گویا کرونا نیامده که برود و دستکم این ویروس در کنار سایر میکروبها و ویروسها جا خوش خواهد کرد. اگر خیلی خوشبینانه بیندیشیم، به نظر میرسد در آینده قرار است که این ویروس با وجود کنترل شدن، هرازگاهی انسانها را بیازارد و یا بیشتر به بهداشت و پیشگیری دعوت کند. در دوران کرونا، دینگرایی، خداباوری و اساساً باورها شکل و شمایل متفاوتی یافتهاند و گویا باید توجه بیشتر به دین و خداگرایی گستردهتری را انتظار داشته باشیم و پایبندی به باورها عمدتاً شکل جدیتر و جدیدتری به خود خواهد گرفت. هر چند این یکی از فرصتها و زیباییهای جدید در زندگی ماوراگرایی ماست، اما تهدیدات ویژهای را هم در پاسخ به نیازهای عاطفی و زندگی دینی انسان معاصر به ارمغان میآورد.
در این نوشتار سعی خواهد شد در گونه تبیینی ـ توصیفی و به صورتی آیندهپژوهانه، زندگی پساکرونا را به شیوه اسنادی و طوفان ذهنی ترسیم کنیم و پارهای از صورتهای زندگی دینی پیش رو را با زبان حدس به نظاره بنشینیم.
۱٫ دینگرایی در پساکرونا
حوادث و بیماریها باعث میشوند که انسان افزون بر توجه به پاسخگویی به نیازهای جسمی و درمانی، به نیازهای روحی و روانی نیز اهمیت دهد. در این میان دینداران و مذهبیها به سبب وابستگی به آئینی خاص میتوانند موجبات التیام خود و دیگر انسانها را فراهم آورند؛ اما غیرمتدیّنان از خلأ معنوی رنج میبرند. پیروان ادیان، بهویژه دین اسلام با کتاب و سنت به یاری خود و دیگران میآیند. شیعه و مکتب اهلبیت«ع» دارای آموزههای الهی، توصیههای معصومان«ع» و بهویژه ادعیه و پناهگاه تمام لحظههای مراجعهکنندگان است. این مکتب با برخورداری از قرآن مجید، نهجالبلاغه، صحیفه سجادیه، مفاتیحالجنان از چنان غنائی برخوردار است که هر زمانی که به آن مراجعه شود، آموزه یا دعایی برای درمان نگرانی و ایجاد آرامش دارد. سرعت حوادث در هنگام گسترش کرونا نشان داد که مسلمانان، بهخصوص شیعیان بارها به این گنج عظیم پناه و از آن سود بردهاند. این ظرفیت پس از کرونا نیز در زندگی افراد باقی میماند و بهنحوی در سبک رفتاری آنان نهادینه میشود.
۲٫ رفتار دینی در بوته آزمایش تغییر و تسامح
اگر واکسن کرونا یا داروی آن کشف نشود یا دیر و یا حتی زود کشف شود، طبق نظر دانشمندان ویروسشناس، با وجود درمان و دارو، باز احتمال دارد که این ویروس بماند و همانند دیگر ویروسها، تا آخر حیات جهان، انسان را تهدید کند.(۱) بنابراین دیگر نباید انتظار رفتارهای دینی پیش از کرونا را داشته باشیم. کرونا باعث شده که در مورد بسیاری از روشها در انجام امور دینی تجدید نظر شود و رویکردهای جدید حتی بهنحوی به صورت عادت درآیند.
این تغییر رفتار به یقین آسیبهایی نیز خواهد داشت، زیرا دسترسی حضوری و یادگیری امور دینی از مبلغان و عالمان دینی را کاهش میدهد، برداشتهای شخصی نسبت به آموزههای دینی بیشتر میشوند و عمل طبق سلیقه فردی نهادینه میشود. همچنین وقتی حضور چندان مرسوم نباشد، نرفتن به اماکن مذهبی کمکم برای برخی از افراد بیرونق میشود و انجام امور دینی را به بعد موکول و چه بسا فراموش میکنند. مثلاً کسی که شبهای جمعه برای دعای کمیل به مسجد و در روز جمعه برای نماز به مصلی میرفت، دیگر نمیتواند همواره خود را پایبند به استفاده از آنها در فضای مجازی کند. فراموشی یا تقلیل رفتار دینی برای برخی از دینداران، آسیب پساکرونا خواهد بود. این رویکرد باعث میشود که کمکم شاهد تسامح در دینداری و حتی سکولاریسم باشیم. در اینگونه موارد دیگر شاهد حساسیتها و غیرت دینی نیستیم و در فضای مجازی نیز دینگرایی به سبب عدم حضور در مراکز دینی از دست میرود.
از جمله اموری که از حساسیت آن کاسته میشود امر به معروف و نهی از منکر است چون جمع چندانی وجود ندارد تا یکدیگر را به نیکیها دعوت و از بدیها نهی کنیم. اگرچه شکل جدید آن در فضای مجازی قابل تصور و بعضاً سهلتر است؛ اما به سبب کاهش ارتباطات فیزیکی و حضوری، آگاهی از رفتارهای درست و اصلاح آنها در اجتماعات دینی کاهش مییابد و تسامح بیشتری روی میدهد.
از نمونههای دیگر در تغییر رفتار دینی، نگاه عاطفی و اخلاقی و حتی بوسیدن بزرگترها و بچههاست که در آموزههای دینی سفارش میشود؛ ولی در ایام کرونا، پزشکان عفونی توصیه کردهاند که برای همیشه باید این رفتار را کنار گذاشت، زیرا ممکن است کسی کرونا داشته باشد و به نوزادان، کودکان و بزرگسالان انتقال دهد.(۲) نتیجه این دستور حذف بسیاری از رفتارهای عاطفی و دینی است، چه رسد به بوسیدن پای والدین که بعضاً مورد سفارش اخلاقیون و عرفای اسلامی است. سورالمؤمن جای خود را دارد که وارد بحث آن نمیشویم.
۳٫ خداگرایی از نتایج کرونا و شرور
حوادث و شرور طبیعی و حتی انسانی ممکن است برای برخی از اشخاص، ضعفهای اعتقادی و اخلاقی به وجود آورد؛ ولی برای اکثر انسانهایی که فطرتشان پاک یا کمتر آلوده شده است، زمینه روی آوردن به خدا و دینگرایی بیشتر فراهم میشود. قرآن، فلسفه وجود شرور و مشکلات را آزمایش معرفی میکند: «ما شما را به بد و نیک و خیرات و شرور عالم مبتلا میکنیم تا شمارا بیازماییم.»(۳)
۴٫ دعوت لینکها و رباتها به زیارات و عبادات
یکی از آداب زیارت و آرامشبخشی برای مردم، حضور زائر نزد مزور (زیارت شونده) و زیارت از نزدیک و بعضاً لمس و گرفتن ضریح است. در زمان اپیدمی کرونا این رفتارها ممکن نیست و پس از بازگشایی حرمها و زیارتگاهها هم پیوسته سفارش میشود که به این مکانها نزدیک نشویم و آنها را لمس نکنیم؛ یعنی زیارت و توسل با فاصله مکانی. وقتی این رفتار را در کنار زیارتهای مجازیای که توسط لینکها تحقق یافتهاند قرار میدهیم، بهنحوی میتوانیم رفتار آینده متدینان را در زیارت شخصیتها و حرمها حدس بزنیم.
در این راستا داشتن فهرستی از لینکهای دینی، مذهبی و معنویتافزا برای دینداران، عادی و بخشی از آیکونهای گوشیهای مشتاقان خواهد بود. اما سئوال اساسی این است که آیا این رویکرد میتواند عطش زیارت را سیراب کند و تسکین نیازهای عاطفی افراد باشد؟
۵٫ احیای سنتهای بهداشتی دینی
اسلام پاک