. در واقع، هنوز «کیستیِ» اعضای این جامعه مبهم است و همین امر، فلسفه وجودی اسرائیلیها را متزلزل میسازد. رژیم اسرائیل خود را دولتی یهودی میخواند، اما این به چه معناست؟ ما اسرائیلی هستیم یا یهودی؟ ملیت ما چیست؟ خلاصه کلام آنکه روح کلی و حاکم بر فرهنگ ما کدام است؟ طرح پرسشهایی از این قبیل که حکایت از مبهم بودن چیستیِ واقعی هویت اسرائیلی دارد، بیانگر این واقعیت است که گسست هویتی، مانع از شکلگیری ثبات اجتماعی بر مبنای هویت واحد میشود.
این رژیم ترکیبی از یهودیان شرقی و غربی با فرهنگهای متفاوت و حتی از نژادهای مختلف است. موانع و مشکلاتی که برای استحاله گروههای مختلف یهودی و یکپارچه شدن آنها در یک فرهنگ ملی وجود دارد از یک طرف و تبعیضهایی که بین گروههای مختلف یهودی وجود دارد از طرف دیگر موجب میشود تا یهودیانی که احساس میکنند در جامعه اسرائیل چندان جدی گرفته نمیشوند، آهنگ مهاجرت از اسرائیل را سردهند و بکوشند که در جای دیگری، غیر از اسرائیل زندگی خود را بنا نهند.(۹)
ب. بحران اقتصادی
اقتصاد، مهمترین عامل مشوق یهودیان به مهاجرت به اسرائیل به شمار میرود، بهویژه پس از اینکه کشورهای مختلف،درهای خود را به روی مهاجرت یهودیان گشودهاند. از همین جاست که مراکز تصمیمگیری جنبش صهیونیسم و دولت عبری در تلاش هستند تا یهودیان را با مشوقهای اقتصادی به مهاجرت به اسرائیل ترغیب کنند تا اینکه یهودیان، زمانی که شرایط زندگی در اسرائیل و هر دولت دیگری که امکان مهاجرت یهودیان به آنها وجود دارد با هم مقایسه میکنند، ترجیح بدهند که به فلسطین اشغالی مهاجرت کنند. وعده رفاه و درآمد خوب، اصلیترین محرک مهاجرت یهودیان جهان به سرزمین اشغالی است.
آمار و دادهها حاکی از آنند که میانگین درآمد ماهانه هر فرد اسرائیلی در سال ۲۰۱۶، ۳۰۰۰ دلار است. این رقم، پایینترین میزان درآمد در میان کشورهای توسعه یافته است. اما آزار دهندهترین مسئله اقتصادی برای اسرائیلیها هزینههای بالای قیمت مسکن است. یک شهروند اسرائیلی مجبور است به طور متوسط، ۱۱ سال مستمر به کار و فعالیت بپردازد تا قادر به خرید یک واحد آپارتمان شود، در حالی که اگر همان شهروند در ایالات متحده آمریکا باشد در طول ۵ سال کار میتواند یک واحد آپارتمان داشته باشد. این میزان در انگلیس ۵ سال، فرانسه ۶ سال و در هلند ۴ سال است. از نظر میزان قیمت سوخت نیز اسرائیل، بالاترین هزینه را در بین کشورهای جهان داراست.
اسرائیل در سال ۲۰۰۴ به دلیل شرایط نابسامان امنیتی، بودجه تأمین اجتماعی و تسهیلاتی شهروندان را کاهش داد که موجب شد اقشار کم درآمد و آسیبپذیر از آن متضرر شوند. بیشتر این اقشار، ساکنان شهرهای به اصطلاح توسعهیافته واقع در شمال و جنوب اسرائیل و از طبقات آسیبپذیر شرقیتبار و یهودیان مهاجر روسی بودند. وزارت دارایی، در سال ۲۰۰۶، طرحهایی را در زمینه کاهش بودجه رفاه اجتماعی به میزان ۵ میلیارد، ارایه کرد. بهطورکلی، بحران اقتصادی دهه گذشته، بسیاری از یهودیان طبقه متوسط را به مهاجرت معکوس واداشت. در واقع بحران اقتصادی همواره یکی از قویترین انگیزهها را برای مهاجرت معکوس ایجاد میکند و این مقوله در نظر ساکنان سرزمینهای اشغالی، اهمیت ویژهای پیدا کرده است.
ج. بحران امنیتی
شاید مهمترین عامل مهاجرت معکوس، ناامن بودن زندگی در اسرائیل است. اسرائیل در طول دوران حیات خود همواره با جنگ با کشورهای عربی، مبارزه با مبارزان فلسطینی و لبنانی و اعتراض و شورش مردم فلسطین روبهرو بوده است. این وضعیت از اسرائیل چهرهای ناامن و دارای ریسک بالا برای زندگی کردن ترسیم کرده است. از اینرو بسیاری از یهودیان برای گریز از شرایط ناامن دست به مهاجرت از اسرائیل میزنند.(۱۰) از جمله شعارها و اهداف بزرگ جنبش صهیونیسم، ایجاد پناهگاه امن برای سراسر یهودیان جهان بود؛ اما برخلاف اندیشه «هرتصل» که معتقد بود با پیدایش دولت جدید، وطن امن یهودیان ایجاد خواهد شد، وطن امن پدید نیامد و اسرائیل هم اکنون و در قرن بیست و یکم در تدارک امنیت مورد نظر شکست خورده است.
در حقیقت، افزایش ناامنی یکی از دغدغههای اسرائیلیها بهویژه طی سالهای اخیر بوده است. مهاجرانی که قرار بود با آمدن به اسرائیل از زندگی خوب و مرفهی برخوردار باشند، اکنون با خلأ در اولین نیاز بشری یعنی امنیت مواجه هستند و سیاستهای جنگطلبانه تلآویو باعث شده تا مهاجران مقیم، هرچه بیشتر با ناامیدی و یاس مواجه شوند و سودای رفتن به سایر کشورها را در سر بپرورانند.(۱۱)
د. درگیری با جبهه مقاومت
مقامات رژیم صهیونیستی از سال ۲۰۰۸ تا کنون چهار جنگ در سالهای ۲۰۰۸، ۲۰۱۲، ۲۰۱۴ و ۲۰۱۸ علیه غزه به راه انداختهاند. درنتیجه امروز یهودیان به این نتیجه رسیدهاند که مهاجرت به سرزمینهای اشغالی نه تنها رهآورد مثبتی ندارد، بلکه جنگطلبى دولت نتانیاهو سبب افزایش نگرانیهای امنیتی آنها از جمله نگرانی در حوزه اقتصاد شده است.
در جنگ پنجاه روزه سال ۲۰۱۴ علیه غزه، حماس برای نخستین بار از موشکهایی با برد ۱۳۰ کیلومتر استفاده کرد و طی حملات خود توانست فرودگاه بنگوریون، اطراف نیروگاه دیمونا(Dimona)، مقر نخستوزیر رژیم صهیونیستی و ساختمان کنست را هدف قرار دهد. بدین ترتیب این حملات موشکی و عملکرد دفاعی مقاومت نشان داد که قدرت بازدارندگی اسرائیل بهشدت آسیبپذیر است. بسیاری از شهروندان اسرائیلی مجبور شدند شبها را به دلیل افزایش ناامنی که نتیجه جنگافروزی کابینه نتانیاهو بود، در چادر و خارج از منازلشان بگذرانند. نشریه فارین پالیسی(Foreign Policy) آمریکا نیز چندی پیش گزارشی را بر اساس آمارهای اداره مهاجرت اسرائیل تهیه کرد که طبق آن در خوشبینانهترین حالت حدود هفتصد و پنجاه هزار نفر، با بیش از ده درصد جمعیت فلسطین اشغالی خارج از اسرائیل اقامت دارند. همچنین بر اساس نظرسنجی روزنامه هاآرتص(Haaretz)، بیش از یک سوم ساکنان سرزمینهای اشغالی نیز خواهان ترک این مناطق هستند و تمایل به خروج از اسرائیل در میان جوانان، به مراتب بیشتر است.
پینوشتها:
۱- داغر، ربیع، ۱۳۹۱، «اسرائیل و درگیری دائمی»؛ تهران: انتشارات ساقی: ص۶
۲- افتخاری، اصغر، ۱۳۸۰، «جامعه شناسی اسرائیل»؛ تهران: نشر مرکز پژوهشهای علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه: ص۴۴
۳- داغر، ۱۳۹۱: ص۱۰۶
۴- قاسمی، حاکم، ۱۳۸۸، «عوامل ساختاری بحران امنیتی در اسرائیل»؛ تهران: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی: ص۲۲۴
۵- همان: صص۲۲۶-۲۲۹
۶- داغر، ۱۳۹۱: ۱۳۶
۷- قاسمی، ۱۳۸۸: ۲۳۰
۸- السهلی، نبیل، «یهودیان و افزایش مهاجرت معکوس»، روزنامه رسالت ۱۰/۴/۱۳۸۵: ص۸
۹- نجات، سیدعلی ۱۳۹۳، «تسلیحات هستهای اسرائیل و پیامدهای آن در خاورمیانه»؛ فصلنامه مطالعات منتنهای: اسرائیل شناسی، سال شانزدهم، شماره ۱: ص۱۲
۱۰- قاسمی، ۱۳۸۸: ۲۳۳
۱۱- سیمبر، رضا، ۱۳۹۳، «بحران هویت و مهاجرت معکوس در رژیم صهیونیستی»، تهران: نشر اندیشکده یقین: ص۲۴