حضرت آیت‌الله العظمی مجتبی تهرانی(ره)

شادمانی از رعایت ادب و انجام وظیفه
گفتیم که اهل معرفت درجۀ اوّل ادب را در ارتباط با سه حالت درونی مطرح می‏کنند؛ خوف، رجا و سُرور. ما خوف و رجا را مفصّلاً توضیح دادیم و حالا برای جمع کردن بحث، اشاره‏ای هم به بحث سرور خواهیم داشت. انسان مؤدّب باید در حال سرور حدود الهی را رعایت کرده و بی‏ادبی نکند؛ یعنی وقتی عمل صالحی انجام می‏دهد، از یک ‏طرف خوشحال و مسرور باشد از اینکه توانسته در مسیر معنویات گام بردارد و وظایف الهی‏اش را انجام دهد و از طرف دیگر باید مراقب باشد در این خوشحالی افراط نکرده و به‏ حدّی شادی نکند که نسبت به مولایش جرأت پیدا کرده و مرتکب بی‏ادبی شود. این مقتضای پایین‏ترین درجۀ ادب است.

پرهیز از سرور افراطی و سرمستی
این مطالب در روایات ما هم آمده است که انسان طبیعتاً از انجام عبادات مسرور می‏شود، امّا باید حدّ اعتدال آن را حفظ کند. انسانی که برای خدا، عمل خیری را انجام داده، از اینکه توانسته به وظیفه‏اش عمل کند، فرح و شادی در دلش می‏افتد که مطلوب است؛ امّا باید مواظب باشد که این سرور به ‏حدّی نرسد که او نسبت به مولایش جرأت پیدا کند. شادی و فرح حساب‏نشده، اصلاً مورد پسند مولا نیست و قرآن کریم هم می‏فرماید: «إِنَّ‏ اللَّهَ‏ لاُیحِبُّ‏ الْفَرِحینَ؛(۱) خدا سرمستان را دوست ندارد.» منظور از فرحین در اینجا، کسانی هستند که شادی حساب‏نشده و بیجا دارند.
سرور بی ‏حدّ و مرز، یعنی شادی افسارگسیخته و مهارنشده که انسان را به مرزشکنی می‏کشاند و حتّی ممکن است انسان را از نظر حالات درونی به «اِدلال» برساند؛ ادلال یعنی انسان در مقابل مولای خود بایستد و نعمت‏هایی که او به وی عطا کرده را به رخ مولایش بکشد! یعنی طلبکارانه به ولی‏نعمت خود که تمام وجودش از اوست، بگوید: «من» این کارهای خیر را انجام دادم! من این کارهای زشت را ترک کردم و…! با آنکه فراموش کرده است تمام این کارهای خیر، به ‏خاطر وجود نعمت‏هایی بوده که خدا به او عنایت کرده است؛ اصلاً تمام وجود او، فیض و عنایت خداست. حال چطور او این‏قدر بی‏ادبانه و بی‏شرمانه بر مولای خود ادلال می‏کند؟! این حالت از زشت‏ترین و بی‏ادبانه‏ترین حالاتی است که ممکن است برای یک عبد پیش بیاید و او را کلّاً ساقط کند.

۱ـ‌ «اِدلال» نتیجۀ افراط در سرور
در روایتی آمده: «یَدْخُلُ رَجُلَانِ الْمَسْجِدَ أَحَدُهُمَا عَابِدٌ وَ الْآخَرُ فَاسِقٌ»؛ دو نفر وارد مسجد می‏شوند، درحالی که یکی عابد است و دیگری گناه‏کار. «فَیَخْرُجَانِ مِنَ الْمَسْجِدِ وَ الْفَاسِقُ صِدِّیقٌ وَ الْعَابِدُ فَاسِقٌ»؛ پس از مدّتی این دو نفر از مسجد خارج می‏شوند در حالی که آن فاسق، در زمرۀ صدّیقین وارد شده است و آن عابد، جزء گنه‏کاران شده است! سؤال پیش می‏آید چرا جای این دو نفر عوض شد؟! حضرت دلیلش را ذکر می‏کنند و می‏فرمایند: «وَ ذَلِکَ أَنَّهُ یَدْخُلُ الْعَابِدُ الْمَسْجِدَ وَ هُوَ مُدِلٌّ‏ بِعِبَادَتِهِ وَ فِکْرَتُهُ فِی ذَلِکَ»؛ آن عابد به این دلیل با حال فسق از مسجد خارج شد که ادلال داشت و دلش به اعمال خیرش خوش بود و از خدا طلبکار بود! برای همین فکر، ساقط شد و جزء فاسقین قرار گرفت. «وَ یَکُونُ فِکْرَهُ الْفَاسِقِ فِی التَّنَدُّمِ عَلَى فِسْقِهِ فَیَسْتَغْفِرُ لِلَّهِ مِنْ ذُنُوبِهِ»؛(۲) امّا آن فاسقی که صدّیق شد، حالت ندامت داشت و از خدا آمرزش طلب می‏کرد. همین خوف از گذشته، امید داشتن به مغفرت الهی و پناه بردن به رحمت خدا، باعث نجات او شد.
در روایت دیگری آمده است: «إِنَّ الْمُدِلَّ‏ بِعَمَلِهِ لَا یَصْعَدُ مِنْ عَمَلِهِشَیْ‏ءٌ»؛(۳) همانا هیچ عملی از اعمال شخص مدلّ بالا نمی‏رود و اصلاً مقبول درگاه خدا واقع نمی‏شود. این روایات نشان می‏دهد ادلال چه اثر مخرّبی دارد و در حقیقت انسان را به‏ طور کلّی ساقط می‏کند.

۲ـ «اتّکال بر عبادات» نتیجۀ سوء دیگر
یکی دیگر از پیامدهای سرور بیش از اندازه و افراط‏گونه نسبت به عمل، اتّکال بر عمل است. ما در روایات بسیاری داریم که انسان بر اثر حبّ نفس، اتّکال بر عمل پیدا می‎کند و همین اتّکال بر عمل، او را سقوط می‎دهد. اتّکال بر عمل یعنی دلخوش کردن و امیدوار شدن به اینکه اعمال عبادی و طاعاتی که انسان انجام داده، برایش کارساز است و نجات و فلاح او را تضمین می‏کند. چنین کسی دیگر خود را محتاج لطف و رحمت خدا نمی‏بیند و تمام اعتماد و اتّکالش به غیر خداست. این حالت وقتی در شخصی پیدا شود، موجب میشود سروری کاذب و فرحی بیجا برای او به ‏وجود آمده و او را نسبت به مولایش جرأت بخشد و خوف و رجایش را نیز از مدار اعتدال و مرز ادب خارج کند؛ دیگر خوفش زائل شده و رجایش کاذب می‏شود؛ لذا مؤمن باادب، باید مراقب باشد که اتّکال به عمل خود نداشته و نگذارد سرور بیش از حد، او را از حالت اعتدال در خوف و رجا خارج کند.

تطبیق بحث با یک روایت
ما در روایات داریم عمل نیک سرورآور است، امّا نه سروری که انسان به‏ خاطر آن از حقّ تجاوز کند و متجرّی شود. روایت مفصّلی از وصایا و سفارشات امام صادق(ع) به «عبدالله ‏بن ‏جندب» است؛ که من بخشی از آن را می‏خوانم؛ حضرت به عبدالله فرمودند: «یَا ابْنَ جُنْدَبٍ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ‏ الَّذِینَ‏ یَخَافُونَ‏ اللَّهَ؛ ای پسر جندب! همانا مؤمنین کسانی هستند که از خدا خوف دارند»، یعنی این حالت در تمام آنان مشترک است. این عبارت مربوط به اصل قضیه بود؛ امّا بحث اتّکال به عمل و افراط و تفریط نسبت به خوف و رجا، کمی جلوتر آمده است. آنجا که حضرت در فراز دیگری از همین وصیت می‏فرمایند: «یَا ابْنَجُنْدَبٍ یَهْلِکُ الْمُتَّکِلُ عَلَى عَمَلِه؛ ای پسر جندب! کسی که اتّکال و اتّکا به عمل نیک خود داشته باشد، به هلاکت می‎رسد»، «وَلَا یَنْجُو الْمُجْتَرِئُ عَلَى الذُّنُوبِ الْوَاثِقُ بِرَحْمَهِ اللَّهِ؛ و کسی هم که نسبت به مولا جرأت پیدا کند و با آنکه دستش به گناهان آلوده شده، به رحمت خدا اعتماد داشته باشد، نجات پیدا نمی‏کند»؛ پس اتّکال به عمل، از سرور نسبت به انجام وظیفه ناشی می‏شود که چون از حدّ الهی خارج شده است، خوف و رجا را نیز از مدار خود خارج می‏کند.
راوی می‏گوید: «قُلْتُ فَمَنْ یَنْجُو؟» از امام پرسیدم: اگر کسی که اتّکال به عمل کند و با وثوق به رحمت خدا تجرّی نماید هلاک می‎‏شود، پس چه کسی اهل نجات است؟ «قَالَ(ع): الَّذِینَ هُمْ بَیْنَ الرَّجَاءِ وَ الْخَوْفِ کَأَنَّ قُلُوبَهُمْ فِی مِخْلَبِ طَائِرٍ شَوْقاً إِلَى الثَّوَابِ وَ خَوْفاً مِنَ الْعَذَاب»؛(۴) حضرت فرمودند: کسانی که بین رجا و خوفند؛ گویا دل‎هایشان در پنجۀ پرنده‎ای است که هیچ آرام و قراری ندارند و معلوم نیست چه عاقبتی خواهند داشت؛ هم شوق به ثواب دارند و هم خوف از عذاب.» کسی که در چنگال یک باز شکاری است، هر لحظه با خود می‏گوید: نکند یک‏وقت مرا رها کند و از بین بروم! از آن ‎طرف امید دارد که پرنده او را گرفته است و دارد با خود می‏برد. قلب مؤمن باید چنین حالتی داشته باشد که هم خائف نسبت به عذاب است و هم امیدوار به ثواب الهی؛ لذا ما در روایات می‎بینیم که باید این موازنه حفظ شود، چرا که لازمۀ پایین‏ترین درجات ادب الهیِ قلب است.

حال قلبیِ کمّلین نسبت به خداوند
در جلسۀ گذشته اشاره‏ای به موازنۀ میان خوف و رجا برای متوسّطین از مؤمنین داشتم و الآن می‏خواهم مطلب را دربارۀ کمّلین از مؤمنین مطرح کنم. اولیای خدا کسانی هستند که قلبشان پیوند عمیقی به خدا خورده است و تنها او را دوست دارند؛ چون در بالاترین سطوح معرفتی به او هستند و کمالات بی‏پایان خدا دل‏هایشان را جذب کرده و ربوده است؛ پس تمام فکر و ذکرشان خداست و به غیرخدا توجّهی ندارند. حال سؤال این است: آیا آنها هم خوف دارند یا نه؟
در جواب باید گفت آن‏ها هم خوف دارند ولی منشأ خوفشان با دیگران متفاوت است. بیم آن‏ها به‏ خاطر گناهان یا آتش جهنّم نیست؛ بلکه آنان عظمت حق را درک کرده‏اند و به این دلیل قلب‏هایشان وَجِل و هراسان است. آن‏ها نگران آتش جهنّم و عذاب الهی نیستند، بلکه از رویارویی با خدای متعال و قرار گرفتن در برابر آن عظمت مطلق الهی، بیمناکند.

خشیت قلبی به جای خوف
در روایتی از پیغمبر اکرم آمده است که حضرت فرمودند: «إنَّ هَولَ المُطَّلَعِ شدیدٌ»؛(۵) آن حالت هول‏انگیز نسبت به روز قیامت که همه در محضر عدل الهی می‏ایستند، خیلی شدید است! این جمله در مورد همه است و قیامت برای همه هراس‏انگیز است، امّا منشأ ترس‏ها با یکدیگر فرق دارد؛ همانطور که منشأ ترس از مرگ نیز متفاوت است؛ گاهی ترسیدن و دل‏نگرانی‏ها نسبت به مرگ به‏ خاطر دنیاست؛ مثل کسی که از ابنای دنیاست و حبّ به دنیا سراسر دلش را فراگرفته است؛ اکنون که از محبوبش جدا می‏شود، هراسان است. گاهی به‏ خاطر گناهان و احتمال وقوع عذاب الهی است؛ مانند حال اکثر مؤمنین. گاهی هم اضطراب و بی‏قراری منشأ دیگری دارد و به‏ خاطر این است که فرد خود را در برابر یک اتّفاق بزرگ، یعنی ملاقات با خدا می‏بیند. این هم ترس و اضطراب دارد.

تطبیق بحث با حالات اولیای خدا
به حالات امیرالمؤمنین علی علیه السلام در شب نوزدهم ماه مبارک رمضان که نگاه کنید، خواهید دید حضرت مدام از داخل حجره بیرون می‏آمدند و به آسمان نگاه می‎کردند و دوباره به داخل خانه بازمی‏گشتند. مکرّر این کار را انجام می‏دادند و با خود می‏گفتند: «اللَّیلَهَ اللَّیلَهَ»؛ امشب همان شب است، وعده‎ای که پیغمبر به من داد، درست است. پس خود حضرت هم به وقوع شهادتشان یقین داشتند و اصلاً آرام و قرار نداشتند. این بی‏قراری برای چه بود؟ آیا بیم حضرت از مرگ، مثل ترس من و شما بود؟! او که اکمل نفوس ائمّه و تنها عِدل پیغمبر است، چرا وقتی میخواهد به ملاقات پروردگار برود، آن ‏هم با حالتی راضی و مرضی، باز هم این‏ همه اضطراب دارد؟! او که عاشق مرگ بود، چرا مضطرب شده بود؟! دلیلش درک عظمت ملاقات با خدای متعال است. حضرت از مرگ نمی‏ترسد؛ بلکه منشأ اضطرابش، ادراک و علم او از عظمت الهی است؛ در اینجا دیگر سخن از خوف نیست، بلکه حرف خشیت است. اولیای خدا به ‏خاطر درک عظمت و جلالت خداوند، ترس و اضطراب درونی دارند؛ لذا آن‏ها هم هنگام مرگ مضطرب بوده و آرام و قرار ندارند. نه اینکه از مرگ ترسیده باشند، بلکه خشیت دارند.
لذا در روایات به ما سفارش شده است خوف را به خشیت تبدیل کنیم؛ یعنی همۀ خوفمان، به‏ خاطر ترس از مرگ و عذاب نباشد، بلکه به‏گونه‏ای عمل کنیم که کمی از آن بیمی که اولیای خدا از او دارند، در دلمان وارد شود. در روایتی از امامصادق(ع) آمده است که به حضرت عیسی خطاب شد: «یَا عِیسَى‏ أَدِّبْ‏ قَلْبَکَ‏ بِالْخَشْیَهِ؛(۶) ای عیسی! با خشیت، قلب خود را ادب کن»؛ پس ادب قلب، برای متوسّطین در «خوف از خدا» است و برای کمّلین در «خشیت از او» است؛ البتّه با این شرط که از حدّ اعتدال خارج نشده و انسان را به یأس و ناامیدی نکشاند.

دومین درجه از ادب الهی قلب
همۀ این مطالب، یعنی اعتدال در خوف، رجا و سرور که منجر به یأس، اطمینان و جرأت نشود، مربوط به اوّلین درجۀ ادب الهی قلب بود. امّا درجۀ دوم ادب این است که شخص باید از مقام خوف خارج شود و به مقام قبض برسد؛ همچنین از مقام رجا خارج شده و به مقام بسط برسد و نیز از حالت سرور خارج شود و به مقام مشاهده نائل شود.

تبدیل «خوف، رجا و سرور» به «بسط، قبض و مشاهده»
حال ببینیم این تعابیر به چه معناست. خوف، رجا و سرور اموری هستند که به‏ وسیلۀ ما تحصیل می‎شوند؛ مثلاً خوف بر اثر تفکّر، توجّه و تذکّر نسبت به امور چهارگانه‏ای که در گذشته گفتیم، برای انسان پیدا می‏شود. رجا نیز با توجّه و تذکّر به وعده‎های الهی، رحمت حق و فضل و کرم واسع او پدید می‏آید. سرور هم پس از اعمال صالحی که انسان انجام می‏دهد، حاصل می‏شود. حال اگر مؤمنِ مؤدّب، در این امور افراط و تفریط نداشته باشد و حدّ اعتدال را حفظ کند، می‏تواند سیر معنوی را ادامه دهد و آن‏قدر پیش برود که بر اثر تسلیم بودن نسبت به اوامر الهی، خداوند دلش را ادب کند و او را بالاتر ببرد. به این معنا که حقّ تعالی، مؤدِّب او می‏شود و مثل یک طبیب حاذق و دلسوز، بیماری او را مداوا می‏کند.
در این مرحله دیگر بحث دل سپردن و یا ترسیدن نیست، بلکه گرفته شدن و باز شدن دل مطرح است. اینکه کجا دل باید گرفته شود، کجا باید باز شود، در دست خداست. این کارها دیگر کار اوست. اینکه کجا باید سرور بنده تبدیل به مشاهده شود و پس از طاعت و عبادت، چشم او به تجلّیات اسما و صفات الهی روشن گردد، از ناحیۀ خدا تعیین می‏شود. این‏ها دیگر دست بنده نیست و همه‏اش از بالا شروع می‏شود؛ یعنی خداوند به دل او بسط می‏دهد تا سریع‏تر حرکت کند. خدا به دل او قبض می‏دهد تا التفات بیشتری به نفس و اعمال عبادی داشته باشد. اوست که سرور می‏دهد و پرده‏ای را کنار می‏کشد تا بنده بتواند گوشه‏ای از جمال الهی را مشاهده کرده و پر و بالی باز کند و در نهایت، فیض خاصّ الهی را کسب نماید. مقدّمات کار دست من و شماست که اوّلین درجۀ ادب را رعایت کنیم؛ امّا از آن به بعد، کار، در دست ما نیست. لذا ادب الهی اقتضا می‏کند که ما به ‏نظر خودمان عمل نکنیم؛ بلکه ببینیم خدای متعال چه خواسته است و به همان عمل کنیم. ما باید دقیقاً طبق آنچه شارع فرموده، عمل کنیم.

این مرحله در دست خداست؛ امّا مقدّمات در دست ما…
ما اگر مدّتی پیش رویم و از دستورات شرع تخطّی نکنیم، یعنی چیزی از خودمان نسبت به احکام شرعی کم و زیاد نکنیم، خوفمان به قبض الهی تبدیل می‏شود، رجایمان به بسط و سرورمان به مشاهده. همۀ این‏ها کار خدا است که با رعایت ادب توسّط ما، تحقّق می‏پذیرد. آن قبض و بسطی که مؤدِّبش خدا باشد، بسیار زیباست و سروری که به مشاهده تبدیل می‏شود، به ‏مراتب بالاتر از خوشحالی اوّلیه نسبت به انجام وظیفه است. باید ادب را رعایت کرد و برای رسیدن به قبض و بسط یا مشاهده، از دایرۀ شرع خارج نشد؛ مثلاً برای رسیدن به مشاهده، نباید آن‏قدر به نماز و ذکر پرداخت که از تکالیف مالی نسبت به نفقۀ خانواده بازماند و در انجام آن وظایف کوتاهی کرد. اقتضای ادب این است که انسان طبق شرع عمل کند و بداند همۀ این امور، در ید رحمت خاصّۀ خداست.

انواع و اقسام قلوب اولیای الهی
در اینجا باید چند تذکّر بدهم که یک‏ وقت کسی به اشتباه نیفتد. اوّلاً اینکه این حالات، مخصوص اولیای خاصّ خداست؛ یعنی کسانی که سیر معنوی داشته‏اند و به درجاتی از ولایت الهی رسیده‏اند، در معرض قبض و بسط الهی هستند، نه بندگان افتاده‏ای که در انجام تکالیف شرعی‏شان مشکل دارند و گاهی اوامر و نواهی الهی را تضییع می‏کنند؛ یعنی خداوند، مؤدِّب دل کسانی است که اوّلین درجۀ ادب را رعایت کرده و تا این مرحله پیش آمده‏اند. اینجاست که خدا می‏گوید کجا دل بگیرد و کی باز شود؟ و کجا و در چه موقعیتی شهود کند؟

تقسیم قلوب به عشقی و مناجاتی
نکتۀ دیگر اینکه قلوب اولیای خاصّ خدا به یک معنا از نظر قبول فیوضات حق، متفاوت هستند. یک دسته از قلوب اولیاءالله که البتّه بستگی به ارادۀ خداوند دارد، عشقی ـ شوقی نامیده می‏شوند و دستۀ دیگر، خوفی ـ حزنی‏اند. دلیل این شیوۀ نامگذاری هم آن چیزی است که در گذشته به آن اشاره کردم و گفتم که منشأ خوف و رجا، جلوۀ اسمای الهی است؛ لذا اگر اسم جلال حق، در دل کسی جلوه کند، خوف پدید می‏آید و اگر اسم جمال حق جلوه کند، رجا پدیدار خواهد شد.
توضیح اینکه یک ‏دسته از اولیای خدا، اسم جمال حق در دلشان تجلّی می‏کند و یک‏ دسته، اسم جلال حق تعالی؛ لذا حالاتی که به این قلب‏ها دست می‏دهد، باهم متفاوت است. گروه اوّل که متجلّی به یک اسم جمالی شده‏اند، نوعی هیبت مشوب به شوق در دلشان پیدا می‏شود؛ که این رجای آن‏هاست؛ مثلاً وقتی شما کسی را خیلی دوست داشته باشید، وقتی بخواهید با او ملاقات کنید، چه حالی به شما دست می‏دهد؟ دل به تپش می‏افتد و آرام و قرار ندارد. آیا این خوف است؟ نه! چون منشأ این اضطراب و نگرانی، ترس نیست؛ بلکه درک عظمت و شدّت اشتیاق است که آدم را ناآرام کرده است. شوق همراه با عظمت محبوب، سراسر دل را گرفته و هیبتِ مشوب به شوق است که دل را به تپش آورده است. یک دسته از اولیای خدا، این‏گونه قبض و اقباضشان در دست خداست. به این قلب‏ها عشقی ـ شوقی گفته می‏شود.
امّا دستۀ دیگری از قلب‏ها هستند که اسم جلال حق در آن‏ها تجلّی کرده و حزن و حیرت را برای شان به‏ همراه آورده است. این دل‏ها، همیشه متحیّر و محزون هستند و دائماً‏ آثار جلال الهی در آن‏ها نمایان می‏شود؛ لذا به آن‏ها قلب‏های خوفی ـ حزنی می‏گوییم.

نمونهای از قلبهای متفاوت اولیای خدا
حالا یک روایت را برای تان بخوانم که ببینید این تقسیم‏بندی دربارۀ اولیای خاصّ خدا مطرح است. در یک روایت نقل شده که روزی حضرت یحیی(ع) به حضرت عیسی(ع) برخورد کرد و دید حضرت عیسی خوشحال است و می‏خندد. وقتی این صحنه را دید، تعجّب کرد؛ به او تشر زد و گفت: آیا خودت را از عذاب خدا ایمن می‏بینی که می‏خندی؟! حضرت عیسی با همان خنده‏اش جواب داد: آیا تو از فضل و رحمت خدا مأیوس هستی؟! در این هنگام به هر دو پیغمبر وحی شد که هر کدام از شما که حسن ظنّش به من بیشتر باشد، او نزد من محبوبتر است. دلیل این تفاوت حال و رفتار دو پیغمبر الهی چه بود؟ علّت این بود که در دل حضرتیحیی، اسم جلال الهی تجلّی کرده بود و او دلی خوفی ـ حزنی داشت و در دل حضرت عیسی، اسم جمال حق تجلّی کرده بود و او قلبی عشقی و شوقی داشت.

عکسالعملهای متفاوت اولیا، به حسب تفاوت قلوبشان
با این توضیحات معلوم می‏شود چرا در برخی اولیای خدا جنبه‏های قبض غلبه داشته و در بعضی دیگر جنبۀ بسط غالب بوده است. در این مراتب دیگر لازم نیست موازنه برقرار باشد؛ چون مربّی، مؤدِّب و طبیب، خداست و هر چه او صلاح بداند برای بنده و مریضش بهتر است. ما باید در ابتدای مراحل تأدیب خود، موازنه را حفظ کنیم، ولی آنجا دیگر کار در دست ما نیست و باید ببینیم خدا چه حالتی را برای قلب تعیین می‏کند. ممکن است یکی از اولیای خدا سراسر زندگیاش مواجهه با قبض باشد و یکی دیگر سراسر زندگی‏اش بسط باشد!
قرآن دربارۀ قلوب افرادی که بسط دارد، می‏فرماید: «الَّذین‏ إِذا ذُکِرَاللَّهُ‏ وَجِلَتْ‏ قُلُوبُهُمْ‏ وَ إِذا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیاتُهُ زادَتْهُمْ إیماناً؛(۷) هنگامی که خدا یاد می‏شود، قلب‏هایشان می‏لرزد و به تپش می‏افتد؛ و هنگامی که آیات الهی خوانده می‏شود، ایمانشان زیاد می‏گردد.» این حالت، همان شوق به‏ همراه درک عظمت و هیبت است. قرآن دربارۀ گروهی که قلوبشان قبض دارد نیز می‏فرماید: «إِنَّ الَّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذایُتْلى‏ عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً* وَ یَقُولُونَ سُبْحانَ رَبِّنا إِنْ کانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولاً* وَ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ یَبْکُونَ وَ یَزیدُهُمْ خُشُوعاً؛(۸) کسانی که از گذشته به آن‏ها علم داده شده و نسبت به اسمای جلالیۀ خدا آگاهی دارند، هنگامی که قرآن برای شان خوانده می‏شود، با حالت سجده به زمین می‏افتند و می‏گویند پاک و منزّه است پروردگار ما! همانا وعدۀ او محقّق خواهد شد. این گروه در حالی که به سجده افتاده‏اند، گریه می‏کنند و خشوع‌شان بیشتر می‏شود.» این‏ها کسانی هستند که اسمای جلال الهی را مشاهده کرده‏اند و حیرت و حزن، قلب‏هایشان را فراگرفته است.

«مشاهده» نیز در دست خداست
مشاهده هم مانند حالت قبض و بسط قلب در دست خداست؛ یعنی اولیای خدا مشاهدات‌شان هم در دست خودشان نیست و هر وقت خدا بخواهد می‏توانند تجلّیات اسمای الهی را شهود کنند؛ لذا ممکن است مدّتی از مشاهده بی‏بهره باشند و مدّتی سیر و شهودشان خیلی تقویت شود؛ با آنکه تفاوتی نکرده‏اند و در انجام تکالیف الهی‏شان کوتاهی نداشته‏اند. این هم در دست خداست و اقتضای ادب این است که بنده هیچ التفاتی به این امور نداشته باشد و تمام همّ و غمّش این باشد که رضای الهی را جلب کند؛ حال می‏خواهد در حال قبض باشد یا بسط؛ مشاهده داشته باشد یا نه؛ طبیب و مؤدِّب، اوست.

تطبیق بحث با روایات
قلب مؤمن، میان انگشتان خدا
ما در بعضی از روایات داریم که قلب مؤمن بین «دو انگشت خدا» است. مگر خدا دست دارد؟ خداوند به یک معنا نه دست دارد و نه انگشت، ولی به یک معنا هم دست دارد و هم انگشت. خودش در قرآن فرموده است: «یَدُ اللَّهِ‏ فَوْقَ‏ أَیْدیهِم.»(۹) پس می‏توان به او چنین نسبتی داد. حال منظور از روایتی که می‏گوید: قلب مؤمن، میان دو انگشت از دست خداست،‏ چیست؟ ممکن است معنایش این باشد که دل مؤمن به جایی می‏رسد که دو انگشت قبض و بسط الهی آن را به این ‏طرف و آن ‏طرف می‏چرخاند. پس تمام دلگیر شدن‏های قلب ما باید با قبض الهی و برای خدا باشد و تمام خوشحال شدن‏هایمان باید با بسط الهی و برای خدا باشد. یعنی برای خدا دلگیر شویم و برای خدا از چیزی خوشمان بیاید؛ اگرنه نه مؤمنیم و نه باادب. قبض و بسط دل باید در ربط با خدا باشد. مشاهده هم که لطف و عنایت خود اوست و ما وظیفه داریم به تکالیف‌مان عمل کنیم، نه اینکه دنبال این چیزها باشیم.

قلب مؤدّب راضی به رضای خداست
دل را باید تسلیم خدا کرد که بین دو انگشت او بچرخد. هر وقت دل مؤمن بین دو انگشت رحمان قرار بگیرد، معلوم می‏شود این دل مؤدّب به آداب الهی شده است. زمانی که دل مؤدّب شود، دیگر از مشقّت‏های تأدیب راحت شده و دیگر رنج و تعب ندارد؛ چون به دست خدا می‏افتد و به صلاحدید او تغییر حالت می‏دهد. مقدّمات این مقام در دست من و شماست، ولی ادامۀ کار در دست اوست. آن‏ وقت است که بندۀ مؤدّب به خدا عرض می‏کند: خدایا! هرچه تو خواستی همان کن و هر طور که می‏خواهی در قلبم جلوه کن؛ سپس به همان تجلّی‏ای عشق می‏ورزد که خدا برایش خواسته است:
یکی درد و یکی درمان پسندد
یکی وصل و یکی هجران پسندد
من از درمان و درد و وصل و هجران
پسندم آنچه را جانان پسندد
من این قضیه را بیش از ۳۰ سال پیش دیدم که یکی از اولیای خدا از درد به خودش می‏پیچید ولی خطاب به خدا می‏گفت: قربانت شوم…!
۷ نوع مریضی داشت ولی ذکر «اَلْحَمْدُلِلّهِ» از زبانش نمی‏افتاد. اگر من تعبیراتی را که ایشان به ‏کار می‏برد را بگویم، خیلی‎ها متوجّه نمی‏شوند؛ البتّه باید گاهی وقت‏ها این حرف‏ها را گفت که شما هم بشنوید. گاهی خطاب به خدا می‏گفت: این امراض مال خودت است و به من هیچ ارتباطی ندارد؛ هر کاری می‏خواهی بکن!
ما کجا می‏توانیم این حرف‏ها را لمس کنیم؟! امّا این‏ها متن معارف ماست و ما باید در این مسیر حرکت کنیم تا به اینجاها برسیم. به خود خدا قسم! اگر ما به اینجا برسیم، دیگر هیچ‏گاه احساس درد نمی‏کنیم.

پی‌نوشت‌ها
۱ـ قصص، ۷۶٫
۲ـ بحارالأنوار، ج ۶۹، ص ۳۱۶٫
۳ـ بحارالأنوار، ج۶۸، ص ۲۳۰٫
۴ـ بحارالأنوار، ج۷۵، ص ۲۸۰٫
۵ـ کنزالعمّال، ج۱۵، ص ۵۵۴٫
۶ـ تحف‌العقول، ص ۵۰۰٫
۷ـ انفال، ۲٫
۸ـ اسراء، ۱۰۷ تا ۱۰۹
۹ـ فتح، ۱۰٫

سوتیتر:
۱٫
زمانی که دل مؤدّب شود، دیگر از مشقّت‏های تأدیب راحت شده و دیگر رنج و تعب ندارد؛ چون به دست خدا می‏افتد و به صلاحدید او تغییر حالت می‏دهد. مقدّمات این مقام در دست من و شماست، ولی ادامۀ کار در دست اوست

۲٫
یکی از اولیای خدا از درد به خودش می‏پیچید ولی خطاب به خدا می‏گفت: قربانت شوم…! ۷ نوع مریضی داشت ولی ذکر «اَلحَمدُلِلّهِ» از زبانش نمی‏افتاد. اگر من تعبیراتی را که ایشان به ‏کار می‏برد را بگویم، خیلی‎ها متوجّه نمی‏شوند؛ البتّه باید گاهی وقت‏ها این حرف‏ها را گفت که شما هم بشنوید. گاهی خطاب به خدا می‏گفت: این امراض مال خودت است و به من هیچ ارتباطی ندارد؛ هر کاری می‏خواهی بکن!

اطاعت از امام معصوم(ع)
آیت‌الله سیداحمد خاتمی
در مجموعه مقالات در آستان امامان «شرح زیارت جامعه کبیره» محور بود و اینک فرازهای دیگر این زیارت بلند را مطرح می‌کنیم.

اطاعت از امامان
«آخذ بقولکم عامل بامرکم»
سخن شما را می‌گیرم (و بدان عمل می‌کنم)؛ به امر شما کار می‌کنم.
در این دو فراز ادب تشیع به خوبی تصویر شده است. شیعه آن کس است که مطیع امامان علیهم‌السلام باشد. توصیه و اوامر آنان برای او مطرح باشد و بس! چرا که آنان جز به اوامر الهی دستور نمی‌دهند. پیامبر گرامی از هوی و هوس سخن نمی‌گوید، آنچه می‌گوید وحی است. امامان نیز «خدامحور»اند و با «هوس، بیگانه». آنچه مهم است همین است که باید دربست مطیع اوامر آنان بود، نه گزینشی. گزینشی یعنی آنجا که کلام امام را موافق با سلیقه شخصی خود دید، اطاعت کند و آنجا که این موافقت نبود، اطاعت نکردن! این اطاعت گزینشی است. به تعبیر قرآن کریم «نؤمن ببعض و نکفر ببعض؛(۱) به بعضی ایمان می‌آوریم و بعضی را انکار می‌کنیم». ادب تشیع آن است که در زندگی و بعد از شهادت امامان، آنان مطاع باشند.
در روایتی از پیامبر گرامی اسلام رسیده است: «ان شیعتنا من شیعنا واتبع آثارنا و اقتدی باعمالنا؛(۲) همانا شیعه ما کسی است که از ما پیروی کند و پا جای پای ما بگذارد و به کردار ما اقتدا نماید.»
در روایتی دیگر از حضرت امام صادق علیه السلام رسیده است: «لیس من شیعتنا من وافقنا بلسانه و خالفنا فی اعمالنا و آثارنا؛(۳) شیعه ما نیست آن که به زبان، دم (از تشیع) بزند، اما در عمل برخلاف اعمال و کردار ما رفتار کند.

توجیه کلمات امامان به سود خود
قابل توجه است که امامان علیهم‌السلام به این نکته هم توجه داده‌اند که برخی افراد، فرمایشات آنان را به نفع خود توجیه می‌کنند. می‌دانند خلاف واقع است، اما به گونه‌ای توجیه می‌کنند که رفتار خود را «مطیعانه» جلوه دهند و فرموده‌اند اینان نیز شیعه شعاری هستند نه شیعه عملی. روایت این است: «قوم یزعمون انی امامهم والله ما انالهم بامام لعنهم الله کلما سترت یستراً هتکوه اقول کذا و کذا فیقولون انما یعنی کذا و کذا انما انا امام من اطاعنی؛(۴) گروهی می‌گویند من امام آنها هستم، به خدا قسم من امام آنها نیستم، خدا لعنت‌شان کند، هر چه من پرده‌پوشی می‌کنم، آنان پرده‌دری می‌کنند. من می‌گویم چنین و چنان، آنان می‌گویند مقصودش فلان و بهمان است، من در حقیقت امام کسی هستم که اطاعتم کند.»
فضای این روایت، نکوهش کسانی است که اوامر امام را نافرمانی می‌کردند، در عین حال تلاش داشتند خود را همراه امام نشان دهند! امام اینان را لعنت می‌کند و می‌گوید آن کس که صادقانه امام صادق را قبول دارد «امام مدار» است، نه «امام شعار».
در این دو فراز زائر همراهی «عملی» خود را با امامان معصوم اعلام می‌دارد. در عرصه ولایت آنچه مهم است «ولایتمداری» است. در حوزه جانشینی عام حضرت ولی‌عصر(عج) که تجلی یافته در ولایت فقیه است، مسأله همین است؛ یعنی اطاعت عملی از ولایت.

اطاعت از ولی‌ فقیه
در عرصه اطاعت از ولی ‌فقیه، چند نکته قابل توجه است:
۱ـ مبنای اطاعت از ولی‌ فقیه، پذیرش این مطلب است که در غیبت کبرای حضرت ولی‌عصر ـ ارواحنا فداه ـ ولی فقیه جانشین عام حضرت است که روایات متعدد، مستند آن است. از جمله آنها توقیع «احمد بن اسحق» است که حضرت فرمودند: «اما الحوادث الواقفه فارجعوا فیها الی رواه حدیثنا فانهم حجتی علیکم و انا حجه الله علیهم؛(۵) در حوادث (مهمی) که پیش می‌آید، به راویان حدیث ما (ولی فقیه) مراجعه کنید که آنان حجت من بر شمایند و من حجت خداوند بر آنان هستم.»
پس اطاعت از ولی‌ فقیه مشروعیت الهی دارد، چرا که حضرت ولی‌عصر ـ ارواحنا فداه ـ که امام منصوب از ناحیه خداوند است، در غیبت خود ولی ‌فقیه را جای خود قرار داده و امر به اطاعت او کرده است.
۲ـ حوزه اطاعت بعد از صدور امر است. تا امری صادر نشده، اظهار نظر، تحلیل و بررسی، نقد و ایراد نه تنها جایز که در مواردی واجب است تا تصمیم صائب گرفته شود.
معنی «وشاورهم فی‌الامر» همین است که در حوزه مشورت همه حرف‌ها گفته شود، بعد از آن تصمیم‌گیری نهایی با ولی شرعی است. «فاذا عزمت» یعنی تصمیم با رهبر مشروع است. بنابراین «ولایتمداری» را باید از صدور امر دید.
۳ـ بعد از صدور امر ولی ‌فقیه، آیا می‌توان نقد داشت؟ پاسخ آن است که در عرصه عملی حتی آن کس که در حوزه مشورت مخالف بوده، باید اطاعت کند، مخالفت عملی و کارشکنی در این عرصه، حرام است. در تاریخ آمده است ابن عباس به امام علی(ع) پیشنهاد کرد معاویه را بر کار خود باقی بگذارد، سپس بعد از آرام شدن اوضاع، وی را عزل نماید. نیز پیشنهاد کرد حکم فرمانداری بصره را برای «طلحه» صادر فرموده و ولایت کوفه را به «زبیر» بسپارد. حضرت مولا علی(ع) فرمودند: «لا افسد دینی بدنیا غیری لک ان تشیر علی واری فان عصیتک فاطعنی؛(۶) من دینم را با دنیای دیگری از بین نمی‌برم، تو حق داری نظر مشورتی خود را به من بگویی و من روی آن بیندیشم و تصمیم نهایی را بگیرم، اما اگر برخلاف نظر تو تصمیم گرفتم، باید از من اطاعت کنی.»
و اما در عرصه نقد و نظر بی‌تردید حق نقد و نظر حتی بعد از صدور حکم و امر هست، اما به گونه‌ای که این جایگاه یعنی جایگاه ولایت مورد وهن و بی‌احترامی قرار نگیرد. نقد به صورت نامه به دفتر ولی فقیه ارسال گردد. این می‌شود مصداق «النصیحه لائمه المسلمین» که در روایات به عنوان یک ارزش دینی است، یعنی خیرخواه رهبران مسلمانان بودن، اینکه در موردی انسان ایرادی دارد، با نهایت دلسوزی و از راه معقول بیان کند، در روایات مورد ستایش است.
در روایتی از نبی اکرم صلی ‌الله علیه و ‌آله رسیده است حضرت به اصحابشان فرمودند: دین نصیحت و خیرخواهی است. اصحاب گفتند «لمن». خیرخواهی نسبت به چه کسی؟ فرمودند: «لله و لکتابه و لرسوله و لائمه المسلمین و عامتهم؛(۷) برای خدا و برای کتاب او، و برای پیامبر او، برای پیشوایان مسلمین و برای عموم مردم.»
نیز در سخنی حضرت مولا علی«ع» به مردم فرمودند: شما حقی بر من دارید و من حقی بر شما…، اما حق من بر شما «فالوفاء بالبیعه و النصیحه فی المشهد و المغیب؛(۸) وفاداری به بیعت و خیرخواهی در حضور و غیاب.»
پس داشتن نقد سازنده در این عرصه یک ارزش است، لکن باید توجه داشت نباید این عنوان «النصیحه لائمه المسلمین» پوششی برای حرمت‌شکنی نسبت به «ولی فقیه» باشد.

پناهندگی به امامان علیهم‌السلام
«مستجیر بکم»
به شما پناهنده‌ام
«پناهندگی» مفهوم روشنی است و نیاز به توضیح ندارد، ولی سؤال در اینجا این است: «پناهندگی به اهل بیت یعنی چه؟» پاسخ آن است که همان معنایی را که برای پناهندگی به خداوند در «استعاذه» داریم، همان را نسبت به این بندگان برگزیده خداوند داریم. پناهندگی به خداوند، اطاعت و اجتناب از نافرمانی اوست. پناهندگی به امامان هم فرمانبری از اوامر آنان و دوری گزیدن از معصیت آنهاست. با امنیت در پناه امامان قرار گرفته و آنان از ما حمایت خواهند کرد. حمایت در این عرصه با این عملکرد است نه انتساب، نه شعار همراهی؛ پیامبر و امامان عمل می‌خواهند.
حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) فرمودند: «… ان ولی محمد من اطاع الله و ان بعدت لحمته و ان عدو محمد من عصی الله و ان قربت قرابته؛(۹) … دوست محمد کسی است که از خدا اطاعت کند؛ هر چند پیوند نسبی او دور باشد و دشمن محمد کسی است که معصیت خدا کند؛ هر چند قرابت او نزدیک باشد.»
آنچه در پناهندگی تأثیرگذار است، «عمل» است، شعار تنها جواب نمی‌دهد. در روایتی حضرت امام محمد باقر(ع) پیامی را از طریق شخصی به شیعیان دادند، در بخشی از این پیام آمده است: «…قل لهم انا لاتغنی عنکم من الله شیئاً الا بعمل صالح و من تنالوا ولاتینا الا بالورع و ان اشد الناس حسره یوم القیامه لمن وصف عدلا ثم خالف الی غیره؛(۱۰) … به شیعیان بگو از ما نسبت به شما کاری ساخته نیست؛ مگر آنکه عمل صالح داشته باشید (در این صورت دوستی ما به شما سود می‌دهد) به ولایت و دوستی ما نخواهید رسید مگر با ورع و پارسایی و به راستی در قیامت با حسرت‌ترین مردم، کسی است که از عدالت (و کار خوب دم زند) ولی خودش خلاف آن عمل کند.»
پناهندگی به اهل ‌بیت در صورت عمل به رهنمودهای آنان است که تأثیرگذار است و انسان را از عذاب قیامت می‌رهاند.

زیارت قبور امامان
زائر لکم لائذ عائذ بقبورکم
زائر شما هستم، به قبرهای شما پناه آورده‌ام
در رابطه با زیارت در گذشته مفصل سخن گفتیم.
«لائذ» به معنای روی آورنده، متوسل
«عائذ» امان‌خواه، پناهنده به کسی از چیزی یا از ترس فرد دیگری.
زیارت قبور پیامبر و امامان، هم عرض ادب به ساحت مقدس آنان است و هم بیعت با صراط مستقیم آنان.
زیارت نه تنها در تعارض با توحید نیست که تأکید بر آن است، زیرا زائر، پیامبر یا امام را بنده صالح خداوند می‌داند. «یا وجیهاً عندالله» خطابش می‌کند، کجای این ادبیات شرک‌آلود است؟!!
«وهابیت» این مذهب ساختگی محمد بن عبدالوهاب که برگرفته از مکتب افراطی ابن‌تیمیه است، با شرک خواندن زیارت، نه تنها شیعه بلکه بسیاری از فرق دیگر مسلمین را مشرک می‌خواند، عقیده خودساخته‌ای که خروجی آن تولید گروهک‌های تکفیری آدمکشی است که خطری برای انسانیت هستند.
«تقی‌الدین سبکی شافعی»(متوفای ۷۵۶) یکی از فقیهان چیره‌دست قرن هشتم است. در نقد سخن « ابن‌تیمیه» که استحباب زیارت قبر پیامبر را منکر شده بود، کتابی به نام «شفاء السقام فی زیاره خیرالانام» نوشت و با پژوهشی گسترده، آرای فقیهان اهل سنت از قرن چهارم تا روزگار خویش را در آن کتاب گرد آورده و مبرهن ساخت که استحباب زیارت قبر آن حضرت از مسلّمات فقه اسلامی است و محدثان و فقیهان بزرگ، روایات گوناگونی در استحباب زیارت مزبور نقل کرده و به آن فتوا داده‌اند.(۱۱)
علامه و محقق سختکوش معاصر مرحوم آیت‌الله امینی (متوفای ۱۳۹۰ هجری قمری) در کتاب شریف «الغدیر» به تکمیل موضوع پرداخته و توانسته است نظریات بیش از ۴۰ دانشمند مسلمان اعم از فقیه و محدث را در این زمینه تا عصر خویش گرد آورد.(۱۲)
زیارت قبور پیامبر اکرم(ص) و پیشوایان اسلام نوعی حفظ اصالت‌هاست و در صورت ترک آن، آثار و برکات این سنت نیز به مرور از بین می‌رود تا آنجا که بسا برای آیندگان وجود چنین شخصیت‌هایی حالت افسانه‌ای پیدا ‌کند.
«مستشفع الی الله عزوجل بکم و متقرب بکم الیه؛ به واسطه شما از خداوند عز و جل شفاعت می‌خواهم و به وسیله شما به درگاهش تقرب می‌جویم.»
در رابطه با شفاعت در همین سلسله مقالات «در آستان امامان» مفصل سخن گفتیم.
«و مقدمکم امام طلبتی و حوائجی و ارادتی فی کل احوالی و اموری؛ و شما را پیش روی خواست و نیاز و آنچه در همه احوال و در هر کاری اراده کرده‌ام، قرار داده‌ام.»

پی‌نوشت‌ها
۱ـ نساء، ۱۵۰٫
۲ـ التفسیر المنسوب الی الامام العسکری(ع)، ص ۳۰۷٫
۳ـ بحارالانوار، ج ۶۸، ص ۱۶۴، مشکاه الانوار، ص ۷۰٫
۴ـ‌ بحارالانوار، ج ۲، ص ۸۰٫
۵ـ آل‌عمران، ۱۵۹٫
۶ـ تاریخ طبری، ج ۶، ص ۳۰۸۹، مروج الذهب، ج ۲، ص ۳۶۵، شرح نهج‌البلاغه، عبده، ج ۴، ص ۷۶، نیز بخشی از این گفتار نهج‌البلاغه کلمه قصار، ۳۲۱٫
۷ـ میزان الحکمه، کلمه «نصح».
۸ـ نهج‌البلاغه، خطبه ۳۴٫
۹ـ نهج‌البلاغه، کلمه قصار، ۹۶٫
۱۰ـ مستدرک الوسائل، ج ۸، ص ۳۱۱٫
۱۱ـ شفاء السقام، صص ۷۹ـ۶۵٫
۱۲ـ الغدیر، ج ۵، صص ۱۲۵ـ۱۰۹ ـ وهابیت، مبانی فکری و کارنامه عملی، صص ۱۱۹ـ۱۱۸٫

سوتیتر:
۱٫
آنچه در پناهندگی تأثیرگذار است، «عمل» است، شعار تنها جواب نمی‌دهد. در روایتی حضرت امام محمد باقر(ع) پیامی را از طریق شخصی به شیعیان دادند، در بخشی از این پیام آمده است: به شیعیان بگو از ما نسبت به شما کاری ساخته نیست؛ مگر آنکه عمل صالح داشته باشید.

استاد اصغر طاهرزاده
عالم رنگ خدایی می‌گیرد
با توجه به این‌که عصر جدید را دوران بازگشت به معنویت نام‌گذاری کرده‌اند و شواهدی حاکی از آن است که این نام‌گذاری نشان از باوری صحیح، صادق و مطابق با واقع می‌باشد و در این رابطه امروزه گرایش به معنویت را در عرصه‌های گوناگون سیاسی، اجتماعی، فلسفی، هنری و حتی اقتصادی شاهد هستیم، به ‌لحاظ اجتماعی، اکنون به خوبی مشاهده می‌کنیم که در تمامی قاره‌ها و اغلب کشورهای جهان گرایش به معنویت رواج یافته است. این گستردگی معنوی در هر اجتماع به فراخور فرهنگ اختصاصی که در اغلب اوقات متاثر از جهانی‌شدن است، مدل‌های معنوی متفاوتی را رقم زده است. آنچه اکنون موضوع گفت‌وگوی ما با جنابعالی است اشاره به این واقعیت خواهد بود که این اتفاق، حادثه‌ی مبارک و خوشایندی است. می‌ماند که چه تحلیلی از معنویت‌خواهی و معنویت‌گرایی عصر جدید باید داشت تا مثل بعضی از روشنفکران به تحلیل‌های غلط گرفتار نشویم. در این رابطه ضرورت دیده شده که این موضوع با خوانندگان محترم در میان گذاشته شود تا از جایگاه انقلاب اسلامی نیز در این تاریخ غفلت نگردد.
اصل بر این است که ارادۀ الهی در هر تاریخی به شکلِ مناسبِ آن تاریخ ظهور می‌کند. مولوی می‌گوید:
چون که سرکه سرکگی افزون کند
پس شکر را واجب افزونی بود
به‌هر حال،‌ دنیا برای همیشه سکولاریته باقی نمی‌ماند. این رویه نیز در طول تاریخِ ظهور انبیا قابل مشاهده است. بعد از هر دوره فترتی که بشر با خلأ حضور انبیاء روبه‌رو می‌شود، پیامبری ظهور کرده است. طبق همین قاعده اهل ایمان همواره به ‌دنبال یافتن نشانه‌هایی در تغییر اوضاع هستند، به این معنا که خداوند چه حضوری در تاریخ امروزین ما خواهد داشت. این طبق همان قاعده است که خداوند در سوره ابراهیم«علیه‌السلام» به رسول خدا«ص» می‌فرماید: «وَذَکِّرهُم بِأَیَّامِ اللَّهِ»(۱) ای رسول خدا «ایّامُ الله» را به یاد مردمان آور. «ایّامُ الله» یعنی آن نقطه‌های عطف تاریخی را که خداوند به معنای خاص ظهور می‌یابد. چنین تعبیری به معنای آن است که در مراحلی از تاریخ در عالم، ورای حادثه‌های عادی، گرایش‌های خاصی در روابط اجتماعی انسان‌ها اتفاق می‌افتاده و خداوند قلب انسان‌ها را متأثر از معنویت می‌کرده است. اتفاقاتی که مبتنی براراده خاص الهی است. براساس چنین سنتی باید معترف بود که شواهدی در صحنه است که نشان می‌دهد دوران مدرنیته و فضای سکولاریته به پایان تاریخ خود نزدیک شده است و زمان حضور عالمی دیگر با هویتی متفاوت فراهم شده است. دو نامه‌‌ای که رهبری انقلاب در سال‌های اخیر به جوانان اروپا و امریکا نوشتند ناظر به چنین فضایی است.زمانی که نور دین حضرت محمد«ص» می‌رفت تا جزیره العرب را فراگیرد، شیطان تلاش کرد به ‌گونه‌ای مانع شود. به ‌شکل پیرمردی در دارالنُدبه ظاهر شد و جریان جنگ بدر را به امید متوقف ‌ساختن ارادۀ الهی رقم زد و در آخر هم که دید جنگ به نفع مسلمانان دارد رقم می‌خورد، از ادامۀ کار مأیوس شد و خواست صحنه را ترک کند. به او گفتند کجا می‌روی؟ گفت من چیزی را می‌بینم که شما نمی‌بینید. قرآن کریم در این‌ که شیطان در میدان جنگ بدر مجسّم گردید و مشرکان را تشجیع نمود و هنگامی که ملائکه را دید فرار کرد، می‌فرماید: «وَ إِذ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیطانُ أَعمالَهُم وَ قالَ لا غالِبَ لَکُمُ الیَومَ مِنَ النَّاسِ وَ إِنِّی جارٌ لَکُم فَلَمَّا تَراءَتِ الفِئَتانِ نَکَصَ عَلى‏ عَقِبَیهِ وَ قالَ إِنِّی بَری‏ءٌ مِنکُم إِنِّی أَرى‏ ما لا تَرَون‏؛(۲) و(یاد کن) هنگامی را که شیطان أعمال آنان را بر ایشان زینت داده و گفت: امروز هیچ کس از مردم بر شما پیروز نخواهد شد، و من پناه شما هستم پس هنگامی که دو گروه، یکدیگر را دیدند (شیطان) به عقب برگشت و گفت: من از شما بیزارم من چیزی را می بینم که شما نمی بینید.» مجمع البیان از امام باقر و امام صادق«علیهما‌السّلام» نقل کرده «شیطان به صورت سراقه بن مالک از اشراف بنی‌کنانه درآمد، و به آن‌ها گفت: من پناه شما هستم، کسی قدرت پیروز شدن بر شما را ندارد و دستش در دست ابوجهل بود، چون ملائکه را دید، پا به فرار گذاشت.
امروز هم اگر متوجه حضور ارادۀ خاص الهی در این تاریخ بشویم دیگر در مقابل موانع شیطانی صبور و پایدار خواهیم ماند.
نکته‌ای که نباید از آن غفلت کرد این است که حقیقتاً ارادۀ الهی به صورتی خاص به این تاریخ تعلق گرفت.نیچه با نظر به فرهنگ مدرنیته، متذکر عدم حضور حضرت حق در مناسبات اجتماعی شد، حال آنکه شرایط حاضر برعکس شده است. شواهد نشان می‌دهد خدایی که «فرهنگ مدرنیته» ‌خواهان مُردنش بود، برخلاف ارادۀ فرهنگ سکولاریته، به تاریخ ما بازگشته است.
اگر امام خمینی(رض) متوجه این نوع حضور نبودند، نمی‌توانستند چنین مقاومت جانانه‌ای در برابر قدرت‌های جهانی داشته باشند و همه دیدیم که این مقاومت چگونه به ثمر نشست. اگر هنوز در سایر ممالک انقلابی در راستای نظر به معنویات جواب نداد، به این علت است که آن جاها همچنان به ادامه حیات مدرنیته معتقدند و آن نوع زندگی را که فرهنگ مدرن در مقابل آن‌ها قرار داد تأیید می‌کنند و البته چیزی نمی‌گذرد که با ناکام ‌ماندنِ هرچه بیشترِ فرهنگ مدرنیته در این نوع نگاه تجدیدنظر می‌نمایند.
اگر از رنج بی‌توحیدی آگاه شویم
می‌توان فضای موجود را شبیه شرایطی دانست که شیاطین در مقابل پیام‌ها و رهنمودهای آسمانی انبیاء که چراغ‌های روشنی جهت هدایت بشر می‌باشند، با صعود به آسمان معنویت، استراق سمع می‌کردند و اخبار غیبی را می‌دزدیدند. خداوند در قرآن می‌فرماید: در عین آن‌که ما هدایت‌های الهی را از هر شیطان رجیمی حفظ می‌کنیم، شیطان اخبار غیبی را به سرقت می برد!. «إِلاَّ مَنِ استَرَقَ السَّمعَ فَأَتبَعَهُ شِهابٌ مُبین‏»(۳) مگر در آن حدّ که آنان استراق سمع می‌کنند و در آن صورت هم فرشتگان با شهاب‌ها و انوار خود آن‌ها را دفع می‌نمایند و نمی‌گذارند که به مقاصد خود دست یابند. نمونه‌ی آن را امروز در عرفان‌های منفی ملاحظه می‌کنید که حاصل استراق سمع شیاطین است تا نسل جدید را از نفخۀ الهیه‌ای که شروع به وزیدن کرده دور سازند. به نگاه من تلاش‌های ژورنالیستی نیز برای مقابله با نسیم معنویت‌خواهی این تاریخ مجهز شده است که البته بی‌فایده است و خورشید را نمی‌توان با فوت دهان خاموش کرد.
اگر در افقی که حضرت امام و نیز رهبری انقلاب متذکر می‌شوند، درست ورود پیدا کنیم، می‌توانیم به‌ فضای تاریخی که متعلق به مسیر الهی است داخل شویم. طبق روایتی که از امام سجاد«ع» نقل شده، در آخر‌الزمان افراد صاحب فهم و فرهیختگانی در راستای رجوع به توحید به معنای عمیق کلمه خواهند آمد که خداوند سوره‌ی توحید و شش آیه‌ی ابتدایی سوره‌ی حدید را برای آنان آورده است«إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَلِمَ أَنَّهُ یَکُونُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ أَقوَامٌ مُتَعَمِّقُونَ‏ فَأَنزَلَ اللَّهُ تَعَالَى قُل هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ الآیَاتِ مِن سُورَهِ الحَدِیدِ إِلَى قَولِهِ وَ هُوَ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُور؛(۴) خداوند مى‏دانست در آخرالزمان اقوام با فهم بالا مى‏آیند که براى آن‏ها سوره توحید و شش آیه اول سوره حدید را نازل کرد.».مشکل ما در این قسمت است که توانایی خودمان را به صحنه نیاورده‌ایم و از غیبت توحید اسلامی در رنج نیستیم؛ یعنی جریان‌های دینی «رنج بی‌توحیدی» خود را احساس نمی‌کنند. می‌گویند ما نماز می‌خوانیم، روزه هم می‌گیریم پس دیگر تکلیفی نداریم! حال آن‌که خداوند، توحید بالاتری را برای جهان اسلام و برای پیدایش جهان بشریِ جدیدی اراده کرده است.
بعد از نهادینه‌شدن مدرنیته و سپس با ظهور نیست‌انگاری در غرب، شاهد رواج گرایش‌های معنوی نیز هستیم. در این فضا برخی معنویت‌های پوچ‌گرا نظیر «شیطان‌گرایی» نیز در صحنه می‌آید. به طوری‌که می‌توان گفت در این دوران، معنویت گونه‌های متفاوت و متناقضی به خود گرفته است. از پیدایش انواعی از گروه‌های تکفیری تا رونق برخی انقلاب‌های پاک و معنویت‌گرا؛ از شدت ‌یافتن قرائت معنوی و مدرنی که هالیوود با قدرت به جهان مخابره می‌کند تا بازگشت برخی فرقه‌های معنوی در قلب اروپا و امریکا. گویا جهان در فضای برزخی و بینابینی قرار دارد، میان وضعیت سده‌های گذشته و وضعیتی که امروز با آن روبه‌روهستیم. در این اوضاع و شرایطِ بین‌المللی باید از خود بپرسیم چگونه یک انسان معنویت‌‌خواه می‌تواند در مقابل این تشتت آراء، معنویت راستین را بیابد.

تعارض عظیم بشر این دوران
در رابطه با موضوع فوق، ابتدا باید روشن شود فکر مدرنی که موجب ظهور رنسانس شد و وعده‌هایی به بشر داد، کارش به کجا کشید. این وعده‌ها حدود چهارصد سال بشر را به‌ خود مشغول کرد. در حال حاضر هیچ کشوری را نمی‌بینیم که طالب توسعه نباشد، توسعه یعنی غربی‌شدن؛ یعنی پذیرفتن وعده‌های فرهنگ مدرن و امید بستن به وعده‌های غرب. از آن طرف شرایطی به وجود آمده که اندیشمندان دنیا متوجه شده‌اند آن وعده‌ها به سرانجام نمی‌رسد؛ بدین معنا که مدرنیته به تعبیر «هابرماس» یک پروژۀ ناتمام بود. غرب به‌ مرور دریافته جوابگوی توسعه‌ای نیست که از قبل وعده آن را داده بود. در این مورد تفاوتی هم بین جهان توسعه نیافته با کشورهای به اصطلاح توسعه‌یافته نیست، تنها تفاوت این است که کشوری مثل فرانسه به توسعه‌یافتگی رسیده است و آن وعده‌ها را نیافته، ولی کشورهای توسعه‌نیافته از جهتی امید دارند که می‌توانند مشکلات پیش‌آمده را که ناشی از غفلت از معنویت است، با توسعه‌یافتگی برطرف کنند ولی در عین حال متوجه می‌شوند نمی‌توان امید چندانی به آینده‌ی توسعه‌یافتگی داشت و لذا آن را با جدّیت دنبال نمی‌کنند و از این جهت می‌توانید به این فکر باشید که تاریخ دیگری در حال آغاز است که در دل آن بشر می‌یابد گویا آرمان‌های توسعه‌یافتگی جواب‌گو نیست. این «خودآگاهی» در جای‌جای عالم در حال محقق شدن است که باید از مدرنیته عبور کنند، اما از آن طرف تمام زندگی خود را بر مبنای مدرنتیه استوار ساخته‌اند. از این‌رو بشرِ این دوران با یک تعارض عظیم روبه‌روست و این وظیفه متفکران جامعه است که روح زمانه خود را درست درک کنند و تفکری را به میان آورند که مردم نسبت به چنین تعارضی فکر نمایند و راه‌حل نهایی را در نظر بگیرند.
با توجه به مسئله‌ی فوق عرض می‌کنم اگر رویکردِ رجوع به معنویت، قدسی شد تاریخ جدیدی شروع می‌شود. بنابراین رویکردی که بخواهد از چنگال سکولاریته آزاد باشد و راه‌های آسمان معنویت را به سوی بشر بگشاید باید با موضوع سکولاریته به صورتی بنیادین برخورد کند و این حتماً باید با روح عبور از فرهنگ مدرنیته همراه باشد. به همان شکلی که رِنه‌گنون و از آن دقیق‌تر حضرت امام خمینی«رضوان‌الله‌تعالی‌علیه» به آن اشاره دارند و تمدنی غیر از تمدن غربی را مدّ نظر بشر قرار می‌دهند و این چیزی است که می‌توان آثار آن را در کلّ جهان دید. مقام معظم رهبری«حفظه‌اللّه» با نظر به چنین شرایطی که به چنین افقی می‌فرمایند: «یک‌ روز شعار مرگ بر آمریکا فقط مال اینجا بود؛ امروز در منطقۀ غرب آسیا، در منطقۀ شرق آسیا، [حتّی] در خود اروپا، در منطقۀ آمریکای لاتین، در منطقۀ آفریقا، ملّت‌هایی که قیام می‌کنند، اوّلین شعارشان علیه آمریکا است».(۵)

*وظیفه‌ی ما به‌عنوان دست‌اندرکاران مسائل فرهنگی و مروجین معارف اسلامی در چنین شرایطی چیست؟
مهم‌ترین مسئله این است که متوجه باشیم کجا را نشانه رفته‌ایم. در این دوره‌ اگر بخواهیم خدایی که به حاشیه رفته است به زندگی‌ها برگردد، باید افق را در رجوع به اسماء الهی قرار دهیم و نه رجوع به خدای متافیزیکی و مفهومی. رجوع به اسماء الهی یعنی اعتقاد به خدایی که در عالم، حیّ و حاضر است و قرآن در این راستا می‌فرماید: «وَ لِلَّهِ الأَسماءُ الحُسنى‏ فَادعُوهُ بِها؛(۶) خدای را اسماء حسنایی هست، او را از طریق رجوع به اسماء حسنایش بخوانید.» این همان خدای علی«علیه‌السلام» در نهج‌البلاغه است؛ بنده به‌عنوان فردی که نهج‌البلاغه را تا حدی می‌شناسم و با مباحث فلسفۀ ملاصدرا نیز آشنایی دارم؛ معتقدم حتی نباید در بحث‌های توحیدیِ نهج‌البلاغه نگاه حکمت متعالیه ملاصدرا را داخل کرد؛ زیرا ملاصدرا در عین آن شوق الهی که دارد، در تفکر فلسفی‌اش نمی‌تواند تا اوج توحید علی«علیه‌السلام» بالا بیاید. فهم این جمله‌ی حضرت علی«علیه‌السلام» که در توصیف حضور خدا در عالم می‌فرماید: «مَعَ‏ کُلِ‏ شَیءٍ لَا بِمُقَارَنَهٍ وَ غَیرُ کُلِّ شَیءٍ لَا بِمُزَایَلَه؛(۷). بنده معتقدم برای کاربردی ‌کردن این مسئله باید به معرفت‌ نفس که ناظر به حق‌تعالی است، توجه ویژه داشته باشیم و در این رابطه، آثار عرفانی حضرت امام«رضوان‌اللّه‌تعالی‌علیه» راهنماهای خوبی هستند.
*شما در یکی از آثارتان- کتاب آشتی با خدا از طریق آشتی با خود راستین- به‌خوبی فضای اجتماعی ـ معرفتی جوانِ امروز را درک کرده اید و بر همین اساس، به طرح مباحث پرداخته اید. با توجه به مختصات جامعه امروزی ایران و در مقام تبلیغ دین و معنویت در دنیای جدید، باید به چه مؤلفه‌هایی توجه داشت؟

راه عبور از نیهیلیسم
روح کتاب مذکور دو افق را در نظر گرفته است. یکی روح نیهیلیستی و پوچ گرایی عالم را؛ زیرا بنده معتقدم تا کسی زهر نیهیلیسم را نچشیده باشد نمی‌تواند حرفی برای عبور از فضایِ موجود و رجوع به عالم قدس داشته باشد. باید نیهیلیسم به‌خوبی حس شود؛ چرا که در روزگاری زندگی می‌کنیم که پوچ‌گرایی به معنای نیهیلیسمِ آن بر بسیاری از افکار سیطره افکنده است.نخست این مسئله باید به‌ خوبی حس شود تا بدانیم از چه چیزی باید عبور کنیم و به کجا روی آوریم. تفاوت امام خمینی با دیگر علما در همین نکته بود. امام افق را در آن تاریخ دیدند و متوجه شدند اگر همچنان کارها ادامه یابد روحیه‌ی گرایش به مذهب به بن‌بست کشیده می‌شود. نظام شاهنشاهی با بستر قراردادن غرب، افقی را ترسیم کرده بود که دیگر از دین‌داری جز قالبیِ درون‌تهی نمی‌ماند و حضرت امام«رضوان‌اللّه‌تعالی‌علیه» در دل آن شرایط طرح خود را پی‌ریزی کرد، زیرا متوجه بودند تمام امکاناتی که تا حال گمان می‌شد به واسطه آن‌ها می‌توان نجات پیدا کرد از بین رفته است و باید با تمام وجود به خدا برگشت. باید به خدا برگشت مثل زمانی که موج در وسط دریا اطراف کشتی را بگیرد و افراد مطمئن شوند هیچ راه نجاتی وجود ندارد و لذا «دَعَوُا اللَّهَ مُخلِصینَ لَهُ الدِّینَ؛(۸) با تمام وجود خدا را می‌خوانند.» در دوران شاهنشاهی برخی از مؤمنان گمانشان آن بود که شرایط چندان ناگوار نیست و هنوز متدینین خمس و زکات خود را پرداخت می‌کنند و مردم نمازشان را می‌خوانند، در حالی ‌که روح نیهیلیسمی در حال سیطره بر همه افکار کشور بود و همین امر به مرور مردم را از سنت دینی دور می‌کرد. این شرایط را هر کسی نمی‌دید. علامه طباطبایی«رحمه‌اللّه‌علیه» موضوع را در نجف احساس کردند و با آمدن به قم تفسیر المیزان را با رویکرد عبور از نیهیلیسمِ دوران تنظیم کردند و حضرت امام، روحِ نیهیلیسمی را در تمام جهان و به‌ویژه در ایران دید و بر آن شد تا آن فاجعه بزرگ را به صورتی اساسی درمان نماید، به هر حال در کتاب «آشتی با خدا از طریق آشتی با خود راستین» نشان داده شده که زهر نیهیلیسم باید چشیده شود. از این‌رو، واژه پوچی در این کتاب فراوان به‌کار رفته است و البته در تمام کتاب‌های بنده واژه پوچی مدنظر بوده است، زیرا در این اوضاع این سؤال به‌وجود می‌آید که برای جدی ‌شدنِ ضرورت معارف اسلامی چه باید انجام دهیم تا به آینده‌ای پر از تنگنا برخورد نکنیم و نه ‌تنها گرفتار انواع تنگناها نگردیم، بلکه بتوانیم آینده جهان را رقم بزنیم؟ این با شناخت نیهیلیسم ممکن است و کتاب «کربلا مبارزه با پوچی‌ها» بر روی آن تمرکز دارد.
عرض شد در کتاب «آشتی با خدا از طریق آشتی با خود راستین» دو افق مدنظر بوده، یکی توجه به نیهیلیسم و دیگر نظر به «وجود». علامه طباطبایی«رحمه‌الله‌علیه» این مطلب را به‌ بهترین وجه در کتاب «رساله ‌الولایه» بیان کرده‌اند؛ می‌توان گفت یکی از بهترین روش‌ها برای حضورِ معنوی در این تاریخ، کتاب «رساله ‌الولایه» است. حضرت آیت‌الله جوادی می‌فرمایند: رساله ‌الولایه عالی‌ترین اثر علامه طباطبایی است. همۀ همت علامه در آن کتاب این است تا خودشناسی را با رجوع و اتصالِ به حق به ما نشان بدهند. کتاب «آشتی با خدا» سایه‌ای از این تفکر است، تنها یک سایه‌ از این تفکر. کتاب «آشتی با خدا» به زبان محاوره و به زبان نسل جدید تنظیم شده است با این‌ همه، روش معرفت نفس در هر سطحی جواب این نسل است و به ‌تعبیر مقام معظم رهبری جواب استغاثۀ این نسل است، با توجه به‌ این‌که این نسل در حال استغاثه است، باید با آن‌ها سخن گفت. در مقام پاسخ به این استغاثه‌ بوده است که پیامبران آماده می‌شدند تا از طریق وَحی الهی حیات برینی را در بستر تاریخ خود بنا نهند و بشرِ آن دوران به کمک وَحی الهی، خود را در آن حیات برین حس می‌کرد.

… و اینگونه تاریخ جدیدی شکل می‌گیرد
*می‌فرمایید روش پیامبران طراحی بستری جدید برای فراهم ‌نمودن مقدمات حیات برین است. مراد از طراحی بستر جدید چیست و چگونه این بسترِ جدید موجب حیات برین می‌شود؟
پیامبران هیچ‌گاه مردم را به جهت گمراهی‌هایشان مواخذه نمی‌کردند، بلکه با ائمۀ کفر مقابله می‌کردند؛ چرا که تمدن‌های استکباری با ادامۀ حیات ائمه‌ی کفر باقی است. کافی بود پیامبران با ارائه‌ی مکتب توحیدی‌شان افکار را متوجه کنند که دوره‌ی حاکمیت کفر و استکبار تمام شده است. پیامبر اسلام«صلوات‌اللّه‌علیه‌وآله» با ابوسفیان مستقیماً درگیر نشدند؛ خطاب به سران کفر متذکر شدند حیات آن‌ها به سرآمده و راه دیگری در مقابل بشر گشوده شده، این ابوسفیان است که به تلاطم می‌افتد تا برای جلوگیری از آن سرنوشت، با پیامبر درگیر شود. پیامبر اسلام«صلوات‌اللّه‌علیه‌وآله» سخنان خود را ابتدا در مکه بیان کردند و در آن‌جا چون آن سخنان نفوذ خوبی داشت، مانع ادامۀ کار حضرت شدند.لذا ما در این به تأسی از آن حضرت، همین عمل را در برابر امریکا انجام می‌دهیم. ما با امریکا مستقیماً درگیر نمی‌شویم بلکه فعالیت و کردار ما با مقاومتی که در پیش گرفته‌ایم، به این معناست که تاریخ امریکا به پایان رسیده است و تمام افعال و کردار امریکا را به چیزی نمی‌گیریم و آن فرهنگ با کارهای خود ادامۀ بی‌تاریخی‌ خود را ثابت می‌کند.وقتی از طرف رسول خدا«صلوات‌اللّه‌علیه‌وآله» در فتح مکه اعلام شد خانه‌ی ابوسفیان برای مسلمانان امن است؛ خانه او پر از جمعیت شد. ملاحظه کنید تا دیروز ابوسفیان رأس کفر بوده و اکنون مسلمان شده است! این قضیه به آن معنا است که هرکس قصد مسلمان‌ شدن دارد و کوششی برای مقابله با ما ندارد، می‌تواند به خانه ابوسفیان پناه برد. نام این کار رسول خدا«صلوات‌اللّه‌علیه‌وآله» تصرف تاریخی و یا «حضور در تاریخ» است، در آن حدّ که ابوسفیان برخلاف میل باطنی‌اش نمی‌تواند خود را از آن تاریخ بی‌تفاوت نگه دارد، هرچند که با ایمان واقعی متوجه توحید رسول خدا«ص» نشد، ولی رسول خدا«ص» به‌خوبی در تصرف تاریخ استکبار به نفع تاریخ توحید موفق شدند.
تولید قدرت به سبک انبیاء غیر از تولید قدرتی است که تکنولوژی به صحنه می‌آورد. تولید قدرت ما عطف بر حق است. بدین‌سان، دیگر قدرتی برای جهان استکباری قائل نخواهیم بود و بدین شکل بستر جدیدِ تاریخی شکل می‌گیرد و حیات برینی که بشر به دنبال آن بود در افق آینده گشوده می‌گردد.
در این فضا بود که حضرت امام خمینی«رضوان‌اللّه‌تعالی‌علیه» طلب مردم را می‌دانستند. اشاراتی که فکر می‌کنیم آسان است و حضرت امام به آسانی بیان می‌کردند، در واقع حساس‌ترین حرف‌های تاریخی ما بوده ‌است. اگر عمق فاجعه را نشناسیم در دل فاجعه قدم می‌زنیم و مدرنیته را با بحث‌های دینی ادامه می‌دهیم. مثل این‌که برخی از آن جهت که تکنولوژی فشار زیادی بر روح بشر وارد کرده، برای کاستن این فشار به توصیه‌های دینی می‌پردازند و نه آن‌که بنا داشته باشند از طریق دین، عبودیت خود را معنا ببخشیم. بنده اسم این‌گونه تبلیغ دین را، دین‌داری‌های تلویزیونی نامیده‌ام. در زندگی‌نامه‌ی آیت‌الله فلسفی آمده که شهید مطهری قبل از عزیمت به پاریس و دیدار با حضرت امام، نزد آیت‌الله فلسفی می‌آیند که آیا مطلبی برای انتقال به حضرت امام دارند؟ مرحوم فلسفی به شهید مطهری می‌گوید به آقا روح‌الله بگویید آخر چگونه می‌خواهید انقلاب کنید؟ همه‌چیز دست شاه است، چگونه با ارتش مقابله می‌کنید؟ شهید مطهری این مطلب را به امام منتقل می‌کنند و امام خمینی در پاسخ می‌فرمایند ما به ‌قطع پیروزیم، خود را آماده کنید. امام در برابر پرسش‌هایی این‌گونه همواره تأکید می‌کردند که به ‌قطع پیروزیم، خود را آماده کنید.(۹). به‌ دنبال آن، بسیاری افراد همچون بسیجیانِ دوران دفاع مقدس توانستند این واقعیت را درک کنند و در ایجاد تاریخ توحیدی شریک شوند. مقام معظم رهبری«حفظه‌اللّه» در این مسیر به‌خوبی پیش می‌روند، این که مکرر از ایشان می‌شنویم که ناکامی‌های نظام سلطه را رصد کنید تا بفهمید که دوره‌ی آن‌ها گذشته است، حکایت از آن دارد که متوجه‌ی حضور تاریخی حضرت حق در این دوران هستند. دو نکته در سخنان ایشان همواره تأکید می‌شود، یکی این‌که به ناکامی‌های نظام سلطه بسیار نظر کنید. دوم این که اعتماد خود را به وعده‌های الهی بیشتر نمایید. این دو توصیه، توصیه‌های به ‌روزی است و متعلق به این تاریخ است و نگاه سکولاریته به عالم، حضوری را که در این دو توصیه نهفته است نمی‌فهمد و به‌ همین دلیل که متوجه تحقق چنین حضوری در عالم نیست، آن را به چیزی نمی‌گیرد و در نتیجه از بین می‌رود.

جایگاه فلسفه و عرفان در تحقق تمدن اسلامی
*تمدن اسلامی از همان آغازِ ظهور اسلام شروع به شکل‌گیری کرد، چند قرن بعد به اوج رسید، سپس به مرور زمان دچار اُفت و فروکاهش شد. در قرن اخیر صحبت از احیای تمدن اسلامی به‌گوش می‌رسد و مقام معظم رهبری با عبارت «تمدن‌سازی نوین» از آن یاد کردند.در این‌میان نقش علوم انسانی ـ اسلامی بسیار پررنگ است. به عبارت دیگر، علوم نقش مهمی در تحقق این تمدن دارند و از جمله آن علوم، علم فلسفه و عرفان است. حال پرسش اصلی این است که نقش فلسفه و به‌ویژه عرفان در ایجاد تمدن نوین اسلامی چیست؟آیا منتقدان فلسفه و عرفان خواسته یا ناخواسته با ظهور این تمدن مخالفت می‌کنند؟
در شیعه کسانی که با عرفان و فلسفه مرتبط هستند عموماً از این طریقه‌ها خواهان کسب حضور در محضر حق هستند به همان صورتی که قرآن به آن تذکر داده است و می‌فرماید: خدای را اسماء حُسنا و تجلیات متعالی است، «فَادْعُوهُ بِها» او را از طریق همان اسماء بخوانید، به همان معنایی که دائماً نظر به حضور حق در عالم داشته باشید و ما از این طریق از دین سطحی و از آن بدتر از دین قشری عبور می‌کنیم. قشری‌گری دو ضربه به دین الهی می‌زند؛ یکی این که به ‌شدت دین را تقلیل می‌دهد و آن را از مراتب عالیه‌اش به پایین می‌آورد. از آن بدتر این‌که، دینی را به صحنه می‌آورد که هرگز جواب‌گوی روح بنیادین طلبِ بشر امروزی نیست. بدین لحاظ می‌توان مخالفت با فلسفه و عرفان را در فضای تحجر مطرح کرد چنین کسانی قصد ندارند بیشتر فکر کنند تا متوجه شوند که بشر امروز به نفخه‌ی الهی، آماده‌ی رجوع به خدایی بس متعالی است. به بشر، به‌ ویژه به بشر امروزی نمی‌توان گفت «چراغ خرد خاموش کن و کورکورانه تقلید کن» این روش جواب نخواهد داد، اما در پاسخ به پرسش شما باید عرض کنم که عارف بالله در تلاش است تا روح خدا را در ظرف تاریخی که در آن زندگی می‌کند، جستجو کند. فلسفه خدایی را اثبات می‌کند که خدای خالق است، اما عارف می‌فهمد که «کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فی‏ شَأْنٍ».(۱۱) خدا همواره و در هر تاریخی به صورتی خاص در صحنه است، بنابراین عارف، خدایی را طلب می‌کند که در هر تاریخی ظهور خاص خود را دارد.
تعبیر بنده از خدای عرفانیِ روزگار ما، خدای امام خمینی«رضوان‌الله‌تعالی‌علیه» است. بشر امروز خواهان خدایی است که حضرت امام خمینی متذکر آن است. خدای انتزاعی، یعنی خدایی که با استدلال‌های عقلی مدّ نظرها قرار می‌گیرد و در دانشگاه‌ها تدریس می‌شود، خدایی نیست که دیروز و امروز داشته باشد، این غیر از خدایی است که تجلی هر روزین دارد، از این جهت باز تأکید می‌کنم هیچ عارفی به ‌دنبال خدایی که فلسفه مفهوماً او را ثابت می‌کند، نیست. عارف به‌ دنبال خدایی است که هر روز در ظرف تاریخ به جلوه می‌آید. این مطلب در جزوه‌ی «روحیه‌ی تمدّن‌سازی و عرفان اسلامی» مورد بحث قرار گرفته(۱۲) که چگونه مرحوم آیت‌الله قاضی در تاریخ خودش به شدت دنبال خدایی است که در عالم ظهور کرده و آن مرد بزرگ درست هم تشخیص داد در صورتی که اگر ایشان در روزگار ما زیست می‌کرد به‌جای شهید چمران‌ها و شهید صیادها نقش خود را بازی می‌کرد. صیادها و چمران‌ها به دنبال خدای این تاریخ بودند و اگر مرحوم قاضی در این تاریخ بود، به‌دنبال خدای این تاریخ می‌رفت زیرا عارف در جستجوی خدایی است که در صحنه است. وجود مبارک اهل‌بیت«علیهم‌السلام» با خداوند معاشقه می‌کردند، نمونه‌اش مناجات‌های فوق‌العاده خمسه‌عشر است که قصه‌ی معاشقه‌ی حضرت سجاد«علیه‌السلام» با حضرت حق است.
*عرفان امام خمینی«رضوان‌الله‌تعالی‌علیه» دارای چه ویژگی‌ها و خصوصیاتی است که تا این‌اندازه توانسته حیات‌بخش باشد و موجب تأثیرات ژرف اجتماعی در ایران و دیگر کشورهای منطقه شود؟
واقعیت امر این است که توحید ناب عرفانی، والاترین نیاز این نسل است. این که رئیس‌جمهور امریکا اذعان می‌کند که نمی‌توان ایران را نادیده گرفت و آن را از معادلات قدرت حذف کرد، یک واقعیت تاریخی است. تفسیر بنده از این اعتراف این است که نوعی خاص از حضور ارادۀ الهی از طریق ایران در این تاریخ به میان آمده است. عرفانی که امام خمینی«رضوان‌اللّه‌تعالی‌علیه» متذکر آن است ناظر به حیرانیِ بشر امروز نسبت به طلب بنیادینش می‌باشد. امام در اولین کنگره‌ی نهج‌البلاغه خطاب به دانشمندان جهان گفتند: اندیشمندان جهان بیایند و در رابطه با این جمله‌ی امیرالمؤمنین«علیه‌السلام» بحث کنند که حضرت در مورد نحوه‌ی حضور خداوند در عالم می‌فرمایند: «مَعَ‏ کُلِ‏ شَیْ‏ءٍ لَا بِمُقَارَنَهٍ وَ غَیْرُ کُلِّ شَیْ‏ءٍ لَا بِمُزَایَلَهٍ؛ او با هر چیزی هست ولی نه آنچنان که در کنار آن چیز باشد و غیر هر چیزی است، ولی نه آنچنان که جدای از آن چیز باشد.» بنده به شما قول می‌دهم، اگر زبان ارائه این مطلب را در هر نقطه از دنیا داشته باشیم در برگرداندن خدا به تاریخ موفق و پیروز خواهیم بود.
امام خمینی«رضوان‌الله‌تعالی‌علیه» توحید را به بهترین شکل در آثار خود و در عمل تدوین کرده‌اند. بنده معجزه‌ی حضرت امام را انقلاب اسلامی ‌نمی‌دانم؛ انقلاب اسلامی را حاصل تلاش یک سالکِ الی‌‌الله‌ می‌دانم که آثاری در نوشته‌ها و گفتار خود برای حیات بشرِ این دوران گذاشته تا انسان‌ها به کمک آن‌ها آثار بتوانند خدا را به تاریخ خود و زندگی خود برگردانند در آن حدّ که حاصل آن خداگرایی در صحنه‌ی اجتماعی به فعلیت ‌آید. در فهم اندیشه‌ی امام بشری که به دنبال حیرت قدسی است، آن حیرت را به ‌دست می‌آورد، به همان معنایی که رسول خدا«صلوات‌اللّه‌علیه‌وآله» از حضرت حق تقاضا می‌کنند: «رَبّ زِدنی تَحَیُّرا؛ پروردگارا! بر تحیّر من بیفزا»، توحید است که تحیّر و حیرت می‌آورد. در این رابطه است که تأکید می‌شود گسست عرفان از حضور تاریخی که در آن به‌سر می‌بریم، محال و ناشدنی است.
ملاحظه فرمودید که حضرت امام در تفسیر سوره‌ی حمد، تنها به تفسیر «بسم‌اللّه الرّحمن الرّحیم، الحمدللّه ربّ العالمین» پرداختند و فرصت ادامۀ آن پیش نیامد، ولی در تفسیر همین چند فراز کار بزرگی انجام دادند از آن جهت که افق توحید اسلامی را که این انقلاب بنا دارد به صحنه آورد، نشان دادند و دامن توحید عرفانی را از عرفان‌های کاذب پاک نمودند. حتی بعضی از گروه‌های صوفیه به ‌واسطه این تفسیر متنبه شدند و تغییر جهت دادند. اشتباه ما این است که مراکز علمی و دینی ما راه گشوده ‌شده به ‌دست حضرت امام خمینی«رضوان‌الله‌تعالی‌علیه» را دنبال نکردند. بنده در شرح مختصری که در کتاب «اسماء حسنی دریچه‌های نظر به حق» بر شرح دعای سحر حضرت امام«رضوان‌الله‌تعالی‌علیه» نوشته‌ام، امیدم آن بود بتوانم نسل جوان را برای رجوع به شرح دعای سحر امام آماده سازم. بنده وظیفۀ امروزین خود و جریان‌های فرهنگی را این می‌دانم که به ‌عنوان کار فرهنگی، زمینۀ رجوع به آثار عرفانی حضرت امام را برای این تاریخ فراهم کنیم. عرفان امام، عرفان توحیدِ اهلُ‌البیت است، در عین عبور از نیهیلیسم. به یک معنا حضرت امام شارح عرفان محی‌الدین است. در نامه به گورباچف نوشتند که چندتن از نخبگانتان را بفرستید تا مطالب باریک‌تر از مویِ محی‌الدین برایشان تدریس شود. حضرت امام عرفان محی‌الدین را به صورتی شُسته و رُفته و سرزنده در تفسیر سوره‌ی حمد و در کتاب‌هایی مثل «مصباح الهدایه» و «چهل حدیث» مطرح کردند. شاخصۀ اصلی‌ عرفان امام، جمع‌بندی‌های عالی عرفان محی‌الدین، همراه با ذوق شجاعانۀ شیعه است تا به عنوان آثاری مطمئن در راستای تحقق اهداف انقلاب اسلامی که بازگشت خدا به تاریخ است، برای امروز ما در میان باشد. در چنین عرفانی است که استکبار با آن ‌همه آثار رعب‌آور به چیزی گرفته نمی‌شود و در مقابل فشارهای آن قد خم نمی‌نماید. با چنین توحید عرفانی است که می‌بیند آمریکا هیچ غلطی نمی‌تواند بکند.
به امید آن‌که به عنوان سربازان انقلاب اسلامی بتوانیم از عرفان حماسی حضرت روح‌الله«رضوان‌الله‌تعالی‌علیه» بی‌بهره نباشیم.
با نظر به این‌که تاریخ ما با حضور حضرت روح اللّه«رضوان‌اللّه‌تعالی‌علیه» از ظلمات شاهنشاهی رسته، برای عبور از عقل سکولارزده‌ی فرهنگ مدرنیته در راستای بایسته‌های تبلیغ معنوی باید به عقلی نظر کرد که سیرۀ آن مرد بزرگ متذکر آن عقل بود و در این رابطه یادداشت‌هایی هست که به صورت سرفصل‌‌ خدمت شما به‌عنوانِ چشم‌اندازی برای تفکر در این تاریخ عرض می‌کنم، به امید آن ‌که شامل دعایی شویم که فرموده‌اند: «رَحِمَ الله اِمرَءً وَ عَلِمَ مِن اَینَ وَ فی اَیْنَ وَ اِلی اَینَ؛(۱۳) خدا رحمت کند آن کسی را که بداند در کجا بود و در کجا هست و به سوی چه هدفی رهنمون است.»
۱ـ پیامبران نه ‌تنها هدف انسان‌ها را که اُنس با حضرت حق است، روشن نمودند؛ از آن مهم‌تر، راهِ رجوع به حضرت حق را نیز در مقابل بشریت قرار دادند و از این جهت ادیان الهی، آرمان‌های کاربردی را به بشریت هدیه نمودند. برای گشودگی در تاریخی که در آن قرار داریم، نه تنها بایدحضرت روح اللّه«رضوان‌اللّه‌تعالی‌علیه» را مدّ نظر قرار داد؛ بلکه راه و روش چنین سلوکی باید نظر به شخص حضرت امام باشد که با خدایِ حیّ و حاضر مرتبط است. در این فضا باید به خود بنگریم و نیروهای وِلایی در این فضا باید با همدیگر تعامل کنند تا با به‌ صحنه ‌آمدنِ عقل قدسی و ظهور معنویت مناسب ایدۀ انقلاب اسلامی، امیدِ ادامۀ آیندۀ انقلاب اسلامی بر همگان ظهور کند.
۲ـ هر تاریخی عقل مخصوصی را به صحنه می‌آورد و به حکم «کُلَّ یَومٍ هُوَ فی‏ شَأْنٍ» خداوند با حضوری خاص در هر تاریخی ظهور می‌کند و تنها با عقلِ آن تاریخ می‌توان در آن تاریخ با خدا مأنوس شد. حال اگر کسی درصدد است آزاد از خدای ِ مفهومی، با خدایِ این تاریخ مرتبط شود باید راهکارِ این ارتباط را در دو چیز جستجو نماید؛ یکی در دیدن انقلاب اسلامی و دیگر درک و فهم درست جریان‌های وفادار به انقلاب با هر عنوان و سلیقه‌ای که رجوع به معنویت مذکور دارند، زیرا اساسی‌ترین هویتِ هر ملتی، در تاریخِ آن ملت نهفته است و هویتِ ملت ما، در حضور تاریخی زعیمی چون حضرت روح اللّه«رضوان‌اللّه‌تعالی‌علیه» قرار دارد، از این رو با نگاه جدّی به حضور تاریخیِ ایشان می‌توان از چنگال روحِ تمامیت‌خواه مدرنیته آزاد شد، تا به‌ جای ادامۀ مدرنیته، به ادامۀ خود بپردازیم و زمینۀ «تفکر» را در جامعۀ خود بنا بگذاریم، تفکری که مخصوص این تاریخ است و حضرت امام متذکر آن بودند.
۳ـ کسانی که از یک طرف هنوز نتوانسته‌اند به ناتوانی آن عقلی که فرهنگ تجدد به تاریخ آورده است، پی ببرند و از طرف دیگر به عقلی که انقلاب اسلامی به این تاریخ آورده است دست نیافته‌اند، گمان نکنند با پذیرش عقل تجدد و معنویت متجدد، رفتار و کردار معنویت آن‌ها، رفتار و معنویتی برتر از رفتار و معنویت نیروهای انقلابی است و جایی برای آیندۀ خود شکل داده‌اند، با عقل و رفتار معنویت فرهنگ تجدد از ملت خود فاصله می‌گیرند بدون آن‌که در اردوگاه تجدد جایی و جایگاهی داشته باشند و به معنویتی حقیقی دست یابند.
۴ـ وقتی طراحی تاریخ به عهده‌ی غرب قرار گرفت و همۀ جهان از غرب پیروی کردند و همه پذیرفتند باید در زندانِ توسعه‌‌نیافتگی به روش غربی، زندگیِ خود را به پایان برسانند؛ نقطۀ امیدی از طریق حضرت امام خمینی«رضوان‌اللّه‌تعالی‌علیه» و انقلاب اسلامی برای برون‌رفت از این زندان ظهور کرد و انقلاب اسلامی شکل گرفت، ولی در صورتی در بستر انقلاب اسلامی می‌توان از زندان آن نوع توسعه‌نیافتگی رهایی یافت که متوجه باشیم عقل و معنویت برون‌رفت از آن زندان، عقلی و معنویتی است ماورای معنویت و عقلانیتی که غرب مدنظر بشر قرار داده و ما هنوز به چنین عقلی ورود نکرده‌ایم. آن عقل و معنویت، عقل و معنویتی است که انسان بتواند به کمک آن، ارادۀ حضرت حق را در این تاریخ احساس کند و ماورای عقل مفهومی به عالم نظر اندازد، بدین معنا که با چشمِ قلب به تاریخ خود بنگرد، چیزی که از طریق انقلاب اسلامی به این تاریخ برگشته است و شهدا آن را احساس کردند و رهِ صدساله را یک‌شبه طی نمودند.
۵ـ مشکل جهان کنونی چیزی جز تیرگی افق آینده نیست و جهانی که ما با انقلاب اسلامی شروع کرده‌ایم، آینده‌ای غیر از آیندۀ جهان غرب دارد و نمی‌خواهیم با توسعه‌یافتگی به روش غربی با همان مشکلاتی روبه‌رو شویم که فعلاً در مقابل غرب قرار دارد، اینجاست که معنای امیدواری نسبت به معنویتی قابل اطمینان در متن انقلاب اسلامی به بشریت این دوران برمی‌گردد و به یک معنا، «حقیقت» جای «مصلحت» می‌نشیند.
ما هنوز متوجه نیستیم که انقلاب اسلامی مسئولیت بزرگی در فهم سایر اندیشه‌هایی که وفادار به انقلاب هستند بر دوش ما گذارده ‌است و از معجزه‌ تعامل با این افراد و این افکار غافلیم، زیرا نمی‌دانیم چگونه عقل‌ها در زمانۀ انقلاب اسلامی به هم پیوسته‌اند و همه‌ آن افکار تنها در پیوستگی کامل، صورت حقیقی انقلاب اسلامی را می‌نمایانند و در آن صورت است که معلوم می‌شود ما چه هستیم و چه داریم و چگونه می‌توانیم باشیم، در این صورت همه‌ شما به عنوان جبهه‌ فکری انقلاب، نگهبان تفکری خواهید شد که با انقلاب اسلامی شروع شده و می‌رود که به شکوفایی بنشیند. قوام این فکر به فهم اندیشه‌هایی است که در زیر سایۀ انقلاب اسلامی مستقل از یکدیگر نیستند و خود را گرفتار توهّمات فرقه‌ای و گروهی و قبیلگی و حزبی نکرده‌اند. در این رابطه رهبر انقلاب روحیه‌ «تحمل مخالف» را متذکر می‌شوند، به همان معنای «رُحَماءُ بَینَهُم» و نه به معنای سازش با دشمن.
۶ـ درک درست انقلاب اسلامی ما را متوجه سعه‌ی آن انقلاب در تحقق معنویتی راستین می‌کند و اگر متوجه این امر باشیم خود را در افقی دور دست و با استحکامی قابل قبول احساس می‌کنیم و بر این مبنا برای جامعه‌ی خود برنامه‌ریزی می‌نماییم تا از گرفتاریِ گسستِ بین علم و فرهنگ و دیانت آزاد شویم و ناظرِ رنج دویست سالۀ این گسست نباشیم. یکی از مأموریت‌های علوم انسانی در این موضوع است که علت این گسست را بیابد و نشان دهد چرا ما نمی‌توانیم از پژوهش‌ها و تحصیل‌کرده‌های دانشگاه‌های خود در امور کشور استفادۀ لازم را ببریم و چرا فرهنگ‌ قدسی ما حضوری فعال در تصمیمات اداری ما ندارد. آیا جز این است که در ابتدای امر باید در زمین خود، خود را و معنویت خود را جستجو کنیم و نه در زمینی و تاریخی که تجدد در آن ظهور کرد؟ و این تنها در این تاریخ با توجه به حضور تاریخی انقلاب اسلامی و با نظر به سلوک حضرت امام خمینی«رضوان‌اللّه‌تعالی‌علیه» و عقل مناسب این حضور، ممکن است، چیزی که جبهۀ فرهنگی انقلاب اسلامی، سخت باید نسبت به آن بیندیشد.
۷ـ تجربه نشان داده است که انقلاب اسلامی استعداد آن را دارد که تحولی در روح و جان و دل مردم ایجاد نماید تا در سایۀ آن ، تحول لازم در علوم ما شکل بگیرد و از این جهت با نظر به تقدیری که خداوند برای ما رقم زده و آن جدیت و پافشاری نسبت به انقلاب اسلامی است ـ به عنوان بستری که ساز و کار ادامۀ ما در آن قرار دارد ـ باید مجال نقش‌آفرینی در انقلاب اسلامی مورد بحث قرارگیرد. به این اعتبار که مردم با رجوع به انقلاب اسلامی‌ با ملکوت حضرت امام خمینی«رضوان‌الله‌‌تعالی‌علیه» مرتبط شوند.
۸ـ انقلاب اسلامی در موقعیت خاص تاریخی‌اش از یک طرف نظر به التزام انسان‌ها به شریعت دارد و از طرف دیگر با عقل تاریخیِ جهان مدرن روبه‌رو است و در این رابطه است که تأکید می‌شود انقلاب اسلامی عقل خاص خود را دارد که نه عقل دوران‌های گذشتۀ ما است و نه عقل جهان مدرن است؛ بلکه عقلی‌ است مخصوص این تاریخ. هرچند این کار، کار آسانی نیست، ولی تنها راه است.
معنویت و عقلی که با انقلاب اسلامی ظهور کرد، معنویت و عقل صرفاً انتزاعی نیست که تنها به شناسایی جهان اکتفا کند بلکه معنویت و عقل، جهان‌ساز است ولی نه به آن معنایی که در سایۀ زمانِ غربی خود را معنا کند، بلکه این معنویت و عقلی است که نسبت ما با جهان را با رویکردی قدسی که انسان‌ها باید داشته ‌باشند معنا می‌کند و ضامن پیوستگی ملّت با همدیگر و با فرهنگ دینی خودمان خواهد بود و می‌رود که شئون زندگی وجامعه‌مان را معنایی مناسبِ این تاریخ ببخشد
۹ـ با حضور تاریخیِ انقلاب اسلامی باید به تحقق معنویتی اندیشید که از افراط و تفریط‌های سیاسی و ایدئولوژیک عبور کرد‌ه باشیم و با درک همدیگر از گسستگی جامعۀ خود قدمی فراتر نهیم، تا علم و فرهنگ و دین به هماهنگی لازم دست یابند و این با معنویت و عقلی که ضامن پیوند اجزاء و شئون مسائل اجتماع ما باشد ظهور می‌کند. آن اراده، روح این جامعه است و معلوم است زمانۀ بی‌روح، خشک و ملال‌آور خواهد بود و بستر هیچ تفکری نیست. معنویت و عقلِ بیگانه‌شده از زمانه نمی‌تواند جهان تازه‌ای بنا کند، از این جهت باید به معنویت و عقل تاریخیِ انقلاب اسلامی نظر کرد. چیزی که شهدای ما در درک آن پیشتاز بودند و ما باید با روحیۀ انقلابیِ لازم، ادامه‌دهندۀ راه آن‌ها باشیم.

پی‌نوشت‌ها
۱ـ ابراهیم، ۵.
۲ـ انفال، ۴۸.
۳ـ حجر، ۱۸.
۴ـ التوحید للصدوق، ص: ۲۸۳
۵ـ سخنان مقام معظم رهبری به ‌مناسبت ‌روز ملّی مبارزه با استکبار جهانی در تاریخ۱۲ آبان ۱۳۹۵.
۶ـ اعراف، ۱۸۰.
۷ـ نهج‌البلاغه، خطبه‌ی اول.
۸ـ یونس، ۲۲.
۹ـ خاطرات و مبارزات حجت‌الاسلام فلسفی، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ص ۴۶۶٫
۱۰ـ اعراف، ۱۸۰.
۱۱ـ الرحمن، ۲۹.
۱۲ـ جهت مطالعه‌ی جزوه‌ی مذکور، به سایت المیزان در قسمت نوشتارها، قسمت جزوات رجوع شود.
۱۳ـ فیض کاشانی، الوافی، ج‏۱، ص ۱۱۶٫

سوتیترها

۱ دنیا برای همیشه سکولاریته باقی نمی‌ماند. این رویه نیز در طول تاریخِ ظهور انبیا قابل مشاهده است. بعد از هر دوره فترتی که بشر با خلأ حضور انبیاء روبه‌رو می‌شود، پیامبری ظهور کرده است. طبق همین قاعده اهل ایمان همواره به ‌دنبال یافتن نشانه‌هایی در تغییر اوضاع هستند

۲ براساس چنین سنتی باید معترف بود که شواهدی در صحنه است که نشان می‌دهد دوران مدرنیته و فضای سکولاریته به پایان تاریخ خود نزدیک شده است و زمان حضور عالمی دیگر با هویتی متفاوت فراهم شده است. دو نامه‌‌ای که رهبری انقلاب در سال‌های اخیر به جوانان اروپا و امریکا نوشتند ناظر به چنین فضایی است

۳ نیچه با نظر به فرهنگ مدرنیته، متذکر عدم حضور حضرت حق در مناسبات اجتماعی شد، حال آنکه شرایط حاضر برعکس شده است. شواهد نشان می‌دهد خدایی که «فرهنگ مدرنیته» ‌خواهان مُردنش بود، برخلاف اراده‌ی فرهنگ سکولاریته، به تاریخ ما بازگشته است

۴ اگر رویکردِ رجوع به معنویت، قدسی شد تاریخ جدیدی شروع می‌شود. این رویکرد هم باید با موضوع سکولاریته به صورتی بنیادین برخورد کند. به همان شکلی که حضرت امام خمینی«رضوان‌الله‌تعالی‌علیه» به آن اشاره دارند و تمدنی غیر از تمدن غربی را مدّ نظر بشر قرار می‌دهند و این چیزی است که می‌توان آثار آن را در کلّ جهان دید

۵٫
تجربه نشان داده است که انقلاب اسلامی استعداد آن را دارد که تحولی در روح و جان و دل مردم ایجاد نماید تا در سایۀ آن ، تحول لازم در علوم ما شکل بگیرد

حجه‌الاسلام علیرضا پیروزمند
مطالعه اربعین بایستی به عنوان حلقۀ اتصال گذشته و آینده مورد توجه قرار گیرد. دو نقطۀ مهم تاریخی یعنی غدیر و عاشورا و یک نقطۀ مهم آرمانی یعنی ظهور. در این سه نقطه، اتفاق تمایز بخش و مهم چیست؟ اگر به این سه نقطه با رویکرد تمدنی نگاه کنیم چه دستاوردی خواهیم داشت؟
غدیر نقطه عطف تعیین امامت است، امامتی که باید در طول تاریخ تا زمان ظهور، خاستگاه حرکت تمدنی دنیای اسلام قرار بگیرد. عاشورا مظهر انقلاب تمدنی است. عاشورا انقلابی برای تمدن سازی راستین اسلامی و علیه تمدن سازی بدلی است. و ظهور نقطۀ اوج شکوفایی ولایت حق در قالب ایجاد مدنیّت جدید است. پس «الیوم اکملت لکم دینکم» در غدیر به خاطر این است که یک عمودی گذاشته شد و یک بنیادی گذاشته شد و محوری تعیین شد که بر مدار آن محور و با تکیه برآن می‌شود تمدن‌سازی کرد، چرا؟ «امامته قوام‌الدین و نظام المسلمین»، تمدن مگر غیر از این است که می‌خواهد نظام برای اسلام، مسلمین و زندگی آنها ایجاد کند. امام علیه‌السلام هم محور وحدت بخش است، هم محور تمایز بخش. محور وحدت بخش است به دلیل آنکه مبنای تمدن و نظامت جامعه اسلامی است و محور تمایز بخش است چون «علی مع‌الحق والحق مع‌العلی».
عاشورا، انقلابی بود برای رسوا کردن تمدن بدلی و نه فقط خلافت بدلی و فرهنگ بدلی، که آنها هم بود. آنچه که سیدالشهدا (علیه‌السلام) را به این قیام واداشت این بود به استناد یکی از سخنان گهربارشان: «أَلا ترون أَنَّ الحقَّ لا یُعمَلُ بِه و أَنَّ الباطل لا یُتَناهی عَنهُ، آیا نمی‌بینید که به حق رفتار نمی‌شود و کسی از باطل نهی نمی‌کند».(۱) چرا به این کلام تمسک می¬کنند؛ نمی¬گوید مردم چقدر حق را دوست دارند یا باطل را دوست دارند می¬گویند حق چقدر عمل می¬شود. نمی‌بینید حق عمل نمی‌شود, باطل نهی نمی‌شود. یعنی سبک زندگی جامعه اسلامی تغییر کرده یعنی الگو و مناسبات زندگی اجتماعی عوض شده، پسندها و رفتار عینی جامعه تغییر کرده؛ باید دفاع از ضعیف کنید نمی‌کنید، مترف شدید و این نفوذ فرهنگی جبهۀ نفاق در غالب تمدنی باعث شد سیدالشهدا (علیه‌السلام) قیام کنند. این هم عاشورا بود و ظهور یعنی تحقق تمدن اسلامی در آن ظرفی که در این دنیا امکان¬پذیر است. «یملا الله الارض قسطا و عدلا».(۲)
ابتدا این سه نقطه را به صورت مجزا با نگاه تمدنی مورد توجه قرار دادیم. غدیر مبنا و خواستگاه تمدن‌سازی است چرا؟ چون امام و ولی هست که جمع میکند و هدایت میکند و جلوی گمراهی را می‌گیرد . مبنای تمدن‌سازی و خواستگاه تمدن سازی، ولایت است. عاشورا راهبرد تمدن‌سازی است, چون مظهر انقلابی‌گری است, حرکت است، جوشش جمعی است، تسلیم ناپذیری است و ظهور هدف تمدن سازی است.
اکنون با این نگرش به مطالعۀ اربعین در جایگاه نقطه اتصال گذشته تاریخی اسلام و آینده آرمانی آن توجه می‌کنیم. کنگره اربعین یعنی تحقق عملی آن پیامی که امام عسکری (علیه‌السلام) در مورد علامات مومن فرمودند. علامات مومن را در ظرف تمدنی مورد توجه قرار دهیم. این دارد تجلی و ظهور پیدا می¬کند و این نهال دارد رشد می¬کند. این کنگرۀ عظیم مردمی یک ظرفی است و واقعیتی است که یک پایش در غدیر، یک پایش در عاشورا و یک پا درظهور است. یک پا در غدیر است چون بر پایه تولی و تبری حرکت می¬کند و بر محور بیعت با امام این حرکت اتفاق می¬افتد، پس در اربعین غدیر هست. در اربعین عاشورا هم هست چون قیام هست چون دشمن¬شناسی و دشمن¬ستیزی هست چون شناخت جنگ نرم دشمن و اقدام مناسب و متناسب با دشمن¬شناسی در آن هست و در اربعین، ظهور هست و اعتقاد به ظهور هست، چرا؟ چون، تمرین حرکت جمعی، برای لقاء امام است. این‌هاست که ظرفیت تمدنی به نظام اربعین میدهد.
پیوند غدیر، عاشورا، ظهور در کنگرۀ اربعین ظرفیت تمدنی به اربعین داده است. در مقایسۀ بین کنگره اربعین و حج فعلی، نه حجی که در منابع اسلامی گفته شده چرا میلیون¬ها مسلمان می¬روند و حج به‌جا می¬آوردند ولی ظرفیت تمدن¬سازی در حج¬ به شکل فعلی اتفاق نمی¬افتد. علتش این است که حج فعلی یعنی توحید از ولایت جدا شده. آن مبنا نیست، خاستگاه و محور نیست. چرا؟ امام (علیه‌السلام) فرمود: «تمام الحج لقاء الامام».(۳) حج زمانی تمام می¬شود که به لقاء امام منجر شود. روایت دیگری هم داریم که بعد از حج به زیارت امام بروید. شاید معنی عمیق¬تر آن بیش از این باشد . ظرفیت تمدن¬سازی‌اش را از حج فعلی گرفته اند.چرا؟ چون «و اذانُُ مّن‌الله و رسولِهِ اِلی‌الناسِ یوم‌الحجّ‌الاکبرِ اَنَ‌الله بریءُ من‌المشرکین و رسوُلهُ»(۴) در آن نیست اما در اربعین هست. در اربعین امامت هست چون حرکت برای لقاء امام هست جدا شدنی نیست و البته برمحور توحید.
اربعین نماد یک مدنیّت اسلامی است. چرا این ظرفیت را پیدا کرده است؟ بخاطر این که یک پایه در غدیر دارد و یک پایه در عاشورا و یک پایه در ظهور. برای توضیح این ظرفیت تمدنی مقدمتاً باید عرض کنم فرهنگ و تمدن دو روی یک سکه هستند. تحقق فرهنگ، تمدن است. لذا این دو از هم جدا شدنی نیستند و اگر فرهنگ تحقق پیدا کرده باشد، در قالب روابط و کالبد بروز می‌یابد که همان تمدن است. درفرهنگ می-گوییم مردم خوش اخلاق‌ و قانون¬گرا هستند. به عنوان یک ویژگی، فرهنگی و با محبت هستند. این در فضا صورت نمی‌گیرد. روی یک‌سری مناسبات است که می¬توانیم بگوییم این ویژگی بروز پیدا کرده. این همان تمدن است که شکل می¬گیرد. حالا با این مقدمه عرض می¬کنم: تبیین ظرفیت تمدن¬سازیِ نوین اسلامی توسط کنگره اربعین با همین ادبیات قابل تبیین است که بگوییم ویژگی¬های فرهنگی که اربعین ایجاد کرده چیست و این ویژگی¬های فرهنگی چه ساختار و نظامی را در خودش ایجاد کرده است.
چه نظام فرهنگی و چه نظام سیاسی و چه نظام اقتصادی را اربعین ایجاد کرده است؟ این ساختارهای فرهنگی و سیاسی و اقتصادی که در یک زمان کوتاه، مثلاً ده بیست روزه در طول سال اتفاق می¬افتد ناشی از یک تحول فرهنگی است. در ویژگی¬های فرهنگی، شما در اربعین به صورت فهرست وار موضوعات بسیاری را می‌بینید که نظام متفاوت فرهنگی را شکل می‌دهد. در اربعین شما اوج محبت و تواضع را می¬بینید. جامعه اربعینی ادب دارد. اخلاص دارد، تقوا دارد، تعظیم شعائر دارد، «و من یعظم شعائر‌الله فان الله من تقوی القلوب،(۵) هرکس شعائر الهی را بزرگ دارد، این کار نشانۀ تقوای دلهاست»، دارد تعظیم شعائر می¬کند. احیاء اربعین، تعظیم شعائر است که از اوج تقوا برگرفته است. در اربعین ذکر می¬بینیم « فِی بُیُوتٍ أَذِن اللّهُ أَن تُرفع و یُذکَر فِیهَا اسمُهُ »(۶) چون کسی که از اینجا حرکت می¬کند خودش را در بیت امام می¬بیند. بیت امام بیت ذکر است، و توسل می¬بینم و شجاعت می¬بینیم این ویژگی¬های فرهنگی ساختار فرهنگی ایجاده کرده است. ساختار فرهنگی اربعین ساختار سازمان‌های معمول فرهنگی نیست که یک عده آدم¬های اقتصادی¬ و فرهنگی در قالب سازمان¬هایی دارند کار فرهنگی می¬کنند. آنجا این را نمی¬بینید. آنجا بچه¬ای را می‌بینید که یک دستمال کاغذی دستش گرفته تا زائران که می¬روند یک دستمال بردارند و عرق خودشان را خشک کنند این دارد کار فرهنگی می¬کند. همه دارند کار فرهنگی می¬کنند. آن کس که کسی نمی‌بیند در آشپزخانه است و شب و روز ندارد برای اینکه زائرها می¬آیند به موقع غذایشان آماده باشه پنج وعده غذا می¬دهند و این یک ساختار جدید است. همه فرهنگی‌ا¬ند این فرهنگ است. در اربعین فرهنگ و ساختار جدید می¬بینید در اربعین شما سخاوت می¬بینید توسط میزبان و قناعت می‌بینید توسط مهمان. هزینۀ کم می¬بینید با حداکثر بهره¬وری این همه آدم را اراده کردن و پشتیبانی کردن با حداقل هزینه در اقتصاد اربعین، توقع کم می¬بینید و لذت زیاد. لااقل در فرهنگ مادی و یا حداقل در زندگی امروزی این تجربه را نمی‌بینید. در ایام غیر اربعینی، شما وقتی به زیارت مشهد و یا حتی کربلا می‌روید دنبال این هستید که جای راحت و امکانات خوب داشته باشید ولی در اربعین اینطور نیست. شما بدون شرط می‌آیی اما در همان حال که شما بدون توقع آمده‌ای، در اربعین شما یک سفره گسترده و پیوسته از نعمات را می‌بینی. در اربعین شما توقع هتل پنج ستاره ندارید اما وقتی یک عرب شما را در خانه روستایی خود می¬بَرد و با تمام وجودش شما را اکرام می‌کند شما لذتی می¬برید که از هیچ هتل پنج ستاره¬ای نمی¬برید. این یک ساختار فرهنگی و اقتصادی متفاوت است. اقتصاد مقاومتی از دل این فضا بیرون می¬آید. از دل اربعین، روابط و ساختار اقتصادی جدیدی بیرون می¬آید. اربعین فرهنگ سیاسی جامعه را نیز تغییر داده است. شما در اربعین اوج مشارکت را می¬بینید. میزبان تا اندرونی¬ترین جای خانه را با تمام امکانات در اختیار زائرمی‌گذارد. ما چنین تجربه‌ای را در جای دیگر نمی‌بینیم. اگر ما کسی را درمنزل راه بدهیم اولاً باید او را بشناسیم و بعد درِ اتاقی را برای او باز می‌کنیم و می‌گوییم در این اتاق تشریف داشته باشید. بنیان ساختار سیاسی، اعتماد و مشارکت است. یک ساختار سیاسی زمانی می‌تواند بگوید من برتر و غالب و پیشرو هستم که بتواند اعتماد و مشارکت را به صورت طبیعی ایجاد کند ودرکنگرۀ اربعین شما این ساختار را مشاهده می‌کنید.
با بازگشت از سطح مولفه‌های فرهنگی، اقتصادی و سیاسیِ اربعین، به سطح مبانی کلان معرفتی و تمدنی اربعین، می‌توانیم به طور خلاصه بگوییم که اربعین یک الگوی تولید قدرت و تمدن را بر محوریت امامت و ولایت و تولّی و تبرّی ایجاد کرده است. اربعین برای دنیای اسلام و تمدن نوین اسلامی، یک منبع قوی تولید قدرت و فرهنگ است.
سخنی فراتر آنکه، اگر اربعین یک مدنیّت جدید و یک خیزش جمعی برای زیارت سیدالشهدا (علیه‌السلام) ایجاد کرده است و زیارت سیدالشهدا چنین ظرفیتی را در زمان خاصی به اسم اربعین دارد، حتماً زیارت امام عصر (عجل‌الله تعالی فرجه‌الشریف) و زیارت ایشان در نقطۀ اوج تاریخ بشریت، یعنی ظهور، ظرفیت ایجاد چنین حرکت جمعی و مدنیّت بسیار متفاوت و بزرگتری را در پی خواهد داشت. چرا ما این احساس و ارتباط و این دلدادگی و این احساس حضور در محضر امام عصر(عجل‌الله تعالی فرجه‌الشریف) را دامن نمی‌زنیم. مگر نفرمودند: هفته‌ای دوبار پرونده شما پیش ماست(۷) پس امام، حاضر است ما غایبیم، اگر ما هم حاضر شویم که نمونه‌اش را داریم در کنگرۀ اربعین می‌بینم. آن وقت در یک مقیاس بزرگ‌تر از آنچه که در اربعین به عنوان نماد مدنیّت اسلامی دارد اتفاق می‌افتد می‌تواند در مقیاس دنیای اسلام و جوامع بشری اتفاق بیفتد.
پی‌نوشت:
۱٫ بحار الانوار، ج ۷۸، ص ۱۱۶
۲٫ کمال‌الدین و تمام النعمه، شیخ صدوق، ج ‏۲، ص ۳۷۷، بحار‌الأنوار، علامه مجلسی، ج ‏۵۱، ص ۱۵۶
۳٫ الکافی ، ج ۴ ، ص ۵۴۹٫
۴٫سوره توبه آیه ۳
۵٫سوره حج آیه ۳۲
۶٫سوره نور آیه ۳۶
۷٫بحارالانوار جلد ج ۵، ص ۳۲۹

سوتیتر:
۱٫
اگر اربعین یک مدنیّت جدید و یک خیزش جمعی برای زیارت سیدالشهدا (علیه‌السلام) ایجاد کرده است و زیارت سیدالشهدا چنین ظرفیتی را در زمان خاصی به اسم اربعین دارد، حتماً زیارت امام عصر (عجل‌الله تعالی فرجه‌الشریف) و زیارت ایشان در نقطۀ اوج تاریخ بشریت، یعنی ظهور، ظرفیت ایجاد چنین حرکت جمعی و مدنیّت بسیار متفاوت و بزرگتری را در پی خواهد داشت

حجت‌الاسلام سیدجواد حسینی
خدای متعال برای سهولت پیمودن راه هدایت و رسیدن به قله‌های سعادت، علاوه بر دستورات و کتاب‌های آسمانی، الگوهای عملی را نیز معرفی فرموده است تا مردم با اقتدا به رفتار آنها، راه حقیقت و راستی را به درستی و آسانی بپیمایند.
تمام انبیا از این افراد می‌باشند و در راس همه، پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله، قرار دارند.
قرآن کریم در مورد اقتدا به پیامبر اکرم(ص) فرموده: «ولکم فی رسول‌الله اسوه حسنه‌»؛(۱) «برای شما در [رفتار] رسول خدا الگوی نیکویی است.‌»
بعد از پیامبر عظیم الشأن اسلام(ص) اسوه‌های امت، امامان معصوم و اهل‌بیت آن حضرت می‌باشند، و یکی از این اسوه‌ها، سرور شهیدان، حضرت حسین ‌بن علی(ع) است.
خود آن بزرگوار در نامه‌ای به سلیمان بن صرد خزاعی و مسیب و… نوشتند: «فلکم فی اسوه؛(۲) برای شما در رفتار من الگوست.‌»
از این جهت لازم است شیعیان با اوصاف و ویژگی‌های آن بزرگوار آشنا شوند، و خود را با ایشان همرنگ نمایند. آنچه در پیش رو دارید، اشاره‌ای به برخی ویژگی‌ها و اوصاف سیدالشهدا حضرت حسین بن علی(ع) است.

۱٫ خدامحوری
در پیشگاه الهی تنها اعمالی ارزش دارد که با اخلاص و رضایت خداوند همراه باشد، به همین جهت تمام اعمال در قرآن کریم به نوعی مقید به اخلاص و قصد قربت شده‌اند. قرآن درباره جهاد می‌فرماید: «والذین جاهدوا فی سبیل‌الله‌»؛(۳) «کسانی که در راه خداوند جهاد کردند‌» و درباره شهادت می‌خوانیم: «الذین قتلوا فی سبیل‌الله‌»؛(۴) «کسانی که در راه خدا کشته شدند‌». درباره انفاق می‌خوانیم: «والذین ینفقون اموالهم فی سبیل‌الله‌»؛(۵) «کسانی که اموال خود را در راه خدا انفاق می‌کنند.‌»
و کسانی را قرآن به عنوان اسوه مطرح نموده که کارشان بر محور رضای خداوند بوده است، از جمله:
۱٫ از زبان حضرت ابراهیم علی نبینا و آله و علیه السلام می‌خوانیم: «قل ان صلاتی و نسکی و محیای و مماتی لله رب العالمین لا شریک له و بذالک امرت و انا اول المسلمین‌»؛(۶) بگو: نماز و تمام عبادات من، و زندگی و مرگ من، همه برای خداوند، پروردگار جهانیان است. همتایی برای او نیست، و به همین مامور شده‌ام و من نخستین مسلمانم.‌»
۲٫ درباره امیرمؤمنان در قرآن می‌خوانیم: «و من الناس من یشری نفسه ابتغاء مرضاه‌الله والله رؤوف بالعباد‌»؛ «و از مردم کسی است که جان خود را به خاطر خشنودی خدا می‌فروشد، و خداوند نسبت به بندگان مهربان است.‌»(۷)
۳٫ قرآن درباره اهل‌بیت علیهم‌السلام می‌فرماید: «و یطعمون الطعام علی حبه مسکینا و یتیما و اسیرا انما نطعمکم لوجه‌الله لا نرید منکم جزاء و لاشکورا»؛ (۸) «غذا [ی خود] را با اینکه به آن علاقه دارند، به «مسکین‌» و «یتیم‌» و «اسیر‌» می‌دهند [و می‌گویند:] ما شما را به خاطر خدا اطعام می‌کنیم، و هیچ پاداش و سپاسی از شما نمی‌خواهیم.‌»
از آنچه بیان شد و غیر آن از آیات قرآن به خوبی استفاده می‌شود اعمالی در پیشگاه الهی ارزش دارد که همراه با اخلاص و رضایت الهی باشد، و افرادی در نزد او منزلت دارند که در مسیر رضایت حق قدم بردارند.

خدامحوری در روایات
۱٫ همه چیز برای خدا: حضرت علی(ع) می‏فرمایند: «طوبی لمن اخلص لله عمله و علمه و حبه و بغضه و اخذه و ترکه و کلامه و صمته؛ (۹) خوشا به حال کسی که عمل و علم و دوستی و دشمنی و گرفتن و ترک کردن و سخن گفتن و سکوتش را برای خداوند خالص کرده است.‌»
پیامبر اکرم(ص) به اباذر فرمودند: «یا اباذر لیکن لک فی کل ‌شی‌ء نیه صالحه حتی فی ‌النوم و الاکل؛(۱۰)‌ ای ابوذر! باید در هر کاری نیت پاک داشته باشی، حتی در خوردن و خوابیدن‌».
از مرحوم حاج شیخ «رجبعلی خیاط» نقل شده است: «در تشییع جنازه آیت‌الله العظمی بروجردی رحمت‌الله علیه، جمعیت بسیاری آمدند و تشییع باشکوهی شد، در عالم معنا از ایشان پرسیدم چطور شد از شما این اندازه تجلیل کردند؟ فرمود: تمام طلبه‌ها را برای خدا درس می‌دادم.‌»(۱۱)
۲٫ اعمال خالص: پیامبر اکرم(ص) می‏فرمایند: «اذا عملت عملا فاعمل‌لله خالصا لانه لا یقبل من عباده الاعمال الا ما کان خالصا؛ (۱۲) هرگاه عملی انجام دادی، پس برای خدا خالصانه انجام بده؛ زیرا خداوند فقط اعمالی را از بندگان می‌پذیرد که خالصانه انجام شده باشد.‌»
۳٫ اساس بندگی: امام صادق(ع) می‏فرمایند: «راس طاعه‌الله الرضا بما صنع‌الله فیما احب العبد وفیما کره(۱۳)؛ سرّ و اساس بندگی خداوند، راضی بودن به آن چیزی است که خداوند پیش می‌آورد؛ در آنچه بنده دوست دارد و یا ناخوشایند اوست.‌»
۴٫ خدا یا مردم؟ امام حسین(ع) می‏فرمایند: «من طلب رضا ‌الله بسخط‌الناس کفاه‌الله امور‌الناس و من طلب رضا ‌الناس بسخط‌الله وکله‌الله الی‌الناس؛(۱۴) هرکس رضایت خدا را بخواهد هر چند با خشم مردم همراه شود؛ خداوند او را از امور مردم کفایت می‌کند، و هر کس دنبال رضایت مردم باشد با به خشم آوردن خداوند، خداوند او را به مردم وامی‌گذارد.‌»

حضرت امام حسین(ع) و رضایت الهی
از بارزترین ویژگی‌ها و اوصاف امام حسین(ع) این است که در تمام زندگی، گفتار و رفتار و کردارشان طبق رضایت حق و در مسیر الهی بودند. جز از رضای خدا دم نزدند و جز خدا ندیدند و جز سخن خدا نشنیدند و به راستی ایشان به تمام معنا یک بنده سراپا تسلیم الهی بودند. به نمونه‌هایی در این رابطه اشاره می‌شود.
۱٫ برای خدا قیام کردن: آن حضرت خطاب به خداوند متعال عرض می‏کنند: بار خدایا! تو خود می‌دانی آنچه از ما سر زد، رقابت برای دستیابی به سلطنت و آرزوی زیاد کردن کالای بی‌ارزش دنیا نبوده است؛ بلکه برای این بوده که نشانه‌های دین تو را افراشته ببینیم و اصلاح را در شهرهایت آشکار نماییم و بندگان ستمدیده‌ات امنیّت یابند و به واجبات و سنت ها و احکام تو عمل شود.‌»(۱۵)
۲٫ خشنودی خدا: امام حسین(ع) در کنار قبر پیامبر اکرم(ص) به درگاه خداوند عرض می‌کنند: «خدایا! براستی من معروف را دوست دارم و منکر را زشت می‌دارم(۱۶).‌ ای خدای بزرگ و بزرگوار! من از تو می‌خواهم به حق این قبر[پیامبر اعظم] و کسی که درون آن است، برای من در این قیام آنچه رضایت تو و پیامبرت در آن است پیش آوری.‌»(۱۷)
۳٫ هرچه خدا بخواهد: پس از آنکه امام حسین(ع) از مدینه به سوی مکه حرکت کردند، در مکه سخنان زیادی ایراد فرمودند. در یکی از آنها فرمودند: «الحمدلله و ماشاء‌الله و لا قوه الا بالله… رضی‌الله رضانا اهل البیت نصبر علی بلائه؛(۱۸) سپاس برای خداست، آنچه خدا بخواهد [همان خواهد بود] و قوتی جز برای خدا نیست… خشنودی خدا، خشنودی ما اهل بیت است و در مقابل بلای او صبر می‌کنیم.‌»
۴٫ فقط برای خدا: هنگامی که تیر به سینه حضرت اصابت کرد و به زمین افتادند، فرمودند: «بسم‌الله و بالله و فی سبیل‌الله و علی مله رسول‌الله؛(۱۹) به نام خدا و به یاد خدا و در راه خدا و بر دین رسول خدا [شهید می‌شوم]».
الهی در رهت از سر گذشتم
هم از عون و هم از جعفر گذشتم
رضا دادم تنم بی‌سر بگردد
ستوران بر همه پیکر بگردد
رضا دادم که اکبر کشته گردد
تن پاکش به خون آغشته گردد
ز کینه پیکرم پامال گردد
ز عشقت سر ز نِی بر دار گردد
امام حسین(ع) نه تنها در لحظه شهادت زمزمه «فی سبیل‌الله‌» به زبان داشتند بلکه همیشه در صبحگاهان و شامگاهان این دعا را بر زبان داشتند: «بسم‌الله و بالله و من‌الله و الی‌الله وفی سبیل‌الله و علی مله رسول‌الله، و توکلت علی‌الله، و لا حول ولا قوه الا بالله العلی العظیم. اللهم انی اسلمت نفسی الیک، ووجهت وجهی الیک وفوضت امری الیک، ایاک اسال العافیه من کل سوء فی‌الدنیا والآخره؛(۲۰) به نام خدا و به یاد خدا، از خداوند و به سوی او، و در راه او، بر آیین پیامبر او، و بر خداوند توکل کردم و نیرو و قدرتی جز به [اراده] خداوند بزرگ نیست. پروردگارا! جانم را به تو تسلیم کرده و چهره‌ام را به سوی تو گردانده و کارم را به تو واگذار نموده و از تو سلامتی از هر بدی در دنیا و آخرت را خواهانم.‌»
در سراسر دعای فوق خدامحوری، رضایت الهی و خشنودی به رضایت خداوند، موج می‌زند.
۲٫ بردباری
یکی دیگر از صفات نیکو و کلیدی انسان، صفت صبر و بردباری است. صبر حالتی است نفسانی که اگر به حد اعلای خود برسد انسان را از بی‌قراری و اضطراب و شکایت از قضای الهی در برابر حوادث بازمی‌دارد و قدرت ایستادگی در مقابل نفس و خواسته‌های آن را پیدا می‌کند و بر انجام واجبات و طاعات پایدار خواهد ماند؛ به همین جهت در منابع دینی صبر به سه قسم تقسیم شده است؛ صبر در مقابل بلاها و مصائب که نیکوست، و نیکوتر از آن صبر بر طاعت و بندگی است، و برتر از همه بردباری و استقامت در مقابل گناهان و شهوات است.(۲۱)

صبر در قرآن
در قرآن کریم، آیات فراوانی درباره صبر و استقامت آمده است. گاهی به انبیا و مؤمنان، دستور می‌دهد صبر کنید، مانند:
«واصبر علی ما اصابک ان ذلک من عزم الامور‌»؛(۲۲) «و در برابر مصائبی که به تو می‌رسد شکیبا باش که این از کارهای مهم است.‌»
«فاصبر ان وعد‌الله حق‌» ؛ (۲۳) «پس صبر و شکیبایی پیشه کن که وعده خدا حق است.‌»
و گاهی دستور می‌دهد همدیگر را به صبر توصیه نمایید، مانند «وتواصوا بالصبر»؛(۲۴) «همدیگر را به صبر سفارش کنید.‌»
و گاه صابران را با زبان‌های مختلف مورد تشویق و بشارت قرار می‌دهد، مانند: «وبشر الصابرین‌» ؛ (۲۵) «به صابران بشارت ده‌».
«والله یحب الصابرین‌» ؛ (۲۶) «خداوند صابران را دوست دارد.‌»
«ان‌الله مع‌الصابرین‌»؛(۲۷) «براستی خداوند با بردباران است.‌»
و در آیه‌ای دستور می‌دهد از صبر استمداد بجویید: «استعینوا بالصبر»؛ (۲۸) «از صبر یاری بجویید.‌»
و در برخی آیات پاداش بی‌حساب صبر و شکیبایی را گوشزد نموده است، مانند این آیات:
«ولنجزین ‌الذین صبروا اجرهم باحسن ما کانوا یعملون‌»؛(۲۹) «و به کسانی که صبر و استقامت پیشه کردند، مطابق بهترین اعمالی که انجام می‌دادند پاداش خواهیم داد.‌»
«ونعم اجر‌العاملین ‌الذین صبروا» ؛ (۳۰) «چه خوب است پاداش عمل کنندگان؛ همان‌ها که صبر و استقامت ورزیدند.‌»
«انما یوفی‌الصابرون اجرهم بغیر حساب‌»؛(۳۱) «همانا صابران اجر و پاداش خود را بی‌حساب دریافت می‌دارند.‌»

بردباری در روایات
در روایات هم به تعبیرات ارزشمندی درباره صبر برمی‌خوریم، مانند:
۱٫ پیامبر اکرم(ص): «صبر گنجی از گنج‌های بهشت است».(۳۲)
۲٫ علی(ع): «صبر به [پیشرفت] هر کاری کمک می‌کند». (۳۳) و فرمودند: «اگر صبر کنی به مقامات ابرار می‌رسی».(۳۴)‌
۳٫ در روایتی می‌خوانیم: «بردباری سر ایمان است، پس هر کسی صبر نداشته باشد، ایمان ندارد.(۳۵)‌»
۴٫ امام صادق(ع) می‌فرمایند: «ما خیلی بردباریم و شیعیان ما از ما بردبارترند، چرا که ما بر آنچه می‌دانیم صبر می‌کنیم ولی شیعیان ما بر چیزهایی که آگاهی از [عواقب] آن ندارند شکیبایی می‌کنند».‌(۳۶)
۵٫ از حضرت مسیح(ع) نقل شده است که فرمودند: «براستی شما به آنچه دوست دارید نمی‌رسید مگر با صبر و بردباری بر آنچه بد می‌دارید».‌(۳۷)
۶٫ امام حسین(ع) می‌فرمایند: «هر کسی مصیبتی به او رسد، پس هرگاه که به یاد آن مصیبت می‌افتد بگوید: «ما از خداییم و به سوی خدا بازمی‌گردیم‌»، خداوند در روز قیامت پاداش او را [هر مقدار که تکرار کند] به میزان پاداش مصیبتی که به او رسیده است، تجدید می‌کند».‌(۳۸)

بردباری در سیره امام حسین(ع)
اگر بناست برای صبر و صابران الگوی کامل و جامعی معرفی نمود، یکی از آنها سرور شهیدان، حسین بن علی(ع) است که صبر را با تمام اقسام و ابعادش در زندگی و رفتار خویش به بشریت نشان داد و با سر کشیدن جام تلخ صبر و بردباری، تمام ثمرات شیرین آن را در دنیا و آخرت نصیب خویش نمود. او از کودکی در مقابل فقر و نداری، مصائب مادر و پدر و برادر، ظلم‌های ستم‌گران، آوارگی از مدینه تا کربلا، تشنگی و گرسنگی، شهادت برادران و فرزندان و یاران و صدها مصیبت دیگر صبر و شکیبایی نمود تا آنجا که صبر را نیز از تحمل و بردباری خود خجل کرد. اینک به برخی از نمونه‌هایی که در تاریخ و روایات به آنها اشاره شده، می‌پردازیم.

۱٫ در مقابل ستمگری معاویه: پس از شهادت حضرت امام حسن مجتبی(ع)، گروهی از کوفیان و دیگر شهرها به امام حسین(ع) نامه نوشتند و تقاضای قیام کردند. امام در جواب آنها فرمودند: «همانا نظر برادرم – که خدا او را رحمت فرماید – وفاداری به پیمان صلح بود، و نظر من مبارزه و جهاد با ستمکاران است که رستگاری و پیروزی به همراه دارد، پس تا معاویه زنده است، در جای خود باشید [و صبر پیشه کنید،] پنهان کاری نمایید، اهداف خود را مخفی کنید تا مورد سوءظن قرار نگیرید، پس هرگاه معاویه از دنیا برود و من زنده باشم، نظر نهایی خود را به شما اعلام می‌کند؛ ان شاء‌الله.‌»(۳۹)
در نامه فوق حضرت حسین بن علی(ع) به رغم نظر خویش، فقط به خاطر تعهد نسبت به صلح امام حسن(ع) با معاویه، هم خود و هم یاران خویش را دعوت به صبر و تحمل می‌کند.
۲٫ برباری در مقابل اهانت به جنازه امام حسن(ع): وقتی مراسم غسل و تکفین امام حسن(ع) تمام شد، امام حسین(ع) بر آن نماز گزاردند و قصد داشتند برادر را در کنار قبر رسول خدا(ص) دفن کنند. مروان، داماد عثمان، سوار بر قاطری شد و خود را به عایشه رساند و او را تحریک کرد که جلو این کار را بگیرد. اندکی بعد تعدادی از مخالفان به رهبری عایشه صف کشیدند و خطاب به امام حسین(ع) گفتند: سوگند به خدا نمی‌گذاریم حسن را در کنار قبر رسول خدا دفن کنید.
در اینجا بنی هاشم دست به شمشیر بردند و نزدیک بود جنگی پدید آید؛ اما امام حسین(ع) به خاطر عمل کردن به وصیت برادرشان مبنی بر اینکه خون ریزی صورت نگیرد، صبر کردند و فرمودند: «خدا را، خدا را [پروا کنید]، مبادا کاری انجام دهید که وصیت برادرم ضایع گردد.‌» و خطاب به عایشه فرمودند: «سوگند به خدا! اگر برادرم وصیت نکرده بود که مبادا قطره‌ای خون ریخته شود، او را [در کنار پیامبر] دفن می‌کردم ولو اینکه بینی تو به خاک مالیده شود.‌» ولی عایشه و طرفداران او دست برنداشتند، و با برخورد مسلحانه جنازه را تیرباران کردند.(۴۰)
۳٫ صابران بیایند: امام حسین(ع) هر چند یاران و اصحاب معدودی داشت، ولی این‌گونه نبود که هر کس را به یاری دعوت کند، و نصرت هر بی‌صبر و تحملی را بپذیرد؛ بلکه با صراحت اعلام کرد فقط صابران بیایند و بمانند: «‌ای مردم! هر کدام از شما که می‌تواند بر تیزی شمشیر و ضربات نیزه‌ها صبر کند با ما قیام کند [و بماند] اگرنه از میان ما بیرون رود [و خود را نجات دهد](۴۱)».
۴٫ بردباری تا مرز تنهایی: آن حضرت در گوشه‌ای از نامه‌اش به محمد حنفیه نوشت: «پس هر کس حقیقت مرا بپذیرد [و از من پیروی کند، راه خدا را پذیرفته و] خدا به حق اولی است و هر کس رد کند [و مرا تنها گذارد] صبر می‌کنم تا خداوند میان من و این قوم به حق داوری کند. (۴۲)‌»
۵٫ عاشورا و صبر بی‌پایان: وقتی روز عاشورا فرارسید و فشار نظامی، تشنگی و مشکلات دیگر هجوم آوردند، یاران اطراف حسین(ع) را گرفتند و نگاه به چهره او دوختند، تا ببینند چه رهنمودی می‌دهد. امام حسین(ع) به راستی صحنه‌های بسیار زیبایی از پشت پرده‌های صبر را به نمایش گذاشت که به برخی موارد آن اشاره می‌شود.

الف) خطاب به یاران با چهره‌ای گشاده و با نفس آرام فرمودند: «‌ای فرزندان کرامت و شرف! شکیبا باشید، مرگ پلی بیش نیست که ما را از مشکلات و سختی‌ها به سوی بهشت وسیع و نعمت های جاویدان عبور می‌دهد.(۴۳)‌»
و در جای دیگر فرمودند: «براستی خداوند اذن کشته شدن [و شهادت شما را] داده است، پس بر شما لازم است که صبر کنید».(۴۴)‌
ب) امام حسین(ع) خطاب به علی اکبرش هنگامی که برای تجدید قوا آب خواست، فرمودند: «عزیز دلم صبر کن؛ زیرا به زودی از دست جدت رسول خدا(ص)سیراب می‌شوی.‌»(۴۵)
راستی! بسیار صبر و شکیبایی می‌خواهد که انسان جوانش را این‌گونه به سوی مرگ و شهادت تشویق کند؛ آن هم جوانی چون علی اکبر(ع) که از تمام جهات به پیامبر(ص) شباهت داشت.
پ) آن‌گاه که به درِ خیمه زن ها آمده و فریاد کشید: سکینه، فاطمه، زینب، ‌ام کلثوم، خداحافظ من هم رفتم، زن ها و بچه‌ها شروع به گریه کردند، حضرت خطاب به سکینه فرمودند: «ای نور چشمم!… پس باید بر تقدیرات الهی صبر کنی و شکوِه نکنی؛ چرا که دنیا ناپایدار و آخرت ماندگار است.‌«(۴۶)
ت) آخرین پرده‌ها از نمایش صبر حسین(ع): آن حضرت چون آهن آب دیده و تیغ صیقل خورده هر چه بیشتر مصیبت می‌دید جلا و نورانیت بیشتری پیدا می‌کرد. حمید بن مسلم می‌گوید: حسین(ع) را در سخت‌ترین لحظه‌های عاشورا و جنگ دیدم. به خدا سوگند هرگز مرد گرفتار [و مصیبت زده‌ای] را ندیدم که فرزندان و خاندان و یارانش کشته شده باشند در عین ‌حال دلدار و استوارتر و قوی‌دل‌تر از آن بزرگوار باشد. چون پیادگان به او حمله می‌کردند، او با شمشیر بر آنها حمله می‌کرد و آنها از راست و چپ می‌گریختند؛ چنان که گله روباه از شیری فرار کند.(۴۷) آن‌گاه که حضرت به زمین افتاده بود و لحظات آخر عمر خویش را سپری می‌کرد، آخرین پرده از شکوه و صبر خویش را با این جملات به عرصه نمایش گذاشت: «در برابر قضای تو صبر می‌کنم، خدایی جز تو نیست،‌ ای پناهِ پناه آورندگان، و معبودی جز تو وجود ندارد، بر حکم تو صبر می‌کنم(۴۸)‌».

۳٫ خدمت‌گزاری
از دیگر اوصاف انسانی ـ که نشانگر رشد روحی افراد است ـ بخشش و خدمت‌گزاری است. خدمت به دیگران راه میان‌بُری است برای رسیدن به خدا و کمالات معنوی و همین‌طور راز موفقیت در همین دنیاست؛ به همین جهت در منابع دینی، سخت روی خدمت‌گزاری و دستگیری از دیگران، تکیه و تاکید شده است.

خدمت‌گزاری در قرآن
در قرآن مصادیق خدمت‌گزاری را در مسائلی همچون انفاق، احسان، امداد، حمایت از محرومان و مظلومان و قضای حاجت، قرض‌الحسنه و… می‌توان جست و جو کرد که به برخی از آنها اشاره می‌شود.

۱٫ انفاق به دیگران: «هرگز به نیکوکاری نمی‌رسید مگر اینکه از آنچه دوست می‌دارید، انفاق کنید».(۴۹)‌
۲٫ احسان: «احسان کنید که خداوند نیکوکاران را دوست دارد».(۵۰)‌
۳٫ امداد دیگران: «در راه نیکی و تقوا باهم تعاون کنید».(۵۱)‌
دانی که چرا خدا به تو داده دو دست؟
من معتقدم که اندر آن سرّی هست
یک دست به کار خویشتن پردازی
با دست دگر ز دیگران گیری دست
۴٫ حمایت از مظلومان: «شما را چه شده است که در راه خدا [و برای نجات] مردان و زنان و کودکانی که [به دست ستمگران] تضعیف شده‌اند پیکار نمی‌کنید».(۵۲)‌
خدمت‌رسانی در روایات
در روایات هم از خدمت‌رسانی و خدمت‌گزاری با تعبیرات مختلف تشویق و بر آن تاکید شده است که به نمونه‌هایی اشاره می‌شود.
امام صادق(ع) می‌فرمایند: «از رحمت خدا دور است؛ از رحمت خدا دور است کسی که خداوند به او مالی عنایت کند، ولی چیزی از آن صدقه ندهد».(۵۳)‌
۲٫ پیامبر اعظم(ص) می‌فرمایند: «رئیس و آقای هر قومی، خدمت‌گزار آن قوم است».(۵۴)‌
۳٫ حضرت امیرالمؤمنین امام علی(ع) می‌فرمایند: «آقا کسی است که بار مشکلات سنگین برادران دینی خود را به دوش کشد».‌(۵۵)

خدمت‌گزاری در سیره حضرت حسین بن علی(ع)
۱٫ اندیشه‌سازی
امام حسین(ع) نه تنها انفاق و خدمت‌گزاری را در جامعه آن روز به نحو احسن و اعلی انجام می‌داد بلکه تلاش داشت اندیشه عالی و دیدگاه بلند خویش را درباره خدمت‌رسانی به جامعه اسلامی القا نماید. برای تحقق همین امر است که می‌فرمایند: «ای مردم! با ارزش‌های والای اخلاقی زندگی کنید و برای به دست آوردن سرمایه‌های سعادت شتاب کنید، کار خوبی را که برای آن شتاب نکردید به حساب نیاورید، ستایش را با کمک کردن به دیگران به دست آورید، با کوتاهی کردن سرزنش‌ها را به جان نخرید، اگر نیکی به کسی روا داشتید و آن شخص قدردانی نکرد نگران نباشید؛ زیرا خداوند او را مجازات خواهد کرد، و خدا بهترین پاداش دهنده و بهترین هدیه دهنده است». آن‌گاه فرمودند: «بدانید نیازهای مردم به سوی شما، از نعمت های پروردگار برای شماست؛ پس نعمت ها را [پس نزنید و] از دست ندهید که دچار عذاب الهی می‌شوید».(۵۶)‌
امام حسین(ع) در ادامه همان حدیث باز به اندیشه سازی می‌پردازند و می‌فرمایند: «‌ای مردم! هر کس بخشش کند، سروری کند و هر کس بخل ورزد، پستی کرده است، و همانا بخشنده‌ترین مردم کسی است که به انسانی کمک کند که [به او] امیدی نداشته باشد».(۵۷)‌

۲٫ خدمت‌گزاری در عمل
در ادامه نمونه‌هایی از خدمت‌گزاری امام حسین(ع) را برمی‌شماریم بدان امید که از آن امام خدوم الگو گیریم.
الف) مردی از انصار نزد امام حسین(ع) آمد. می‌خواست نیاز خود را مطرح کند، ولی امام حسین(ع) به او فرمودند: «‌ای برادر انصاری! آبرویت را از اینکه آشکارا درخواست کنی نگه دار و درخواست خود را به صورت کتبی عرضه کن، و من نیز طوری عمل می‌کنم که زمینه شادی و خوشحالی تو فراهم شود؛ ان‌شاءالله.‌»
آن مرد به حضرت چنین نوشت:‌ ای اباعبدالله! فلانی از من پانصد دینار طلبکار است و برای دریافت آن پافشاری می‌کند…
هنگامی که امام حسین(ع) نامه را خواندند، به منزل رفته، کیسه‌ای که در آن هزار دینار بود آوردند و به او دادند و فرمودند: «پانصد سکه آن را برای قرضت بده و پانصد سکه دیگر را کمک خرج زندگی خود ساز و حاجت خود را فقط با سه گروه مطرح کن: دیندار، جوانمرد و ریشه‌دار [و آن که از نظر خانوادگی اصالت دارد]. اما دیندار برای حفظ دین خود حاجت تو را برآورده می‌سازد و جوانمرد از مردانگی خود شرم می‌کند و انسان ریشه‌دار می‌داند که تو با این رو انداختن به او، از آبرویت مایه گذاشتی، لذا با برآوردن نیازت آبروی تو را حفظ می‌کند.‌»(۵۸)
به جهت همین حفظ آبروی افراد بود که تمام ائمه ما از جمله امام حسین(ع) شبانه و مخفیانه به فقرا کمک می‌کردند.
ب) امام حسین(ع) آن قدر کمک و خدمت‌رسانی به فقرا داشتند که پشت و بازوی‌شان زخم شده بود. از «شعیب بن عبدالرحمن خزاعی» نقل شده است: «بر پشت امام حسین در روز عاشورا اثر [زخمی] یافت شد، پس از امام زین العابدین(ع) درباره آن سؤال کردند، حضرت فرمودند: [این اثر] مربوط به انتقال بارهاست که حضرت [شبانه] به منزل بی‌سرپرست‌ها و یتیمان و فقیران می‌بُردند.(۵۹)‌»

پی‌نوشت
۱) احزاب/۲۱٫
۲) محمدباقر مجلسی، بحارالانوار (بیروت، دار احیاء التراث العربی)، ج ۴۴، ص ۳۸۱٫
۳) بقره/۲۰ و ۲۱۸٫
۴) بقره/۱۶۹٫
۵) بقره/۲۶۲٫
۶) انعام/۱۶۲٫
۷) بقره/۲۰۷٫
۸) هل اتی (انسان)/۷ و ۸٫
۹) محمدی ری شهری، منتخب میزان الحکمه، سیدحمید حسینی (قم – دارالحدیث، ۱۳۸۰، چاپ دوم).
۱۰) منتخب میزان الحکمه (همان)، ص ۵۲۰، روایت ۶۳۲۲٫
۱۱) محمدی ری شهری، کیمیای محبت (دارالحدیث، چاپ سوم، ۱۳۷۸)، ص ۱۸۵٫
۱۲) همان.
۱۳) همان، ص ۲۲۰، روایت ۲۶۱۵؛ بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۲۰۸، حدیث ۱۷٫
۱۴) همان، ص ۲۲۱، روایت ۲۶۳۷٫
۱۵) موسوعه (همان)، ص ۲۷۶٫
۱۶) همان.
۱۷) بحار، ج ۴۴، ص ۳۲۸؛ فرهنگ سخنان امام حسین(ع) ص ۳۸۵؛ مقتل الحسین، خوارزمی، ج ۱، ص ۱۸۶٫
۱۸) بحارالانوار، ج ۴۴، ص ۳۶۶؛ فرهنگ سخنان امام حسین(ع)، ص ۲۷۴؛ عوالم بحرانی، ج ۱۷، ص ۲۱۶٫
۱۹) سوگنامه آل محمد صلی الله علیه و آله، ص ۳۵۹؛ منتهی الآمال، (علمیه اسلامیه)، ج ۱، ص ۲۸۶٫
۲۰) بحارالانوار، ج ۸۶، ص ۳۱۳، حدیث ۶۵؛ فرهنگ سخنان امام حسین(ع) (همان)، ص ۳۱۶٫
۲۱) بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۹۳٫
۲۲) لقمان/۱۷٫
۲۳) غافر/۵۵٫
۲۴) عصر/۳٫
۲۵) بقره/۵۵٫
۲۶) آل عمران/۱۴۶٫
۲۷) بقره/۱۵۳٫
۲۸) بقره/۴۵٫
۲۹) نحل/۹۶٫
۳۰) عنکبوت/۵۸٫
۳۱) زمر/۱۰٫
۳۲) محجه البیضاء، ج ۷، ص ۱۷٫
۳۳) غررالحکم، حدیث ۷۶۵٫
۳۴) همان، ح ۳۷۱۳٫
۳۵) بحارالانوار، ج ۷۰، ص ۱۸۳ و ج ۷۱، ص ۶۷ و ۹۲؛ وسائل الشیعه، ج ۲، ص ۹۰۳٫
۳۶) کافی، ج ۲، ص ۹۳؛ وافی، ج ۴، ص ۳۴۰؛ بحارالانوار، ج ۲۴، ص ۲۱۶ و ج ۷۱، ص ۸۰ و ۸۴٫
۳۷) منتخب میزان الحکمه، سیدحمید حسینی (قم، دارالحدیث، ۱۳۸۰) ص ۲۸۷، روایت ۳۴۳۹٫
۳۸) همان، ص ۴۸۷، حدیث ۳۳۱؛ معجم الکبیر، ج ۳، ص ۱۳۱؛ کنز العمال، متقی هندی، ج ۳، ص ۳۰۰٫
۳۹) فرهنگ سخنان امام حسین(ع)، ص ۱۲۰؛ انساب الاشراف، ج ۳، ص ۱۵۱، حدیث ۱۳٫
۴۰) اصول کافی، ج ۱، ص ۳۰۲، حدیث ۳؛ بحار، ج ۴۴، ص۱۷۴
۴۱) فرهنگ سخنان امام حسین(ع)(همان)، ص ۴۴؛ ینابیع الموده، ص ۴۰۶٫
۴۲) بحارالانوار، ج ۴۴، ص ۳۲۹؛ عوالم بحرانی، ج ۱۷، ص ۱۷۹؛ فرهنگ سخنان امام حسین(ع)، ص ۵۷۰٫
۴۳) لهوف، ابن طاووس، ص ۲۶؛ کشف الغمه، اربلی، ج ۲، ص ۲۹؛ فرهنگ سخنان امام حسین(ع)، ص ۲۷۴٫
۴۴) معانی الاخبار، صدوق، ص ۲۸۸؛ کامل الزیارات، ص ۳۷؛ اثبات الوصیه، ص ۱۳۹
۴۵) مقاتل الطالبین، ص ۱۱۵؛ بحار، ج ۴۵، ص ۴۵؛ اعیان الشیعه، ج ۱، ص ۶۰۷
۴۶) ناسخ التواریخ، ج ۲، ص ۳۶۰؛ اسرارالشهاده، دربندی، ص ۴۲۳؛ موسوعه، ص ۴۹۰٫
۴۷) ترجمه ارشاد مفید، ج ۲، ص ۶۱۶؛ لهوف، ص ۱۱۹٫
۴۸) اعیان الشیعه، ج ۱، ص ۶۱۰٫
۴۹) آل عمران/۹۲ و ر. ک: بقره/۲۵۴، بقره/۲۷۲، حدید/۷، سبا/۳۹٫
۵۰) بقره/۱۹۵ و نحل/۱۶ و زمر/۱۰٫
۵۱) مائده/۲٫
۵۲) نساء/۷۵ و ۹۸٫
۵۳) منتخب میزان الحکمه (همان)، ص ۵۱۲، روایت ۶۲۳۸٫
۵۴) شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج ۴، ص ۳۲۶٫
۵۵) عبدالواحد آمدی، غررالحکم، شماره ۹۶۲۱٫
۵۶) کشف الغمه، ج ۲، ص ۲۹؛ بحارالانوار، ج ۷۸، ص ۱۲۱، حدیث ۴؛ اعیان الشیعه، ج ۱، ص ۶۲۰
۵۷) کشف الغمه، ج ۲، ص ۲۹؛ فرهنگ سخنان امام حسین(ع)، (همان)، ص ۸۲٫
۵۸) موسوعه کلمات الامام الحسین(ع)، ص ۷۵۹ و ۷۶۰٫
۵۹) منتخب میزان الحکمه (همان)، ص ۴۵، روایت ۵۰۱٫

سوتیتر:
۱ .
یکی از صفات نیکو و کلیدی انسان، صبر و بردباری است. صبر حالتی است نفسانی که اگر به حد اعلای خود برسد انسان را از بی‌قراری و اضطراب و شکایت از قضای الهی در برابر حوادث بازمی‌دارد و قدرت ایستادگی در مقابل نفس و خواسته‌های آن را پیدا می‌کند و بر انجام واجبات و طاعات پایدار خواهد ماند

۲٫
بر پشت امام حسین در روز عاشورا اثر [زخمی] یافت شد، پس از امام زین العابدین(ع) درباره آن سؤال کردند، حضرت فرمودند: [این اثر] مربوط به انتقال بارهاست که حضرت [شبانه] به منزل بی‌سرپرست‌ها و یتیمان و فقیران می‌بُردند

عسکری اسلامپورکریمی
مقدمه
برخی اعداد، بار معناییِ خاص دارند و تأکید بر اعداد در آموزه‌های دینی به جهت غرض و مقصود خاصی است که در آن عدد نهفته است. در میان اعداد، عدد چهل در آموزه¬های اسلامی، از ارزش والایی برخوردار است.
آن هنگام که با شیطنت شیطان، آدم ابوالبشر از جایگاه والای خویش جدا گردید و لباس بهشتی از تن او افتاد و ردای «هبوط» بر قامتش افکندند، او یک «اربعین» در فراق روضه رضوان گریست.
آن روز که قابیل، هابیل را کشت و نخستین مظلوم تاریخ به دست برادرش به قتل رسید، آدم، بر شهادت فرزندش «چهل شبانه‌روز» گریه کرد.
آن‌گاه که قوم حضرت موسی«ع» فرمان پیامبر خدا را نادیده گرفتند و در پیشگاه موسی نافرمانی کردند و تن‌پرور شدند، خداوند آنان را «چهل سال» در بیابان¬ها سرگردان ساخت.
آن¬گاه که زمینه¬های تولّد فاطمه«س» فراهم شد، یک «اربعین» جدایی میان محمد«ص» و خدیجه«س» لازم شد تا عبادت¬ها و نیایش¬های «چهل¬شبانه روز» این زوج، فضای جان خدیجه را برای استقرار «امّ الأئمه؛ مادر امامان» آماده سازد. باید چهل سال از عمر پیامبر اسلام بگذرد تا همه آزمایش¬ها را ببیند و سختی¬ها و گشایش¬ها چنان به او تجربه بیاموزد که حتّی مشرکان نیز به او لقب امین دهند. آن¬گاه که یک «اربعین» را پشت سر می‌گذارد، فرشته وحی را می‌بیند که لباس نبوّت را بر اندامش می‌پوشاند.(۱)
آن‌گاه که روبه صفتان زشتخوی یزیدی در کربلا فرزند رسول الله، حسین بن علی«ع» را با آن وضع فجیع به شهادت رساندند و بر اهلبیت رسول الله«ص» بی‌حرمتی‌ها کردند، آسمان در سوگ آن سلاله نبوی، چهل صبح خون و زمین چهل صبح به سیاهى و خورشید چهل صبح به کسوف [تیرگى و گرفتگى] و سرخى گریه کرد.
بنابراین، «اربعین» یا «چهل»، عددی آسمانی است و گویا در این شماره، رمز و رازهایی نهفته است که ما را یارای فهمیدنش نیست.
اربعین از رازهای هستی، خصوصیت عدد چهل و اسرار نهفته در آن براى ما روشن نیست. در این نوشتار به مناسبت اربعین شهادت امام حسین«ع» برخی از مهم¬ترین موارد کاربرد این واژه ارزشمند که در فرهنگ اسلامی به مناسبت‌های گوناگون از آن یاد شده و گاهی پیام‌های اخلاقی و دستورهای الهی با آن همراه شده است را مورد بررسی قرار می‌دهیم.

واژه اربعین در قرآن کریم
واژه «اربعین» چهار بار در قرآن کریم آمده است؛ ازجمله در سوره بقره آیه ۵۱: «وَ إِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِینَ لَیْلَهً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِن بَعْدِهِ وَأَنتُمْ ظَالِمُونَ؛ و [به یاد آورید] آن¬گاه را که با موسی چهل شب (و روز) وعده گذاشتیم که به مناجات پردازد. هنگامی که به میعادگاه رفت و راز و نیاز به پایان رسید و برگشت، دید که منحرف گشته‌اید و پس از او گوساله‌پرستی پیش گرفته‌اید، (گوساله‌ای که سامری آن را ساخته بود و معبودتان کرده بود) و بر خود ستمگر شده‌اید، (چون برای خدا شریک و انباز ساخته‌اید)»، این وعده چهل شب بوده است.
این داستان در سوره اعراف آیه ۱۴۲به صورت مفصل¬تر آمده است: «وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلاَثِینَ لَیْلَهً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَهً وَقَالَ مُوسَى لأَخِیهِ هَارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَأَصْلِحْ وَلاَ تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ؛ و ما با موسی سی شب وعده گذاشتیم، سپس آن را با ده شب [دیگر] تکمیل نمودیم، به این ترتیب، میعاد پروردگارش [با او] چهل شب تمام شد و موسی به برادرش هارون گفت: جانشین من در میان قومم باش و آنها را اصلاح نما! و از روش مفسدان پیروی نکن.»
علامه طباطبایی«ره» در تفسیر ارزشمند «المیزان» می‌فرماید: خداى متعال در این آیه شریفه مواعده‏اى را که با موسى بسته بود ذکر و اصل آن را سى شب گرفته و با ده شب دیگر آن را تکمیل نموده، آن¬گاه فرموده که جمعاً مواعده با وى «چهل شب» بوده است. در حقیقت این آیه، آیه ۵۱ سوره بقره را تفسیر مى‏کند که مى‏فرمود: «وَ إِذْ واعَدْنا مُوسى‏ أَرْبَعِینَ لَیْلَهً» و توضیح مى‏دهد که آن عدد، مجموع دو مواعده اصلى و تکمیلى است. کوتاه سخن اینکه برگشت معناى آیه به این است که خداى متعال حضرت موسی«ع» را براى مدت سى شب به درگاه خود و براى گفت‌وگوى با وى نزدیک ساخته و ده شب دیگر براى اتمام آن گفت‌وگوها بر آن مدت افزوده و در نتیجه میقات پروردگارش چهل شب تمام شده است.(۲) توجیه بعضی دیگر از مفسرین در مورد حکمت اضافه شدن ده روز چنین است: «دو دعوت بود؛ ابتدا سى شب، پس از آن ده شب اضافه شد که فرمود «وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ» که این اضافه یا براى نزول الواح تورات بوده یا براى امتحان و آزمایش بنی‌اسرائیل که در این مدت ده شب دستگاه گوساله‏ پرستى و سامرى اتفاق افتاد.(۳)
در پس پرده‌های این دوآیه شریفه، ارتباط «اربعین» با زمان امتحان و آزمون آمیخته شده است و مهمتر از آن ارتباط اربعین با پاک شدن روح حضرت موسی«ع» و توان در یافت کتاب و الواح مطرح است. چهل شب و روز ملاقات می‌خواهد تا حضرت موسی«ع» لایق دریافت کتاب گردد.
قرآن کریم در سوره مائده نیز به گوشه‌ای ¬از زندگی مبارزاتی و جهاد پیگیر حضرت موسی«ع» اشاره می‌فرماید، وی از قوم بنی‌اسرائیل خواست تا با ستمگرانی که در سرزمین مقدس فلسطین ساکن هستند و آن سرزمین پاک را با رفتارهای ناشایست خود آلوده ساخته¬اند، به جهاد برخیزند، ولی آنان به حضرت موسی«ع» گفتند: «إِنَّا لَن نَّدْخُلَهَا أَبَدًا مَّا دَامُواْ فِیهَا فَاذْهَبْ أَنتَ وَرَبُّکَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ؛ تا آنان در آن مکان باشند، هرگز وارد نشویم، پس تو و پروردگارت با آنها بجنگید، ما اینجا خواهیم نشست.»(۴)
در چنین شرایطی حضرت موسی«ع» خود و برادرش را تنها دید… و خداوند کیفر مخالفت¬های آنان را این-گونه بیان کرد: «فَإِنّها مُحَرّمَهٌ عَلَیْهِمْ أَرْبَعینَ سَنَهً یَتیهُونَ فِی اْلأَرْضِ فَلا تَأْسَ عَلَی الْقَوْمِ الْفاسِقینَ؛ چون با فرمان خداوند مخالفت کردند، ورود به شهر را بر آنان حرام کرد و آنان باید تا چهل سال در بیابان¬ها سرگردان باشند.»(۵)
زمینه‌های سرکشی در برابر فرمان خداوند و نادیده گرفتن مقام نبوّت و نافرمانی، از گناهان بسیار بزرگی بود که از روح سرکش آنان سرچشمه می‌گرفت و می¬بایست هرچه سریع¬تر جان¬های بیمار این جمع درمان می-شد. نسخه‌ای که برای درمان دردها داده شد، باید از دو جهت مورد توجه قرار گیرد: یکی داروی درد است که همان سرگردانی در بیابان¬ها و گرفتار شدن و نبود امکانات است: «یتیهون فی الارض» و دیگری، طول زمان درمان است. قرآن کریم، طول درمان این درد را چهل سال مشخص کرده است: «اربعین سنه»؛ ازاین‌رو، باید دانست که مدت پالایش جان¬ها و زمان نابودی خصلت¬های شیطانی، بر محور عدد «اربعین» است. رعایت ضوابط و فرمان‌های الهی به مدت چهل سال، جان را صفا و دل را جلا می¬دهد و جامعه را به تکامل می‌رساند.
همچنین در آیه ۱۵ سوره احقاف از چهل سالگی انسان یاد شده و اینکه خداوند به همه انسان‌ها درباره نیکی به پدر و مادر سفارش کرده است؛ امّا فقط نیکوکاران به این سفارش الهی عمل و به پدر و مادر خود نیکی می‌کنند و این نیکی را تا رسیدن به رشد کامل خود و رسیدن به چهل سالگی ادامه می‌دهند؛ آن¬گاه در چهل سالگی دعا می‌کنند و از خداوند توفیق می‌طلبند تا در برابر نعمت‌هایی که خود و پدر و مادرشان از آن برخوردار بوده‌اند، شکرگزار او باشند: «وَوَصَّیْنَا الْإِنسَانَ بِوَالِدَیْهِ إِحْسَانًا حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهًا وَوَضَعَتْهُ کُرْهًا وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَهً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَعَلَى وَالِدَیَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ وَإِنِّی مِنَ الْمُسْلِمِینَ؛ و ما انسان را به نیکی و احسان به پدر و مادرش سفارش کردیم؛ مادرش با رنج و سختی او را تحمل کرد؛ دوران حاملگی و دوران شیرخوارگی او بر روی هم سی ماه بود تا اینکه رشد کرد و اندامش استوار گردید تا اینکه به چهل سالگی رسید. [پس از پشت سر گذاردن چهل سال از دوران عمر] گفت: پروردگارا! بر دلم بیفکن تا بر نعمت¬هایی که به من و پدر و مادرم داده¬ای سپاس گویم و من را به کاری که سبب رضای توست، موفق بدار و فرزندانم را صالح گردان. خداوندا! من به سوی تو بازگشتم و از تسلیم‌شدگان دستورهای تو هستم.»(۶)
در این آیه شریفه، حالت¬های روحی و عرفانی انسان را پس از «اربعین» بیان می¬کند؛ یعنی ای انسان! تو در بازار جهان، کالای عمر را بسان ارزنده‌ترین سرمایه، قدر ندانستی؛ به ویژه دوران جوانی¬ات را که با اوج غریزه¬های توفانی همراه بود و گاه انسان را چون پر کاهی اسیر تندباد هوس¬ها می‌کرد پشت سر گذاشته¬ای و اکنون به چهل سالگی رسیده¬ای. دیگر باید در میدان این درگیری‌ها و پس از این همه تجربه‌، تکامل روحی یافته باشی و زمینه اصلاح در تو پدید آمده باشد.
در مورد عدد چهل در قرآن کریم افزون بر آنچه گذشت، بیان چند نکته نیز لازم است:
۱٫ سوره «والضحی» از چهل کلمه تشکیل شده است.
۲٫ خداوند متعال در قرآن کریم به چهل چیز سوگند یاد کرده است که بیست مورد موجودات آسمانی و بیست مورد درباره موجودات زمینی است.
۳٫ چهلمین سوره قرآن کریم سوره مؤمن است که در آن در مورد خلقت انسان و پیمان الهی با وجود انسان‌ها در عالم ذر حکایت دارد.
۴٫ در سوره مجادله، چهل بار لفظ جلاله «الله» به کار رفته است.
۵٫ سوره نبأ و سوره قیامت هر کدام چهل آیه دارند.
۶٫ نام دیگر چهلمین سوره قرآن، «غافر» است که بر بخشش و عفو و رحمت الهی تأکید دارد.
۷٫ سوره «والفجر»، چهلمین سوره‌ای که در سال دوم و سوم بعثت بر پیامبراسلام«ص» در مکّه نازل شد.

واژه اربعین در حدیث
احادیث و سخنان حضرات معصوم«ع» یکی از منابع شناخت اسلام است. فقهای دین، بسیاری از احکام اسلامی را از این منابع استخراج می‌کنند؛ یعنی احادیث، دلیل و مستند حکم‌ فقیهان هستند.
رهبران معصوم«ع» برای گسترش سخنان‌شان که تفسیر آیات قرآنی بود تلاشی خستگی¬ناپذیر داشتند؛ آنان، شاگردان برجسته‌ای را تربیت می‌کردند و برای تبلیغ و ترویج دین به سرزمین¬های اسلامی می‌فرستادند. همچنین برای آنکه رهنمودهای خاندان رسالت از یادها نرود، مردم را به حفظ و نگارش حدیث تشویق می‌کردند. در این باره، روایات فراوانی از منابع شیعه وسنّی آمده است؛ به عنوان نمونه، تنها به سه روایت درباره حفظ «چهل حدیث» که بر آن بسیار تأکید شده است، اشاره می‌کنیم.
پیامبراکرم«ص» فرمودند: «هر ‌کس از امّت من چهل حدیث که مردم در امور دین‌شان به آن نیازمندند حفظ کند، خداوند در روز قیامت، او را در صف فقیهان و دانشمندان محشور می¬کند.»(۷)
پیامبر اسلام به امام علی«ع» سفارش ‌کرد و ‌فرمود: «ای علی! هر کس از امت من چهل حدیث برای رضای خدا و توشه آخرتش حفظ کند، خداوند او را در روز قیامت با پیامبران و صدیقین و شهیدان و صالحان محشور می‌کند و اینان چه زیبا همراهانی هستند.»(۸)
همچنین امام صادق«ع» ¬‌فرمودند: «کسی که از من، چهل حدیث از احادیث ما را درباره حلال و حرام حفظ کند، خداوند در روز قیامت او را در حالی برمی‌انگیزاند که فقیه و عالم باشد و عذاب نمی‌شود.»(۹)
بر مبنای احادیث یادشده، دانشمندان مسلمان نگارش چهل حدیث را به عنوان یکی از اصول ارزشی قابل اهتمام، مد نظر قرار دادند؛ چنان که نگاشته شدن صدها کتاب (اربعین) در ده‌ها موضوع اعتقادی، اخلاقی، عبادی و… بهترین گواه این عنایت و اهتمام است. مانند: «اربعین شیخ بهایی، اربعین شهید اول، اربعین مجلسی دوم، اربعین جامی و چهل حدیث امام خمینی(ره)».

بلوغ عقلانی انسان در چهل سالگی
طبق آیات قرآن کریم، سوره احقاف آیات۱۳ تا ۱۶ انسان در چهل سالگی عقل و کمال می‌یابد؛ بنابراین خداوند تا این سن به انسان فرصت داده است تا شناخت کاملی بیاید و بعد از آن انسان باید در برابرخداوند پاسخگو باشد. قرآن کریم می‌فرماید: «حَتىَّ إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَهً قَالَ رَبّ‏ِ أَوْزِعْنىِ أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتىِ أَنْعَمْتَ عَلىَ‏َّ وَ عَلىَ‏ وَالِدَىَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَئهُ وَ أَصْلِحْ لىِ فىِ ذُرِّیَّتىِ إِنىّ‏ِ تُبْتُ إِلَیْکَ وَ إِنىّ‏ِ مِنَ الْمُسْلِمِین‏؛ و هنگامی که انسان به مرحله رشد و شکوفایی تامّ رسید و چهل سال بر او بگذشت می‌گوید پروردگارا، طریق شکر و سپاس نعمت‌های خودت را بر من و پدر و مادرم به من الهام فرما! و طریق انجام عمل صالح که مورد رضا و تحسین تو باشد را به من بیاموز! و در میان ذرّیّه من صلاح و سداد را استوار فرما! به درستی که من به تو روی آوردم و تسلیم خواست و اراده تو گشتم.»(۱۰)
این آیه بلوغ انسان را به مرتبه رشد عقلی و قِوام نفس در تدبیر و رعایت مصالح و مفاسد در سنّ چهل سالگی می‌شمرد و پس از این انسان از تجربیّات و اندوخته گذشته برای استکمال روح و طیّ طریق سعادت و صلاح بهره می‌گیرد، نه آنکه به سعه و ظرفیّت عقلانی او اضافه گردد.
نکته شایان توجه درباره مدلول آیه فوق «بلوغ عقلانی انسان در چهل سالگی»، این است که رسیدن به چهل سالگی برای بلوغ عقلانی، مرحله کمال و اتمام حجّت است؛ یعنی کسی که به چهل سالگی رسیده باید به اندازه کافی از مراحل فراز و نشیب عبرت گرفته باشد و از وسوسه¬های شیطان نجات یافته باشد، نه آنکه قبل از چهل سالگی تکلیف نداشته است. مفسر عالیقدر آیت‌الله مکارم شیرازی در این باره می‌فرماید: «بعضی از مفسران «بلوغ اَشُدّ» (رسیدن به مرحله توانایی) را با رسیدن به چهل سالگی هماهنگ و برای تأکید می‌دانند، ولی ظاهر این است که «بلوغ اَشُدّ» اشاره به «بلوغ جسمانی» و رسیدن به «أَرْبَعِینَ سَنَه» (چهل سالگی) اشاره به «بلوغ فکری و عقلانی» است، زیرا معروف است، انسان غالباً در چهل سالگی به مرحله کمال عقل می رسد و گفته‌اند که غالب انبیای الهی در چهل سالگی مبعوث به نبوت شدند.»(۱۱)
اساساً افراد سعادتمند و کسانی که به دنبال خوشبختی و کمال هستند تا سن چهل سالگی در اعمال و رفتارشان نشانه‌های اصلاح پیدا می‌شود؛ امّا اگر تا سن چهل سالگی تغییراتی در رفتارهای زشت و ناپسند آنان ایجاد نگردد، بعد از آن اصلاح آنان مشکل خواهد بود.
در نتیجه سن چهل سالگی، لزوم کمال و اتمام حجت می‌باشد که در این سن است که به فرموده امام صادق«ع»، «خدای متعال به دو ملک رقیب و عتید که موکّل بر اعمال و کردار انسان هستند وحی می‌فرستد: من به تحقیق به بنده‌ام عمر کافی جهت کسب معرفت و بلوغ عقلی عنایت کردم، از این پس دیگر او در کردار و اعمالش رها و آزاد نیست، بر او سخت گیرید و هر آنچه از او سر می‌زند کم یا بسیار دقیقاً ثبت و ضبط نمائید!»(۱۲)

آثار چهل روز اخلاص در عمل
شریعت انسان‌ساز اسلام برای خودسازی و خودیابی انسان، برنامه‌ها و طرح¬های فراوانی دارد که از رهگذر آن برنامه‌ها، حرکت فرد و جامعه را بر محور معیارهای الهی که با فطرت انسان هماهنگ است، تنظیم می¬کند و راه رشد او را تا صعود به قله والای انسانیت هموار می‌سازد.
اعمال عبادی اسلام اعم از واجب یا مستحب که در سازندگی انسان نقشی بنیادی دارند، آن¬گاه مؤثر خواهند بود که با اخلاص انجام گیرند. عملی را خدایی ‌گویند که «قربهً الی الله» و بدون هیچ¬گونه آلودگی از درون انسان بجوشد و غیر‌خدا در آن تأثیری نداشته باشد. چنان قرآن کریم می‌فرماید: «وَ ما أُمِرُوا إِلاّ لِیَعْبُدُوا اللّهَ مُخْلِصینَ لَهُ الدِّینَ؛ امر نشدند، مگر اینکه با اخلاص کامل بر اساس ضوابط دین اسلام، خدا را پرستش کنند.»(۱۳)
هر‌گاه انسان، چهل روز خود را برای خدا خالص گرداند، چشمه‌های برکت، نور و حکمت از ژرفای جانش می‌جوشد و رودهای زلال اندیشه جریان می‌یابد و از آبشار زبان بر دامن دل¬ها می‌ریزد.
امام باقر«ع» فرمودند: «بنده¬ای که در مسیر ایمان به خداوند، چهل روز خویش را خالص گرداند، خداوند او را در شمار زاهدان در دنیا قرار می‌دهد و به دردها و درمان¬ها آگاهش می‌سازد و حکمت و دانش را در دلش ثابت می‌کند و زبانش را به تبلیغ و ترویج آن حکمت وا می‌دارد.»(۱۴)
امام رضا«ع» به نقل از پیامبر اسلام«ص» فرمودند: «هیچ بنده‏ای چهل روز اعمال خود را خالصانه به درگاه حضرت حق انجام نمی‏دهد، مگر اینکه خداوند متعال چشمه‌سارهای حکمت را از قلب او به زبانش جاری می‏سازد.»(۱۵)

دعا برای چهل مؤمن
دعا و نیایش همانند اسلحه‌ای است که با آن باید به جنگ وابستگی¬ها رفت. بی¬گمان این سلاح، مخصوص انبیا و اولیا است و قبایی است که بر قامت رسای مؤمنان راست می¬آید.
امام رضا«ع» به یاران و نزدیکانش می‌فرمودند: « بر شما باد سلاح پیامبران؛ پرسیده شد: سلاح پیامبران چیست؟ فرمود: دعا و نیایش.»(۱۶)
در نیایش باید توجه داشت که رسیدن به خواسته‌ها شرایطی دارد. انسان باید با رعایت آن شرایط هرچه بیشتر به قله عشقی که معشوق بر آن است نزدیک¬ شود.
خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: ادعُونِی أَستَجِب لَکُم؛ مرا بخوانید تا اجابتتان کنم.» ولی چگونه باید خواند تا توجّه معشوق جلب شود. این بحث، در فرهنگ عرفان اسلامی، جایگاهی ویژه دارد. یکی از شرایط استجابت دعا، آن است که دعاکننده، چهل مؤمن را در نیایش، بر خود مقدم بدارد.
امام صادق«ع» فرمود: « کسی که چهل مؤمن را در نیایش، بر خویش مقدم دارد و سپس خواسته خود را بخواهد، بی¬گمان خواسته¬اش اجابت می‌شود.»(۱۷)
آن حضرت تأکید می‏فرماید که اگر این‏گونه دعا کردن در نماز شب و بعد از آن باشد، تأثیر بیشتری خواهد داشت.(۱۸) همچنین دعا کردن چهل مؤمن در قنوت نماز وتر در دل شب‌های تار اجابت دعا را نزدیک‏تر و سریع‏تر می‏نماید.(۱۹)

دعای چهل نفره
دعا» نوعی «ذکر» است که با حالت¬های گوناگون خوانده می‌شود. «کثرت» دعا و تکرار خواسته‌ها تا مرحله «چهل» در اجابت آن بسیار مؤثر است.
امام صادق«ع» در یکی از رهنمودهای حکیمانه¬اش ما را به دعای دسته جمعی(چهل نفر) فرامی‏خواند و می‏فرماید: «هیچ چهل نفر مردى براى دعا نزد هم اجتماع نکنند و خداى عَزَّ وَ جَلَّ را در کارى نخوانند (و دعا نکنند) جز این که خداوند دعاى آنها را مستجاب کند، پس اگر چهل نفر نبودند، و چهار نفر بودند (نزد هم جمع شوند و) ده بار خداى عَزَّ وَ جَلَّ را بخوانند خداوند دعایشان را اجابت کند، و اگر چهار نفر هم نباشند و یک نفر باشد که چهل مرتبه خدا را بخواند پس خداى عزیز جبّار براى او اجابت کند.»(۲۰)

آثار گناه تا چهل روز
بسیاری از گناهان، بر پذیرفته شدن عبادت¬ها و ثواب¬ها اثر منفی می‌گذارند و همه زحمت¬ها را به آتش می‌کشند؛ بسان آتشی که به خرمن افتد و حاصل دسترنج کشاورزان را در اندک زمانی نابود سازد. از همین‌رو، در آموزه¬های اسلامی، پرهیز از گناهان، بهتر از پرداختن به نیکی¬ها معرفی شده است. ‌حضرت علی«ع» فرمود: پرهیز از خطاها در طریق سعادت، بهتر از انجام دادن نیکوکاری‌هاست.»(۲۱)
از پیشوایان معصوم«ع» روایات بسیاری در این‌باره نقل شده است. حتّی در بعضی از احادیث، میزان اثر یک گناه مشخص شده است. از روایات اسلامی استفاده می‌شود که آثار گناهانی که انسان مرتکب می‌شود تا چهل روز در روح و روان او باقی است.
پیامبر اکرم«ص» در سفارش خود به امام علی«ع» فرمودند: «شرابخوار همانند بت¬پرست است. ای علی! خداوند نماز شرابخوار را تا چهل روز نمی¬پذیرد. پس اگر او در این چهل روز بمیرد، کافر از دنیا رفته است.»(۲۲)
در روایتی به همین مضمون از امام صادق«ع» آمده است: «لا تقبل صلاه شارب الخمر اربعین یوما الا ان یتوب؛ کسی که از شراب و مسکرات حرام استفاده کند تا چهل روز نمازش پذیرفته نمی شود، مگر اینکه حقیقتاً توبه کند.»(۲۳)
اینکه گفته می‏شود نماز چنین فردی پذیرفته نیست، به این علت است که روح او قابلیت درک و استعداد دریافت فیوضات روحانی و معنوی را از دست می‏دهد.
امام صادق«ع» می‏فرماید: «کسی که یک جرعه شراب بیاشامد، خدا و پیامبران و مؤمنین او را لعنت می‏کنند، اگر به مقداری بخورد که مست شود، روح ایمان از او دور می‏شود و به جایش روح کثیف شیطانی جایگزین می‏گردد، پس نماز را ترک می‏کند و ملائکه او را سرزنش می‏کنند و خدای تعالی او را خطاب می‏کند: «ای بنده من کافر شدی، بدا به حال تو». پس امام فرمود: «بدا به حالش، بدا به حالش، به خدا سوگند یک سرزنش الهی از هزار سال عذاب سخت‏تر است.»(۲۴)

هشدار به چهل ساله‌ها!
در منابع اسلامی از پیامبراکرم«ص» روایت شده که فرمودند: «به درستى که خـدا را مـلکـى اسـت کـه در هـر شـب بـه زمـیـن نزول مى کند، پس در میان مردم دنیا فریاد می‌زند و آنها را نـدا مـی‌کـنـد اى کـسـانـى کـه بـیـسـت سال از عمر شما می‌رود جدیت و کوشش کنید. و اى کسانى که سى سال از عمر شما گذشته زندگانى دنیا شما را مغرور نـکند. و اى کسانی که چهلمین بهار عمر خود را سپری می‌کنید! برای ملاقات با پروردگارتان چه چیزی آماده کرده‌اید [و چه پاسخی دارید]؟!»(۲۵)
همچنین امام سجاد«ع»: «هرگاه شخصی به سن چهل سالگی برسد فرشته‌ای از سوی خداوند در آسمان ندا می‌دهد که هنگام سفر نزدیک است، زاد و توشه سفر را مهیا کن و در گذشته هنگامی که فردی به چهل سالگی می‌رسید، با نفس خود محاسبه می‌کرد.»(۲۶)
در روایات آمده است: «هنگامی که شخصی به سنّ چهل برسد و به سوی خدا بازگشت ننماید، شیطان پیشانی او را مسح نماید و گوید: پدرم فدای تو باد که دیگر رستگار نخواهی شد!»(۲۷)

حقوق همسایگان
یکی از گروه¬های اجتماعی که به دلیل نزدیکی مکانی بیشترین رابطه را با یکدیگر دارند همسایگان هستند. شیوه‌های برخورد و چگونگی رفتار آنان با یکدیگر می‌تواند در کارهای خیر، بسیار سازنده و در جهت منفی بسیار ویرانگر باشد. بخشی از آداب معاشرت در اسلام به چگونگی هم¬نشینی با همسایگان اختصاص دارد. پیامبراسلام«ص» به منظور سالم‌سازی و ایجاد روحیه اعتماد و اطمینان به یکدیگر و همچنین تقویت وحدت و انس و الفت در جامعه اسلامی درباره حدود همسایگی و رعایت حقوق آنان می‌فرماید: «تا چهل خانه از چهار سوی منزل یک مسلمان، از روبه¬رو، پشت سر، از سمت راست و از سمت چپ، همسایه یک مسلمان به شمار می‌آید.»(۲۸)
پیامبر«ص» ضمن بیان این پیام حکیمانه، به حضرت امام علی«ع» و سلمان و ابوذر و مقداد دستور داد که در میان مسلمانان ندا دهند که ای مردم! این حدود همسایگی است. «کسانی که همسایگانشان از شرّ و آزار آنان در امان نیستند، ایمان ندارند.»(۲۹)
در کلامی دیگر فرمودند: «هر کس همسایه‌اش را اذیت کند، خداوند بوی بهشت را بر او حرام می کند و جایگاهش دوزخ است که بد جایگاهی است.»(۳۰)
‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌حضرت امام سجاد«ع» هم در رساله معروف حقوق، حق همسایه را در ردیف حقوقی همانند حق خدا، حق پیشوا، حق نماز، حق معلم، حق فرزند و حق پدر و مادر قرار داده است.
در این باره، فرهنگ اسلام بسیار پربار است و ما تنها به چند نمونه از سخنان راهبران معصوم«ع» اشاره می‌کنیم. امام باقر«ع» از جد بزرگوارش رسول خدا«ص» می¬فرماید: «به من ایمان نیاورده است آنکه شب را با شکم سیر بخوابد و همسایه‌اش گرسنه باشد. فرمود: اهل هر آبادی که شب را بگذرانند و در میان ایشان گرسنه‌ای باشد، خداوند در روز قیامت به آنان نظر (رحمت) نمی‌افکند.»(۳۱)
امام صادق«ع» فرمود: «خوش‌همسایگی، خانمان¬ها را آباد و عمرها را طولانی می‌سازد.»(۳۲)

چهل برابر نیرو (یاران امام زمان علیه‌السلام)
روزی که نا امیدی بر جان تمام آدمیان حاکم شود و آنگاه که انسان از همه مکتب¬های مادی سرخورده گردد و آمادگی خود را برای پذیرش مُصلح جهانی اعلان کند، نور امید، سیاهی و گمراهی¬ها را می‌شکافد و با ظهور موعود جهانی، نقطه عطفی در زندگی بشر رخ می¬دهد.
هنگام ظهور قائم آل محمد«ص»، برکت¬ها و عنایت¬های فراوانی شامل‌ حال دوستان و یاوران آن حضرت خواهد شد. از جمله اینکه هر کدام از یاران آن حضرت به ‌اندازه «چهل مرد» قدرت و توان پیدا می‌کند. امام سجاد«ع» فرمودند: «آنگاه که قائم ما قیام کند، خداوند سستی و ضعف را از شیعیان ما می‌برد و دل¬هایشان را بسان پاره‌های آهن می¬گرداند و قدرت هر یک از مردان آنها را به اندازه «چهل مرد» بالا می¬برد و آنان حکم‌فرمایان و بزرگان روی زمین خواهند بود.»(۳۳)

هشدار به محتکران
کسانی که مواد غذایی و کالاهای ضروری مردم را انبار کنند و به فروش نرسانند تا در فرصت¬های مناسب قیمت آن را بالا ببرند، محتکر نامیده می‌شوند.
در اسلام، احتکار ممنوع و محتکر با شدیدترین تعبیرها تنبیه شده است، چنان¬که پیامبراکرم«ص» فرمودند:
«بوی بهشت از فاصله پانصد سال راه استشمام می‌شود، ولی آن بو برای انسان محتکر حرام است.»(۳۴)
همچنین آن حضرت فرمودند: «کار بنده دزد هنگام ملاقات خدا در نظر من بهتر است از کسی که مواد غذایی مردم را چهل روز احتکار کرده باشد.»(۳۵)
امام صادق«ع» فرمودند: «در فراوانی کالاها، چهل روز و در کمبود نعمت، سه روز نگه¬داشتن کالا، احتکار خواهد بود و نگهدارنده بیش از چهل روز در فراوانی و بیش از سه روز در کمبود، ملعون شمرده می‌شود.»(۳۶)

پی‌نوشت‌ها
۱ـ بحارالانوار، ج ۱۶، ص ۷۸؛ به نقل از همان، ص ۲۳٫
۲ـ طباطبایی سیدمحمد حسین، تفسیر المیزان، ترجمه موسوی همدانی محمد باقر، قم، انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، سال ۱۳۷۴ هـ.ش، چاپ پنجم، ج‏۸، ص۳۰۳٫
۳ـ طیب سیدعبدالحسین، أطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، سال ۱۳۷۸ ه ش، چاپ دوم، ج‏۵، ص۴۴۸٫
۴ـ مائده، ۲۴٫
۵ـ مائده، ۲۶٫
۶ـ احقاف، ۱۵٫
۷ـ بحارالانوار، ج۲، ص۱۵۳-۱۵۸؛ وسائل الشیعه، ج۲۷، ص۹۴؛ کنزالعمال، ج۱۰، ص۲۲۴-۲۲۵٫
۸ـ بحارالانوار، ج۲، ص۱۵۴٫
۹ـ بحارالانوار، ج۲، ص۱۵۴؛ خصال صدوق، ص۵۴۲، ح۱۸٫
۱۰ـ‌ احقاف، ۱۵٫
۱۱ـ تفسیر نمونه، ج۲۱، ذیل تفسیر آیه ۱۵ احقاف.
۱۲ـ خصال صدوق، أبواب الأربعین و مافوقه، ص۵۴۵، ح۲۴٫
۱۳ـ بینه، ۵٫
۱۴ـ اصول کافی، ج۲، ص۱۶٫
۱۵ـ عیون اخبارالرضا علیه‌السلام، ج‏۱، ص‏۷۴، ح‏۳۲۱٫
۱۶ـ اصول کافی، ج۲، ص۴۶۸٫
۱۷ـ اصول کافی، ج۲، ص۵۰۹، ح۵٫
۱۸ـ بحارالانوار، ج۹۰، ص۳۸۹٫
۱۹ـ وسائل الشیعه، ج۴، باب ۴۵؛ کاشف الغطاء، ج‏۱، ص‏۲۴۶٫
۲۰ـ اصول کافی، ج‏۲، کتاب الدعاء، باب الاجتماع فی الدعاء، ص۴۸۷٫
۲۱ـ غررالحکم، ص ۱۸۵٫
۲۲ـ بحارالانوار، ج۷۷، ص۴۷؛ فصول المهمه فی اصول الائمه، صص۳۷۶ و ۴۴۳٫
۲۳ـ مستدرک الوسائل، ج۱۷، ص۵۷٫
۲۴ـ فروع کافی، کتاب الأشربه، ح۱۶٫
۲۵ـ مستدرک الوسائل، ج‏۱۲، ص‏۱۵۷.
۲۶ـ مستدرک الوسائل، ج‏۱۲، ص‏۱۵۶٫
۲۷ـ سفینه البحار (با مختصر اختلاف) ج۲، ص۳۳۲٫
۲۸ـ اصول کافى، ج۲، ص۶۶۹٫
۲۹ـ مستدرک الوسائل، ج۸، ص۴۳۱٫
۳۰ـ بحارالانوار، ج۷۴، ص۱۵۰٫
۳۱ـ اصول کافی، چاپ بیروت، ج۲، ص۶۶۷، احادیث ۸، ۱۰ و ۷٫
۳۲ـ خصال صدوق، ج‏۲، ص‏۵۴۱، ح‏۱۴٫
۳۳ـ سفینه البحار، ج۱، ماده «حکر».
۳۴ـ من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۱۵۸٫
۳۵ـ وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۳۱۲٫
۳۶ـ بحارالأنوار، ج۴۵، ص۲۰۷٫

سوتیتر:
۱٫
طبق آیات قرآن کریم، سوره احقاف آیات۱۳ تا ۱۶ انسان در چهل سالگی عقل و کمال می‌یابد؛ بنابراین خداوند تا این سن به انسان فرصت داده است تا شناخت کاملی بیاید و بعد از آن انسان باید در برابرخداوند پاسخگو باشد
۲٫
اساساً افراد سعادتمند و کسانی که به دنبال خوشبختی و کمال هستند تا سن چهل سالگی در اعمال و رفتارشان نشانه‌های اصلاح پیدا می‌شود؛ امّا اگر تا سن چهل سالگی تغییراتی در رفتارهای زشت و ناپسند آنان ایجاد نگردد، بعد از آن اصلاح آنان مشکل خواهد بود.

۳٫
در پس پرده‌های دوآیه شریفه قرآن کریم در داستان حضرت موسی(ع)، ارتباط «اربعین» با زمان امتحان و آزمون آمیخته شده است و مهمتر از آن ارتباط اربعین با پاک شدن روح حضرت موسی«ع» و توان در یافت کتاب و الواح مطرح است. چهل شب و روز ملاقات می‌خواهد تا حضرت موسی«ع» لایق دریافت کتاب گردد

حجت‌الاسلام والمسلمین محمدتقی رهبر
موضوع مقال، منشور مدیریت علوی بر محور عهدنامه مالک اشتر است که جامع‌ترین منشور مدیریتی و سیاسی اسلامی در جهان می‌باشد و اینک چهارمین بخش این منشور مبارک را می‌نگریم.
«ثم اعلم مالک انی قد وجهتک الی بلاد قد جرت علیها دول قبلک من عدل و جور و ان الناس ینظرون من امورک فی مثل ما کنت تنظر فیه من امور الولاه قبلک و یقولول فیک ما کنت تقوی منهم؛(۱) ای مالک! من تُرا به سوی سرزمینی فرستادم که قبل از تو دولت‌هایی عادل یا ظالم بر آن حکومت داشته‌اند و مردم امور ترا آنگونه می‌نگرند که تو امور آنان را می‌نگری و در مورد تو آن می‌گویند که تو در مورد آنان می‌گویی».

دولت‌ها و عبرت‌خانه تاریخ
سرزمین مصر مانند هر سرزمین دیگری سایه روشنی از تاریخ دارد. این کشور روزی عرصه‌ حکومت جبارانی چون فرعون و هامان و قارون بوده که زمام دولت و ثروت را در کف داشتند و فرعون نه فقط پادشاه بود، بلکه دعوی خدایی مردم مصر را داشت که خداوند با رسالت موسای کلیم علی نبینا و آله و علیه‌السلام، او را به دیار مرگ و غرقاب نیل فرستاد و مستضعفان بنی‌اسرائیل را وارث آن سرزمین ساخت.
بر همین سرزمین دوران دیگری می‌گذرد که یوسف صدیق که به غلامی فروخته شد، سکاندار اداره مصر و زعیم مردم می‌شود که نموداری از حکومت صالحان بود و آن دوران نیز سپری شد و تغییر و تحولات دیگری که بر کشور مصر گذشته است.
این تغییر و تحولات به دولت‌های مصر منحصر نیست، بلکه در تمام سرزمین‌ها و در همه اعصار این تحولات بوده و خواهد بود و تاریخ جز تبدیل مرگ و حیات نیست.
واژه دولت نیز جز به مفهوم تغییر و تحول نیست. قرآن کریم با کاربرد این واژه در آیه کریمه «و تلک الایام نداولها بین الناس» از گردش روزگار و فراز و فرود و دست به دست شدن دولت‌ها سخن می‌گوید و امیرمؤمنان(ع) می‌فرمایند: «الدنیا دار دُوَل» باری! دنیا سرای تحولات و جابه‌جایی قدرت و دولت و ثروت است. چه تمدن‌های بزرگ هزاران ساله که رو به افول نهادند و از زندگی امپراتورانش جز چند سطری بر دفتر تاریخ باقی نماند و تنها چیزی که می‌ماند نام نیک، کار نیک و آثار است که نقطه مثبت تمدن‌هاست و مابقی پوچی و بی‌حاصلی است.
چشم عبرت‌نگر می‌خواهد از این تحولات درس چگونه زیستن را بیاموزد. زرق و برق دولت و قدرت و ثروت و شهرت حجاب او نشود و بتواند از زندگی، ارزیابی درستی داشته باشد. این نکته‌ای است که امیر مؤمنان در نامه به مالک اشتر بدان اشاره فرموده که ای مالک! بدان که قضاوت دیگران درباره تو همانند قضاوت تو درباره دیگران است. در آزمون حکومت به گونه‌ای عمل کن که رضای خداوند و رضای خلق را فراهم آوری تا محکمه تاریخ درباره تو به داوری نشیند و بالاتر از محکمه تاریخ، محکمه خالق است که ذره‌ای از اعمال انسان را بدون پاسخ نمی‌گذارد: «فمن یعمل مثقال ذره خیرا یره…».

صدای ملت صدای خداست
«و انما یستدل علی الصالحین بما یجری الله لهم علی السر عباده» صالحان و نیکوکاران را از آنچه خدا بر زبان بندگان خود جاری می‌کند، می‌توان شناخت.
در این بیان امام راز بزرگی نهفته و آن این است که هرگاه خداوند بنده‌ای را دوست دارد، دل‌های مردم را به او متوجه ساخته و زبان مردم به نیکی از او یاد می‌کند.
در قرآن کریم آمده: «والذین آمنوا و عملوالصالحات سیجعل لهم الرحمان ودا؛(۲) آنانکه ایمان آورده و عمل شایسته کنند، خداوند محبت آنان را در دل‌ها قرار دهد»؛ بنابراین قضاوت مردم و صدای ملت را درباره انسان‌ها به ویژه دولت‌ها نمی‌توان سرسری گرفت، به مثل معروف صدای ملت صدای خداست، وجدان عمومی خطا نمی‌کند، به ویژه مردمی که فطرت پاک و قلب سلیم دارند. مردمی که از هیچ‌گونه فداکاری دریغ نمی‌کنند.
اگر دولت خواهان جایگاه مستحکم در دل‌های ملت است، باید ملت را ارج نهد، حقوق آنان را محترم شمارد، آنان را ولی‌نعمت خود بداند و همانگونه که حضرت امام خمینی بارها بر این نکته تأکید فرمودند، دولت نباید توده ملت را به اقلیتی از خواص زیاده‌طلب بفروشد، همانگونه که امیر مؤمنان در بخش دیگری از این منشور سیاسی بر آن تأکید فرموده‌اند و در جای خود خواهیم دید.
در ادامه نامه می‌خوانیم:
«فلیکن احب الذخائر الیک ذخیره العمل الصالح»
محبوب‌ترین ذخیره‌ها و اندوخته‌ها نزد تو باید اندوخته و ذخیره عمل صالح باشد.
در نظام اسلامی یک مدیر یا وزیر و هر مقام مسؤول دیگر نباید در فکر اندوختن ثروت و مکنت و درهم و دینار باشد. آنچه از یک مقام مسؤول می‌ماند نام نیک، خدمت شایسته و مردم‌داری و عمل صالح است و هر چه جز این باشد، پوچی و بی‌حاصلی و یا خیانت است. امیرالمؤمنین(ع)‌ در نامه به یکی از کارگزاران‌شان چنین نوشتند: «ان عملک لیس لک بطعمه و لکنه فی عنقک امانه و انت مسترعی لمن فوقک لیس لک ان تفتات فی رعیه…؛(۳) کار تو برایت طعمه نیست، بلکه امانتی است بر گردنت و تو باید در برابر مافوق خود پاسخگو باشی، تو حق نداری درباره رعیت، استبداد به خرج دهی…».

پاسخ‌گویی و نظارت
امام ۲ نکته اساسی را به عامل خود در آذربایجان مورد تأکید قرار داده‌اند:
۱ـ مسؤولیت برای یک کارگزار، طعمه و آب و نان و منبع درآمد نیست.
۲ـ مسؤولان مافوق باید ناظر عملکرد رده‌های زیرمجموعه دولتی باشند و کارگزاران بر مجموعه دولت باید در برابر مقام مافوق پاسخگو باشند.
این دستورالعمل امامی است که به عنوان ندای عدالت انسانی حتی از نظر غیرمسلمانان شناخته می‌شود؛ امامی که به جرم عدالت، در محراب عبادت به شهادت رسید؛ امامی که همه ما مدعی پیروی از ایشان هستیم، اما در عمل با حضرت فاصله زیادی داریم. آیا در نظام اسلامی ما آن نظارت و حسابرسی و پاسخگویی وجود دارد که به فرصت‌طلبان و ویژه‌خواران مجال سوءاستفاده ندهد؟!
ما که می‌خواهیم الگوی حکومت اسلامی را به دیگران نشان دهیم، چه مقدار پایبند عدالت و نظارتیم؟!
بدیهی است در توان ما نیست که مرّ سیاست و نظارت امام علی علیه‌السلام عمل کنیم، ولی همانگونه که حضرت فرمودند: میان امام و مأموم باید مشابهتی باشد. این روزها سخن از حقوق و مزایای ده‌ها و صدها میلیونی در کشور به گوش می‌رسد که کاش واقعیت نداشت. خانواده‌هایی هستند که با اندک درآمد از تأمین آب و نان ساده خود ناتوانند. اینها از همان قشر تلاشگری هستند که در عرصه‌های انقلاب و دفاع هرگونه خطری را به جان می‌خرند؛ وقتی شهید می‌دهند و طلبکار نظام هم نیستند، دعوی‌ ذخیره نظام بودن را هم ندارند، آنگونه که برخی مسؤولان ویژه‌خواران میلیاردی را ذخیره نظام نامیدند! و از برخی تریبون‌ها به حمایت از آنها پرداختند و نظام را وامدار آنان شمردند.
چنین به نظر می‌رسد ما عدالت و حق و حساب را جدی نگرفته و شعار را جایگزین عمل کرده‌ایم. نگرانی این است که اینگونه عملکردها به باورها و اعتقادات مردم به ویژه جوانان لطمه بزند که خسارتی است غیرقابل جبران.
امروز چشم جهانیان به سوی ایران اسلامی است. دشمنان به نوعی، دوستان به نوع دیگر. دشمنان برآنند که از هر سوژه‌ای بهره‌برداری کرده و گوش جهان را با رسانه‌های دجالی امپریالیستی پر کنند و چهره انقلاب اسلامی را مخدوش سازند و دوستان چشم به راهند که از الگوی انقلاب اسلامی، چراغ راه فراهم سازند. به هوش باشیم قضاوت تاریخ درباره ما منفی نباشد و آدرس غلط به مستضعفان جهان ندهیم.

پی‌نوشت‌ها
۱ـ نهج‌البلاغه، نامه ۵۳.
۲ـ‌ مریم، ۹۶.
۳ـ نهج‌البلاغه، نامه ۵.

مهدی حلفی

ده‌ها سال پیش، زمانی که تعدادی از جوانان شیعه یمنی در استان «صعده» حرکت فرهنگی خودشان را آغاز کردند، هیچ‌کس گمان نمی‌کرد روزی این حرکت به بزرگ‌ترین و قوی‌ترین حرکت سیاسی در یمن تبدیل شود و قدرت را در این کشور به دست بگیرد.
جرقه تشکیل جنبش «انصارالله» یمن، پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران زده شد، این حرکت ابتدا تنها به فعالیت‌های فرهنگی مشغول بود، اما در ادامه با ورود به فاز سیاسی به مقابله با آمریکا پرداخت، با وجود تحمیل چندین جنگ از سوی رژیم سعودی به جنبش انصارالله، این جنبش روز به روز قوی‌تر شد و اکنون کنترل بخش‌های زیادی از یمن را در دست دارد.
در این مقاله به معرفی جنبش انصارالله یمن، مراحل تشکیل این جنبش و وضعیت فعلی آن می‌پردازیم.

جایگاه تشیّع در یمن
یمن یکی از سرزمین‌هایی است که مردمانش در صدر اسلام، بدون جنگ، دین اسلام را پذیرفتند، مردم یمن در یکی از سفرهای حضرت امام علی علیه‌السلام به این سرزمین مسلمان شدند و به همین دلیل حب اهل بیت علیهم‌السلام در میان مردم یمن از همان ابتدا ریشه‌دار بود. تعداد زیادی از اصحاب ائمه معصومین(ع) اهل یمن بودند و یمنی‌ها در بسیاری از قیام‌های شیعیان ضد حکومت‌های ظالم در دوره‌های مختلف تاریخی مشارکت داشتند.
یمن از صدر اسلام تاکنون به عنوان یکی از محل‌های زندگی شیعیان شناخته می‌شد و حکومت‌های شیعی بارها در این سرزمین تشکیل شد. با وجود تمام تلاش‌های آل‌سعود برای محو تشیع در یمن، هنوز بخش اعظم مردم این کشور جزء دوستداران اهل بیت علیهم‌السلام و کمتر از نیمی از آنها هم پیرو مذهب تشیع از جمله فرقه‌های زیدی، اسماعیلی و اثنی‌عشری هستند.

آل‌سعود به دنبال سیطره بر یمن
یمن در مجاورت عربستان قرار دارد، به همین دلیل آل‌سعود از همان ابتدای تشکیل حکومت خود به دنبال سیطره بر یمن بود. رژیم سعودی از حدود ۵۰ سال پیش توانست با صرف هزینه‌های فراوان کم‌کم نفوذ خود را در یمن افزایش دهد. افزایش نفوذ آل‌سعود در یمن با سخت‌تر شدن زندگی برای شیعیان این کشور همراه بود و حکومت وقت یمن با راهبردهای آل‌سعود دست به قتل و زندانی کردن شیعیان و بستن حوزه‌ها و مراکز دینی شیعیان در یمن زد، از آن سو هم جریان وهابیت با حمایت مستقیم عربستان در یمن رشد کرد.
پیروزی انقلاب اسلامی جان تازه‌ای به شیعیان یمن داد و آنها فعالیت‌های فرهنگی خود را در این کشور دوباره آغاز کردند. فرمایشات حضرت امام خمینی مورد استقبال اقشار مختلف مردم یمن از جمله شیعیان قرار گرفت و این سخنان در گوشه و کنار این کشور پخش شد و یمن دوباره شاهد گرایش فزاینده مردم به سوی دین و مطرح شدن بحث تشکیل یک حکومت اسلامی در این کشور شد.
پس از حمله ارتش صدام به ایران، حکومت یمن به تبعیت از آل‌سعود از این حمله حمایت کرد و در دوران جنگ تحمیلی در کنار صدام ایستاد. حکومت یمن برای کمک به صدام تعدادی از افسران و نیروهای نظامی این کشور را به عراق فرستاد تا علیه ایران بجنگند؛ تصمیمی که با مخالفت برخی نظامیان یمنی مواجه شد و تعدادی از افسران و سربازان ارتش یمن به دلیل امتناع از سفر به عراق و جنگیدن با مردم ایران، روانه زندان شدند.

تأسیس حرکت الشباب‌المؤمن در یمن
«سیدحسین الحوثی» که فرزند علامه سیدبدرالدین الحوثی از علمای مطرح شیعه زیدی یمن بود، در دهه ۱۹۹۰ میلادی، حرکت الشباب‌المؤمن(جوانان مؤمن) را تأسیس کرد، این حرکت در مناطق شیعه‌نشین یمن فعالیت می‌کرد و با تأسیس اردوگاه‌های تابستانی و برگزاری کلاس‌های فرهنگی و مذهبی، جوانان شیعه یمنی را به سوی خود جذب کرد.
تأسیس حرکت الشباب‌المؤمن سرآغازی برای ایجاد یک نسل جوان انقلابی در یمن بود. جوانان یمنی با عضویت در این حرکت علاوه بر آموختن تعالیم دینی، با تفکرات انقلابی امام خمینی(رض) و جریان انقلاب اسلامی ایران آشنا می‌شدند.
حرکت الشباب‌المؤمن نخستین جریان منظم فرهنگی شیعیان زیدی یمن در تاریخ معاصر بود که فعالیت‌هایش سرآغازی برای ایجاد تحولات بزرگ در این کشور بود. جوانانی که در این حرکت تربیت شدند، سال‌ها بعد صحنه سیاسی یمن را به صورت کامل تغییر دادند.

دوئل جوانان یمنی با آمریکا
گسترش فعالیت‌های حرکت الشباب‌المؤمن در استان‌های مختلف یمن کم‌کم موجب نگرانی حکومت این کشور شد. این نگرانی پس از آنکه جوانان این حرکت شعارهای «مرگ بر آمریکا» و «مرگ بر اسرائیل» را در مساجد یمن سر دادند، افزایش یافت.
فعالیت سیاسی حرکت الشباب‌المؤمن پس از حادثه ۱۱ سپتامبر آغاز شد. آمریکا پس از این حادثه به بهانه مبارزه با تروریسم حضور نظامی خویش در کشورهای منطقه از جمله یمن را گسترش داد و به کشورهای عراق و افغانستان حمله کرد. این اقدامات آمریکا اعتراض حرکت الشباب‌المؤمن را به دنبال داشت و جوانان این حرکت با سر دادن شعارهایی علیه آمریکا در نماز جمعه شهرهای مختلف یمن به خصوص صعده اعتراض خودشان را نشان دادند.
حکومت یمن در آن زمان به بهانه اعتراض این جوانان به آمریکا و به نام مبارزه با تروریسم، بسیاری از آنها را به زندان انداخت تا بتواند این حرکت اعتراضی علیه آمریکا را در یمن متوقف کند، اما اعتراضات ادامه یافت و جوانان یمنی در شهرهای مختلف این کشور، به اقدامات آمریکا اعتراض کردند.

حمله نظامی به حرکت الشباب‌المؤمن
آخرین حربه حکومت یمن برای پایان دادن به جریان اعتراضی حرکت الشباب‌المؤمن، عملیات نظامی بود. سال ۲۰۰۴ میلادی نیروهای نظامی یمن به محل حضور حسین الحوثی رهبر حرکت الشباب‌المؤمن در استان صعده در شمال این کشور حمله کردند. درگیری مسلحانه این نیروها با اعضای این حرکت ۳ ماه به طول انجامید، در نهایت حسین الحوثی و صدها تن از اعضای حرکت الشباب‌المؤمن در این درگیری به دست نیروهای نظامی یمن به شهادت رسیدند.
اما این حمله نظامی و کشتار دسته‌جمعی، پایان فعالیت حرکت الشباب‌المؤمن نبود. در ادامه «سیدعبدالملک الحوثی» برادر شهید سیدحسین الحوثی رهبری این حرکت را به عهده گرفت و فعالیت‌های فرهنگی و سیاسی حرکت با وجود زندانی شدن تعداد زیادی از اعضای آن، در مناطق مختلف یمن به خصوص استان صعده ادامه پیدا کرد.
حکومت یمن بین سال‌های ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۹، شش جنگ را به حرکت الشباب‌المؤمن تحمیل کرد، این جنگ‌ها نه تنها این حرکت را تضعیف نکرد، بلکه روز به روز بر قدرت این حرکت افزوده شد و افراد بیشتری به عضویت این حرکت درآمدند.
استفاده از گزینه نظامی برای از بین بردن حرکت الشباب‌المؤمن اثرگذار نبود، چون بافت اجتماعی یمن به خصوص شمال این کشور، بافت قبایلی دارد و اکثر مردم یمن در خانه‌های خود سلاح دارند، برای همین اعضای حرکت الشباب‌المؤمن توان دفاع از خود در برابر حمله نظامی را داشتند و حملات نظامی دولت یمن نتوانست این حرکت را از بین ببرد.

جنگ آل‌سعود با حرکت الشباب‌المؤمن
در جنگ ششم یمن که سال ۲۰۰۹ میلادی اتفاق افتاد، ارتش رژیم سعودی هم به صورت مستقیم وارد جنگ شد و جنگنده‌های سعودی و نیروی زمینی این رژیم به پایگاه‌های حرکت الشباب‌المؤمن در استان صعده حمله کردند، اما حمله سنگین رژیم سعودی هم باعث از بین رفتن این حرکت نشد.
نیروهای حرکت الشباب‌المؤمن در مقابل این هجوم همه‌جانبه رژیم سعودی به استان صعده یمن، به ده‌ها پایگاه نظامی این رژیم و روستا در استان‌های جنوبی عربستان حمله کردند و این پایگاه‌ها و روستاها را به تصرف خود درآوردند. ارتش سعودی در ادامه هر کاری که کرد نتوانست این مناطق را از یمنی‌ها بازپس بگیرد و صدها نظامی سعودی در این جنگ در درگیری با نیروهای یمنی به هلاکت رسیدند.
در نهایت جنگ ششم یمن ۷ ماه طول کشید. این جنگ در ازای رسیدن به توافقی میان حرکت الشباب‌المؤمن و عربستان به پایان رسید. براساس این توافق، عربستان حملات زمینی و هوایی خود به استان صعده یمن را متوقف کرد و در ازای آن نیروهای یمنی مناطقی که در جنوب عربستان تصرف کرده بودند را خالی نمودند.
توافقی که در جنگ ششم یمن حاصل شد، در واقع به رسمیت شناختن حرکت الشباب‌المؤمن در سطح بین‌المللی بود و قدرت این حرکت را نشان داد، با این توافق تعدادی از اعضای زندانی حرکت الشباب‌المؤمن از زندان‌ها آزاد شدند و این حرکت به عنوان جریانی قدرتمند در یمن به جهان معرفی شد.
حضور جنبش انصارالله در انقلاب یمن
حرکت الشباب‌المؤمن پس از توقف جنگ ششم به فعالیت‌های خود در یمن ادامه داد و نام خود را به «جنبش انصارالله» تغییر داد، این جنبش در انقلاب یمن مشارکت گسترده‌ای داشت و به عنوان یکی از ارکان پیروزی این انقلاب شناخته می‌شود.
جوانان عضو جنبش انصارالله در تظاهرات‌ها و تجمعات مردم یمن در طول انقلاب این کشور حضور پیدا کردند و عمق مردمی این جنبش را نشان دادند. حضور انقلابی جنبش انصارالله، موقعیت سیاسی این جنبش را در یمن تثبیت کرد.
انقلاب یمن نشان داد طرفداران جنبش انصارالله تنها چندصد جنگجو در کوه‌های استان صعده نیستند، بلکه صدها هزار نفر در پایتخت یمن طرفدار این جنبش هستند و به طرفداری از آن در خیابان‌های صنعا تظاهرات کردند.

عاقبت انقلاب یمن
دولت‌های عربی حاشیه خلیج فارس پس از شروع انقلاب یمن سعی کردند با استعفای «علی عبدالله صالح» از ریاست جمهوری و واگذاری قدرت به «عبدربه منصور‌هادی» معاون او، انقلاب مردمی یمن را به گونه‌ای در جهت منافع خود مدیریت کنند.
اما منصور‌هادی با وجود آنکه متعهد بود خواسته‌های مردم انقلابی یمن را محقق کند و پس از برگزاری یک انتخابات آزادانه در این کشور از قدرت کنار برود، اما نه تنها تغییرات موردنظر مردم یمن را انجام نداد، بلکه انتخابات را هم در این کشور برگزار نکرد و در قدرت ماند.
اعتراض مردمی ضد عبدربه منصور‌هادی به رهبری جنبش انصارالله از سال ۲۰۱۴ در مناطق مختلف یمن به خصوص در شهر صنعا پایتخت این کشور آغاز شد. این اعتراضات منصور‌هادی را مجبور به تغییر نخست‌وزیر کرد، اما این کار مردم را آرام نکرد و سال ۲۰۱۵ میلادی، مراکز اصلی قدرت در یمن از جمله کاخ ریاست جمهوری و پادگان‌های شهر صنعا به دست مردم افتاد و عبدربه منصور‌هادی از ریاست جمهوری استعفا کرد و از قدرت کنار رفت.
اما چندی بعد ‌هادی با فرار از صنعا به شهر عدن در جنوب یمن، خود را رئیس‌جمهور قانونی یمن معرفی کرد و از کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس برای بازگشت دوباره به قدرت کمک خواست. این در حالی بود که مدت زیادی از زمان پایان ریاست جمهوری ‌هادی گذشته بود و او هم از این پست تحت فشار مردم استعفا کرده بود.

حمله آل‌سعود به یمن
پس از فرار‌ هادی به شهر عدن و درخواست کمک او از کشورهای عربی، چند هفته‌ای بیشتر طول نکشید که ارتش‌های عربستان، امارات، بحرین و قطر در قالب ائتلاف عربی به کمک او آمدند و این ارتش‌ها حمله همه‌جانبه‌ای را به یمن آغاز کردند.
ائتلاف عربی هدف خود را از حمله به یمن بازگرداندن مشروعیت سیاسی به این کشور اعلام کرد، این در حالی بود که ‌هادی از پست ریاست جمهوری استعفا کرده بود. ائتلاف عربی برای بازگرداندن‌ هادی به قدرت، مردم یمن را که منبع اصلی مشروعیت‌بخشی به دولت این کشور بودند، را به خاک و خون کشید.
زمانی که عربستان و هم‌پیمانانش حمله نظامی را به یمن آغاز کردند، سخن از فتح چندروزه این کشور و رسیدن به صنعا می‌گفتند، این مطلب را رسانه‌ها و مقامات این کشورهای عربی در ابتدای جنگ مدام تکرار می‌کردند، اما این اتفاق با گذشت ۲۰ ماه تحقق نیافته.
عربستان و هم‌پیمانانش همچنین همزمان با آغاز جنگ علیه یمن، به صورت کامل این کشور را از هوا، زمین و دریا محاصره کردند و مانع تردد مردم یمن به خارج از این کشور و ورود و خروج کالا به یمن شدند تا از این طریق اراده مردم یمن را بشکنند.

جنگ نابرابر نظامی در یمن
جنگ یمن یک جنگ نابرابر از لحاظ نظامی بود، عربستان و هم‌پیمانانش با تجهیزات پیشرفته نظامی و کمک ابرقدرت‌های جهان به یمن حمله کردند؛ کشوری که از لحاظ نظامی جزء کشورهای ضعیف منطقه به شمار می‌رفت، اما مردانی جنگجو در یمن حضور داشتند.
پس از فرار ‌هادی از صنعا و شروع حمله رژیم سعودی به یمن، بسیاری از نیروهای ارتش یمن در کنار اعضای جنبش انصارالله در مقابل ارتش عربستان ایستادند و حاضر به جدایی از ارتش یمن و مزدوری برای حکومت عربستان نشدند، اتفاقی که باعث بیشتر شدن مقاومت نیروهای یمنی در برابر ارتش سعودی شد.
ائتلاف عربی از ابتدای جنگ یمن سعی کرد با بمباران گسترده مناطق مسکونی یمن، از مردم این کشور زهرچشم بگیرد و یمنی‌ها را وادار به تسلیم کند، اما این اتفاق نیفتاد، برعکس تعداد بیشتری از یمنی‌ها در مقابل ائتلاف سعودی قرار گرفتند.
با ادامه جنگ یمن، نه تنها این کشور به اشغال عربستان و هم‌پیمانانش درنیامد، بلکه جنبش انصارالله با تشکیل حکومت در صنعا، اداره بخش‌های وسیعی از یمن را به دست گرفت؛ حکومتی که با تداوم حمله خارجی به یمن مشروعیت مردمی زیادی پیدا کرد.

زمین‌گیر شدن ارتش عربستان در یمن
عربستان و هم‌پیمانانش با وجود گذشت بیش از یک سال و نیم از آغاز جنگ یمن پشت مناطق کوهستانی یمن زمین‌گیر شده‌اند و نتوانسته‌اند از این مناطق جلوتر بروند. تمام تلاش‌های نیروهای متجاوز خارجی برای پیشروی به سوی صنعا ناکام ماند و رزمندگان یمنی به شدت در مقابل نیروهای خارجی مقاومت کردند و نقشه‌های آنها را برای اشغال یمن بر هم زدند.
نیروهای یمنی در مقابل حمله ارتش سعودی به کشورشان، هجوم به خاک عربستان را در دستورکار قرار دادند. در این راستا تعداد زیادی از پایگاه‌های نظامی، روستاها و شهرک‌های مرزی در استان‌های جیزان، نجران و عسیر در جنوب عربستان هدف حمله نیروهای یمنی قرار گرفت؛ حملاتی که عربستان تاکنون نتوانسته مانع آنها شود و این حملات تلفات سنگین انسانی را به نیروهای نظامی عربستان وارد کرده است.
در نتیجه حمله نیروهای یمنی، بخش‌های وسیعی از مناطق مرزی عربستان به تصرف این نیروها درآمد و حملات ارتش سعودی برای بازپس گرفتن این مناطق بی‌نتیجه ماند. همچنین ده‌ها خودروی زرهی ارتش سعودی از قبیل تانک و نفربر در مناطق مرزی به دست یمنی‌ها منهدم شد و تعدادی از نیروهای ارتش سعودی هم به اسارت نظامیان یمنی درآمدند.
از آن ‌سو هم طی جنگ یمن، بارها مناطق مختلف عربستان هدف حملات موشکی نیروهای یمنی قرار گرفت. هدف این حملات پایگاه‌های نظامی و تأسیسات اقتصادی عربستان بود و از ابتدای جنگ یمن تاکنون، روند پرتاب موشک از یمن به عربستان ادامه دارد. رژیم سعودی هم نتوانسته تا به امروز جلوی پرتاب موشک یمنی‌ها به سوی خاک عربستان را بگیرد.
رسانه‌های یمنی به خصوص شبکه «المسیره» که متعلق به جنبش انصارالله است، در انعکاس جنگ یمن به خوبی عمل کردند، آنها به صورت مستمر تصاویر پیروزی‌های نیروهای یمنی و شکست‌های ارتش رژیم سعودی و هم‌پیمانانش را پخش کردند و با انتشار این تصاویر دروغ‌های رسانه‌های طرفدار عربستان را در خصوص جنگ یمن برملا نمودند.

قدرتمند شدن جنبش انصارالله در یمن
به هر حال اکنون جنبش انصارالله یمن قدرت را در این کشور با هم‌پیمانانش در دست دارد و دولت این کشور را به صورت ائتلافی اداره می‌کند. بخش اعظم استان‌های شمالی در کنترل دولت یمن قرار دارد. در این استان‌ها ادارات دولتی به کار خود مشغول هستند و زندگی عادی در استان‌های تحت کنترل جنبش انصارالله جریان دارد.
از آن سو هم جنگ یمن نه تنها از طرفداران جنبش انصارالله نکاسته، بلکه بر تعداد طرفداران این جنبش افزوده است، افراد زیادی به دلیل حمله دشمن خارجی در کنار جنبش انصارالله ایستادند و از این جنبش حمایت کردند. تظاهرات‌های چندصد هزار نفره‌ مردم یمن در استان‌های مختلف این کشور از جمله صنعا در حمایت از جنبش انصارالله مدعایی بر عمق نفوذ این جنبش در یمن است.
تجربه جنگ‌های متعدد در یمن نشان داده امکان از بین بردن جنبش انصارالله با راه‌حل نظامی وجود ندارد. آن زمان که این گروه تنها چندصد جنگجو در کوه‌های استان صعده داشت، حمله نظامی راه به جایی نبرد، چه برسد به امروز که صدها هزار جنگجو طرفدار جنبش انصارالله در مناطق مختلف یمن حضور دارند و آماده نبرد با متجاوزان سعودی هستند.
حتی اگر فرض کنیم سعودی‌ها بتوانند روزی مناطق تحت کنترل جنبش انصارالله را اشغال کنند ـ که با توجه به تجربه جنگ اخیر یمن چنین اتفاقی بسیار دور از انتظار است ـ باز هم این جنبش به دلیل طرفداران زیادش در بین مردم دوباره به صحنه سیاست و قدرت در یمن بازمی‌گردد، اتفاقی که پیش از این افتاده است.

یمن؛ قتلگاه سربازان سعودی
عربستان اگر بخواهد در عمق خاک یمن پیشروی کند، باید هزینه سنگینی را پرداخت نماید. مناطق شمالی یمن که بیشتر مناطق تحت سیطره انصارالله را شامل می‌شود، عمدتاً بافت کوهستانی دارد. این مناطق به نیروهای مدافع این مجال را می‌دهد کمین‌های مرگباری را ضد نیروهای مهاجم اجرا کنند و تلفات سنگینی را از آنها بگیرند.
در مناطق کوهستانی یمن تأثیر بمباران جنگنده‌ها محدود است و امکان استفاده گسترده از نیروی زرهی هم در این مناطق کمتر وجود دارد، این مسأله باعث می‌شود دشمن خارجی برای اشغال این مناطق مجبور به استفاده از نیروی زمینی و پیاده نظام خود شود و همین قضیه تلفات دشمن را به صورت تصاعدی بالا خواهد برد.
پیشروی‌های ارتش سعودی و هم‌پیمانانش در مناطق کوهستانی شمال یمن محدود و بسیار کند بوده است، نیروهای خارجی متجاوز برای ادامه پیشروی خود باید تلفات زیادی را متر به متر بدهند و در نهایت پیشروی این‌گونه در مناطق کوهستانی یمن تلفات بسیار سنگینی را به ارتش عربستان و هم‌پیمانانش وارد می‌کند که از تصور سران این کشورها هم خارج است.
سعودی‌ها سعی کردند برای پایین آوردن تعداد تلفات نظامی خود در یمن و پیشروی در این کشور از نیروهای مزدور یمنی استفاده کنند و آنها را برای جنگ با ارتش یمن و جنبش انصارالله تطمیع کردند، اما به هر حال این نیروها چندان به درد سعودی‌ها نخوردند. نیرویی که با پول به استخدام سعودی‌ها درمی‌آید، کمتر حاضر است جان خود را برای این کشور بدهد و در بسیاری از درگیری‌ها، این مزدوران یمنی فرار را بر قرار ترجیح دادند.

آینده جنبش انصارالله در یمن
به هر حال برای پایان دادن به جنگ در یمن باید یک توافق سیاسی در این کشور صورت بگیرد و قدرت و نفوذ جنبش انصارالله یمن به رسمیت شناخته شود، اتفاقی که تا حدی رخ داده و طی یک سال اخیر بارها نمایندگان این جنبش از سوی سازمان ملل و کشورهای میانجی‌ برای مذاکرات صلح یمن دعوت شدند.
عربستان هم تا حدودی به این سمت پیش رفته است، وزیر امورخارجه این کشور چند ماه پیش گفته بود جنبش انصارالله جزئی از جامعه یمن است، این در حالی بود که «عادل جبیر» پیش‌تر گفته بود این جنبش باید از بین برود، این موضع‌گیری‌ها نشان می‌دهد خود مسؤولان عربستان هم به این نتیجه رسیده‌اند که باید با جنبش انصارالله یمن کنار بیایند.
اما به هر حال گرفتن چنین تصمیمی برای مسؤولان رژیم آل‌سعود سخت است و آنها سعی می‌کنند از همه گزینه‌های خود استفاده کنند تا به چنین نقطه‌ای نرسند، اما به هر حال عربستان در گرداب یمن گیر افتاده، هزینه‌های جنگ یمن برای عربستان سرسام‌آور است و کشورهای مختلف جهان هم عربستان را در این جنگ تنها گذاشتند تا در هزینه‌های جنگ یمن با عربستان شریک نشوند.
دیر یا زود عربستان تسلیم خواسته‌های جنبش انصارالله یمن می‌شود و این گروه و قدرت آن را در یمن به رسمیت خواهد شناخت، چه عربستان بخواهد و چه نخواهد یمن به یکی از پایگاه‌های محور مقاومت تبدیل شده و مردم این کشور با سردادن فریادهای مرگ بر آمریکا و مرگ بر اسرائیل در تظاهرات‌ها پیوستن خود را به محور مقاومت اعلام کردند. طرفداری یمن از محور مقاومت صرفا یک حرکت سیاسی نیست بلکه بازتابی از نفرت مردم یمن از محور آمریکایی در منطقه از جمله عربستان است.

سوتیتر
۱٫
*چه عربستان بخواهد و چه نخواهد یمن به یکی از پایگاه‌های محور مقاومت تبدیل شده و مردم این کشور با سر دادن فریادهای «مرگ بر آمریکا» و «مرگ بر اسرائیل» در تظاهرات‌ها پیوستن خود را به محور مقاومت اعلام کردند

۲٫
*افزایش نفوذ آل‌سعود در یمن با سخت‌تر شدن زندگی برای شیعیان این کشور همراه بود و حکومت وقت یمن با راهبردهای آل‌سعود دست به قتل و زندانی کردن شیعیان و بستن حوزه‌ها و مراکز دینی شیعیان در یمن زد، از آن سو هم جریان وهابیت با حمایت مستقیم عربستان در یمن رشد کرد

احمد بروایه
مقدمه
سودان به دلیل جایگاه بسیار مهم خود در قاره آفریقا، همواره مورد توجه قدرت‌های بزرگ منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای بوده است؛ به گونه‌ای که این کشور در طول تاریخ خود همواره تحت ‌تأثیر دخالت‌های بیگانگان در امور داخلی خود در موضوعات مختلفی همچون حقوق بشر، سودان جنوبی، دارفور، حمایت از گروه‌های مقاومت فلسطینی و نزدیکی با ایران بوده است. در این میان، ایالات متحده و رژیم صهیونیستی نقش بسیار بارزی در تضعیف نظام سیاسی و ساختار این کشور به خصوص پس از روی کار آمدن «حسن عمر البشیر» که شعارهای اسلامگرایانه سر می‌داد، ایفا کردند. این تلاش‌ها باعث شد سودان تحت محاصره بین‌المللی قرار گیرد و صدمات زیادی را متحمل شود. تلاش برای تضعیف سودان در سال ۲۰۱۱ و در پی تجزیه سودان به دو کشور سودان و سودان جنوبی به موفقیت‌های بسیاری دست یافت. با این وجود به نظر می‌رسد نظام سیاسی سودان با خیانت به آرمان‌های سابق خود قصد دارد با عادی‌سازی روابط با رژیم صهیونیستی، موجودیت خود را با تکیه بر امپریالیسم جهانی حفظ کند.

تاریخچه روابط رژیم صهیونیستی و سودان
به دلیل اهمیت استراتژیک سودان در جهان اسلام، رژیم صهیونیستی همواره در تلاش بوده است با سودان ارتباط برقرار کند و متأسفانه سیاستمداران سودانی نیز به دلیل منافع کوتاه‌مدت، در دوره‌هایی از تاریخ خود به این رژیم نزدیک ‌شدند. سال ۱۹۵۲ حزب امت سودان با ارسال هیأتی به بریتانیا تلاش کرد نظر دولت این کشور را برای استقلال سودان جلب کند و در همین راستا با برخی اعضای سفارت رژیم صهیونیستی در لندن دیدار کرد و دو طرف بر ضرورت همکاری بر پایه دشمنی با مصر تأکید کردند. ارتباطات حزب امت و رژیم صهیونیستی پس از استقلال سودان ادامه یافت و در دیدارهای مختلف که در دهه ۱۹۶۰ در اماکن مختلف ادامه پیدا کرد، دو طرف بر ضرورت همکاری مشترک ضد مصر تأکید کردند. پس از کودتای «جعفر نمیری»، ارتباطات نظام سودان با رژیم صهیونیستی خصوصاً در زمینه مباحث امنیتی ادامه پیدا کرد. اوج این ارتباطات دیدار نمیری با آریل شارون در سال ۱۹۸۱ بود. در این دیدار علاوه بر موافقت نمیری با مهاجرت یهودیان اتیوپیایی به اسرائیل، موافقت شد رژیم صهیونیستی از سودان به عنوان پایگاهی برای آموزش نیروهای معاند نظام جمهوری اسلامی استفاده کند،(۱) این تلاش‌ها به دلیل سرنگونی نمیری در سال ۱۹۸۵ به نتیجه نرسید.

سیاست سودان از سال ۱۹۸۹ تا ۲۰۰۵
پس از روی کار آمدن دولت اسلامگرای نجات ملی در سال ۱۹۸۹ به رهبری عمر البشیر، وی با چرخش از سیاست‌های سیاستمداران پیشین، راهبردهای جدیدی را در سیاست داخلی و خارجی اتخاذ کرد:
۱) خلاصه کردن هویت سودان در هویت عربی- اسلامی بدون توجه به هویت‌های غیرعربی که بیش از ۵۰ درصد مردم سودان را تشکیل می‌دادند.
۲) تلاش برای نقش‌آفرینی در منطقه که به ایجاد روابط با حماس، حزب‌الله و حمایت مقطعی از برخی گروه‌های تروریستی مانند گروه جهاد مصر و افرادی مانند «اسامه بن لادن» منجر شد.
۳) تلاش برای مواجهه با آمریکا و اسرائیل که در عمل تلاشی برای مشروعیت‌زایی برای نظام سیاسی سودان محسوب می‌شد.(۲)
با این وجود دولت سودان به دلیل دارا نبودن یک برنامه جامع برای توسعه اقتصادی و حل مشکلات سیاسی این کشور و همچنین فساد و قبیله‌گرایی گسترده با چندین جنگ‌ داخلی و رفتار‌های خصمانه اروپا و آمریکا مواجه شد. از طرف دیگر آمریکا و غرب با توجه به ضعیف بودن مخالفان دولت سودان و امکان تبدیل شدن این منطقه به کانونی برای جنگ‌های داخلی و بنیادگرایی با وجود استفاده از ابزار‌های فشار سیاسی، مخالف سرنگونی نظام سودان بودند. هدف آمریکا در حقیقت حفاظت از یک نظام ضعیف در خرطوم بود که کنترل مؤثری بر مرکز داشته باشد و در عین حال از مخالفان قومی غربگرا به منظور کسب مزایای بیشتر و حتی تجزیه سودان حمایت کند.(۳)
جنگ داخلی در سودان جنوبی و بعدها دارفور – که سازمان‌های مردم نهاد طرفدار رژیم صهیونیستی نقش بارزی در آن داشتند – و همچنین تحریم‌های غربی که به دلیل فساد گسترده و نبود برنامه‌ای علمی برای رشد اقتصادی تقویت می‌شد، سبب شد دولت سودان قدم‌هایی را در جهت نزدیکی به غرب و آمریکا بردارد. مهم‌ترین این اعمال امضای موافقتنامه صلح «نیواشا» بین حکومت سودان و شورشیان جبهه خلق برای آزادی سودان با حمایت آمریکا بود که طبق آن همه‌پرسی تعیین سرنوشت جنوب سودان در سال ۲۰۱۱ برگزار شد و منجر به تجزیه سودان گردید. دولت سودان همچنین کمک‌های اطلاعاتی بسیار زیادی را به دولت آمریکا در رابطه با اعضای گروه‌های تروریستی ارائه داد. با این وجود تشدید بحران دارفور با پشتیبانی ایالات متحده و رژیم صهیونیستی و صدور قرار بازداشت بین‌المللی برای عمر البشیر رئیس‌جمهور سودان باعث شد دولت سودان که با طمع رفع تحریم‌های آمریکایی دست به این اقدامات زده بود، به عدم جدیت غربی‌ها برای عادی‌سازی روابط با سودان پی ببرد.

سیاست خارجی جدید سودان در قبال رژیم صهیونیستی
با وجود تجربه ناموفق دولت سودان در عادی‌سازی روابط با جهان غرب، این کشور تلاش‌های دیگری را با حمایت محور ارتجاع عربی برای عادی‌سازی روابط با کشورهای غربی آغاز کرده است. اولین نشانه‌های این امر قطع روابط میان ایران و سودان و مشارکت این کشور در جنگ علیه ملت یمن بود.(۴) نزدیکی با عربستان سعودی و قطع روابط با ایران پس از آن اتفاق افتاد که سعودی با سرمایه‌گذاری بیش از ۱۱ میلیارد دلاری در سودان تبدیل به دومین شریک اقتصادی سودان شد.(۵) دولت سودان همچنین دست به متوقف کردن ارسال سلاح به گروه‌های مقاومت زد. اثرات این اقدامات سودان به حدی بود که روزنامه صهیونیستی «‌هاآرتص» در مقاله‌ای از تلاش رژیم صهیونیستی برای کمک به دولت سودان خبر داد و فاش کرد دولت صهیونیستی از کشورهای اروپایی و ایالات متحده خواسته در روابط خود با سودان تجدیدنظر کنند.
با تشکیل کنفرانس گفت‌وگوهای ملی سودان در سال ۲۰۱۶، بسیاری از احزاب و گروه‌های سودانی با اعلام اینکه رابطه با رژیم صهیونیستی یکی از شاه‌کلیدهای رابطه با آمریکا می‌باشد، خواهان عادی‌سازی روابط با رژیم صهیونیستی شدند. با وجود آن که دولت سودان از اظهارنظر درباره این مواضع و اخبار رسانه ها خودداری کرده است، نمی‌توان از نظر دور داشت که به دلیل کنترل دولت بر فضای عمومی، این اظهارات بدون نظر مساعد دولت امکان بروز و ظهور نداشته است. در همین راستا وزیر امور خارجه سودان در اظهاراتی در کنفرانس گفت‌وگوی ملی اعلام کرد خرطوم آماده است عادی‌سازی روابط با اسرائیل را مورد مطالعه قرار ‌دهد. از جانب دیگر دولت سودان به خانم «تراجی مصطفی» رئیس مجلس دوستی سودان و اسرائیل که سابق بر این تحت تعقیب قضایی بود و در خارج از سودان زندگی می‌کرد، اجازه داده است در گفت‌وگوهای ملی شرکت جوید و در جلسه‌ای که رئیس‌جمهور بشیر با اعضای شرکت‌کننده در گفت‌وگوهای ملی برگزار کرد، شرکت کرده و مورد استقبال بشیر قرار گرفت.(۶)

نتیجه‌گیری

نظام سیاسی سودان با وجود سر دادن شعارهای اسلامی، در طول تاریخ خود همواره رفتارهایی منفعت‌طلبانه و بی‌برنامه را از خود بروز داده است. این رفتارها به خصوص از ابتدای قرن بیست و یکم بسیار بیشتر شده است. نظام سیاسی سودان که سال ۲۰۱۱ در ازای وعده‌های توخالی آمریکا بیش از یک سوم مساحت و هشتاد درصد منابع نفتی خود را از دست داد، به نظر می‌رسد بار دیگر و این بار با پشتیبانی کشورهای حوزه خلیج‌فارس قصد دارد دست به معامله‌ای پر از ضرر و زیان با آمریکا و رژیم صهیونیستی بزند و این امر مطمئناً با مخالفت بسیاری از مردم مسلمان سودان مواجه خواهد شد. این امر اختلافات در درون نظام سیاسی سودان را تقویت نموده، مخالفت‌ها با دولت را افزایش داده و راه را برای سرنگونی نظام سیاسی و تبدیل سودان به دولتی شکست خورده و همچنین تجزیه سودان هموار خواهد نمود.
—————————————————————————

پی‌نوشت‌ها
۱- Mahmoud Mouhareb, Israeli interference in Sudan, Arab center for research and policy studies, Doha, 2011.
۲ـ أمانی الطویل، الموقف الأمیرکی من السودان: مسارات التفاعل و طبیعه المخططات، ملفات، المرکز العربی للأبحاث و دراسه السیاسات، دوحه، فبرایر ۲۰۱۱٫
۳ـ عبده مختار موسى، العلاقات السودانیه الأمیرکیه على مفترق الطرق، مجله المستقبل العربی، بی تا، مقاله شماره ۴۱۸:
www.caus.org.lb/Home/down.php?articleID=4891
۴- http://arabic.cnn.com/middleeast/2016/01/04/sudan-saudi-iran-tensions
۵- http://www.al-monitor.com/pulse/ar/originals/2016/01/sudan-saudi-yemen-war-iran-relations-broken.html
۶ـ یاسر محجوب الحسین، السودان و اسرائیل: من یخطب ود الاخر، الجزیره نت: https://goo.gl/gmsnWq

—————————————————————————
منابع
۱٫ أمانی الطویل، الموقف الأمیرکی من السودان: مسارات التفاعل و طبیعه المخططات، ملفات، المرکز العربی للأبحاث و دراسه السیاسات، دوحه، فبرایر ۲۰۱۱٫
۲٫ عبده مختار موسى، العلاقات السودانیه الأمیرکیه على مفترق الطرق، مجله المستقبل العربی، بی تا، مقاله شماره ۴۱۸: www.caus.org.lb/Home/down.php?articleID=4891
۳- Mahmoud Mouhareb, Israeli interference in Sudan, Arab center for research and policy studies, Doha, 2011
۴- http://arabic.cnn.com/middleeast/2016/01/04/sudan-saudi-iran-tensions

۵- http://www.al-monitor.com/pulse/ar/originals/2016/01/sudan-saudi-yemen-war-iran-relations-broken.html
۶ـ یاسر محجوب الحسین، السودان و اسرائیل: من یخطب ود الاخر، الجزیره نت: https://goo.gl/gmsnWq

—————————————————————————————————————————————–

سوتیتر:
۱٫
نظام سیاسی سودان که سال ۲۰۱۱ در ازای وعده‌های توخالی آمریکا بیش از یک سوم مساحت و هشتاد درصد منابع نفتی خود را از دست داد، به نظر می‌رسد بار دیگر و این بار با پشتیبانی کشورهای حوزه خلیج‌فارس قصد دارد دست به معامله‌ای پر از ضرر و زیان با آمریکا و رژیم صهیونیستی بزند

غلامرضا گلی‌زواره
زادبوم و کانون نشو و نما
کشور نیجریه که زادگاه، محل نشو و نما و کانون فعالیت‌های تبلیغی و ترویجی علامه شیخ ابراهیم زکزاکی است با حدود یک میلیون کیلومتر مربع مساحت در غرب آفریقا واقع است که به لحاظ چهاردهمین کشور آفریقا ولی از نظر میزان سکنه، پرجمعیت‌ترین کشور این قاره به شمار می‌رود. در سال ۱۳۹۲ش نیجریه ۱۷۴ میلیون نفر سکنه داشت که یک‌پنجم ساکنین این قاره را به خود اختصاص می‌داد.(۱)
در حدود ۲۵۰ گروه نژادی در این کشور زندگی می‌کنند که هرکدام از آنان با زبان ویژه‌ای تکلم می‌کنند و فرهنگ و آداب و رسوم مختص خود را دارند.(۲)
نیجریه علی‌رغم تنوع فرهنگی، ذخایر و منابع سرشار، موقعیت مطلوب جغرافیایی، رنج‌های زیادی را تحمل کرده، و روزگاران تیره‌ای را تجربه نموده است.(۳)
کشور یاد شده بعد از استقلال و رهایی از سلطه‌ استعمار انگلستان، دچار کودتاهای پی‌درپی و روی کار آمدن ژنرال‌ها و نظامیان عالی‌رتبه بوده است که حکومت این افراد، موجب ناامنی و درگیری‌های خونین قومی بوده است، چنان که در ۱۳۸۶ق «ایبوها»ی ساحل باختری نیجریه، استقلال جمهوری «بیافرا» را اعلام کردند که به نبردی خونین بین دولت مرکزی و شورشیان منجر گردید و در طول چهار سال نزاع هراس‌آور، حدود دو میلیون نفر کشته و هزاران نفر معلول و مجروح شدند، بعد از سال‌ها حکومت نظامیان و تجدیدنظر در قانون اساسی و روی کار آمدن مدعیان ملی‌گرایی، انتظار می‌رفت به آشفتگی‌ها و اختلافات بین اقشار این سرزمین پایان داده شود، اما کماکان برخی درگیری‌ها و منازعات قومی و مذهبی همچنان ادامه دارد.(۴)
اگرچه در نیجریه اکثریت با مسلمانان است، اما استراتژی حاکمان این کشور در ارتباط با پیروان ادیان گوناگون به گونه‌ای است که آحاد جامعه می‌توانند بدون هرگونه قید و بندی به هر آئین و مذهبی اعتقاد داشته باشند و تا آزادی کامل مراسم، آئین‌ها و برنامه‌های ویژه خود را انجام دهند. همین سیاست درگیری‌های خونباری را بین مسیحیان و مسلمانان رقم زده است.(۵)
در سال ۱۳۸۱ ش مسیحیان به افراد مسلمان یورش بردند و عده‌ای را کشته و مجروح نمودند. دو سال بعد مسلمانان شهر کانو در شمال نیجریه، تظاهراتی علیه مسیحیان انجام دادند که منجر به زد و خوردهای خونین گردید، این حرکت در اعتراض به قتل‌عام صدها مسلمان توسط شبه‌نظامیان مسیحی در ایالت پلاتو در مرکز نیجریه صورت گرفت.(۶)
در سنوات اخیر گروه تکفیری تروریستی بوکوحرام، امواج ناامنی را در نیجریه به وجود آورده است، این فرقه‌ی منحرف، در یورش‌های وحشیانه خود شهروندان این کشور اعم از شیعه، سنی و مسیحی را به خاک و خون می‌کشند و به ربودن دختران از مدارس اقدام می‌کنند، چنان که در سال ۱۳۹۳ ش، ۲۶۷ نفر دختر نوجوان در ایالت بورنو را ربودند.(۷)

مرکز استقرار شیعیان
حدود ۱۰ درصد اهالی نیجریه پیرو مذهب شیعه‌ اثنی عشری می‌باشند که در نواحی گوناگون این قلمرو پراکنده‌اند، البته رسانه‌های وابسته به استکبار، کشورهای مرتجع عربی، رژیم صهیونیستی و دولت مرکزی تلاش دارند رقم آنان را بسیار کمتر از این تعداد جلوه دهند و تعداد شیعیان این سرزمین را تا حدود ۵ میلیون نفر گزارش کرده‌اند.
۹۰ درصد افرادی که اکنون پیرو مذهب شیعه می‌باشند تا حدود چهل سال قبل پیرو مذهب مالکی بوده‌اند که در دهه‌های اخیر به تشیع گرویده‌اند. پیروزی انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی(قدس سره) امواج بیداری اسلامی در خاورمیانه و شمال آفریقا و مقاومت در برابر اجانب با تکیه بر تعالیم و آموزه‌های شیعه و مکتب اهل‌بیت و نیز تلاش‌های بی‌وقفه، فداکارانه‌ شیخ ابراهیم زکزاکی باعث شده است در سال‌های اخیر این مذهب مورد استقبال زایدالوصف مسلمانان نیجریه قرار گیرد و به رغم تبلیغات منفی و مسموم و سرکوب‌های متوالی از جانب مأموران امنیتی و نظامیان، فشارهای شدید سیاسی برای شیعیان، این نهال ناب تشیع در کشور نیجریه در حال رشد، می‌باشد. جوامع شیعی در سه ایالت کانو (شمال غربی)، لاگوس (جنوب غربی) و کادونا (مرکز نیجریه) استقرار یافته‌اند.(۸)
شهر زاریا از توابع ایالت کادونا که در ۲۵۰ کیلومتری مرکز حکومت نیجریه (آبوجا) و در نیمه شمالی این سرزمین قرار دارد، مهمترین کانون استقرار شیعیان است. این شهر ۱۲ میلیون نفر سکنه دارد. زاریا کانون فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی علامه شیخ ابراهیم زکزاکی به شمار می‌آید. حسینیه بقیه‌الله زاریا محل اجتماع و کانون فعالیت‌های تبلیغی، و مجالس و محافل مذهبی آنان در مناسبت‌های گوناگون می‌باشد که تمامی این تلاش‌ها با هدایت و نظارت شیخ زکزاکی انجام می‌گیرد. شیعیان نواحی شمالی نیجریه هر ساله خود را به زاریا می‌رسانند تا در مراسم اربعین حسینی، در این مکان حضور یابند که از باشکوه‌ترین آئین‌های مسلمانان شیعه مذهب این کشور است.
شیعیان زاریا، رابطه‌ای بسیار خوب و توأم باعطوفت و مهرورزی با مسلمانان اهل سنت دارند و همراه با آنان در مساجد این دیار به اقامه‌ی نماز جماعت می‌پردازند و اتحاد و انسجام اسلامی و اخوت دینی را به نمایش می‌گذارند.(۹)

قرابت با قبایل اهل قبله
طایفه‌ای که زکزاکی از آن برخاسته است، از طریق والدین و نیاکان پدری و مادری به دو قوم هوسا و فولانی تعلق دارند. هوساها در شمال و شمال غربی نیجریه ساکن بوده‌اند. قبیله‌ی هوسا بزرگترین قوم نیجریه است که در نیمه‌ شمالی نیجریه بیش از ۵۰ درصد جمعیت را به خود اختصاص داده است. آنان غالباً مسلمان‌اند و به دلیل برخورداری از علایق بومی و مذهبی از سایر قبال متمایز گردیده‌اند.
هوساها نقش فعالی در ترویج و نشر اسلام در غرب آفریقا داشته‌اند و تاریخ این قوم همواره با تعالیم و آموزه‌های دینی آمیخته است. ترجمه‌ی کاملی از قرآن کریم به زبان هوسا در سال ۱۳۵۷ ش انتشار یافت که مترجم آن شیخ محمود قمی قاضی‌القضاه نیجریه بود.
قبیله‌ دیگری که زکزاکی به آن تعلق دارد، فولانی‌ها هستند. ایالات شمالی نیجریه وطن اولیه‌ آنان است. افراد این قبیله افتخار دارند که گذشته‌ای مشرکانه و کفرآمیز نداشته و از ابتدا اسلام را اختیار کرده‌اند.
برخی عقیده دارند عده‌ای از سپاهیان خراسانی به فرماندهی عقبه بن نافع بعد از غلبه بر نواحی شمالی نیجریه، در این نواحی ساکن گردیدند و در اثر پیوند با بومیان از طریق ازدواج، قبیله‌ فولانی را به وجود آورده‌‌اند.
فولانی‌ها به طور مشترک با هوساها زندگی می‌کنند و جمعیت آنان در شهرهای کانو، زاویا و آداماوا قابل توجه است. میان فرهنگ و زبان این دو قبیله پیوندهای استواری وجود دارد. فولانی‌ها مذهب مالکی دارند و عده‌ای از آنان شیعه‌اند. ترجمه قرآن کریم به زبان نولانی در سال ۱۳۷۰ ش منتشر شد.(۱۰)
شیخ دن فودیو که زندگی زاهدانه و مشی عالمانه داشت و هرگز در طول حیات خود تبلیغ دین و آموزش معارف اسلامی را فراموش نکرد، یکی از مشاهیر مبارز فولانی‌هاست که شیخ زکزاکی علاوه بر قرابت و خویشاوندی با وی، از قیام و حرکات اصلاحی این عالم مبارز بسیار متأثر بوده است.

از تبار جان‌نثار عاشورایی
شیخ ابراهیم زکزاکی این افتخار را برای خود رقم زده است که با جون‌بن حوی که در حماسه‌ی کربلا در رکاب امام حسین«ع» به شهادت رسید، پیوستگی دارد. وی ارتباط با این سیاهپوست فداکار را فراتر از مسائل قومی می‌داند و می‌گوید ریختن خون این سیاه‌پوست آفریقایی در زمین گرم نینوا بیعت استوار شیعیان نیجریه با اهل‌بیت عصمت و طهارت و حضرت اباعبدالله الحسین«ع» در هر عصر و دوره‌ای می‌باشد و عده‌ای از آنان در سنوات اخیر به جرم همین ارادت توأم با بصیرت و معرفت نسبت به خاندان طهارت و اطاعت از امام خمینی و مقام معظم رهبری حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای به عنوان علمدار و طلایه‌دار عصر کنونی در ستیز با استبداد و استکبار به فیض شهادت نائل گردیدند و در واقع خون جون‌بن حوی در عروق آنان جریان دارد. جون، غلام سیاه‌پوستی بود که فضل‌بن عباس بن عبدالمطلب وی را دراختیار امیرمؤمنان«ع» قرار داد و حضرت علی«ع» وی را به ابوذر غفاری بخشید. جون بعد از رحلت ابوذر غفاری در ۳۲ هجری به مدینه بازگشت و به حضرت علی«ع» پیوست. او در نبرد صفین در حالی که بر دو طایفه‌ی کنده و اَزد ریاست داشت، در رکاب مولای متقیان با معاویه می‌جنگید. بعد از شهادت آن حضرت، در خدمت امام حسن مجتبی«ع» بود و با شهادت آن سبط نبی‌اکرم«ص»، در محضر اباعبدالله الحسین«ع» مشغول خدمت شد.
امام سجاد«ع» فرموده‌اند: «جون»، بعدازظهر روز عاشورا از امام حسین«ع» خواست تا به وی اجازه رزم با اشقیاء را بدهد، امام فرمود: تو در طلب عافیت و سلامتی از ما پیروی کردی، اکنون خود را به بلای ما مبتلا مکن، «جون»، بر روی پاهای مبارک حضرت افتاد و عرض کرد در ایام شادمانی و آسایش به نعمت شما متنعم و خرسند بودم، چگونه اکنون که روزی توأم با رنج و سختی است از شما دور شوم. ای سرور و آقای من، بوی بدنم متعفن است و فاقد حَسَب و نسب می‌باشم و چهره‌ام نیز تیره است، دعا کنید تا اهل بهشت باشم، بوی بدنم معطر گردد، سوگند به خداوند هرگز از شما جدا نمی‌شوم تا خونم با خون مطهر شما خاندان درآمیزد.
«جون» بعد از این مکالمه‌ی عاطفی، عازم میدان نبرد گردید و موفق شد هفتاد نفر از اشرار را به هلاکت رسانده و عده‌ای را نیز زخمی نمود، و سرانجام به شهادت رسید. امام پیکرش را از میدان خارج کرد و در خیمه‌ مخصوص شهدای اصحاب خویش قرار داد. ارباب مقاتل نوشته‌اند: امام بر بالین او این گونه دعا کرد «پروردگارا! این غلام را روسفید گردان، بوی بدنش را نیکو نموده و او را با ابرار محشور نما و پیوند محبت و شناسایی بین او و محمد و آل او را استوارساز».
امام باقر«ع» فرموده‌اند: پدرم امام سجاد«ع» نقل نموده‌اند؛ وقتی طایفه‌ بنی‌اسد پیکر شهدای کربلا را دفن می‌کردند، بعد از ۱۰ روز بدن جون را یافتند،‌ در حالی که بوی مشک از بدنش ساطع بود. بنی‌اسد جسدش را در مقبره‌ی دسته‌جمعی، پایین پای مبارک امام حسین«ع» دفن کردند. جون، از جمله شهدای کربلاست که نامش در زیارت رجبیه و ناحیه‌ مقدسه آمده است.(۱۱)

نشو و نما و دانش‌اندوزی
در پانزدهم شعبان‌المعظم ۱۳۷۲ ق که سالروز میلاد حضرت مهدی موعود«عج» می‌باشد، مطابق نیمه‌ اردیبهشت ۱۳۳۲ ش یعقوب زاکزاکی در یکی از محلات سنتی زاریا واقع در ایالت کادونا در شمال نیجریه صاحب فرزندی گردید که او را ابراهیم نامید،‌ به امید آنکه به تأسی از شیخ انبیاء حضرت ابراهیم خلیل«ع» بعد از رشد و شکوفایی برای درهم شکستن بت‌های استبداد و استعمار که نیجریه را در تنگنایی نگران‌کننده قرار داده بود مصمم گردد.
ابراهیم در خانواده‌ای مذهبی و علاقمند و ملتزم به تعالیم آسمانی اسلام که از طریق زراعت و دامداری برای کسب روزی حلال و رزق پاکیزه تلاش می‌کردند، دوران کودکی خودرا سپری کرد. پرورش‌های پرمایه‌ پدر و مادرش باعث گردید تا او از همان سنین صباوت، مشتاق فراگیری معارف اعتقادی و شرعی گردید. او هم‌زمان با تحصیل در مدرسه ابتدایی زادگاهش، در مرکز آموزش‌های سنتی درس می‌خواند. زکزاکی هم‌زمان با تحصیل در مدارس رسمی و دولتی تلاش خود را برای یاد گرفتن متون قرآنی، فراگیری اصول اعتقادی و مبانی مقدماتی زبان و ادبیات عربی به کار گرفت.
ایشان در خاطره‌ای به این نکته اشاره نموده است: «زندگی من به مدت هفده سال از دو چیز تأثیرپذیر بود، رفتن به صحرا و شرکت در مدارس سنتی اسلامی، ولی در سال ۱۳۸۹ق/ ۱۳۴۸ ش تحصیلات در مدارسی را که رسمی خوانده می‌شود، در «ایندیانا» شروع کردم، مدارسی که در آنها معلمان و مربیان، مقطع ابتدایی را آموزش می‌دهند، در شهر کول کام به تحصیل در زبان عربی پرداختم و به طور خصوصی به تحصیلات در موضوع حکومت و اقتصاد نیز مشغول شدم و در خاتمه در امتحانات این مواد درسی شرکت نمودم و همین آموزش‌ها زمینه‌ها را برای حضور و تحصیل من در دانشگاه فراهم ساخت».
زکزاکی از سال ۱۳۹۶ ق تحصیل در رشته‌ی اقتصاد و علوم سیاسی دانشگاه احمد بللّو واقع در زاریا را آغاز کرد و از بدو ورود به این مرکز آموزش عالی، مشغول فعالیت‌های سیاسی هم گردید و در سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ ق دبیرکل انجمن دانشجویان مسلمان نیجریه بود، در سال ۱۳۹۹ ق معاون امور بین‌الملل کمیته‌های ملی همین انجمن دانشجویی گردید. چند ماهی به پایان دوران تحصیلات او نمانده بود که انقلاب اسلامی ایران به پیروزی رسید. زکزاکی از چهره‌های اصلی و تأثیرگذار اعتراض‌های سراسری دانشجویانی بود که درصدد بودند قوانین شرع اسلامی در قانون اساسی نیجریه لحاظ شود، تلاش‌های مبارزاتی و سیاسی ایشان در این دوران به دانشگاه محدود و منحصر می‌گردید، اما بعد از فارغ‌التحصیلی فعالیت‌هایش به سوی شهرها و روستاهای نواحی شمالی نیجریه گسترش یافت.(۱۲)

شرح درد اشتیاق
زاکزاکی درباره‌ی چگونگی آشنایی با امام خمینی«ره» می‌گوید: آن ایامی که در دانشگاه مشغول تحصیل بودم، فردی درباره‌ی نفوذ سیاسی سخنرانی می‌نمود و در فرازی از سخنان خود اظهار داشت میان قدرت و نفوذ تفاوت بارزی وجود دارد، بدین معنا که برخی رهبران از قدرت زیادی برخوردارند، اما فاقد نفوذند و برعکس عده‌ای دیگر اگرچه قدرت سیاسی قابل‌توجهی ندارند، اما نفوذشان بسیار شدید است.
وی پس از این توضیحات برای نمونه به ایران اشاره کرد و اضافه کرد، در این سرزمین قدرت سیاسی در دست محمدرضاشاه پهلوی می‌باشد، اما اکنون که سال ۱۳۹۷ ق است، متنفذترین مرد در ایران امام خمینی فرد در ایران امام خمینی(قدس سره) است.
برای زکزاکی این موضوع به قدری جالب بود و اهمیت داشت که آن را از طریق جراید پیگیری کرد، چنان که خودش توضیح داده است «در آن زمان عادت داشتم مجلات تایمز و نیوزویک را مرتب بخوانم که مطالبی درباره‌ اوج گرفتن انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی داشت، اما اینگونه نشریات با نگرش‌های خاص، تجزیه و تحلیل‌های غیرواقعی و جانبدارانه مسائل مزبور را مطرح می‌کردند. در سال ۱۳۹۸ق که پیروزی انقلاب اسلامی ایران محرز گردید، مجلات مزبور در قالب گزارش‌ها، مقالات و تحلیل‌هایی غالباً به این موضوع می‌پرداختند.(۱۳)
او موفق گردید در همان ایام دانشجویی به فرانسه رفته و در دهکده‌ نوفل‌لوشاتو واقع در حومه پاریس با امام خمینی دیدار نماید. یک سال بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به عنوان معاون دبیرکل دانشجویان مسلمان آفریقا به ایران آمد. در آن ایام امام خمینی«ره» به دلیل کسالت در بیمارستان به سر می‌برد، اما زکزاکی موفق شد به دیدار رهبر کبیر انقلاب برود، امام در این ملاقات به وی قرآنی اهداء کرد و خطاب به او فرمود «برو با تأکید بر این کلام الهی، مردم کشورت را هدایت کن». زکزاکی متذکر گردیده است بعد از بازگشت به نیجریه به تبلیغ و ترویج معارف قرآن و سنت با تأسی بر افکار و تعالیم امام خمینی پرداختم. مردم که مشتاق سخنانم در این باره بودند، کیلومترها راه را با رنج فراوان پیاده طی می‌کردند تا به گفته‌های من درباره‌ انقلاب ایران و رهبری آن گوش دهند. این روند باعث شد تا کثیری از مردمان این کشور با آموزه‌های مذهبی و سیاسی امام آشنا شوند و به آیین تشیع گرایش یابند.(۱۴)
زکزاکی بارها تأکید می‌نمود: امام خمینی تجسم راستین اسلام در عصر حاضر است و قوانین اسلامی و موازین اخلاقی و شرعی را در کردار و رفتار خویش پیاده کرده است و ما هم باید در عرصه‌ عمل از او پیروی کنیم.(۱۵)
او همچنین عقیده دارد؛ انگیزه‌ی امام فراتر از مسایلی چون واکنش به بی‌عدالتی و ستم‌های رژیم حاکم بود و پیامی برای تمام انسان‌ها در جهان داشته و در واقع ملت‌ها را نسبت به سرنوشت خود حساس و بیدار نموده است.(۱۶)
زکزاکی در هفتمین کنفرانس وحدت اسلامی که در شهریور سال ۱۳۷۳ ش در تهران برگزار گردید، گفت: امت اسلامی یک رهبر می‌خواست و یک احساس مشترک در این باره وجود داشت که با وجود شخصیت امام خمینی حل شد، ولی همان رهبری بود که مسلمانان جهان می‌خواستند. کاری که ما می‌بایست می‌کردیم، معرفی این رهبری بود.(۱۷)

تأسیس حرکت اسلامی در نیجریه
شیخ ابراهیم زکزاکی در سال ۱۳۵۸ش با الهام از افکار امام خمینی، با همکاری دوستانش جنبش اسلامی نیجریه را بنیانگذاری نمود و رهبری آن را عهده‌دار گردید. این تشکل با نام «الحرکه الاسلامیه فی نیجریا» موسوم می‌باشد. زکزاکی می‌گوید در آن ایام مسائلی چون عدالت اجتماعی اسلام و اینکه آینده‌ نیجریه باید اسلامی باشد مطرح بود، ولی راهکار عملی مناسبی برای این موضوعات وجود نداشت تا آنکه انقلاب اسلامی ایران، شیوه‌ای کاربردی و عملی را پیش روی ما گذارد، از این پس به فکر افتاد که جنبش باید در نیجریه شکل گیرد که فراگیر و متعلق به تمامی اقشار مسلمان باشد و نه فقط دانشجویان.(۱۸)
حرکت اسلامی شمال نیجریه در بدو تأسیس موفق گردید افراد زیادی از میان جوانان مسلمان، دانشگاهیان و اعضای هیأت علمی را به سوی خود جلب کند. به تدریج این تشکل اتحاد و انسجام خاصی را میان شیعیان به وجود آورد و به مهم‌ترین تشکیلات ایالات شمالی نیجریه مبدل گردید.
برخی اعضای این حرکت اسلامی به دلیل مبارزات سیاسی، توسط دولت مرکزی دستگیر و محبوس گردیده‌اند، متعاقب درگیری‌های خونین اعضای این نهاد دینی و مردمی با نیروهای امنیتی دولت نیجریه در سال ۱۳۷۵ ش که به شهادت سی نفر از اعضای آن و دستگیر گردیدن حدود ۷۰۰ نفر منجر گردید، مراکز این جنبش در شهرهای شمالی نیجریه تعطیل گردید.(۱۹)
واقعیت این است که استکبار جهانی به سرکردگی آمریکا، صهیونیست‌ها و رژیم مرتجع عربستان سعودی درباره‌ حضور و نفوذشان در این کشور با یکدیگر تفاهم کامل دارند و از آنجا که جنبش مذکور، الگویی موفق از وحدت شیعیان و اهل تسنن را به نمایش می‌گذارد و انسجام جوامع مسلمان این کشور مانع اجرای توطئه‌های این مستکبران و مرتجعان می‌گردد، در پی آن هستند که از طریق نفوذ در نظام اداری، سیاسی و امنیتی نیجریه این تشکیل فراگیر، دینی، و مردمی را متلاشی سازند. از سوی دیگر، در مجموعه‌های اداری، مدیریتی و لشکری نیجریه فساد و سوءاستفاده مالی به وضوح وجود دارد و عناصری که می‌خواهند به هدف‌های پلید و هوس‌های آلوده خویش دست یابند، تکاپوهای این جنبش را مانع خلاف‌ها و منکرات خود می‌دانند و از بابت افشاگری‌های اعضای این جنبش احساس خطر می‌نماید، به همین دلیل درصددند این سد استوار و بازدارنده‌ تخلفات و مفاسد اداری و مالی را از سر راه خود بردارند.(۲۰)
زکزاکی به اتهام فتنه و اخلال در نظم عمومی در تمام دولت‌های نیجریه دستگیر و بر روی هم از سال ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۹ ق به مدت نه سال در زندان‌های متعددی محبوس بوده است.
در آذر سال ۱۳۹۴ که مطابق با سالروز شهادت حضرت امام رضا(ع) بود، در زمان دولت بوهاری، نظامیان، کانون فعالیت‌های ترویجی زکزاکی را که حسینیه‌ای می‌باشد و نیز منزل مسکونی او را منهدم نمودند و عده زیادی از شیعیان را به شهادت رسانیدند و خود زکزاکی را که مورد اصابت چندین گلوله‌ واقع و جراحات زیادی به وی وارد گردیده بود، دستگیر و به منطقه‌ی نامعلومی بردند.(۲۱)

شکوفه‌های باشکوه
تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، شیعیان نیجریه اندک و اکثراً مهاجرین لبنانی بودند، اما زکزاکی با تأثیرپذیری از اندیشه‌های امام خمینی و امواج نهضت اسلامی ایران، موفق گردید بوستان تشیع را در این سرزمین به شکوفایی باشکوهی برساند. با اهتمام ایشان بزرگترین کانون تشیع آفریقای باختری، در شمال نیجریه قرار دارد و هم‌اکنون حدود ۱۵ میلیون نفر شیعه در این قلمرو سکونت دارند. هنگامی این حرکت بابرکت و اعجاب‌انگیز تلقی می‌گردد که بدانیم شیخ زکزاکی در فضایی به چنین اقداماتی باارزش روی آورد که نیجریه در موجی از اختلافات، درگیری‌ها و تبلیغات فرقه‌ای فرو رفته بود. ارتجاع عرب، غربی‌ها و عوامل وابسته به رژیم اشغالگر قدس نیز در این ناحیه به منظور دست یافتن به منافع خود، نقشه‌های گوناگونی را علیه مسلمانان راستین و پیروان اهل‌بیت به اجرا گذاشته بودند. گروه‌های تکفیری محیط پژمرده و ناامنی را به جامعه‌ اسلامی نیجریه تحمیل کرده‌اند.
علامه شیخ ابراهیم زکزاکی باید برای مبلغان و مروجان و نیز نهادهای فرهنگی و ترویجی الگویی مناسب قرار گیرد. او ثابت کرد اگر انگیزه‌ای صادقانه داشته باشیم، وظایف دینی را به درستی بشناسیم و معارف اهل بیت را از طریق رفتار و گفتار و اعمال، متناسب با مقتضیات زمان و سطح فکر و تمایلات مخاطبین و نیازسنجی معرفی کنیم و در این مسیر استقامت بورزیم، خداوند راه را برایمان می‌گشاید و نصرت الهی نصیب‌مان می‌گردد.(۲۲)

تلاش‌های ترویجی، فرهنگی و آموزشی
کانون مهم فعالیت‌های تعلیماتی و تبلیغی زکزاکی در شهر زاریا می‌باشد که در ۲۵۰ کیلومتری مرکز حکومت یعنی ابوجا قرار دارد. محل اجتماعات مذهبی و جلسات آموزشی و ترویجی شیعیان نیز حسینیه بقیه‌الله زاریا می‌باشد. علامه زکزاکی در این مکان جلسات تفسیر قرآن، نهج‌البلاغه، آموزش عقاید و مباحث کلامی را برگزار می‌کند و برخی آثار مهم امام خمینی چون تحریرالوسیله و ولایت فقیه و حکومت اسلامی را برای علاقمندان تبیین نموده. هم‌چنین انواع ادعیه و زیارات معصومین و نیز مجالس و محافلی به مناسبت سالروز ولادت و شهادت ائمه هدی را در این حسینیه برگزار می‌نماید.
ایشان درباره‌ مسائل گوناگون مذهبی، سیاسی، ابعاد شخصیت، اندیشه و افکار امام خمینی(قدس سره)، مقام معظم رهبری، انقلاب اسلامی، مقاومت اسلامی، توطئه‌های غربی و صهیونیستی، سخنرانی‌های متعددی نموده که برخی از آنها به صورت مکتوب درآمده و به زبان نیجریه چاپ و دراختیار علاقمندان قرار گرفته است.(۲۳)
از هنگامی که امام خمینی«ره» آخرین جمعه ماه مبارک رمضان را به عنوان روز قدس تعیین نمود، در نیجریه با هدایت زکزاکی تظاهراتی در این روز برپا می‌گردد.(۲۴) در رمضان المبارک ۱۴۳۵، تیر ۱۳۹۳ ش هنگامی که شیعیان و دیگر مسلمانان نیجریه مشغول برپایی مراسم روز جهانی قدس در زاریا بودند، نیروهای نظامی به صفوف تظاهرکنندگان حمله کردند و در این یورش وحشیانه ۳۳ نفر از جمله ۳ تن از فرزندان شیخ زکزاکی را به شهادت رساندند.(۲۵)
اما شدیدترین و خونین‌ترین حملات علیه پیروان اهل‌بیت رسول اکرم«ص» در نیجریه هنگامی روی داد که شیعیان همراه دیگر مسلمانان در حال برگزاری مراسمی به مناسبت سالروز رحلت نبی‌اکرم«ص»، و شهادت سبط اکبرش حضرت امام حسن مجتبی«ع» و نیز شهادت حضرت امام رضا«ع» بودند. در این تهاجم وحشیانه که در آخر صفرالمظفر ۱۴۳۷ ق/ ۲۱ آذر ۱۳۹۴ ش روی داد، نیروهای نظامی، حسینیه بقیه‌الله را تحت محاصره قرار دادند، آنگاه به سوی عزاداران شلیک کردند و حدود هزار نفر را به ضرب گلوله به شهادت رساندند، اجساد کشته‌ها را در گورهای دسته‌جمعی دفن نمود و برخی جنازه‌ها را سوزانید، حسینیه را هم با خاک یکسان کردند.
بامداد روز بعد به منزل شیخ زکزاکی یورش بردند و تمام محافظان او را کشتند. در این تهاجم سبعانه،‌ شیخ شیعیان نیجریه و همسرش به شدت مجروح شدند و تنها فرزندش هم به شهادت رسید. ایشان را به یک مرکز پزشکی نظام بردند که متأسفانه به دلیل کوتاهی در درمانش آسیب زیادی به وی وارد گردیده و تا حد زیادی بینایی خود را از دست داده و به دلیل جراحات زیاد به سختی می‌تواند راه برود،‌.(۲۶)

پی‌نوشت‌ها
۱ـ دانشنامه‌ی دانش‌گستر، ج ۲، ص ۶۵۰، شناخت اجمالی کشورها و نواحی مسلمان‌نشین جهان، ص ۳۸۲، مباحث کشورها و سازمان‌های بین‌المللی، ح ۳۷، صص ۲ـ۱،
۲ـ رشد جوان، ش ۲۷، بهمن ۱۳۶۶، ص ۲۴.
۳ـ تاریخ معاصر آفریقا، ص ۳۷۹، گیتاشناسی نوین کشورها، ص ۴۵۲.
۴ـ سرزمین اسلام، ص ۴۴۷، سرزمین و مردم نیجریه، نوید رسولی، ص ۴.
۵ـ خبرنامه‌ی دیدپژوهان، ش ۱۱، ص ۶۲، گلبانک، ش ۴۶، ۳۱ خرداد۱۳۸۳.
۶ـ نشریه گلبانگ، همان شماره و نیز کیهان، دوم آذر ۱۳۸۱.
۷ـ ماهنامه‌ی فرهنگی اجتماعی فکه، ش ۱۴۶، تیر ۱۳۹۴، روزنامه اطلاعات، ۵ خرداد ۱۳۹۳.
۸ـ سایت ویکی شیعه (wikishia) ذیل نیجریه، سرزمین و مردم نیجریه، ص ۱۷، روزنامه‌ی اطلاعات، ۱۴ دی‌ماه ۱۳۹۴.
۹ـ سایت الحرکه الاسلامیه فی نیجریا و امینها الشیخ الزکزاکی.
۱۰ـ نیجریه سرزمین زبان و قومیت‌ها، نوید رسولی، ص ۶ـ۵، اسلام در آفریقا، علی بیگدلی، ص ۵۰، مسلمانان آفریقا، ژوزف ام‌کوک، صص ۳۰۹ـ۳۰۸، تاریخ آفریقا، حسین الهی، صص ۸۹ـ۸۸.
۱۱ـ ابصارالعین، سماوی، اللهوف علی قتلی الطفوف، ص ۱۰۸، اعیان الشیعه، ج ۱، ص ۶۱۱، ج ۴، ص ۲۹۷، بحارالانوار، ج ۴۵، ص ۲۲ ۱۲ـ مسلمانان آفریقا، ص ۳۰۷، سایت مهرنیوز ذیل شرح حال زکزاکی.
۱۳ـ مصاحبه با شیخ زکزاکی، مجله حضور، ش ۵۳، تابستان ۱۳۸۳، صص ۲۴ـ۲۳.
۱۴ـ خبرگزاری مهر، مرداد ۱۳۸۴، نشریه جوان، ۵ تیرماه ۱۳۸۴، حضور، ش ۵۴، پاییز ۱۳۸۴، صص ۲۷۰ـ۲۶۹.
۱۵ـ مصاحبه با رهبر حرکت اسلامی نیجریه، مجله حضور، ش ۴، خرداد ۱۳۷۱، ص ۸۰.
۱۶ـ انقلاب جهانی در گفت‌وگو با استاد شیخ ابراهیم زکزاکی، همان مأخذ، ش ۵۳، صص ۲۷ـ۲۳.
۱۷ـ گزارش میزگرد امام خمینی منادی حق و احیای تفکر دینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، پاییز ۱۳۷۳.
۱۸ـ مصاحبه با شیخ ابراهیم زکزاکی، فصلنامه حضور، ش ۵۳، صص ۲۴ـ۲۳.
۱۹ـ سرزمین و مردم نیجریه، صص ۳۱۱ـ۳۱۰.
۲۰ـ سایت ویکی شیعه (ذیل نیجریه)، مصاحبه با جومای کروفی نویسنده و کارگردان نیجریه، ماهنامه فکه، ش ۱۴۶، تیر ۱۳۹۴، گفت‌وگو با جعفر قنادباشی کارشناس مسایل آفریقا، روزنامه اطلاعات، ۱۵تیر سال ۱۳۹۴،
۲۱ـ سایت جنبش اسلامی نیجریه با عنوان: htty://www.islamimovement.org
تاریخ السید الزکزاکی: htty://www.horkalislamiya.org
۲۲ـ فرصت‌ها و چالش‌های حضور شیعیان در آفریقا، سیده مطهره حسینی، ماهنامه خبری تحلیلی اخبار شیعیان جهان، ش ۸۱، مرداد ۱۳۹۱، صص ۲۴ـ۲۳، سرزمین زبان و قومیت‌ها، ص ۱۰۴، پاسدار اسلام، ش ۴۰۷ و ۴۰۸، ص ۳۰، سایت ویکی شیعه.
۲۳ـ سایت تاریخ السید الزکزاکی، سایت ویکی شیعه و نیز نشریه گنجینه، ۱۶ مرداد ۱۳۹۳، ص ۴، مصاحبه با شیخ ابراهیم زکزاکی، فصلنامه حضور، شماره ۵۳، ص ۲۵، هفته‌نامه مبعث، نیمه دوم آذر ۱۳۹۴، سایت ریشه.
۲۴ـ مصاحبه با استاد یعقوب یحیی، حضور، ش ۱۱، ص ۲۷.
۲۵ـ ویکی‌پدیا (دانشنامه آزاد)، سایت ویکی شیعه، ویژه‌نامه گنجینه، ۱۶ مرداد ۱۳۹۳، ص ۶.
۲۶ـ مصاحبه با خانم بدیعه‌ی زکزاکی دختر شیخ ابراهیم زکزاکی، سیمای جمهوری اسلامی ایران، شبکه‌ی دوم، ۲۷ آذرماه ۱۳۹۳، بیانیه جنبش اسالمی نیجریه که در ۲۵ آذرماه ۱۳۹۴ در جراید ایران درج گردیده است. دست‌های پشت پرده‌ی سرکوب شیعیان نیجریه، روزنامه اطلاعات، ش ۲۶۳۴۳،

سوتیتر:
۱٫
حدود ۱۰ درصد اهالی نیجریه پیرو مذهب شیعه‌ اثنی عشری می‌باشند که در نواحی گوناگون این قلمرو پراکنده‌ شده اند، لذا جمعیت شیعیان این سرزمین را تا حدود ۵ میلیون نفر گزارش کرده‌اند. ۹۰ درصد افرادی که اکنون پیرو مذهب شیعه می‌باشند تا حدود چهل سال قبل پیرو مذهب مالکی بوده‌اند که در دهه‌های اخیر به تشیع گرویده‌اند.
۲٫
شیخ ابراهیم زکزاکی این افتخار را برای خود رقم زده است که با «جون‌بن حوی» که در حماسه‌ی کربلا در رکاب امام حسین«ع» به شهادت رسید، پیوستگی دارد. وی ارتباط با این سیاهپوست فداکار را فراتر از مسائل قومی می‌داند
۳٫
زکزاکی از چهره‌های اصلی و تأثیرگذار اعتراض‌های سراسری دانشجویانی بود که درصدد بودند قوانین شرع اسلامی در بازه جهانی قانون اساسی نیجریه لحاظ شود، تلاش‌های مبارزاتی و سیاسی ایشان در این دوران به دانشگاه محدود و منحصر می‌گردید، اما بعد از فارغ‌التحصیلی، فعالیت‌هایش به سوی شهرها و روستاهای نواحی شمالی نیجریه گسترش یافت

افسردگی در آمریکا
افسردگی از رایج‌ترین اختلالات روانی در آمریکا است. این را «موسسه ملی بهداشت روانی آمریکا» گزارش کرده است. بر اساس گزارش «سازمان جهانی بهداشت» هم، آمریکا سومین کشور افسرده جهان است.
«اتحاد ملی برای مقابله با بیماری‌های روانی» نیز گزارش داده است، هر سال تقریباً از هر پنج آمریکاییِ بزرگسال، یک نفر به نوعی، بیماری روانی را تجربه می‌کند. با توجه به چنین گزارش‌هایی، برای مبارزه با افسردگی «مرکز ملی فناوری و ارتقاء سلامت از راه دور» با کمک وزارت امور کهنه سربازان آمریکا، نرم افزارهایی را برای تشخیص افسردگی و مقابله با آن برای تلفن‌های همراه طراحی کرده‌اند، زیرا معتقدند این روزها هیچ چیزی بیشتر از نرم افزارهای تلفن‌های همراه در دسترس عموم نیست. پنتاگون در پایگاه اینترنتی خود، شش نرم افزار را برای تلفن‌های همراه معرفی کرده است تا کاربران به کمک آنها بتوانند علائم افسردگی را در خود بیابند و مدیریت کنند.

زباله‌های هسته‌ای آمریکا در قطب
موضوع شهرک فوق سری هسته‌ای آمریکا در قطب شمال به علت تغییرات آب و هوایی و کم شدن قُطر‌یخ‌ها، بار دیگر به نگرانی‌ها دامن زده است. در سال ۱۹۵۹ ارتش آمریکا در طرحی به نام «پروژه کرم یخی»، در بخشی از «گرین‌لند» تونل‌های متعددی حفر کرد تا در آنها ۶۰۰ موشک اتمی بالستیک را برای هدف گرفتن شوروی قرار دهد. کارشناسانِ این طرح، وقتی متوجه حرکات گاه‌به‌گاه لایه‌های یخ در «گرین‌لند» شدند، برنامه انتقال و نصب موشک‌ها را لغو کردند و کمپ، ۸ سال بعد متروکه اعلام شد. با این وجود علاوه بر ماده سمی پی‌سی‌بی، زباله‌های یک رآکتور هسته‌ایِ قابل حمل با حجم ۳۰ هواپیمای بزرگ مسافری در محل باقی ماند. به گفته کارشناسان، اگر روند گرمایش زمین به همین روال ادامه داشته باشد، در سال ۲۰۹۰، نشست زباله‌های هسته‌ای اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. پیش از آن هم احتمال نفوذ آب از ترک‌هایِ یخ محلِ دفن زباله‌های هسته‌ای که هم اکنون در ۳۵ متری عمق زمین قرار گرفته است، وجود داشته است. وسعت مواد سمّیِ به‌جای مانده از این کمپ فوق سری، به اندازه ۵۵ هکتار یا حدود ۱۰۰ زمین فوتبال شامل میلیون‌ها لیتر ضایعات و مواد سمی است.

مصر از عربستان دور و به سوریه نزدیک می شود؟
رأی مثبت مصر به پیش‌نویس قطعنامۀ پیشنهادی روسیه در خصوص سوریه، فاصله قاهره را از اردوگاه عربستان و هم‌پیمانش آشکارتر کرد. هرچند پیش‌نویس قطعنامۀ روسیه در مورد پایان دادن به درگیری‌ها درحلب، با وتوی امریکا، روسیه و انگلیس و فرانسه روبرو شد، امّا مصر به همراه ونزوئلا و چین از آن حمایت کردند و پس از این موضع‌گیری بود که عبدالله المعلمی نمایندۀ دائم عربستان در سازمان ملل متحد اقدام مصر در رای دادن به قطعنامۀ پیشنهادی روسیه در شورای امنیت را تاسف‌بار خواند و گفت: این تاسف‌آور است که موضع مالزی و سنگال در خصوص سوریه، نزدیک‌تر از دیدگاه مصر به موضع کشورهای عرب باشد. رسانه‌ها هم تصاویری از گفت‌وگویِ درگوشیِ عمر ابوالعطا، نماینده دائم مصر در سازمان ملل متحد و بشار الجعفری نمایندۀ سوریه در این سازمان که لحظاتی قبل از تشکیل جلسه شورای امنیت انجام شده بود، پخش کرد. حمایت مصر از پیش‌نویس قطعنامه روسیه در شورای امنیت یک نکته را روشن کرد و آن اینکه قاهره در مورد مسایل منطقه به ویژه اوضاع سوریه، با ریاض هم‌عقیده نیست و این اختلاف دیدگاه هم ناشی از همین شناخت درست ماهیت بحران سوریه است.
مصری‌ها به خوبی می‌دانند که ماهیت بحران سوریه ریشه در دخالت و طرح های خارجی نهفته است که با استفاده ابزاری از گروه‌های افراطی به دنبال براندازی دولتی هستند که مشروعیت خود را از مردم گرفته است و در صورت به ثمر رسیدن چنین طرح‌هایی، باید منتظر سرایت چنین تهدیداتی به داخل مرزهایشان و تولید بحران‌های غیر قابل کنترل با تهدیدهای نهفتۀ موجود در مصر باشند. از این روست که حتی وعده‌های کمک‌های اقتصادی ریاض به قاهره هم نتوانست از فاصله گرفتن مصر از عربستان کمک کند. هر چند در سفر چندماه پیش ملک سلمان پادشاه عربستان به قاهره تلاش‌های فراوانی شده بود که همراهی مصر با ائتلاف سعودی در تجاوز نظامی به یمن و سوریه تضمین شود.
از سویی رای مثبت مصر به پیش‌نویس قطعنامۀ روسیه، نشان داد که دیدگاه قاهره به دیدگاه‌های مسکو و تهران در زمینۀ حل بحران سوریه نزدیکتر است. وزیر امور خارجه مصر گفته: موضع عربستان درباره سوریه بر لزوم تغییر نظام حاکم و رهبریِ این کشور متمرکز است امّا مصر درباره بحران سوریه هرگز چنین رویکردی اتخاذ نکرده است. علاوه بر این موضع سیاسی، چندی پیش هم، دستکم دویست نفر از اندیشمندان و مفتی‌های اهل سنت از جمله هیاتی عالی‌رتبه از جمله احمد‌الطیب، رئیس دانشگاه الازهر مصر با شرکت در همایش شناخت پیروان مذاهب اهل سنت در گروزنی، در بیانیه‌ای وهابیت را مروج خشونت و فرقه‌ای خطرناک برای جهان اسلام توصیف و در بیانیۀ پایانی خود تاکید کردند که وهابیت که مرجع آن در عربستان است جزئی از مذاهب اهل تسنن نیست که این مسئله ضربه‌ای آشکار به حکام سعودی بود که سالانه میلیون‌ها دلار صرف ساخت مدارس، مساجد و ترویج آئین وهابیت در جهان می‌کنند.
به نظر می‌رسد پس از شکست ریاض در جلب همراهی قاهره با سیاست‌هایش از طریق وعده‌های کمک‌های اقتصادی، اکنون به رویکرد تهدید و فشار روی آورده است. شرکت «آرامکو»ی سعودی به سازمان نفت مصر اعلام کرده کمک‌های نفتی به این سازمان را متوقف کرده است. با این‌حال بعید است قاهره در همسایگی سوریه، بخواهد با این تهدیدات، سیاست‌هایش را تغییر دهد، به ویژه اینکه صحنۀ بازی در سوریه به سود دولت قانونی بشار اسد در حال رقم خوردن است.

سوگند به قرآن برای کشتن مسلمان
ارتش صهیونیستی با استخدام مزدوران عرب و آموزش آنان در صحرای «نقب» در جنوب فلسطین، یگانی نظامی موسوم به «گدسر» تشکیل داده است. این یگان نظامی متشکل از ۵۰۰ مزدور عرب مسلمان است که شناسنامۀ اسراییلی دارند. این افراد هنگام استخدام در ارتش صهیونیستی و آموزش در صحرای «نقب»، به کتاب آسمانی خود یعنی قرآن کریم سوگند یاد می‌کنند که به دستورات فرماندهان ارتش رژیم اشغالگر پایبند باشند. سرهنگ وجدی سرحان، رییس واحد اقلیت‌های ارتش صهیونیستی می‌گوید: ماموریت ما، استخدام بیشترین تعداد «اعراب اسراییلی» در ارتش است، در زمان حاضر تعداد این نیروها چند صد نفر است، اما می‌خواهیم این تعداد را در سال آینده دو برابر کنیم. حنین زعبی، نماینده فلسطینیِ پارلمان رژیم صهیونیستی(کنست) با انتقاد شدید از اقدام ارتش صهیونیستی در زمینه استخدام مزدور گفت: این یک گروه کوچک و حاشیه‌ای در ارتش است که ضد مردم خود به رژیم صهیونیستی خدمت می‌کند و اعضای آن می‌دانند که خط قرمز را در ملی‌گرایی و وطن‌پرستی نقض کرده‌اند. ۹۰ درصد عرب‌هایی که در ارتش اسراییل خدمت می‌کنند، با همتایان خود در سرزمین‌های اشغالی برابر نیستند. چندین کمپین جوانان فلسطینی در مناطق ۱۹۴۸ اقدام به اطلاع‌رسانی ضد استخدام جوانان عرب در ارتش اسراییل نموده‌اند. مناطق ۱۹۴۸ مناطقی است که در آن‌سال رژیم صهیونیستی آن را اشغال و به دیگر اراضی اشغالی ضمیمه کرد و فلسطینیان ساکن آن عمدتاً دارای شناسنامه اسراییلی هستند.

لابی پولی عربستان در کنگره آمریکا
به تازگی لابیِ عربستان سعودی در کنگره آمریکا که با دریافت پول از عربستان، به قطعنامه‌های ضد این کشور رای منفی می‌دهند، برملا شده است. از سال ۲۰۱۴، سفارت‌خانه عربستان سعودی در آمریکا، تنها در یک مورد، بیش از دو میلیون دلار به شرکت «کلمن» پرداخت و او را به بزرگترین بازیگر در تجارت لابی تبدیل کرد. رویکرد دیرینۀ مبتنی بر حسن نیت کنگره آمریکا در ارتباط با عربستان سعودی سال‌هاست که در حال کمرنگ شدن است بویژه از زمانی که کنگره اجازه داد خانواده‌های قربانیان حادثه یازدهم سپتامبر، از عربستان سعودی به سبب دست داشتن در این حملات تروریستی شکایت کنند. امّا عربستان سعودی همچنان هم‌پیمانان زیادی در میان اعضای بازنشسته کنگره آمریکا دارد و آنها تمایل دارند از نزدیکیِ خود به اعضای کنگره، برای دفاع از روابط آمریکا و عربستان سعودی بهره‌برداری کنند.
در حالی که سعودی‌ها تلاش می‌کردند سبب کسب حد نصاب در میان قانون‌گذاران، برای رد وتوی اوباما در ارتباط با قانون یازدهم سپتامبر شوند، «نورم کلمن» سناتور سابق آمریکایی در این ارتباط با همکاران سابقش در سنا همکاری می‌کرد. «مایکل کستل» جمهوری‌خواه و عضو سابق مجلس نمایندگان آمریکا، هم اکنون در حال لابی برای شرکت حقوقی «دی ال ای پایپر» است. او در ارتباط با عربستان سعودی نشست‌هایی با مقامات مجلس نمایندگان آمریکا برگزار می‌کند. سعودی‌ها همچنین «ترنت لات» رهبر سابق اکثریت جمهوری‌خواهان در سنای آمریکا و «جان بروکس» دموکرات را بر اساس قراردادی به میزان صد هزار دلار در سال به خدمت گرفته‌اند. در نهایت این که، سعودی‌ها در جدال بر سر قانون یازدهم سپتامبر شکست خوردند، زمانی که سنا و مجلس نمایندگان توانست حق وتوی اوباما را رد کند. اما این افراد همچنان حقوق خود را از عربستان سعودی دریافت می‌کنند. از هزار و نُه عضو کنگره که از سال هزار و نهصد و نود آن را ترک کرده‌اند، صد و چهارده نفر در حمایت یا علیه یک دولت خارجی، شرکت یا موسسه خارجی لابی کردند.
پول گرفتن فقط مخصوص سیاست پیشگان آمریکایی نیست. رشوه‌گیریِ سیاستمداران فرانسوی از عربستان و قطر هم رسوایی جدیدی به بار آورده است. هفته نامه «لوپوئن» که تیتر “روابط خطرناک” را برای این شماره خود انتخاب کرده، با استناد به تحقیقات دو روزنامه‌نگار فرانسوی عنوان می‌کند که چگونه به طور مثال نماینده‌ای فرانسوی، از سفیر قطر می‌خواهد هزینه تعطیلاتش را پرداخت کند؛ یا چگونه نمایندۀ سنای فرانسه از همین سفیر برای پایان سال، هدیه درخواست می‌کند، یا بدتر اینکه چگونه وزیری فرانسوی از این سفیر برای فعالیت شرکتیِ نزدیک به خود درخواست کمک می‌کند. این موارد نشانگر روابطی بسیار ویژه میان فرانسه، عربستان و قطر است. روابطی که چند سال قبل در زمان «نیکلا سارکوزی» آغاز شد و امروز نیز در زمان «فرانسوا اولاند» ادامه دارد. مسلماً یکی از اهداف این روابط متمایز، امضای قرارداد با این کشورها مثلاً برای فروش جنگنده‌های رافال است. قراردادهایی که حتی مقامات الیزه را مجبور کرده است که چشمان خود را بر روی برخی از اقدامات غیرانسانی این کشورها ببندند.

نفوذ ایران در آمریکای لاتین تهدیدی برای آمریکا
اسناد «ویکی لیکس» درباره سخنرانی «هیلاری کلینتون» نامزد دموکرات انتخابات ریاست جمهوری آمریکا در پشت درهای بسته در موسسه مالی «گلدمن ساش» نشان می‌دهد که کلینتون در عین‌حالی که از حمله ائتلاف به رهبری آمریکا به تاسیسات اتمی ایران حمایت کرده، اذعان نموده است که ایران قادر است از طریق ماموران سپاه پاسداران و سایر نیروهای نیابتی خود در آمریکای شمالی و آمریکای لاتین به ایالات متحده حمله کند. کلینتون گفته: حتی بدون برنامۀ هسته‌ای نیز حضور ایران، سپاه پاسداران، و نیروهای نیابتی آن می‌تواند تهدیدی برای آمریکا باشد. «ویکی‌لیکس» به تازگی اسنادی را دربارۀ سخنرانی «کلینتون» در موسسه مالی «گلدمن ساش» در سال ۲۰۱۳ میلادی منتشر کرده است. کلینتون به خاطر این سخنرانی ۶۷۵ هزار دلار دریافت کرده است. کلینتون از تمایل خود برای بمباران تاسیسات هسته‌ای ایران به عنوان یک گزینه با هدف جلوگیری از تولید تسلیحات اتمی توسط تهران در ۴ ژوئن ۲۰۱۳ میلادی خبر داده است. وی در سخنرانی دیگری در ۲۴ اکتبر ۲۰۱۳ نیز به تهدید ناشی از سپاه پاسداران و نیروهای نیابتی آن علیه آمریکا سخن گفته است. کلینتون هشدار داده است که در صورت اقدام نظامی علیه ایران، این مساله تبعاتی از سوی سپاه پاسداران و نیروهای نیابتی آن برای ایالات متحده در پی خواهد داشت. در یکی از رایانامه‌های «هیلاری کلینتون»، وزیر خارجه سابق و نامزد ناکام دموکرات ریاست جمهوری آمریکا به نقل از منابع اطلاعاتی آمده است که، حمله رژیم صهیونیستی به تاسیسات هسته‌ای ایران، باعث می‌شود مردم ایران، اعم از سکولار و اسلام گرا، در حمایت از حاکمانشان در برابر آمریکا و غرب اروپا بایستند.

واپسین گفت‌وگوی مرحومه مرضیه حدیدچی(دباغ) با «پاسدار اسلام»

درآمد:
مرحومه مرضیه حدیدچی(دباغ) از قدیمی‌ترین مبارزان انقلاب اسلامی، بانوی یگانه‌ای که حراست از بیت حضرت امام در نوفل لوشاتو به عهده او قرار گرفت. ایشان به عنوان نماد و نماینده زنان مسلمان و انقلابی ایران، یکی از اعضای هیئت حامل پیام تاریخی امام خمینی به رهبر ابرقدرت شوروی بود. خانم دباغ از جوانی و تحت تعالیم شهید آیت‌الله سعیدی پا به عرصه مبارزه نهاد و شکنجه‌ها و زندان‌های هولناکی را زندانهای رژیم ستمشاهی تحمل کرد. وی پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز در جایگاهای مختلف از جمله فرماندهی سپاه همدان و نمایندگی مجلس شورای‌اسلامی لحظه‌ای از خدمت به کشور و مردم خود باز نماند و تا آخر عمر بر عهد و پیمان خود با امام خمینی و رهبر معظم انقلاب پایدار و استوار ماند. مصاحبۀ پیش رو یکی از واپسین گفتگوهای منتشر نشده با خانم دباغ است که تقدیم مخاطبان صمیمی “پاسدار اسلام” می‌شود.

*با تشکر از سرکار که با وجود بیماری پذیرای ما شدید و افتخار این گفت‌وگو را به ما دادید. در ابتدا بفرمایید راز همواره در میدان بودن و سرشار از انرژی و امید بودن شما و مقاومت در شرایط بسیار دشوار در شما از چیست و این انرژی از کجا نشأت می‌گیرد؟
بسم‌الله الرحمن‌الرحیم. با درود و سلام به روح مطهر حضرت امام و فرزندان بزرگوار ایشان و شهدای انقلاب اسلامی. هر کسی که حتی برای لحظاتی امام را دیده و ایشان را درک کرده باشد، دیگر به خود اجازه نمی‌دهد به دردها، نگرانی‌ها و مشکلات خود فکر کند. حضرت امام در طول عمر شریفشان لحظه‌ای از پا ننشستند و هستی خود را در راه خدا، اسلام و انقلاب صرف کردند. من که باشم که به درد خود فکر کنم؟ بنابراین تا زنده هستم، حتی اگر پای رفتن نداشته باشم، سعی می‌کنم با زبانم در باره اسلام، انقلاب و حضرت امام سخن بگویم تا روزی که از این جهان خاکی پر بر می‌کشم، شرمنده حضرتشان و خون شهدا نباشم.
* شما در دورانی که حضرت امام در نوفل‌لوشاتو بودند، در سوریه بودید. چرا شما را برای مدیریت بیت امام انتخاب کردند؟
هنگامی که حضرت امام به نوفل‌لوشاتو تشریف بردند، پلیس فرانسه برای حمایت داخلی از بیت ایشان پلیس خانمی را فرستاده بود. امام با این امر موافق نبودند. برخی از افراد مورد اعتماد حضرت امام، از جمله شهید عراقی از قبل مرا می‌شناختند، لذا با دفتر امام موسی صدر در بیروت تماس و سراغ مرا گرفتند و موضوع را مطرح کردند. البته برای بنده کمال افتخار بود که چنین مسئولیتی را بپذیرم، لذا لحظه‌ای در قبول این مأموریت تردید نکردم. شهید محمد منتظری بلافاصله بلیطی به مقصد پاریس تهیه کرد و همراه با دو سه نفر از برادران به نوفل‌لوشاتو و خدمت امام رفتیم، ابتدا پلیس فرانسه چند سئوال در باره مسائل امنیتی از بنده پرسید وقتی مطمئن شد در این زمینه به اندازه کافی مطلع هستم، پذیرفت که حفاظت داخل بیت را به من بسپارد و خودشان در بیرون منزل مراقب اوضاع باشند. بدین ترتیب خداوند به بنده لطف کرد که چهار ماه در خدمت آن بزرگمرد دوران باشم و این شیرین‌ترین دوران عمر من است.

*در آن مقطع از طیف‌های گوناگون در اطراف حضرت امام بودند. افرادی که برخی از آنها بعدها به نوعی برای انقلاب مسئله‌ساز شدند. بعضی از آنها حتی همراه امام به ایران آمدند. به نظر شما چرا امام در آن مقطع آنان را طرد نکردند؟
حضرت امام پدر مهربانی بودند که در ایتدا اجازه دادند همه بیایند و ماهیت خود را نشان بدهند. از نظر من حضرت امام به‌قدری زیرک، با تجربه و با درایت بودند که با اندکی صحبت با یک فرد کاملاً به ماهیت او پی می‌بردند و لذا قطعاً این افراد را خیلی خوب می‌شناختند. اغلب اینها در واقع به دنبال سهم آمده بودند.
*ظاهراً شما چند روزی هم در منزل بنی‌صدر بودید.
بله، چند روزی در آنجا بستری بودم و از نزدیک بسیاری از مسائل را به چشم خود دیدم و لذا او را بهتر از خیلی‌ها می‌شناختم. حضرت امام قطعاً بهتر از من از او شناخت داشتند، اما همان‌ طور که اشاره کردم بنا نداشتند کسی را از ابتدا طرد کنند. حتی یادم هست حتی کاظم رجوی، برادر مسعود رجوی هم برای امام نامه نوشته بود که اگر لازم هست بیایم و در مورد مسائل امنیتی کشور با شما صحبت کنم که امام فرموده بودند لازم نیست. در نوفل‌لوشاتو از این‌جور افراد زیاد بودند که ماهیتشان کاملاً برای امام روشن بود، منتهی می‌فرمودند اگر به اینها فرصت داده نشود بعدها مدعی خواهند شد که اگر از آنها استفاده می‌شد برخی از مسائل پیش نمی‌آمد. این تحلیل حضرت امام بسیار دقیق و درست بود.
*انتخاب مهندس بازرگان به عنوان نخست‌وزیر دولت موقت هم به همین دلیل بود؟
بله، آقای بازرگان را آن زمان همه قبول داشتند، ولی جریانات بعدی نشان داد که دولت موقت و ایشان قرار نیست همچون حضرت امام با شیوه‌ای انقلابی امور را اداره کنند. ما که در خارج از کشور بودیم ماهیت بسیاری از این افراد را بهتر از کسانی که در داخل بودند می‌شناختیم، اما اگر از روز اول این حرف‌ها را می‌زدیم متهم می‌شدیم که می‌خواهیم آنها را کنار بزنیم. حضرت امام مانند یک پدر عالم و مدبر اجازه دادند افراد اشتباه کنند، زمین بخورند، برخیزند و زخم بردارند تا استوار گام برداشتن را یاد بگیرند.
*برداشت شخصی شما از شخصیت و خانواده بنی‌صدر چه بود؟
از باطن افراد که خدا خبر دارد و بس، ولی آنچه که من می‌دیدم و ظاهر قضیه بود، رعایت نکردن مسائل اسلامی، از جمله حجاب بود. بنده از دیدن چنین مناظری زجر می‌کشیدم، اما بیمار بودم و قدرت حرکت نداشتم و ناچار بودم تحمل کنم. آنچه که در بنی‌صدر به ‌شدت مرا رنج می‌داد ریاکاری او بود. پدر بنی‌صدر آدم بانفوذی بود و عوامل رضاخان و محمدرضاشاه حرفش را می‌خواندند. بنی‌صدر هم پرحرف و باسواد بود و می‌توانست با حرف‌هایش مردم را فریب بدهد که داد و به عنوان نخستین رئیس‌جمهور کشور به میدان آمد، اما دیری نپایید که ماهیت واقعی خود را نشان داد و آبروی خود را برد. هنوز هفت هشت ماه از ریاست جمهوریش نگذشته بود که معلوم شد چه آدم دورو و منافقی است.

*نکته عجیب و عبرت‌آموز این است که این‌گونه افراد اساساً چگونه می‌توانند خود را تا رده‌های بالای نظام برسانند آرای مردم را تصاحب کنند؟
از حاج احمد آقا و آقای اشراقی که خبر دارم، می‌دانم که بنی‌صدر را قبول نداشتند و به او رأی ندادند. نمی‌دانم قصد بعضی‌ها از اینکه می‌خواهند چنین موضوعی را به آنها نسبت بدهند چیست. در بیت امام فقط حسین خمینی که آن موقع شاید نوزده سال بیشتر نداشت طرفدار بنی‌صدر بود. بنی‌صدر هم همه جا او را با خودش می‌برد و هندوانه زیر بغلش می‌گذاشت.

*تحلیل شما از شخصیت دکتر ابراهیم یزدی چیست؟ چون او مثل بقیه خیلی زود ماهیت خود را برملا نکرد.
شیوۀ آقای دکتر یزدی بیشتر شبیه انگلیسی‌ها بود و ویژگی‌های سیاسی هوشمندانه‌ای داشت. وقتی حرف‌های حضرت امام را برای خبرنگارها ترجمه می‌کرد، طوری حرف می‌زد انگار که می‌خواست این‌گونه القا کند که امام به من اعتماد صد در صد دارند. عده‌ای در آنجا انگلیسی بلد بودند و به گوش امام رساندند که قضیه از این قرار است و ایشان دارد جوری رفتار می‌کند که گویی سخنگوی شماست. این بود که حضرت امام دستور دادند به زبان‌های فارسی، عربی، فرانسه و انگلیسی بنویسند و به در و دیوار بیت و کوچه بزنند که ایشان سخنگو ندارند و کسی را نگمارده‌اند که از طرف ایشان حرف بزند.

*قطب‌زاده چطور؟
محمد منتظری از قبل گوشی را به دست همه داده بود و تقریباً همه، ویژگی‌های اخلاقی او را می‌شناختند. او حتی موقعی که نماز جماعت برگزار می‌شد، تظاهر به نماز خواندن هم نمی‌کرد. محمد منتظری در فرانسه بی‌بند و باری‌های او را دیده و به همه گفته بود که حواس خود را جمع کنند. بعد هم که به ایران آمد در وزارت خارجه و صدا و سیما هم به بی‌بند و باری‌هایش ادامه داد. قطب‌زاده به خاطر این نوع سوابق چندان جرئت نداشت قاطی بعضی از مسائل شود، اما دکتر یزدی خود را خیلی خوب مطرح کرد و در کنار امام قرار داد، ولی با لطف خدا ایشان هم نتوانست خیلی میدانداری کند.

*سخنان این گروه در مجلس خبرگان و بعدها مجلس شورای اسلامی عدم اعتقادشان را به اصل ولایت فقیه نشان داد. نظر شما چیست؟ آیا از ابتدا به این موضوع اعتقاد نداشتند یا بعداً تغییر عقیده دادند؟
ما که در مجلس بودیم می‌دیدیم بحث‌های اینها از چه سنخی است. اینها به هیچ‌وجه اعتقادی به ولایت فقیه نداشتند و می‌پرسیدند انسان چگونه می‌تواند اختیارش را به دست یک نفر بدهد؟ باید از این آقایان سئوال کرد وقتی نیاز به عمل جراحی پیدا می‌کنند، خودشان را به دست یک جراح خبره می‌سپارند یا کسی که صلاحیت این کار را ندارد؟ انسان در مورد بدنش این‌ قدر احتیاط می‌کند، آن وقت چطور ممکن است برای اعتقاداتش به دنبال کسی نباشد که شناخت کامل از قرآن، اسلام و آموزه های امامان معصوم(ع) دارد؟ وظایف و احکام دینی را باید از چه کسی پرسید؟ ولایت فقیه موضوعی نبود که امام اولین بار مطرح فرموده باشند و پیش از ایشان در فقه ما مطرح بوده است، اما بزرگانی که آن را مطرح کردند زمینه اجتماعی مناسبی چون حضرت امام پیدا نکردند. خداوند کمک کرد و امام که از شجاعت و صراحت و اخلاص خاصی برخوردار بودند این مسئله را عنوان کردند. به نظر من این افراد به شرع التزام نداشتند و ظواهر دنیای مدرن آنها را فریفته بود، وگرنه در برابر این اصل که ضامن بقای حکومت اسلامی است، مقاومت نمی‌کردند.
*در برهه‌ای که حضرت امام در نوفل‌لوشاتو بودند، عناصر سیاسی زیادی به دیدن ایشان می‌آمدند. آیا از آن ملاقات‌ها خاطره‌ای دارید؟
در جلساتی که حضرت امام با این افراد صحبت می‌کردند، غیر از مرحوم احمدآقا و مرحوم آقای اشراقی کسی حضور نداشت. یک بار هم شهید محمد منتظری پدرش را به فرانسه آورده بود که پزشکان معاینه‌اش کنند و ببینند زندان‌های طولانی چه آثاری روی او گذاشته است. آقای منتظری آدم بسیار ساده‌ای بود و هر وقت محمد می‌خواست او را جایی ببرد، گرفتار می‌شد. یک بار من داشتم رخت‌های شسته شده را پهن می‌کردم که صدای آقای منتظری را شنیدم که با لحنی که بسیار اذیتم کرد و به‌زور خودم را نگه داشتم که نروم و اعتراض نکنم، داشت با امام صحبت می‌کرد و می‌گفت شما را دوره کرده‌اند. شما متوجه نیستید. حضرت امام هم با لحن آرامی می‌گفتند شما بعضی چیزها را نمی‌دانید و در آینده به بعضی چیزها می‌رسید.

* می‌گفتند امام را دوره کرده‌اند و ایشان تحت تأثیر فشارها و حرف‌های دیگران تصمیم می‌گیرند؟
بله، حرف‌هائی از همین قبیل که واقعاً بی‌مبناست. حضرت امام با کسی رو دربایستی نداشتند که زیر فشار تصمیم بگیرند. کسانی که این حرف‌ها را می‌زنند، امام را درست نمی‌شناسند. امام به‌شدت اهل مشورت گرفتن بودند، ولی وقتی تصمیم می‌گرفتند کاری را بکنند، هیچ‌‌کسی نمی‌توانست تصمیم ایشان را تغییر بدهد.

*سرکار در انتخابات سال ۱۳۸۸، همراه با خانم مصطفوی از میرحسین موسوی حمایت کردید. آیا فکر می‌کردید سرانجام کار به آنجا بکشد؟
اگر من و خانم مصطفوی یک در میلیون هم این احتمال را می‌دادیم، قطعاً حمایت نمی‌کردیم و به آقای موسوی رأی نمی‌دادیم. من واقعاً از این ماجرا بسیار خسته و فرسوده شدم، چون از بعضی‌ها ابداً توقع برخی از رفتارها را نداشتم. اصل این است که باید اصالت انقلاب را حفظ کنیم. وقتی آن آشوب‌ها شروع شدند، بنده به افراد مختلفی پیغام دادم که بیایید مسائل را اصولی حل کنیم. ما قانون اساسی داریم که می‌توانیم بر اساس آن رفع اشکال کنیم. قرار نیست بعد از این همه زجر و مصیبتی که تحمل کردیم، انقلاب را به دست کسانی بدهیم که انگلیس و امریکا از آنها حمایت می‌کنند. بسیار اتفاق دردناکی بود. واقعاً یاد آن روزها که می‌افتم درد می‌کشم. حقیقتاً خدا لطف کرد که انقلاب از آن مصیبت نجات یافت. اتفاقاتی که در آن مدت افتاد ابداً زیبنده انقلاب اسلامی نبود. حضرت آقا بحمدالله آن قضیه را به خوبی جمع کردند. البته خداوند هم بسیار عنایت کرد.

*چرا برخی از کسانی که روزگاری در صف مقدم انقلاب بودند دچار لغزش و خطا شدند؟
وقتی سِیلی راه می‌افتد همه را با خود می‌برد. در اوایل انقلاب هم همه از نظر اعتقاد به اسلام، امام و انقلاب در یک رتبه نبودند. بعضی‌ها به امید رسیدن به پست، مقام و قدرت آمدند. مدتی هم به مراد دلشان رسیدند، ولی نهایتاً به دامان امریکا و انگلیس پناه بردند و علیه انقلاب اسلامی شروع به فعالیت کردند. در طول تاریخ، فرقه‌ها و جریان‌های مختلف در یکدیگر آمیخته بوده‌اند. باید با صبر و حوصله آنها را جدا کرد. گاهی تشخیص بین سره و ناسره بسیار دشوار می‌شود و اگر لطف خدا نباشد، هر کسی در معرض لغزش و خطاست.
*چگونه باید اهل و نااهل را تشخیص داد؟
به نظر من کسانی که به مال، قدرت و مقام دلبسته و وابسته هستند، قابل اعتماد نیستند. فرقی نمی‌کند در چه لباس و هیئتی باشند. همین که انسان وابسته شد، احتمال هر نوع خطایی در او هست. عده‌ای بودند مثل شهید رجایی که در سطح پایین‌ترین مردم جامعه زندگی می‌کردند و هیچ تکلف و تکبری نداشتند. در مقابل عده‌ای هم هستند که در ماشین‌های ضد گلوله می‌نشینند و چندین ماشین و موتور اسکورتشان می‌کنند. حرف‌های گنده‌ای هم می‌زنند، اما از عمل کوچک‌ترین خبری نیست. واقعاً اسباب تأسف است و دل انسان می‌گیرد که می‌بیند روی کسانی برای روزهای دشوار حساب می‌کرد، اما آنها خودشان تبدیل به معضل و مشکل شده‌اند.
مهم‌ترین اصل تشخیص اهل از نااهل این است که ببینید فرد عملاً در خط امام حرکت می‌کند یا نه. در این خط هم، همه افراد در یک طیف و میزان نیستند، ولی دست‌کم راه را به خطا نمی‌روند، چون تنها چیزی که می‌تواند انقلاب را نجات بدهد خط امام است. خود من در عمرم نه چپ را قبول داشته‌ام و نه راست را. معنی اصلاح‌طلبی و اصولگرایی را هم نمی‌فهمم. کیست که لازم نباشد اصلاح شود و کیست که از اصول عدول کند و باز بتواند خود را مسلمان و انقلابی بداند؟ دسته‌بندی‌ها و تفرقه‌ها فقط دشمن شادکن هستند.
مردم وظیفه‌شان را خوب می‌شناسند و هر وقت هم به وجودشان نیاز بوده، دار و ندارشان را به میدان آورده‌اند. باید از مسئولان خواست دست از مقابله با یکدیگر بردارند و به حل مشکلات مردم بپردازند. این اختلافات فقط بستر را برای نفوذ دشمن باز می‌کند. فاجعه‌ای که چپ و راست نمی‌شناسد و به همه صدمه خواهد زد.

*در خاتمه بد نیست به چند خاطره شیرین هم اشاره کنید.
همان‌ طور که اشاره کردم شیرین‌ترین خاطره زندگی من چهار ماهی است که در نوفل‌لوشاتو در خدمت حضرت امام بودم. بنده برای بازرسی بسته‌های پستی و نامه‌ها دوره دیده بودم و برای اینکه خطری متوجه وجود حضرتشان نشود، قبل از اینکه نامه‌ها و بسته‌ها را خدمت ایشان بدهیم آنها را با دقت بازرسی می‌کردم. روزی امام مرا در حال انجام این کار دیدند و فرمودند: «چه می‌کنید؟» عرض کردم: «برای اینکه خدای ناکرده صدمه‌ای به شما نخورد، نامه‌ها را بازرسی می‌کنم.» فرمودند: «برای من خطر دارد و برای شما خطر ندارد؟» عرض کردم: «من برای این کار آموزش دیده‌ام.» فرمودند: «بیایید به من هم یاد بدهید تا خودم این کار را بکنم. اگر خطر دارد برای هر دوی ما دارد.»
از سوریه که به نوفل‌لوشاتو رفتم، لباس زیادی با خود نبردم. هوای نوفل‌لوشاتو هم به‌شدت سرد بود و لباس زمستانی نداشتم. یک روز مرحوم احمد آقا آمدند و گفتند: «امام فرموده‌اند این پول را بگیرید و برای خودتان لباس گرم بخرید.» گفتم: «من شکایتی ندارم.» احمد آقا گفتند: «امام گفته‌اند خواهر طاهره همیشه وقتی در را باز می‌کند از سرما شانه‌هایش را بالا می‌کشد و خود را جمع می‌کند. ظاهراً لباس گرم ندارد. بگویید برود و لباس گرم تهیه کند.»
خاطره زیبای دیگر هم شب تولد حضرت مسیح(ع) بود که امام فرمودند برای همه همسایه‌ها شیرینی بخرید و به آنها بدهید و عذرخواهی کنید که در این مدت مزاحم آنها بوده‌ایم. بعد هم به من فرمودند: «شنیده‌ام مردم اینجا گُل خیلی دوست دارند. روی جعبه‌های شیرین یک شاخه گل هم بگذارید.»
حقیقتاً با آن مشغله و گرفتاری، ایشان به تمام این نکات ظریف توجه داشتند و هیچ چیزی از نگاه نافذ و هوشمند ایشان پنهان نمی‌ماند. خاطره کسانی که با اشتیاق می‌آمدند تا بزرگمردی را که تاریخ را دگرگون کرده بود، اما از نظر زندگی دنیوی در پایین‌ترین سطح جامعه و بسیار ساده زندگی می‌کرد ببینند، هرگز از یاد نمی‌برم. بسیار از آنها با عنوان مسیح زمانه از حضرت امام یاد می‌کردند.

*و سخن آخر؟
برای به ثمر رسیدن این انقلاب انسان‌های بسیار ارزشمندی جان خود را فدا کردند. عده زیادی مصائب، زندان‌ها و شکنجه‌های بی‌شماری را تحمل کردند. روا نیست این همه ایثار و فداکاری را به فراموشی بسپاریم و برای دو روزه دنیا چنین گنجینه‌ ارزشمندی را در معرض آسیب قرار بدهیم.
خداوند همه ما را به راه راست هدایت کند تا شرمنده روح پرفتوح حضرت امام و شهدای گرانقدر انقلاب نباشیم.
*با تشکر از فرصتی که در اختیار ما قرار دادید.

بیانیه شخصیت‌های سیاسی و مذهبی کشور از جمله خانم دباغ
از بیانات رهبر معظم انقلاب و فصل‌الخطاب بودن قانون
حماسه باشکوه انتخابات ۲۲ خرداد با مشارکت و حضور بی‌نظیر ۸۵ درصدی ملت بزرگ ایران آنچنان نظام اسلامی را مستحکم کرد که بیش از پیش دشمنان اسلام و جمهوری اسلامی را وحشت‌زده و مأیوس و عموم مسلمانان و دوستان را در سراسر جهان دلگرم و امیدوار کرد. وجه مشترک نزدیک به ۴۰ میلیون از ملت ایران رأی به چهار کاندیدایی بود که پایبندی خود را به قانون اساسی و خط امام به خصوص اصل مترقی ولایت فقیه که پایه اصلی وحدت امت و حدوث و بقای جمهوری اسلامی و مانع دیکتاتوری و انحراف از دیگر اصول است، اعلام کرده‌اند.
با این حال روشن است که شیاطین اعم از کوچک و بزرگ و درون و بیرون با همه توان برای واژگونی و بی‌اثر کردن این حماسه به هر دسیسه و حیله‌ای متوسل شوند و بخواهند با سوءاستفاده از فضای هیجانی کشور، وحدت امت را به تفرقه و تقابل سوق دهند و در غبار آن جامعه و کشور را به آشوب کشند.
اما ملت آگاه ایران و پیروان اسلام ناب از امام عزیز خود آموختند که در کار برای خدا شکست معنی ندارد و به همین جهت همه ملت خود را پیروز اصلی این انتخابات می‌دانند، ملتی که امام عزیز آنان را از مردم صدر اسلام بهتر دانست و به آنان آموخت که شرط آسیب نرسیدن به کشور و گرفتار نشدن در دام دیکتاتوری (اعم از حزبی و فردی) پیروی از ولایت فقیه است.
این ملت بزرگ امروز نیز همچون گذشته ضمن اعلام انزجار از آمریکا و صهیونیست‌ها و عوامل آشکار و پنهان آنان که درصدد ضربه زدن به نظام اسلام و ایجاد بلوا و آشوب و ناامنی در جامعه هستند، وفاداری خود را به امام و شهیدان در پیروی محض از مهمترین میراث امام یعنی ولایت فقیه دانسته و اعلام می‌دارند همانگونه که مقام معظم رهبری «مدظله» در خطبه‌های نمازجمعه فرمودند فصل‌الخطاب قانون است و راه‌حل مناسب را برای روشن شدن حقایق در قانون اساسی کشور جستجو می‌کنند و به این ترتیب ملت بزرگ ایران بر مدار قانون و پیروی از رهبری عزیز صفوف الهی خود را از آنان که در تقابل راه امام، مقام معظم رهبری و قانون قرار گرفته‌اند جدا نموده و از آنان برائت می‌جوید.
ـ مرضیه حدیدچی دباغ ـ قربانعلی دری نجف‌آبادی ـ محمدحسن رحیمیان ـ عباس شیبانی ـ حسین مظفر -سیدمحمدرضا آیت‌اللهی ـ سیدحمید پورمحمدی ـ مجتبی رحماندوست ـ عبدالحمید انصاری ـ محمد جعفری گیلانی ـ حسن بنیانیان ـ یوسفعلی شکری ـ حسین دهقان.

سوتیترها:

۱٫ حضرت امام پدر مهربانی بودند که اجازه دادند همه بیایند و ماهیت خود را نشان بدهند…در نوفل‌لوشاتو از این‌جور افراد زیاد بودند که ماهیتشان کاملاً برای امام روشن بود، منتهی می‌فرمودند اگر به اینها فرصت داده نشود بعدها مدعی خواهند شد که اگر از آنها استفاده می‌شد برخی از مسائل پیش نمی‌آمد

۲٫ داشتم رخت‌های شسته شده را پهن می‌کردم که صدای آقای منتظری را شنیدم که با لحنی که بسیار اذیتم کرد، داشت به امام می‌گفت شما را دوره کرده‌اند! شما متوجه نیستید! حضرت امام هم با لحن آرامی ‌گفتند شما بعضی چیزها را نمی‌دانید و در آینده به بعضی چیزها می‌رسید

۳٫

هوای نوفل‌لوشاتو هم به‌شدت سرد بود و لباس زمستانی نداشتم. یک روز مرحوم احمد آقا آمدند و گفتند: «امام فرموده‌اند این پول را بگیرید و برای خودتان لباس گرم بخرید.» گفتم: «من شکایتی ندارم.» احمد آقا گفتند: «امام گفته‌اند خواهر طاهره همیشه وقتی در را باز می‌کند از سرما شانه‌هایش را بالا می‌کشد و خود را جمع می‌کند. ظاهراً لباس گرم ندارد. بگویید برود و لباس گرم تهیه کند.»

اسماعیل نساجی زواره
آغازین سخن
یکی از اهداف و برنامه‌های بنیادین پیشوایان معصوم علیهم‌السلام، حراست و نگهداری از اندیشه‌های ناب اسلامی است که با آغاز بعثت و دعوت نبی مکرم اسلام صلی الله علیه و آله شروع شد و هر یک از امامان«ع» طبق شرایط حاکم بر دوران امامت خویش، این امر مهم را به بهترین شیوه به انجام می‌رسانیدند، ولی جامعه مسلمانان به خصوص شیعیان در زمان امامت آن بزرگواران دچار برخی مشکلات بود و عده‌ای از خدا بی‌خبر می‌خواستند با رواج انحرافات فکری و عقیدتی، جامعه مسلمین را به هر سمت و سویی که مطابق میلشان بود، بکشانند و اعتقادات شیعیان را نسبت به باورهای دینی سست کنند و آنان را در دامان اندیشه‌های باطلی که از پیش طراحی کرده بودند بیندازند، اما امامان معصوم«ع» با این انحرافات برخورد می‌کردند و با اعلام مواضع خویش، نظر حق و منطقی را بیان می‌نمودند و مردم را از باورهای ناصحیح و غلط باز می‌داشتند.
هفتمین فروغ امامت حضرت موسی ‌بن جعفر«ع» به سال ۱۲۸ هـ.ق و در اندک منابعی به سال ۱۲۹هـ.ق در ابواء(منطقه‌ای بین مکه و مدینه» متولد شدند. آن حضرت پس از شهادت پدر بزرگوارشان در سال ۱۴۸ هـ.ق رهبری شیعیان را برعهده گرفتند و عمر شریف شان را در مدینه و بغداد گذرانیدند. ایشان از نظر علم، تقوا، زهد و عبادت سرآمد روزگار خویش به شمار می‌آمدند.(۱)
درباره‌ زندگی امام کاظم«ع» در طول تاریخ تشیع، به ویژه در متون کلامی و تاریخی، آثار متعددی نگاشته شده است و ابعاد مختلف زندگی و سیره‌ آن امام بزرگوار را مورد واکاوی قرار داده‌اند، ولی آثار پژوهشی با رویکرد آسیب‌شناسی کمتر صورت پذیرفته است. مهمترین مسأله در این پژوهش، گفتمان آسیب‌شناسی عصر امامت کاظم آل ‌محمد«ص» با رویکرد علمی و سیاسی است و هدف از آن بررسی، شناخت آفات و متغیرهایی است که جامعه شیعیان را در قرن دوم هجری با چالش روبه‌رو می‌ساخته است. مؤلفه‌های اختناق و استبداد، ایجاد شک و شبهه، جریان‌ها و فرقه‌های انحرافی، منحرف شدن یاران و… به عنوان عوامل آسیب‌زا از مهمترین یافته‌های این پژوهش است و در پایان نگارنده با الهام از سیره آن امام بر حق«ع» تصاویر روشنی از راهکارها و رهنمودهای ایشان ارائه می‌دهد. امید است مورد توجه پویندگان راه امامت و ولایت قرار گیرد.

اختناق و استبداد
اولین عامل آسیب‌زا که عصر امامت حضرت موسی ‌بن جعفر«ع» و زندگی پیروان راستینش را طی ۳۵ سال تهدید می‌کرد، اختناق و استبداد شدیدی بود که چهار تن از خلفای عباسی(منصور، مهدی،‌ هادی و هارون) در جامعه شیعیان ایجاد کرده بودند. آنان با آگاهی از روحیه ظلم‌ستیزی آن امام بزرگوار، ایشان را تحت مراقبت شدید نظامی قرار دادند و تا آنجایی که در توان داشتند، بیشترین فشار را بر پیروان واقعی آن حضرت وارد کردند.
در آغاز امامت حضرت امام کاظم«ع» فضای خفقان چنان بر جامعه حاکم بود که بسیاری از شیعیان، جانشین امام صادق«ع» را نمی‌شناختند. هشام بن سالم که یکی از تربیت‌یافتگان مکتب جعفری است، می‌گوید: «پس از شهادت امام صادق«ع» برای آشنایی با جانشین آن امام، به همراه ابوجعفر احول به مدینه آمدیم اما چون هفتمین امام را نمی‌شناختیم، در کوچه‌های مدینه حیران ماندیم و نمی‌دانستیم چه کار بکنیم. به اتفاق ابوجعفر احول به یکی از کوچه‌های مدینه رفتیم و از شدت ناراحتی گریه می‌کردیم. در همان لحظات پیرمرد ناشناسی با اشاره دست، ما را به سوی خود خواند. من چون او را نمی‌شناختم و احتمال می‌دادم که از کارگزاران منصور دوانیقی باشد، ترسیدم. به ابوجعفر احول گفتم: سریعاً از من دور شو؛ زیرا می‌ترسم تو را هم به اتهام همراهی با من دستگیر کنند. من با دلهره و ترس به دنبال آن پیرمرد راه افتادم؛ به طوری که مرگ را در مقابل چشمان خویش می‌دیدم. تا اینکه مرا به در خانه ‌حضرت موسی ‌بن جعفر«ع» برد. وارد خانه شدم و چشمم به جمال نورانی آن امام همام افتاد. آرام گرفتم. آن لحظه چنان خوشحال بودم که در طول عمر هرگز چنین نبودم.
امام کاظم«ع» تا مرا دید لب به سخن گشود و فرمود: بیا پیش من! نه به سوی فرقه مرجئه برو و نه به سوی فرقه‌های قدریه، معتزله و زیدیه. گفتم: مولای من! فدایت شوم! آیا اجازه می‌دهید همانند پدر بزرگوارتان از شما سؤال کنم؟ حضرت فرمود: آری! هر چه می‌خواهی بپرس! اما مواظب باش که شنیده‌های خود را به کسی نگویی، زیرا کشته می‌شوی. عرض کردم: شیعیان پدرتان حیران شده‌اند و در مورد امامت و رهبری پناهگاهی ندارند، آیا شما را به عنوان امام معرفی کنم و مردم را به امامت شما دعوت نمایم؟ حضرت فرمود: به هر کسی اعتماد داری موضوع را با وی در میان بگذار و تعهد بگیر که نزد همه کس این حقیقت را آشکار نکند؛ زیرا خطر مرگ او را تهدید می‌کند.
هشام بن سالم می‌گوید: بعد از یافتن حقیقت، از محضر حضرت اجازه گرفتم و بیرون آمدم. دوستم ابوجعفر احول گفت: موضوع به کجا انجامید؟ جواب دادم: امامم را پیدا کردم و ماجرا را برای او بازگو کردم. بعد با زراره و ابوبصیر ملاقات کردم و آنان نیز محضر امام رسیدند و با آن حضرت گفت‌وگو کردند و به حقیقت واقف شدند.(۲)
آری! حضرت موسی ‌بن جعفر«ع» دوران امامت خویش را در درون دو زندان سپری کرد: یکی زندان خانه‌اش بود که آن حضرت به علت بیم از آسیب بنی‌عباس همواره به دور از مردم در خانه به سر می‌برد و دیگری زندان حاکمان بنی‌عباس که تاریک و ظلمانی بود و زندانبان‌ها آنچنان عرصه را بر ایشان تنگ کردند که راویان به هنگام روایت از امام، نمی‌توانستند صریحاً نام آن حضرت را یاد کنند، بلکه ناگزیر بودند کنیه‌های ایشان «ابوالحسن» و «ابوابراهیم» را بر زبان آورند و یا صرفاً به رمز و اشاره بسنده کنند. به همین جهت نام امام هفتم را صریحاً کمتر در احادیث می‌بینیم؛ چون «تقیّه» در زمان آن حضرت شدت یافت و خلفای عباسی، آن بزرگوار را در مضیقه قرار دادند و موقعی که هارون‌الرشید به خلافت رسید، فوراً حضرت را زندانی کرد و ایشان به مدت ۱۴ سال در زندان بودند.(۳)

ایجاد شک و شبهه
امام کاظم«ع» امامت خویش را در عصر خلافت منصور دوانیقی آغاز کرد. در آن روزگار علاوه بر دستگاه خلافت که مستقیماً با امامت آن حضرت مبارزه می‌کرد، گروه‌های سیاسی و مذهبی نیز حضور داشتند که به نوعی در مورد پیشوایی هفتمین فروغ امامت، تشکیک می‌نمودند. معتزله، قدریه، مرجئه و زیدیه از جمله گروه‌ها و تشکل‌های اعتقادی در عصر آن حضرت بودند. بعد از شهادت امام جعفر صادق«ع» سردرگمی عجیبی در میان شیعیان نسبت به رهبری آینده به وجود آمد و این در حالی بود که شبهه جانشینی اسماعیل، فرزند بزرگ امام صادق«ع» در زمان حیات ایشان مطرح بود و به همین دلیل آن حضرت به مناسبت‌های مختلف، مسأله جانشینی اسماعیل را به شدت نفی می‌کرد و حتی هنگامی که اسماعیل از دنیا رفت، امام صادق«ع» علی‌رغم آنکه به شدت از مرگ فرزندش متأثر شده بود، اصرار داشت رواندازی که بر پیکر اسماعیل بود برداشته شود تا مردم مرگ او را به چشم خود ببینند. شیخ مفید می‌گوید: «امام صادق«ع» در مرگ فرزندش اسماعیل به شدت متأثر شد و چندین بار دستور داد تابوت وی را بر زمین نهند و هر بار صورت او را گشود و نگاه کرد. امام با این کار می‌خواست کسانی که اسماعیل را جانشین پدر می‌پندارند، به مرگ وی یقین کنند.»(۴) با این حال شیعیان در مناطق مختلف پس از شهادت امام صادق«ع» به ۶ فرقه تقسیم شدند: فرقه اول کسانی بودند که به «مهدویت» امام صادق«ع» معتقد شدند و آن حضرت را آخرین جانشین پیامبر«ص» و قائم آل‌محمد«ص» دانستند؛ فرقه دوم که بر مهدویت اسماعیل اصرار می‌کردند و مرگ وی را باور نداشتند؛ فرقه سوم، مرگ اسماعیل را باور داشتند و فرزندش محمد را به امامت برگزیدند؛ فرقه چهارم گروهی بودند که عبدالله‌ بن جعفر فرزند دیگر امام صادق«ع» را که به «افطح» معروف بود امام دانستند؛ فرقه پنجم محمد بن جعفر فرزند زیبای امام صادق«ع» را که به «محمد دیباج» معروف بود پیشوای خود قرار دادند و فرقه ششم که اکثریت را تشکیل می‌دادند، به امامت موسی‌ بن جعفر«ع» گرویدند.(۴)
امام هفتم در چنین موقعیت اسفبار و ناهنجار فرهنگی ـ اجتماعی، رهبری شیعیان را به عهده گرفت و توانست کشتی توفان‌زده امت اسلام را از گزند حوادث رهایی بخشیده و به ساحل نجات برساند.

اهل حدیث
امامان معصوم علیهم‌السلام هر یک کم و بیش در زمان امامت خویش با انحرافات فکری و عقیدتی درگیر بودند. در دوران امامت امام هفتم«ع» بعضی از انحرافات عقیدتی مطرح بود که ریشه در دوران‌های قبل داشت، ولی آن بزرگوار به مناسبت‌هایی با این انحرافات برخورد می‌کرد و با اعلام موضع خویش، مردم را از باورهای ناصحیح و غلط بازمی‌داشت. یکی از عوامل آسیب‌زا در این دوره، وجود فرقه «اهل حدیث» بود که تحریفات و جعلیات را در جامعه شیعی مطرح می‌کرد و تفسیر عامیانه و ظاهرانه از بعضی احادیث و آیات متشابه داشت. یکی از روایاتی که اهل حدیث بدان تمسک نموده و امام کاظم«ع» در برابر نقل و تفسیر آن موضع‌گیری می‌کرد، حدیث «نزول خداوند به آسمان دنیا» بود.
ابوهریره می‌گوید: رسول خدا«ص» فرمود: خداوند هر شب در ثلث باقی‌مانده از شب به آسمان دنیا فرود می‌آید و ندا می‌دهد که کیست مرا بخواند تا اجابتش کنم؟ کیست از من چیزی بخواهد تا به او بدهم؟ کیست استغفار کند تا من او را بیامرزم؟ پذیرفتن چنین حدیثی بدین مضمون، مستلزم اعتقاد به تشبیه و نیز قبول جابه‌جایی خداوند از مکانی به مکان دیگر است. اهل حدیث آشکارا این اعتقاد را مطرح کرده و به احادیث دیگر نیز در این باب استناد می‌کردند.(۵)
درباره‌ حدیث نزول خداوند از امام کاظم«ع» سؤال شد، آن حضرت فرمود: خداوند فرود نمی‌آید، نیازی ندارد تا فرود آید، او به هیچ چیز نیاز ندارد، بلکه همه به او نیازمندند.
آن حضرت در سخنان خود ادامه داد: کسانی که معتقدند «خداوند فرود می‌آید» خداوند را به نقص و زیادت متصف نموده‌اند. آنان نمی‌دانند که هر متحرکی نیاز به محرک دارد تا آن را به حرکت درآورد و یا به کمک آن به حرکت درآید. کسانی که به خداوند چنین گمان‌هایی را ببرند، هلاک می‌شوند. خداوند بالاتر و برتر از وصف اینگونه وصف‌کنندگان و توهم این گمان‌کنندگان است.(۶)
نمونه دیگری که اهل حدیث در زمان امامت حضرت موسی ‌بن جعفر«ع» به ظاهر آن تمسک می‌کردند، آیه «الرحمن علی العرش استوی» بود. آنان به دلیل بی‌توجهی به سایر آیات و نیز عدم به کارگیری استدلال و تعقل، به نوعی ظاهربینی شدید گرفتار شده بودند و از آنجا که تعدادی حدیث در باب تشبیه در اختیار داشتند، طبیعی بود که این قبیل آیات را مطابق آن احادیث تعبیر می‌کردند. درباره این آیه از امام کاظم«ع» سؤال شد و آن حضرت چنین پاسخ داد: آیه مذکور کنایه از احاطه خداوند بر تمام امور کوچک و بزرگ است. آشکار است که این تعبیر در آیات محکمی آمده است که محدودیت خداوند را انکار می‌کند و اگر بنا باشد به ظاهر آیه تمسک شود، محدویت خداوند پذیرفته خواهد بود.(۷)
آری! آن امام بزرگوار به مناسبت‌هایی با این انحرافات برخورد می‌کرد و با اعلام موضع خویش، نظر صائب و درست را بیان می‌نمود و شیعیان را از باورهای ناصحیح و غلط باز می‌داشت.

جریان‌ها و فرقه‌های انحرافی
در دوران امامت امام کاظم«ع» که شاهد ثبات و اقتدار حاکمان عباسی است، دو نوع جریان فکری در جامعه اسلامی ظهور کرد: یک جریان وارداتی تصوف بود که موجب پیدایش تفکرات افراطی و غلو در میان برخی شیعیان شد؛ به طوری که بعضی از آنها برای امام عصر خویش، قائل به مقام الوهیت شدند.
دوم، ظهور فرقه‌های انشعابی از پیکره جامعه تشیع. فرقه‌هایی که هم‌زمان با شهادت امام صادق«ع» و در آغاز امامت امام کاظم«ع» موجب بحران و حیرت در جامعه شیعه شدند، بدین قرارند:
۱ـ فطحیه: این گروه معتقدند امامت از امام صادق«ع» به فرزندش عبدالله بن افطح انتقال یافته است. عبدالله برادر تنی اسماعیل و بزرگترین اولاد آن حضرت بود. اینان برای اثبات عقیده خود به این کلام استدلال نمودند که امامت حق فرزند بزرگتر امام است. این نوع تفکر در آغاز در مدینه و کوفه رواج یافت ولی کم اطلاعی عبدالله از احکام دین و مرگ زودرس او موجب تضعیف فرقه و رویگردانی بیشتر شیعیان از آن شد.(۸)
۲ـ اسماعیلیه: این گروه معتقدند امام پس از امام صادق«ع» فرزندش اسماعیل است و منکر مرگ اسماعیل در زمان حیات پدرش هستند و باور دارند او نمرده و نمی‌میرد تا اینکه به سلطنت برسد. منابع موثق تاریخی این عقیده را تأیید نمی‌کنند و مورخان اتفاق نظر دارند که اسماعیل در زمان حیات امام صادق«ع» از دنیا رفته است.(۹)
۳ـ ناووسیه: این گروه معتقدند امام جعفر صادق«ع» زنده است و او قائم مهدی است که به زودی قیام خواهد کرد. این افراد را از این جهت «ناووسیه» می‌گویند؛ چون رئیس‌شان فردی به نام «عجلان بن ناووس» از مردم بصره بود.
۴ـ پیروان محمد بن جعفر دیباج: آنان به امامت محمد فرزند امام صادق«ع» معتقد بودند، ولی به علت نپذیرفتن این ادعا از سوی خود محمد، این فکر به سرعت از بین رفت.
چون امام کاظم«ع» ‌در آغاز امامت در تقیه‌ای شدید به سر می‌برد، این فرقه‌ها برای مدت کوتاهی یکه‌سوار میدان بودند، ولی آن حضرت با برنامه‌ای تدریجی، ظرف چند ماه همه آنان را از عرصه حیات اجتماعی شیعه به حاشیه راند؛ به طوری که مذهب تشیع در پایان دوران امام کاظم«ع» با مرزبندی مشخص فکری، دچار کمترین آسیب‌ها و انحرافات باشد.(۱۰)

منحرف شدن یاران
از دیگر مشکلات حادّ عصر امام کاظم«ع» وجود یاران منحرف و همکاری بعضی از آنان با خلیفه وقت بود. زیاد بن ابی سلمه از یاران حضرت موسی ‌بن جعفر«ع» بود، ولی بدون اطلاع از آن حضرت در دستگاه خلافت عباسی مشغول به کار شد. روزی به محضر امام آمد. حضرت از وی پرسید: ای زیاد! آیا تو در امور دولتی اشتغال داری؟ جواب داد: آری! امام فرمود: چرا با حکومت ستمگران همکاری می‌کنی و به شغل آزاد نمی‌پردازی؟ زیاد گفت: سرورم! مخارج زندگی من زیاد است و هیچ‌گونه پشتوانه اقتصادی هم ندارم. درآمد من منحصر به همین شغل دولتی است. امام فرمود: ای زیاد! اگر از کوه بلندی سقوط کنم و بدنم قطعه قطعه شود، در نزد من بهتر است از اینکه با ستمگران همکاری کنم.(۱۱)
آن حضرت اگر احساس می‌کرد کسانی که وارد نظام حکومتی می‌شوند، نمی‌توانند به نفع اهل‌ حق و شیعیان عمل نمایند، آنان را از همکاری با طاغوت نهی کرده و از عواقب وخیم آن برحذر می‌داشت. هم‌‌چنین در زمان امامت آن حضرت تا آستانه شهادت، شاهد برخی انحراف یاران هستیم که نوع واکنش امام در برابر آنان چنین است:
۱ـ ‌انحراف ناشی از انباشت ثروت نزد برخی وکلا و نبود امام و وسوسه شدن آنان برای ایجاد جریان انحرافی واقفیه در اواخر حیات امام. این جریان ناشی از عوامل اقتصادی در مرکز جهان تشیع بود و امام با پیش‌بینی آن و آماده‌سازی خواص یارانش برای برخورد با آن کوشید تا آسیب‌ها را به حداقل برساند.
۲ـ انحراف‌‌های ناشی از دانش ناقص و ایمان افراطی. این جریان بیشتر از سوی آن دسته از شاگردان صورت می‌گرفت که حضور کمتری نزد امام داشتند و خیلی زود از مدینه دور شدند و تحت ‌تأثیر افکار انحرافی دیگر فرقه‌ها قرار گرفتند. امام کاظم«ع» در برابر این جریان‌های فکری انحرافی به شدت واکنش نشان می‌داد و حتی به لعن و نفرین منحرفان با هدف طرد آنان از جامعه شیعه و نابودی سریع آنان می‌پرداخت و با طرح موضوع ایمان عاریه‌ای منحرفان، به دفع شبهه از ذهنیت اجتماعی شیعیان اقدام می‌نمود.(۱۲)

فقها و علمای درباری
مهدی عباسی برای عیاشی‌ها و توجیه اعمال ناپسند خویش از دانشمندان سست ایمانی که شیفته مادیات بودند، استفاده می‌کرد. این دانشمندان غیرمتعهد، جایگاه والایی را که اسلام عرضه کرده بود، فراموش می‌کردند و پیشانی خود را در برابر خلفای پلید عباسی به خاک مذلت می‌ساییدند. این بود که به دور خلیفه وقت، هاله‌ای از قداست به وجود می‌آوردند و به مردم وانمود می‌کردند که خلفای عباسی تجسم‌بخش اراده خداوندی هستند و هرگز اشتباه نمی‌کنند.

مصداق‌سازی برای اهل‌بیت علیهم‌السلام
عباسیان با شعار «الرضا من آل‌محمد» روی کار آمدند و تلاش کردند برای حفظ منافع، خود را در مقام اهل‌بیت علیهم‌السلام مستحق حکومت نشان دهند. در زمان امامت امام کاظم«ع» شاهد گسترده‌ترین تلاش از سوی آنان در معرفی مصداق برای اهل‌بیت علیهم‌السلام هستیم. عنوان «فرزند رسول خدا» از افتخارات و فضایل بی‌شمار امامان معصوم علیهم‌السلام است. هارون برای ایجاد تردید در میان مردم نسبت به این منقبت به امام هفتم گفت:‌ چگونه به خود اجازه می‌دهید دیگران شما را به عنوان فرزند رسول خدا صدا کنند با آنکه شما فرزندان علی ‌بن ابی‌طالب هستید و تنها مادرتان فاطمه دختر پیامبر است و هر کس به جد پدری خویش منتسب است نه جد مادری!
امام فرمود: مرا از پاسخ آن معاف بدار. هارون اصرار کرد که باید پاسخ روشن و دلیل محکم قرآنی اقامه کنی. آن حضرت آیه «و من ذریه داوود و سلیمان و ایوب … و عیسی و الیاس کل من الصالحین»(۱۳) را تلاوت کرد. سپس خطاب به خلیفه فرمود: پدر عیسی کیست؟ هارون گفت: عیسی پدر نداشت. امام فرمود: آنگونه که عیسی از طریق مادرش به پیامبران نسبت داده می‌شود، ما نیز از طریق مادرمان حضرت فاطمه«س» به رسول خدا«ص» منتسب هستیم. آنگاه آیه مباهله را در این رابطه قرائت و تفسیر کرد که هارون جز تحسین آن حضرت چاره دیگری نداشت.(۱۴)

رهنمودهای نورانی
۱ـ پس از شهادت امام صادق«ع» با توجه به شرایط سختی که منصور دوانیقی برای جامعه شیعیان ایجاد نمود، امام کاظم«ع» با درایت و آگاهی کافی متوجه شد مبارزه علنی به صلاح شیعیان نیست؛ لذا برنامه‌های فرهنگی پدر بزرگوارش را ادامه داد و به تربیت شاگردان و گسترش علوم پرداخت.
۲ـ‌ حضرت موسی ‌بن جعفر«ع» به منظور مبارزه با حکومت جور بنی‌عباس، شیعیان را از همکاری با دستگاه حکومتی منع می‌کرد.
آن حضرت روزی به یکی از شیعیان به نام «صفوان بن مهران جمال» فرمود: ای صفوان! تمام کارهای تو نیکوست جز یک کار! صفوان گفت: ای فرزند پیامبر! آن چیست؟ امام فرمود: اینکه تو شترهایت را به هارون کرایه می‌دهی. صفوان گفت: آنها را برای تفریح و خوشگذرانی کرایه نداده‌ام، بلکه برای زیارت خانه خدا بوده و خودم هم به عنوان همراه نرفته‌ام، امام فرمود: آیا علاقمند هستی که هارون از سفر حج برگردد و پول تو را بپردازد؟ صفوان جواب داد: آری، امام فرمود: کسی که دوست دارد ستمگران زنده بمانند، در صف آنان است و کسی که در صف اینگونه افراد است، داخل جهنم می‌شود.(۱۵)
۳ـ مجاب کردن غرض‌ورزان و پاسخ کوبنده در برابر کج‌اندیشان از جمله راهکارهای امام کاظم«ع» در برخورد با آنان بود. یکی از این افراد دست‌نشانده «نفیع انصاری» بود. از آنجایی که وی کینۀ خاندان پیامبر«ص» را به دل داشت، تصمیم گرفت با برخوردی کوبنده شخصیت امام را خرد کند. روزی امام سوار بر مرکب بود، نفیع افسار اسب امام را گرفت و مغرورانه پرسید: تو کیستی؟ امام فرمود: اگر نسبم را می‌خواهی من فرزند رسول خدا«ص» هستم. اگر می‌خواهی بدانی اهل کجا هستم؟ اهل آن مکانی هستم که خداوند حج و زیارت آن را بر تو و بر همه مسلمانان واجب کرده است و اگر می‌خواهی شهرتم را بدانی از خاندانی هستم که خداوند درود فرستادن را بر آنان در هر نماز بر شما واجب گردانیده و اما اگر از روی فخرفروشی سؤال می‌کنی، به خدا سوگند! مشرکان قبیله من راضی نشدند که مسلمانان قبیله تو را در ردیف خود به شمار آورند. اکنون از جلو اسب من کنار برو و افسارش را رها کن. نفیع که تمام شخصیت و غرور خود را در توفان سهمگین کلام امام بر باد رفته می‌دید، در حالی که دستش می‌لرزید و چهره‌اش از شرمندگی قرمز شده بود، افسار اسب امام را رها کرد و به کنار رفت.(۱۶)
۴ـ ‌حضرت با اینکه بسیار صبور و بردبار بود و به خاطر فرو بردن خشم خود به «کاظم» معروف شده بود، اما به افراد جسوری که می‌خواستند به اربابان ستمگر خویش خدمتی کنند و پا را از گلیم خویش فراتر نهند و به حریم مقدس امامت و ولایت تعرض نمایند، هیچ‌گونه امان نمی‌داد و با اراده قاطع و باصلابت کامل برخورد می‌کرد.
۵- آن حضرت افزون بر تلاش‌ها و مقاومت‌هایی که در مقابل جباران و حاکمان ستمگر از خود نشان می‌داد، با صبر و بردباری تمام به منکرات و مفاسد اجتماعی توجه داشت و با شیوه‌های مناسب با آنها مقابله می‌کرد. یکی از بهترین نمونه‌های آن داستان «بشر بن حارث» است. وی فردی عیاش و گناهکار بود، اما رهنمودهای امام چنان در اعماق قلب او اثر نمود که بِشر برای همیشه توبه کرد و به مقامات عالی معنوی نایل گردید.
۶- استفاده از روش تقیه علیه حکومت: این شیوه در سازماندهی و حفظ یاران بسیار مؤثر بود و موجب می‌شد نیروها شناسایی نشوند و شیعیان به سازماندهی خود بپردازند تا در فرصت مناسب علیه حکومت مبارزه کنند.(۱۷) بدین سان حضرت به یاران خود دستور داد در بعضی موارد تقیه کنند. معمّر بن خلّاد که از یاران موسی ‌بن جعفر«ع» بود، از آن حضرت پرسید: چگونه باید در برابر حاکمان ستمگر ایستاد و از اسلام پاسداری کرد؟ امام در پاسخ از قول جدش امام باقر«ع» نقل کرد که می‌فرمود: رازداری و با پوشش عمل کردن از برنامه‌های دینی من و پدران من است. آنکه به تقیه عمل نمی‌کند، ایمان ندارد.(۱۸)

فرجام سخن
هارون‌الرشید که نمی‌توانست وجود حضرت موسی ‌بن ‌جعفر«ع» را تحمل کند، آن بزرگوار را دستگیر و برای همیشه زندانی کرد. امام به مدت یک سال در زندان بصره بود و هارون به حاکم بصره (عیسی بن جعفر) نامه نوشت تا آن حضرت را به قتل برساند، اما او در جواب خلیفه نوشت من در این مدت از موسی بن جعفر«ع» چیزی جز عبادت و بندگی ندیده‌ام؛ لذا اگر او را از من تحویل نگیری، آزادش می‌کنم. هارون‌الرشید امام را از بصره به بغداد منتقل کرد و به فضل ‌بن ربیع سپرد و از او خواست آن حضرت را به قتل برساند، اما او حاضر به انجام این کار نشد. پس از آن، امام را به فضل ‌بن یحیی (وزیر هارون‌الرشید) تحویل دادند، اما او هم امام را احترام نمود و موجبات آسایش آن حضرت را فراهم کرد.
وقتی گزارش برخورد خوب فضل را به هارون دادند، سخت خشمگین شد و برای فرونشاندن خشم خود صد ضربه شلاق به وی زد و دستور داد امام را به زندان سندی بن شاهک بیندازند. یحیی بن خالد از سرپیچی پسرش (فضل بن یحیی) نزد خلیفه عذرخواهی کرد و به وی قول داد کار او را یکسره کند. او به بهانه‌ای به بغداد سفر کرد و به سندی بن شاهک دستور داد امام شیعیان را به قتل برساند.
در رابطه با شهادت امام کاظم«ع» قول مشهور آن است که حضرت را با زهر مسموم کردند، اما در نقل دیگری آمده است که سندی بن شاهک و چند نفر دیگر، آن امام بزرگوار را در میان فرشی پیچیده و چنان بر پیکر مطهرش فشار وارد آوردند تا به فوز شهادت نایل آمد. این واقعه جانگداز بنا بر قول مشهور ۲۵ رجب المرجب سال ۱۸۳ هـ.ق واقع شد.(۱۹)

پی‌نوشت‌ها
۱ـ حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم‌السلام، رسول جعفریان، صص ۳۷۷ـ۳۷۶٫
۲ـ‌ الارشاد فی معرفه حجج الله علی‌العباد، شیخ مفید، ج ۲، ص ۵۶۴٫
۳ـ تاریخ شیعه، محمدحسین مظفر، ترجمه سیدمحمدباقر حجتی، صص ۱۰۴ـ۱۰۳٫
۴ـ فرق الشیعه، حسن بن موسی نوبختی، صص ۷۸ـ۷۴٫
۵ـ حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ص ۴۱۳٫
۶ـ اصول کافی، محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، ج ۱، ص ۱۲۵٫
۷ـ الاحتجاج، طبرسی، ج ۲، ص ۱۵۷٫
۸ـ الملل و النحل، شهرستانی، ج ۱، ص ۲۷۴٫
۹ـ تحلیلی از زندگانی امام کاظم«ع»، محمدباقر شریف قرشی، ج ۱، صص ۲۲۵ـ۲۲۴٫
۱۰ـ آیین برنامه‌سازی زندگی امام موسی کاظم«ع»، محمد رضایی آدریانی، صص ۱۹۴ و ۲۱۸٫
۱۱ـ اصول کافی، ج ۵، ص ۱۰۱٫
۱۲ـ مأخذ قبل، صص ۲۲۰ـ۲۱۹٫
۱۳ـ انعام، ۸۵ـ۸۴٫
۱۴ـ بحارالانوار، ج ۴۸، ص ۱۲۸٫
۱۵ـ مناقب آل ابی‌طالب«ع» علی بن شهر آشوب مازندرانی، ج ۳، ص ۴۳۱٫
۱۶ـ تحف‌العقول، حسن به شعبه‌ حرّانی، ص ۳۰۴٫
۱۷ـ الخرائج و الحرایج، قطب‌الدین راوندی، ص ۲۹۷٫
۱۸ـ‌ وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، محمدبن حسن حرّ عاملی، ج ۱۶، ص ۲۰۴٫
۱۹ـ اعیان الشیعه، سیدمحسن امین، ج ۲، ص ۵٫

سوتیتر:
۱٫
‌حضرت با اینکه بسیار صبور و بردبار بود و به خاطر فرو بردن خشم خود به «کاظم» معروف شده بود، اما به افراد جسوری که می‌خواستند به اربابان ستمگر خویش خدمتی کنند و پا را از گلیم خویش فراتر نهند و به حریم مقدس امامت و ولایت تعرض نمایند، هیچ‌گونه امان نمی‌داد و با اراده قاطع و باصلابت کامل برخورد می‌کرد

۲٫
حضرت موسی ‌بن جعفر(ع) دوران امامت خویش را در درون دو زندان سپری کردند: یکی زندانِ خانه‌شان بود که آن حضرت به علت بیم از آسیب بنی‌عباس همواره به دور از مردم در خانه به سر می‌بردند و دیگری زندان حاکمان بنی‌عباس که تاریک و ظلمانی بود و زندانبان‌ها آنچنان عرصه را بر ایشان تنگ کردند که راویان به هنگام روایت از امام، نمی‌توانستند صریحاً نام آن حضرت را یاد کنند

۳٫
امام کاظم(ع) افزون بر تلاش‌ها و مقاومت‌هایی که در مقابل جباران و حاکمان ستمگر از خود نشان می‌داد، با صبر و بردباری تمام به منکرات و مفاسد اجتماعی توجه داشت و با شیوه‌های مناسب با آنها مقابله می‌کرد. یکی از بهترین نمونه‌های آن داستان «بِشر بن حارث» است. وی فردی عیاش و گناهکار بود، اما رهنمودهای امام چنان در اعماق قلب او اثر نمود که بِشر برای همیشه توبه کرد و به مقامات عالی و معنوی نایل گردید

«بررسی تحولات سیاسی لبنان، و نا آرامی‌های منطقه، در گفت‌و‌گو با دکتر سعدالله زارعی»
اشاره:
انتخاب رئیس جمهور جدید در لبنان پس از یک وقفۀ طولانی و شکست‌های متوالی گروه تکفیری داعش در عراق و سوریه و همچنین نقش روسیه در سوریه و نیز گرفتار شدن عربستان در باتلاق خود ساخته در یمن، موجب شد که به سراغ جناب آقای دکتر سعدالله زارعی کارشناس ارشد منطقه خاورمیانه رفته و نظر ایشان را در رابطه با مسائل یاد شده جویا شویم. با تشکر از جناب آقای دکتر زارعی، ماحاصل این گفت‌و گو، تقدیم خوانندگان عزیز می‌گردد.
* به عنوان اولین سئوال اجازه بفرمایید از اوضاع سیاسی لبنان شروع کنیم. اتفاق جدیدی که الآن در لبنان رخ داده است و رئیس جمهوری میشل‌عون و بعد هم نخست وزیری سعد حریری. ارزیابی شما از تهدید‌ها و فرصت‌هایی که به وجود آمده چیست؟ ضمن آنکه به پیامدهای این دو انتخاب نیز اشاره بفرمایید.
قبل از این که به شرایطی که منجر به انتخاب آقای میشل‌عون به عنوان رئیس جمهور جدید لبنان شد بپردازم، لازم است توضیحی در مورد ساختار و وضعیت لبنان بدهم. گرچه احتمال می‌دهم به واسطه‌ علاقه‌ای که ما ایرانی‌ها به لبنان داریم، خوانندگان محترم مجله‌ وزین پاسدار اسلام ازاین توضیحات بی‌نیاز باشند.
لبنان کشوری است با مساحت حدود ده‌هزار کیلومتر مربع و جمعیتی در حدود چهار میلیون نفر، که در سواحل مدیترانه قرار گرفته و دارای موقعیت، شرایط و آب و هوای مدیترانه‌ای است. دست کم چهار مذهب در لبنان دارای موقعیت‌های قابل توجه هستند. مسیحی‌ها، اهل سنت، شیعیان و دروزی‌ها، که هر کدام، بخشی از جمعیت و ساختارهای رسمی و نیمه رسمی و غیر رسمی لبنان را به خودشان اختصاص داده‌اند. از نظر جمعیتی، لبنان دارای یک جمعیت بزرگ خارج از مرز است. یعنی دست‌کم سه برابر تعدادی که در درون جغرافیای ده هزار کیلومتر مربعی لبنان سکونت دارند، در خارج از مرزهای لبنان زندگی می‌کنند. یعنی یک چیزی حدود دوازده میلیون نفر در خارج از مرز که بخش زیادی از این‌ها در آمریکای لاتین هستند، بخشی در کشورهای عربی و در کشورهای مختلف پراکنده هستند و همه‌ آن‌ها حس لبنانی خودشان را کاملاً حفظ کرده‌اند و الآن هم بخشی از آن‌ها که اساساً جلای وطن کرده‌اند، اما علقه‌های خودشان را عمدتاً حفظ کرده‌اند. لذا وقتی مشکلی برای لبنان پیش می‌آید لبنانی‌های خارج از مرز، بسیج می‌شوند تا مشکل لبنان را حل بکنند. پس به یک اعتبار، لبنان دارای یک جمعیت شانزده میلیونی است. چهار میلیون در داخل مرز است و حدود دوازده میلیون در خارج از مرزها به سر می‌برند. در درون لبنان اکثریت با شیعیان است که البته ناگفته نماند سال‌ها، بلکه ده‌ها سال است که در لبنان هیچ سرشماری معتبری صورت نگرفته اما بر اساس بررسی‌هایی که حدود ده یا دوازده سال قبل روزنامه «السفیر» که معتبرترین رسانه‌ لبنانی به حساب می‌آید انجام داد، اعلام کرد که در حدود سی و پنج درصد از جمعیت لبنان را شیعیان تشکیل می‌دهند. و جمعیت مسیحی‌های لبنان حدود بیست و نه درصد، و اهل سنت لبنان حدود بیست و دو تا بیست و پنج درصد و جمعیت درروزی‌ها هم هفت درصد هستند. ساختار سیاسی در لبنان به این صورت تنظیم شده است که من نمی‌دانم این‌ها را بگویم یا نگویم.
*اتفاقاً این اطلاعات نسبی در مورد لبنان برای خوانندگان محترم حتماً مفید خواهد بود. قضایای لبنان در جمهوری اسلامی همیشه مورد اعتنا بوده است. به‌خصوص بحث حزب‌الله و ارادتی که آنان به مقام معظم رهبری و انقلاب‌اسلامی دارند.
لبنان در سال ۱۹۲۴ مستقل شده، و پیش از آن تحت قیمومیت فرانسه بوده و فرانسوی‌ها آمدند و یک سیستم مسیحی محوری را برای لبنان تعریف کردند. بر اساس قانون اساسی که در سال ۱۹۲۴ به تصویب رسید، پست ریاست جمهوری و پست نخست وزیری و پست فرماندهی ارتش و فرماندهیِ دستگاه‌های امنیتی و بسیاری دیگر از پست‌ها را برای «مسیحی‌های مارونی» تثبیت کردند. که این مسئله سبب بروز مناقشات بسیار زیادی شد و در نهایت این ساختار، درگیری‌ها و جنگ‌های داخلی را در درون لبنان پدید آورد که پانزده سال به درازا کشید. این تنش‌ها از سال ۱۹۷۵ شروع شد و در نهایت موجب شد که گروه‌های داخلی لبنان با هم به یک توافقی دست پیدا بکنند که این توافق با پادرمیانی اتحادیه‌ عرب صورت گرفت و معروف شد به «پیمان طائف». بر اساس «پیمان طائف» تجدید نظری در پست‌های لبنان به وجود آمد و پست ریاست جمهوری به «مارونی‌ها» داده شد و فرمانده کل قوا یا فرمانده ارتش به مسیحی‌ها داده شد و در حدود پنجاه درصد از کرسی‌های پارلمان و پنجاه درصد از کرسی‌های دولت به مسیحی‌ها اختصاص پیدا کرد و پست نخست وزیری که در عمل مهم‌ترین پست اجرایی لبنان به حساب می‌آید به «اهل سنت» داده شد. به همراه تقریباً کمتر از یک چهارم کابینه و کمتر از یک چهارم پارلمان. و کمتر ار از یک چهارم پست ریاست مجلس و کمتر از یک چهارم دولت هم به «شیعیان» سپرده شد که الآن دموکراسی لبنان به شدت تحت تأثیر این پیمان قرار دارد. و در واقع پیمان طائف سبب شده است که میزان آراء، تأثیر عمده‌ای در وضع سیاسی لبنان ایجاد ننماید. انتخابات بیشتر یک رقابت «درون قومی» است تا انتخابات ملی. به این معنا که مثلاً شیعیان با هم باید رقابت بکنند برای آن پست معینی که در پارلمان برایشان گذاشته شده است و همچنین مسیحی‌ها و سنی‌ها باید در درون خودشان رقابت بکنند. رقابت، رقابت ملی نیست. رقابت مسلمان و مسیحی نیست، رقابت شیعه و سنی نیست و لذا می‌بینیم که یک نماینده‌ای در پارلمان لبنان تنها با دو هزار رأی مثلاً از هرمل انتخاب شده است و رأی مسیحی‌های هرمل را دارد و در بعلبک نماینده‌ای با صد و سی هزار رأی در پارلمان حضور پیدا می‌کند بنابراین یک نفر می‌تواند در هرمل با دو هزار رأی انتخاب شود در حالی که دو هزار رأی در بعلبک اساساً امکان پیروزی به کسی نمی‌دهد. پس رقابت یک رقابت درون طایفه‌ای است. در بعلبک کاندیدای امل و حزب‌الله باید با هم رقابت بکنند.
*الآن وضعیتی که در لبنان پیش آمده به نظر می رسد با رییس جمهوری میشل عون به انسجام رسیده است. نظر شما چیست؟
در لبنان یک مسئله‌ای که وجود دارد این است که رئیس جمهور را بایستی پارلمان انتخاب کند. رئیس جمهور منتخب مستقیم مردم نیست و لذا وقتی که دوره‌ یک ریاست جمهوری که هفت سال است به پایان می‌رسد پارلمان بایستی مجدداً اقدام به انتخاب رئیس جمهور کند و از آن‌جایی که در اولین وضعیت، بایستی دو سوم آراء پارلمان را به دست بیاورد، در مواقعی که کم هم نیستند، اختلاف بین فراکسیون‌های مختلف پیش می‌آید و امکان انتخاب رئیس‌جمهور از بین می‌رود و لذا ما همیشه شاهد بوده‌ایم که در پایان دوره‌ ریاست جمهوری فردی، اولاً پارلمان آمده یکی دو سال تمدید کرده است و ثانیاً تا انتخاب رئیس‌جمهور بعدی مدتی طول کشیده است. مثلاً از پایان دوره‌ قانونی ریاست جمهوریِ میشل سلیمان تا امروز که آقای عون انتخاب شده است چهار سال‌و‌نیم می‌گذرد دو سال از این دوره را پارلمان ریاست جمهوری آقای سلیمان را تمدید کرده و دو سال و نیم هم لبنان فاقد رئیس جمهور بوده است، و این بر می‌گردد به این که رئیس‌جمهور، منتخب مجلسی است که در آن مجلس، فراکسیون‌های مختلفی حضور دارند.
*اکثریت پارلمان در انتخاب رئیس جمهور نقش دارند؟
بله، رئیس جمهور باید دو سوم آراء را بیاورد. البته اگر یک بار در مجلس رقابت شد و هیچ‌کدام از کاندیداها نتوانستند دو سوم رأی را بیاورند، بار دوم رأی‌گیری می‌شود این بار اکثریت نسبی ملاک است.
* آیا انتخاب میشل عون به نفع جریان مقاومت است؟
بله آقای میشل‌عون و جریان مقابل این‌ها، جریان هشت‌مارس یا هشت آزار است، هشت‌مارس و چهارده مارس برمی‌گردد به اردوکشی‌هایی که بعد از ترور سید‌الحریری که در سال ۱۳۸۳ پیش آمد. ترور در بهمن ۸۳ بود. یک اردوکشی شد، عده‌ای عده‌ای دیگر را متهم کردند. مخالفین، حزب‌الله و سوریه را متهم می‌کردند. جریانی درست کردند، تجمعی برپا کردند که آن تجمع در روز ۱۴ مارس بود به خاطر این، اسم این‌ها شد گروه ۱۴ مارس یا آزار به قول لبنانی‌ها. قبل از آن، موقعی که بوی توطئه به مشام رسید، حزب‌الله و همین گروه آقای عون علیه ترور حریری تجمعی کردند این تجمع در روز هشت مارس بود لذا شد دو گروه چهارده و هشت مارس و تا امروز هم این اصطلاح استمرار پیدا کرده است. وقتی که بنا بود جایگزینی برای آقای میشل سلیمان تعیین شود حزب‌الله اعلام کرد که کاندیدای ما آقای میشل عون است. این نکته را باز باید توجه داشته باشیم که الزاماً باید رئیس جمهور مسیحی باشد و از نظر حزب‌الله، باید از بین شخصیت‌های مسیحی، کسی که با حزب‌الله انس بیشتری دارد و قابل اعتمادتر است انتخاب شود و ضمناً امکان انتخاب هم برایشان وجود داشته باشد. طبیعتاً حزب‌الله هر شخصیت لبنانی را برای این که صد در صد مورد قبولش هم باشد نمی‌تواند کاندیدا بکند. کاندیدا بایستی این توانایی را داشته باشد که بتواند رأی طایفه‌ مسیحی را لااقل با خودش داشته باشد. لذا حزب‌الله از اول اعلام کرد که کاندیدای ما آقای میشل‌عون است و میشل‌عون هم انصافاً یک شخصیت مقاومت محسوب می‌شود. همچنان که در جریان جنگ ۳۳روزه‌ لبنان که حدود یک میلیون شیعه‌ لبنانی از سور و زاهیه و از مناطق دیگر آواره شدند، آقای عون در طول چند ماه از این یک میلیون نفر با کرامت و بزرگواری پذیرایی کرد. جا داد، غذا داد، امکانات داد و پشتیبانی کرد. لذا عون یک شخصیت مقاومت به حساب می‌آید و این که بعد از حدود دو سال از این بگومگوها وقتی که طرف مقابل می‌آید و پای ریاست جمهوری آقای عون امضاء می‌زند معنایش این است که حزب‌الله لبنان توانسته عملاً کاندیدای خودش را به ریاست جمهوری برساند.
*و نقش سعد حریری به عنوان نخست وزیر؟
اساساً حریری دچار یک بحران سیاسی و به تعبیری دچار یک نوع تعارض و چالش شد. چالش آقای حریری چند جنبه داشت یک جنبه‌اش این بود که بالاخره حزب‌الله در لبنان، یک گروه محبوب و مقدس محسوب می‌شود. نه فقط بین شیعه‌ها و نه فقط بین مسلمان‌ها و نه فقط بین آدم‌های متدین، بلکه هر کسی که نمی‌خواهد لبنان تحت اشغال اسرائیل باشد به حزبالله به عنوان تنها تکیه‌گاه نگاه می‌کند. تکیه‌گاهی که می‌تواند مانع اشغال لبنان توسط هر قدرت دیگری شود. این برای حزب‌الله موقعیت فوق‌العاده‌ای به همراه آورده است آن‌هم در کشوری که همین نسل کنونی شاهد هستند که هجده سال این لبنان تحت اشغال نظامی اسرائیل بود. یعنی از سال ۱۹۸۲ که اسرائیل تا بیروت وتا همین هرمل آمد، این اشغال ادامه پیدا کرد تا سال ۲۰۰۰ که کاملاً از لبنان رفتند. هجده سال لبنان تحت اشغال بوده است. مردم، اشغال کشورشان را نمی‌پسندند و حزب‌الله را مظهر آزاد‌سازی لبنان می‌دانند و معتقد هستند تا حزب الله هست، اسرائیل جرأت حمله به لبنان را پیدا نمی‌کند. حالا آقای حریری آمده با این بازوی قدرتمند امنیت بخش لبنانی، در افتاده است! این برایش افت موقعیت ایجاد می‌کند. چالش دیگرش این است که آقای حریری باید بداند که لبنان همسایه‌ عربستان نیست و همسایه‌ سوریه است. واقعیت میدانی لبنان را در نهایت سعودی‌ها نمی‌توانند رقم بزنند. وقتی آقای حریری شعله‌ چالش با سوریه را بالا می‌کشد باید بداند که سعودی‌ها نمی‌توانند به او کمک بکنند و ناچار است که شرایط را رها بکند.
* در مورد مسئله‌ سوریه لطفاً به نقش روسیه در قضایای سوریه قدری بپردازید. اساساً روسیه چه نفعی از حضور در سوریه می‌برد آیا بحث اتحاد و بحث‌های همگرا بودن با نقش جمهوری اسلامی است؟ یا این که نه واقعاً روسیه بی‌جهت وارد بحث سوریه نمی‌شود و دنبال منافع خودش است؟ و بعد از نقش روسیه برسیم به نقش آمریکا. یعنی این توازنی که آمریکا سعی می‌کند در جهت منافع خودش ایجاد نماید به چه سمتی خواهد رفت؟
این سوال خیلی سوال مهمی است. در ایران هم این سوال خیلی گسترده و مکرر و مداوم پرسیده می‌شود که به نظر من یک مقداری‌اش کنجکاوی پژوهشگرانه است که مثلاً وقتی با دوستان مطبوعاتی مواجه می‌شویم نوعاً از این منظر و زاویه سوال می‌کنند. یک زاویه دیگر هم هست، که آن‌هم دامن زده به این سوال، دستگاه‌ها و جریاناتی در کشور هستند که اولویتشان رابطه با غرب و به خصوص با اروپا است و رابطه‌ نزدیک ایران و روسیه را یک مانع مهم و عمده در مسیر تحقق این استراتژی می‌دانند و لذا دائماً اِنقلت می‌زنند که آیا به روسیه می‌شود اعتماد کرد؟ آیا روسیه توانایی حمایت از ما را دارد؟ آیا روسیه با هدف خیرخواهانه حرکت می‌کند؟یا منفعت‌طلبانه جلو می‌آید؟ آیا روس‌ها در صدد بازسازی امپراتوری خودشان نیستند؟ اگر هستند آیا این بازسازی و احیاء ابرقدرت شرق با منافع ملی ما منافات ندارد؟ و آیا رابطه‌ ما با روسیه، سبب حساسیت دیگران نمی‌شود؟ دشمنی دیگران را برنمی‌انگیزد؟ آیا حاصل جمع دشمنی دیگران کمتر از نتیجه‌ دوستی روسیه است؟ اگر کفه‌ دشمنی‌ها سنگین‌تر از دوستی است، بنابر این ما داریم برخلاف منافع ملی مان حرکت می‌کنیم. این سوالات را در بخشی از جریانات جمهوری اسلامی می‌شنویم و زیاد است. لذا به نظر من پاسخ به این سوال اهمیت خاصی دارد. اگر روسیه الآن در سوریه هست، این بنا به درخواست ما انجام شده است. یعنی ما درخواست کردیم. ما تشخیص دادیم که روسیه در سوریه نقش قوی‌تری بر عهده بگیرد. حتی درباره‌ عراق هم ما بی‌میل نیستیم که روس‌ها نقشی را به عهده بگیرند کما این‌که اخیراً در عملیاتی که علیه داعش در غرب استان موصل داشتیم روس‌ها ورود کردند و هواپیماهای روسیه از سوریه آمدند و در خاک عراق در منطقه‌ تل‌عفر یک ستون نظامی داعشی‌ها را بمباران کردند. بنابراین، ما بی‌میل نیستیم که روس‌ها در عراق هم نقشی را بر عهده بگیرند. آیا ما هوشمندانه با یک جمع‌بندی ارائه شده این درخواست را مطرح کردیم؟ بله ما تردیدی نداریم که سوریه، ایران را با هیچ کشور دیگری عوض نمی‌کند و کاری که ایران برای سوریه می‌کند و انجام می‌دهد هیچ کشور دیگری از جمله روسیه نمی‌تواند انجام بدهد. بنابراین ما اتصال روسیه به سوریه را سبب تقویت دولت سوریه‌ای می‌دانیم که این دولت در آینده هم اولویت روابط‌اش با ایران حفظ می‌شود. اگرچه بعضی‌ها در وزارت خارجه مدعی هستند که سوریه‌ بعد از جنگ به دلار احتیاج دارد و ما چون توان تأمین نیازهای ارزی سوریه را نداریم و روسیه این توانایی را دارد، بنابراین سوریه به سمت روسیه کشیده می‌شود. ولی واقعیت این است که حتی اگر سوریه بتواند دلارها یا روبل روسیه را برای بازسازی، جلب بکند که ما هم مایل هستیم هر کشوری در این بازسازی شرکت بکند این باز خارج از چهارچوب توافق و استراتژی جمهوری اسلامی نیست. من خیلی راحت به شما عرض بکنم که رهبر معظم انقلاب نشان دادند که توانایی مدیریتی این طور صحنه‌ها را دارند. چگونه توانایی رهبری دارد که عراق را از اشغال آمریکا خارج بکنند. در عین حال وقتی عراق خارج شد مجدداً به دست گروه‌های تروریستی نیفتد و دولت آقای مالکی یا عبادی یا جعفری بیاید اداره‌ امور را بر عهده بگیرد بنابراین توانایی رهبری معظم وجمهوری اسلامی ایران برای مدیریت صحنه وجود دارد و ما معتقد هستیم که متحدین ما به دلایل متعدد، آینده‌ خودشان را در گرو حفظ رابطه قوی با جمهوری اسلامی می‌بینند که این اظهارنظرها از طرف مقامات سوری هم ابراز شده است. همین الآن روس‌ها وقتی که با دولت سوریه وارد بحث می‌شوند، دولت سوریه مایل است که این بحث‌ها از طریق ایران انجام شود. حتی اظهار کردند که شما وارد صحبت شوید با روس‌ها و روس‌ها در چهارچوب توافق با ایران وارد عمل شوند.
*یعنی تعیین خط مشی بوسیله ایران صورت پذیرد؟
بله این نشان می‌دهد که ما می‌توانیم این اطمینان خاطر را داشته باشیم که روند حاکمیت در سوریه پشت به ایران حرکت نمی‌کند ولو این که گوشه چشمی هم به جاهای دیگر داشته باشد که ما هم نمی‌خواهیم سوریه یک کشور ایزوله در رابطه با ایران باشد یعنی فقط با ما رابطه داشته باشد ما هیچ‌کدام از دوستانمان را منع نمی‌کنیم از این که حتی با رقبایمان روابط داشته باشند.
*روسیه این وسط به چه منافعی می‌رسد؟!
روسیه این‌جا دو نگاه دارد. دو توقع دارد. یک نگاه، نگاه به امنیت خودش است. یک نگاه هم نگاه به موقعیت آینده‌ روسیه است. روس‌ها هیچ‌گاه در منطقه‌ خاورمیانه دارای موقعیت ممتازی نبوده‌اند. شما نگاه کنید، در دوره‌ حکومت تزارها، وصیت نامه‌ای که نقل می‌شود که پترکبیر وصیت نامه‌ای داشته و توصیه کرده قانون اساسی‌شان که آب‌های آزاد داشته باشید. که منظور از آب‌های آزاد آب‌های مدیترانه و خلیج‌فارس بوده و تا بعد از دوره کمونیست‌ها. همیشه این ضعف را روس‌ها داشته‌اند که با خاورمیانه ارتباط محکمی نداشته‌اند. بله دولت‌های خیلی ضعیفی با روس‌ها کار می‌کردند مثل یمن جنوبی. اما هیچ‌گاه روس‌ها یک موقعیت حسابی در این‌جا نداشتند. امروز روسیه از آن لاک خارج شده است. البته این خروج نه از لاک دوره‌ تزارهاست و نه از لاک دوره‌ کمونیست ها. یک وضعیت متعاملی هم در منطقه پیش آمده است. روسیه دنبال این است که در یک روابط تعاملی با کشورهای منطقه بتواند منافع ملی خودش را در این حوزه پوشش بدهد، اما نه منافعی به شکلی که تزارها دنبال می‌کردند و حتی کمونیست‌ها دنبال می‌کردند که سیطره‌ فیزیکی بر یک کشور یا چند کشور داشته باشد. در یک فضای تعاملی مثل آن چیزی که در شانگهای الآن در جریان است پیمان شانگهای که فعلاً ایران عضو ناظر این پیمان است و قرار است به زودی به عنوان عضو دائم و ثابت تبدیل شود. این یک مسئله است. مسئله‌ اول از نگاه ایجابی و از نگاه موقعیتی روس‌ها دنبال به دست آوردن موقعیت‌های مناسب همکاری در منطقه هستند.
*حتی با حضور نظامی؟!
نه. روس‌ها به حضور نظامی تأکیدی ندارند منتها اگر جایی درخواست نظامی صورت بگیرد روس‌ها آمادگی دارند که پاسخ بدهند به این درخواست که همین ماجرای سوریه این را نشان می‌دهد که بحث روابط روسیه با منطقه چند لایه است دارای ابعاد مختلف است و حوزه امنیت را هم پوشش می‌دهد.
*آیا این درخواست جمهوری اسلامی به طور شفاف در رسانه‌های بین‌المللی مطرح می‌شود؟
درباره‌ روابط ایران و روسیه مقالات بسیار زیادی منتشر شده است. در ایران هم زیاد صحبت شده در غرب و در خود روسیه زیاد صحبت شده است و غربی‌ها با حساسیت به این مسئله نگاه می‌کنند ولی هنوز بخش زیادی از گفت‌وگوهای ایران و روسیه بیان نشده و به تعبیری «راز آلود» باقی مانده است. منتها من آن دوم را هم عرض می‌کنم. دوم از یک نگاه سلبی است که روس‌ها به تعبیر دیگری از حوزه امنیتی ورود پیدا کرده‌اند. روس‌ها تجربه‌ تلخی در بحث تروریسم دارند. شما می‌دانید قبل از این‌که منطقه با این مقوله درگیر شود روس‌ها درگیر بودند ماجراهایی که در چچن، انگوش و تاتارستان داشتند در حوزه‌ قفقاز به‌طور کلی تروریست تا پشت دیواره‌های مسکو و حتی در داخل مسکو ورود کرد. آن ماجرای سالن اُپرا و کشته شدن صدها نفر در آن ماجرا این‌ها همه‌اش حوادثی بود که پشتش جریانات افراطی مذهبی قرار داشتند و لذا روسیه به‌شدت در حوزه‌ امنیتی خودش را در معرض آسیب جریانی می‌بیند که امروز آمده بخش‌های زیادی از سوریه را گرفته است. بخش‌هایی از عراق را گرفته است و در جاهای دیگر هم جولان می‌دهد و آشکارا هم از طرف آمریکا و هم از طرف دولت‌هایی مثل دولت عربستان حمایت می‌شود. یک مسئله‌ای را روسیه برای خودش مفروض گرفته و آن‌که به نظر من هم این فرض، فرض درستی است و آن هم این است که آمریکایی‌ها و انگلیسی‌ها و فرانسوی‌ها و آلمان‌ها دنبال این هستند که موقعیت روسیه را هم در داخل و هم در خارج تضعیف بکنند و لذا روسیه احساس می‌کند کشورهایی در کمین به هم ریختن وضعیت روسیه هستند. به خاطر این مسائل روس‌ها می‌گویند ما اگر بتوانیم تروریسم را در خارج از مرزهای خودمان مهار بکنیم این بهتر از این است که ما با تروریسم در داخل مرزها و در درون کشور مواجه شویم.
* این وسط الآن آمریکا دنبال چیست که نقش روسیه را کمرنگ بکند یا به همان توازن بخواهد برسد؟
آمریکایی‌ها مداخله‌ مستقل ترکیه در منطقه را طبیعتاً نمی‌پسندند. بله اگر که روس‌ها و آمریکایی‌ها در چهارچوب یک توافق قرار می‌گرفتند و همین نقش امروز را روس‌ها با توافق آمریکایی‌ها انجام می‌دادند این برای آمریکایی‌ها خیلی مطلوب بود و خیلی این را تبلیغ می‌کردند اما چون امروز این نقش که یک نقش حمایتی در واقع است از جریاناتی که در نقطه مقابل تروریسم هستند در یک چهارچوب تعاملی با جمهوری اسلامی دارد صورت می‌گیرد این از نظر آمریکایی‌ها یک مسئله‌ای است که در واقع بسیار بد هست و به ضرر کشورهای منطقه است، ادبیاتی که آمریکایی‌ها معمولا دارند بر بحث روسیه. به نظر من روس‌ها در یک چهارچوب نسبتاً متوازنی در چالش‌های منطقه‌ای نقش آفرینی می‌کنند و ایران هم چنین نقش آفرینی را خارج از منافع ملت‌های منطقه ارزیابی نمی‌کند.
*در خصوص وضعیت داعش در سوریه به خصوص جبهه‌النصره و فتح‌الشام، آینده‌ این‌ها را بعد از این دوران فترت و ضعف، به نظر شما آیا دوباره احیا خواهند شد و یا باید به صورت اقماری، از بین رفته حساب بکنیم؟
دو نکته به نظر می‌آید. یک نکته این است که این جریانات بنا بود که تبدیل شوند به یک قدرت رسمی پایدار و قابل توسعه یعنی از سوریه به عراق و از عراق به جاهای دیگر
* مدلی مثل حزب‌الله در لبنان که ایران دنبال کرد؟
نه. این‌ها دنبال حاکمیت بودند حزب‌الله هیچ وقت دنبال حاکمیت نبوده است، اما تکفیری ها دنبال به دست گرفتن حکومت و توسعه بودند یعنی از نظر آن‌ها سوریه یک «عمارت» است از آن خلافتی که حداقل باید کل کشورهای اسلامی را پوشش بدهد. بنابراین یک جریانی با یک تفکر جهانگرایی منتها در آن وجه که این‌ها برای رسیدن به این مسئله از هیچ ابزاری رویگردان نیستند و قرار بود رویگردان نباشند. این یک وجه است این وجه تقریباً باطل شده است. حداقل می‌توانیم بگوییم که تا مدت‌های مدید امکان اجرایی شدن پیدا نمی‌کند چون در برابر چنین چیزی یک جبهه و مواجهه بسیار گسترده و فراگیر وجود دارد. یعنی فقط ما محور مقاومت نیستیم که با تحقق چنین حاکمیت شرورانه‌ای مخالف هستیم بلکه حکومت‌های مستقری که به نام مسلمان در منطقه‌ ما وجود دارند این‌ها هم نمی‌خواهند تاج و تخت‌های خودشان را از دست بدهند و لذا آن‌ها هم با این که این‌جا یک خلافت به این معنا شکل بگیرد و بخواهد سایه‌اش را روی کل مناطق اسلامی توسعه بدهد با این مخالفت دارند. بنابراین می‌توانیم بگوییم که با شکست‌هایی که به داعش در عراق و سوریه وارد شد و همین‌طور با شکست‌هایی که به النصره و طیف‌های متصل به النصره وارد شد تا حد زیادی این که این‌ها بتوانند آن خلافت را محقق بکنند، این مسئله از بین رفته است.
*پس نتیجه میگیریم اهداف آنان هیچ‌گاه شدنی نیست؟
فعلاً شدنی نیست یعنی تا مدت‌های مدید. اما از آن‌جایی که تکفیری‌ها، چه داعش چه النصره چه احرار‌الشام و چه طیف‌های دیگری که اعلام موجودیت کرده‌اند، این‌ها از آن‌جایی که تا حدی از متن جوامع سنی تغذیه شده‌اند و بر اساس یک حس حقارت و انتقام‌جویی شکل گرفته‌اند، حتی وقتی که کلاً سرزمین‌های اشغالی را از دست بدهند و دیگر هیچ قطعه‌ای از عراق، و سوریه در دست این‌ها نباشد، تا بتوانند به کارهای خودشان ادامه می‌دهند. بنابراین تصور این که با آزاد سازی مثلاً موصل یا حلب یا رقعه ،ادلب و قنیطره، کلاً ریشه‌کن شوند، این تصور تصور درستی نیست. بله این‌ها از آن اقتدار خارج می‌شوند و ناچار هستند عملیات‌های بزرگ نظامی را رها کرده و به عملیات‌های پارتیزانی محدودتر روی بیاورند و به صورت یک تهدید پردامنه در مناطق مختلف حضور داشته باشند.
* در چه موقعیت مکانی؟
فرقی ندارد. درست مثل وضعیتی که القاعده همین الآن در جاهای مختلف دارد. یعنی بدون این‌که سرزمین خاص یا نقطه خاصی را به طور رسمی در اختیار داشته باشند، مثل یک ابر سیاه که جا به جا می‌شود. هرجا موقعیتی فراهم شد آن‌جا را مورد هدف قرار می‌دهند و ضمناً این نکته را هم در نظر داشته باشید که چنین جریاناتی می‌توانند توسط سرویس‌های اطلاعاتی و امنیتی شکار شوند و به عنوان بازوان اجرایی، نه به مفهوم این‌که سرویس‌های اطلاعاتی در صدد محو این‌ها باشند در واقع این‌ها به استخدام سازمان‌ها و جریاناتی که آن‌ها نمی‌توانند خودشان به صورت رسمی و علنی کاری را انجام بدهند این گروه‌ها طبیعتاً می‌توانند در آن‌جا حضور داشته باشند
*بحث تجزیه‌ سوریه از منظر سازمان ملل و خواب‌هایی که سازمان‌ملل و آمریکا دیده‌اند را چطور می‌بینید؟
از نظر سازمان ملل، سوریه یک کشور تجزیه شده است. کشوری که در بخشی از آن جبهه النصره در بخشی، کردها و در بخشی دولت و در بخشی، گروه‌های دیگر هستند. در این‌جا سازمان‌ملل بر اساس منشور و بر اساس رویه وظیفه دارند که در مقابل این تجزیه بایستند یعنی به رسمیت نشناسند و علیه وضع موجود در سوریه. اقدامی صورت بدهند. منتها از آن‌جایی که سازمان ملل و آن قدرت پشت این سازمان، سوریه را جزئی از مقاومت می‌داند و مقاومت را در نقطه‌ مقابل خودش ارزیابی می‌کند، آمده و صحبت از به رسمیت شناختن دولتی از معارضین می‌کند، که این در واقع یک اقدام خیانتکارانه از سوی سازمان ملل به حساب می‌آید. اما آیا سازمان ملل می‌تواند به این کار وجهه‌ حقوقی بدهد؟ نه. برای این‌که وجهه‌ حقوقی دادن به این مسئله به آن‌چه که دبیر کل مطرح کرده مستلزم تصویب در شورای امنیت است و چون شورای امنیت با حضور روس‌ها نمی‌تواند چنین چیزی را به تصویب برساند این صحبت‌ها در حد همین تریبون‌های غیر رسمی مطرح می‌شود. سازمان‌ملل بیش از این نمی‌تواند جلو بیاید. ولی همین‌قدر که در ادبیاتِ یک مقام رسمی سازمان ملل می‌پذیرد که دولتی در حلب تشکیل شود این یک مسئله‌ خطرناکی است. یک توجیهی است برای اقدامات تروریستی در حلب و در هر جای دیگری. ولی آیا سازمان ملل در عمل می‌تواند یک چنین چیزی را رسماً اعلام بکند؟ یعنی دولتی بیاید و بتواند پرچمش را در سازمان ملل بالا ببرد نه چنین چیزی امکان پذیر نیست.
*و در مورد یمن به عنوان آخرین سوال، این‌که مذاکرات پی‌در‌پی‌ که الآن دارد رخ می‌دهد و نقش خیانت‌باری که عربستان همچنان دنبال می‌کند. از ادامه‌ این مذاکرات و پس از بحث یمن یک اشاره‌ای هم به وضعیت عربستان داشته باشید و این‌که واقعاً چرا عربستان نقشش این‌قدر در معادلات خاورمیانه‌ای در حمایت از داعش در بمباران یمن برجسته شد؟
در بحث مذاکرات، دو سه نوع مذاکرات در جریان است. یک مذاکرات، مذاکراتی است که یمنی‌ها با هم دارند که بخشی از آن آشکار و بخش دیگر آن، غیر آشکار است. طیف‌های مختلف با هم در ارتباط هستند گفت‌وگوهایی دارند و گفت‌وگوهای غیر رسمی و واسطه‌ای که امروز عزمش بیشتر از گفت‌وگوهای داخلی است. هدف از این گفت‌وگوها هم این است که یمنی‌ها به هم نزدیک شوند و بتوانند به یک فرمولی در مورد اداره‌ یمن دست پیدا بکنند. فرمولی که یکی دو نکته‌ مقدماتی دارد. یکی از این نکته‌های مقدماتی این است که همه‌ آن‌هایی که می‌خواهند در مورد آینده‌ یمن صحبت بکنند اشغال یمن و حمله‌ نظامی به یمن را از سوی عربستان محکوم بکنند که این چیز طبیعی است. بالاخره تهاجم خارجی است و همه در توقف درگیری عربستان با یمن هم‌داستان باشند و بدون تکیه به کشورها و قدرت‌های خارجی بیایند پای میز گفت‌وگو شرکت بکنند. بنابراین یک دسته گفت‌وگو‌ها در این چهارچوب است. یک دسته، گفت‌وگوهایی است که نماینده‌ دبیرکل دنبال می‌کند که محور تلاش نماینده‌ دبیرکل، تحقق قطعنامه‌ ۲۲۱۶ است. و بقیه‌ قطعنامه‌هایی که درباره‌ یمن صادر شده است، که ۲۲۱۶ شاخص‌ترین قطعنامه‌ شورای امنیت درباره‌ یمن به حساب می‌آید و بر همین اساس هم تماس‌های زیادی را با طیف‌های مختلف یمنی برقرار می‌کند. منتها چون خود قطعنامه‌ی ۲۲۱۶ یک قطعنامه غیرمنصفانه و غیر عادلانه است و این قطعنامه ناظر بر حاکمیت‌بخشی یکی از دو جریان معارض یمنی است، که اتفاقاً از نفوذ کمتری برخوردار است، یعنی طیف آقای منصور هادی. ۲۲۱۶ ناظر بر استقرار بخشیدن به آقای منصور هادی و طیف منصور هادی است و می‌خواهد طیف مقابل که امروز قدرتمند هست را از صحنه کنار بزند و آن جریان ضعیف‌تر را به قدرت برساند چنین تلاشی معلوم است که نمی‌تواند به نتیجه برسد مگر این که شورای امنیت بیاید و بر اساس یک چهارچوب جدید و در نظر گرفتن واقعیات، مأموریتی را به نماینده‌ دبیرکل بدهد و طرح جدیدی وارد بحث شود. یک دسته هم مذاکراتی است که سعودی‌ها یا آمریکایی‌ها دنبال می‌کنند که با طیف‌هایی در تماس هستند. اتفاقی که جدیداً افتاد، زمزمه‌ این بود که باید تجدید نظر اساسی در بحث‌های قبلی صورت بگیرد یعنی محوریت‌بخشی به هادی کنار گذاشته شده و مسئله‌ حمله به یمن متوقف شود. این یک مقدار زیادی در سطوح بین‌المللی و منطقه‌ای جان گرفته است. ولی آن کسانی که این بحث‌ها را مبتنی بر تجدید نظر و بازنگری و به رسمیت شناختن انصارالله در نقش خودش تا حدی باید بگوییم هست. این‌ها، یک وضعیت متداوم و منسجمی را دنبال نمی‌کنند و لذا این گفت‌وگوها هم طبیعتاً به نتیجه‌ای منجر نمی‌شود. آن‌چه که می‌توانیم بگوییم این است که به مرور، گفتگوهای سیاسی درون یمنی به نتایجی می‌رسد و تا یک حدی پیشرفت پیدا می‌کند ولی نمی‌توانیم زمانی را در نظر بگیریم که عملاً این منجر به وضع روشنی شود مثلاً بگوییم منجر به دولت مشترکی شود ولی به هر حال اولویت گفت‌وگوی درون یمنی امروز بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد. در نهایت به نظر می‌آید که وضعیت بحران یمن تا مدت قابل توجه دیگری استمرار پیدا می‌کند چون هنوز نقطه‌ وفاق مشخصی پیدا نشده. نه فعلاَ در داخل یمن و نه در بیرون یمن. بنابراین این‌ها بیان کننده‌ این است که درگیری‌هاو شرایط فعلی تا مدتی استمرار پیدا می‌کند. ولی یمن توانایی این را دارد که چنین مسائلی را به نوعی از سر بگذراند. چون الآن نگاه سعودی‌ها و امریکایی‌ها این است که یمنی‌ها تسلیم می‌شوند. کما اینکه علی‌رغم این که امروزه بیست و یک ماه از آغاز جنگ گذشته اما هنوز یمنی‌ها محکم در صحنه حضور دارند. این نشان دهنده این است که از مقاومت مردم نگرانی وجود ندارد. نه انصارالله این نگرانی را دارد و نه دوستان انصارالله در خارج از یمن.
*درمورد نقش عربستان بفرمایید و اینکه بعد از استقرار حاکمان جدیدشان بعد از مرگ عبدالله، چطور شد که این‌قدر عربستان نقش محوری پیدا کرد؟ اگر به سابق نگاه کنیم نسبت به جمهوری اسلامی،سعودی‌ها حداقل ادب و متانت را حفظ می‌کردند اما الآن نسبت به ما خیلی گستاخ شده و عملاً این اظهار نظر‌ها را از سیاسیون آن کشور می‌بینیم. واقعاً چرا آنان به این نقطه از خطاهای استراتژیک رسیدند؟
لزوم تجدید نظر در روش‌های سعودی از اواخر دوره ملک‌عبدالله از یکی دو سال آخر دوره‌ ملک عبدالله بروز و ظهور داشته است. مثلاً برقراری رابطه قوی‌تر با رژیم صهیونیستی. این قبلاً مورد توجه قرار داشته است و آقای عبدالله هم به این سمت حرکت کرده بود. بعد که ملک سلمان روی کار آمد در واقع این مسئله تا حدی تشدید شد. یعنی شدت پیدا کرد و امروز هم این مسئله بر اساس یک تصور ادامه دارد. تصور این است که در مقابل ایران که در منطقه در حال پیشروی است، سیاست انتظار نمی‌تواند سیاست درستی باشد بنابراین باید به دل حادثه زد و مانعِ حرکت ایران شد. درباره این که سعودی‌ها واقعاً یک نقشۀ راه کاملی داشتند برای این مسئله، یا این که با یک تصوراتی و تحلیل‌هایی وارد صحنه شدند اختلاف نظر وجود دارد بعضی‌ها می‌گویند عربستان به خطا افتاد با تعبیر غلط. بعضی‌ها می‌گویند عربستان در قامت قدرت در منطقه خودش را مشغول می‌کند. من فکر می‌کنم که گمانه اول بیش از دوم منطقی به نظر می‌آید. یعنی این که سعودی‌ها با یک جمع بندی غلط وارد مسئله شدند بالاخره کشوری مثل سعودی برای ما کشوری شناخته شده است. ما می‌دانیم وضع ارتش‌اش چیست وضع دستگاه امنیتی‌اش چیست وضع سازمان اداری‌اش چیست و می‌دانیم که عربستان کشش مدیریت آن چیزی که بر عهده گرفته را در دراز مدت ندارد. بنابراین می‌شود گفت که سعودی‌ها دچار یک خطای بزرگ تاریخی شدند. منتها این خطا حتماً برای مملکت ما هزینه‌هایی هم به همراه خواهد داشت ولی قطعاً هم سعودی‌ها نمی‌توانند با توجه به ضعف‌هایی که دارند در این موضوعات به پیروزی برسند.
خیلی ممنون از فرصتی که در اختیار ما گذاشتید.

سوتیتر:
۱ انتخابات در لبنان بر اساس «پیمان طائف» جاری است و پیمان طائف سبب شده است که میزان آراء، تأثیر عمده‌ای در وضع سیاسی لبنان ایجاد ننماید. انتخابات بیشتر یک رقابت «درون قومی» است تا انتخابات ملی. به این معنا که مثلاً شیعیان با هم باید رقابت بکنند برای آن پست معینی که در پارلمان برایشان گذاشته شده است و همچنین مسیحی‌ها و سنی‌ها باید در درون خودشان رقابت بکنند
۲٫
میشل‌عون هم انصافاً یک شخصیت مقاومت محسوب می‌شود. همچنان که در جریان جنگ ۳۳روزه‌ لبنان که حدود یک میلیون شیعه‌ لبنانی از سور و زاهیه و از مناطق دیگر آواره شدند، آقای عون در طول چند ماه از این یک میلیون نفر با کرامت و بزرگواری پذیرایی کرد. جا داد، غذا داد، امکانات داد و پشتیبانی کرد. لذا عون یک شخصیت مقاومت به حساب می‌آید
۳٫
اگر روسیه الآن در سوریه هست، این بنا به درخواست ما انجام شده است. یعنی ما درخواست کردیم. ما تشخیص دادیم که روسیه در سوریه نقش قوی‌تری بر عهده بگیرد. حتی درباره‌ عراق هم ما بی‌میل نیستیم که روس‌ها نقشی را به عهده بگیرند کما این‌که اخیراً در عملیاتی که علیه داعش در غرب استان موصل داشتیم روس‌ها ورود کردند
۴٫
از آن‌جایی که تکفیری‌ها، چه داعش چه النصره چه احرار‌الشام و چه طیف‌های دیگری که اعلام موجودیت کرده‌اند، این‌ها از آن‌جایی که تا حدی از متن جوامع سنی تغذیه شده‌اند و بر اساس یک حس حقارت و انتقام‌جویی شکل گرفته‌اند، حتی وقتی که کلاً سرزمین‌های اشغالی را از دست بدهند و دیگر هیچ قطعه‌ای از عراق، و سوریه در دست این‌ها نباشد، تا بتوانند به کارهای خودشان، ادامه می‌دهند
۵٫
عربستان کشش مدیریت آن چیزی که بر عهده گرفته را در دراز مدت ندارد. بنابراین می‌شود گفت که سعودی‌ها دچار یک خطای بزرگ تاریخی شدند. منتها این خطا حتماً برای مملکت ما هزینه‌هایی هم به همراه خواهد داشت ولی قطعاً هم سعودی‌ها نمی‌توانند با توجه به ضعف‌هایی که دارند در این موضوعات به پیروزی برسند.

پاسخ به شبهات تاریخی اشغال فلسطین

مجید صفاتاج

مهم‏ترین هدف صهیونیسم جهانی، گسترش سلطه سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و… بر جهان با تکیه بر مقدس‏ترین واژه‏های حقوقی، دینی و مذهبی است، ولی مهم‏ترین ابزار صهیونیسم جهانی برای از هم پاشیدن جوامع غیرصهیونیسم به دست گرفتن اهرم‏های تبلیغاتی جهان و حاکمیت بر مراکز قدرت در صحنه‏ بین‏المللی،در زمینه‏های سیاسی و اقتصادی است.
امروزه این واقعیت را نمی‏توان انکار کرد که صهیونیسم جهانی با نفوذ در دستگاه هیئت حاکمه‏ امریکا به عنوان قدرتمندترین کشور جهان که نقش تعیین‏کننده‏ای در معادلات بین‏المللی دارد و نیز حاکمیت بر مراکز عمده و مهم تولید سلاح و همچنین تسلط بر مراکز اقتصادی جهان نظیر صندوق بین‏المللی پول و بانک جهانی و به دست گرفتن چهار خبرگزاری مهم جهانی به بخش مهمی از اهداف بلندمدت و ایده‏های شیطانی خود رسیده است.
امام خمینی«ره» در باره تسلط استکبار جهانی بر جهان می‏گویند:
«واقعیت این است که دول استکباری شرق و غرب، به‌خصوص آمریکا و شوروی، عملاً جهان را به دو بخش آزاد و قرنطینه‏ سیاسی تقسیم کرده‏اند. در بخش آزاد جهان، این ابرقدرت‏ها هستند که هیچ حد و مرز و قانونی را نمی‏شناسند و تجاوز به منافع دیگران و استعمار و استثمار و بردگی ملت‏ها را امری ضروری و کاملاً توجیه شده و منطقی و منطبق با همه اصول و موازین خود ساخته و بین‏المللی می‏دانند. اما در بخش قرنطینه سیاسی که متأسفانه اکثر ملل ضعیف عالم، به‌ویژه مسلمانان در آن محصور و زندانی شده‏اند، هیچ حق حیات و اظهار نظری وجود ندارد. همه‏ قوانین و مقررات و فرمول‏ها، همان قوانین دیکته شده و دلخواه نظام‏های دست‌نشانده و دربرگیرنده‏ منافع مستکبران هستند و متأسفانه اکثر عوامل اجرایی این بخش، حاکمان تحمیل شده یا پیروان خطوط کلی استکبارند.»(۱)
در این زمینه در پروتکل شماره ۱۰ آمده است:
«در تمام کشورهای جهان، واژه‏هایی مانند وزارت، نمایندگی، سنا، شورای دولتی، شورای قانونگذاری و هیئت اجرایی، به‌رغم تنوع و تعدادشان، همگی مفهوم دولت را می‏رسانند. این مؤسسات وظایف دولت را (قانون‏گذاری، قضایی، اجرایی) بین خود تقسیم کرده‏اند و مانند اعضای مختلف بدن انسان با هم عمل می‏کنند. حال اگر قسمتی از ماشین دولت صدمه ببیند، تمام دستگاه دولت مثل بدن انسان بیمار می‏شود و سرانجام می‏میرد. اگر سم آزادی را به درون یکی از بافت‏های دولت تزریق کنیم، به دیگر بافت‏ها نفوذ می‏کند و سرانجام موجب نابودی دولت می‏شود.
از زمانی که سیاست آزادی‏طلبی به امر مملکت‌داری راه یافت، سیستم حکومت جای خود را به حکومت مشروطه داد و بدین‌‏سان مردم غیرصهیونیست به دست خود، حکومت‏های مطلقه را که از ثباتی نسبی برخوردار بودند، متزلزل ساختند. زیرا حکومت مشروطه جز بی‏نظمی، سوءتفاهم، کشمکش، عدم توافق و برخورد میان احزاب، چیزی دیگر به بار نمی‏آورد. به عبارت دیگر، مشروطه مکتبی است که جز نابودی دولت هدف دیگری ندارد.
«باید افزود که تریبون سخنرانان از جمله عواملی بوده است که در واژگونی و تزلزل حکومت‏های مشروطه نقش بسیار مهمی را بازی کرده است. پس از آنکه حکومت‏های مشروطه یکی پس از دیگری بر اثر حمله و انتقادهای شدید واژگون شدند، مردم به فکر حکومت جمهوری افتادند. آنگاه به وساطت قوم ما رؤسای جمهور از میان توده مردم انتخاب شدند. یعنی غیرصهیونیست‏ها بی‌آنکه خود بدانند، دست‌نشاندگان ما را به رهبری خود پذیرفتند. همه‏ تحولات بالا که در امر مملکت‌داری صورت گرفته‌اند، به مثابه نقبی هستند که به دست ما زیر پای مردم غیرصهیونیست حفر شده است.»(۲)
دکتر «وایزمن»، یکی از رهبران جنبش صهیونیسم که جانشین «هرتزل» شد، به سال ۱۹۲۰ در ضیافتی گفت:
«خداوند برای آنکه قوم ما را از خطر نابودی حفظ کند، آنها را در سراسر دنیا پراکنده ساخت.»
این اظهارات در واقع بند هشت یکی از پروتکل‏های سردمداران صهیونیسم است. در آنجا آمده است: «ما صهیونیست‏ها برگزیده‏ خداوند هستیم و پراکندگی‏مان در سراسر جهان از عنایات اوست. پراکندگی ما در چشم همگان نوعی ضعف به شمار می‏آید، در حالی که این خود برای ما نوعی قدرت است، زیرا ما اکنون در آستانه‏ فرمانروایی بر سراسر جهان قرار گرفته‏ایم.»(۳)
اکنون‌ که ‌حدود‌ صد سال‌ از ‌این‌ ماده ‏‌پروتکل‌ صهیونیست‏ها ‌می‏گذرد،‌ دنیا شاهد حاکمیت ‌این‌ تفکر شیطانی بر بخش مهمی از مراکز سیاسی، اقتصادی، تبلیغاتی و علمی جهان است. صهیونیست‌ها به شکلی ماهرانه و با تفکری عمیق و برنامه‏ریزی شده، در جهت حاکمیت بر جهان گام برمی‏دارند. اشغال فلسطین و شعار از نیل تا فرات، پوششی برای پنهان نگاه داشتن استراتژی بلند مدت آنان است.
«والتر راتنو» که به احتمال زیاد یکی از رهبران و دانشوران صهیونیسم است، در تاریخ بیست و چهارم دسامبر ۱۹۱۲ در روزنامه «وی نرفری پرس» نوشت: «زعمای صهیونیسم که سیصد نفرند و همگی یکدیگر را می‏شناسند، سرنوشت اروپا را تعیین می‏کنند.»(۴)
اندکی قبل از نهضت ۱۸۴۸ صهیونیست‏ها، «بنیامین دی زرائیلی»، که نام حقیقیش «بنیامین اسرائیلی» است و توسط صهیونیست‏ها غسل تعمید داده شد، در داستان کوتاهی که در سال ۱۸۴۴ میلادی منتشر کرد، نوشت: «دنیا به دست شخصیت‏هایی اداره می‏شود که در پشت پرده دست‌اندرکار و همگی صهیونیست هستند.»(۵)
البته این گونه اظهارات که بیان‏کننده‏ ریشه‏های تاریخی تفکر صهیونیسم است، اصولی است که بنای تفکر صهیونیست‏های جدید برآن استوار شده است. در یکی از پروتکل‏ها آمده است:
«می‏خواهیم اعلام کنیم که تا رسیدن به هدف‏هایمان فاصله‏ چندانی نداریم. اگر چند قدمی را که در پیش داریم طی کنیم، سر و دُم ماری که سمبل قوم ماست، به هم وصل خواهد شد و حلقه‏ کاملی به وجود می‏آید. معنای کامل شدن حلقه آن است که تمام کشورهای اروپایی درون این حلقه محصور خواهند شد و تحت نفوذمان قرار خواهند گرفت.»(۶)
«سرگئی نیلوس» پژوهشگر روسی که کتاب پروتکل‏های جلسات دانشوران صهیونیسم را در سال ۱۹۰۵ در روسیه منتشر کرد، در باره مار سمبل صهیونیست‏ها می‏نویسد:
«مطابق سوابق و اسرار صهیونیسم، سلیمان و سایر حکمای صهیونیست، در سال ۹۲۹ قبل از میلاد به این فکر افتادند که با روشی صلح‌‏آمیز بر جهان غلبه کنند. این طرح در طول سالیان دراز مطالعه و بررسی و سرانجام جزئیات طرح آماده شد. حکمای بعدی تصمیم گرفتند طرح غلبه بر جهان را اجرا کنند. آنان ماری را به عنوان سمبل قوم اسرائیل برگزیدند و موافقت کردند که رهبران قوم سر مار (نام رهبران برای همیشه حتی از خودصهیونیست‏ها ‌هم مخفی مانده) و بدن مار هم عامه صهیونیست‏ها باشند. مطابق این طرح، مار به قلب ملت‏ها نفوذ و شروع به بلعیدن دولت‏های غیرصهیونیست و در طول سفرش مسیری دایره‏وار را طی می‏کند تا سرش مجددا به صهیون (اسرائیل) برسد. وقتی گردش مار پایان یافت، یک حلقه به وجود می‏آید و تمام کشورهای اروپایی در حلقه‏ی مار محصور می‏شوند. قرار گرفتن اروپا در داخل حلقه به معنی محاصره کردن تمام دنیاست. در طول این سفر، ملت‏ها‌ از نظراقتصادی مغلوب و سرانجام تسلیم صهیونیست‏ها می‏شوند. براساس این طرح، نابودی ملت‏ها از دو طریق میسر است:
اول ـ بحران اقتصادی
دوم ـ سقوط ارزش‏های اخلاقی و معنوی. یعنی چیزی که هم اکنون اکثر کشورهای جهان با آن رو به رو هستند.»(۷)
از این رو می‌توان تصریح کرد که مهم‏ترین هدف صهیونیسم، تسلیم ملت‏ها در مقابل خواست‏های نامشروع و سلطه‏طلبانه‏ او و نیز تشکیل حکومت جهانی یهود است. بر این اساس صهیونیسم که سازمان‌‏یافته‏ترین و منسجم‏ترین حکومت روی زمین است، حکومتی را تشکیل می‏دهد که اتباع آن اعم از فقیر و غنی هر جا که باشند کاملاً به او وفادار می‌مانند. ابزار قدرت حکومت جهانی یهود، سرمایه و ژورنالیسم یا پول و تبلیغات است. این تنها حکومتی است که نوعی حکومت جهانی را اعمال می‏کند و سایر حکومت‏ها می‏توانند حاکمیت ملی داشته باشند.
در پروتکل شماره یک آمده است:
«پیروزی ما به این وسیله سهل‌‏الوصول‌‏تر شده است که در روابط خود با کسانی که به آنها نیاز داشته‏ایم، همواره بر حساس‏‌ترین عصب‏های ذهن بشری یعنی حرص مال‌‏اندوزی و تکاثر، پول نقد و سیری‌‏ناپذیری انسان در زمینه‏ حوایج مادی تکیه کرده‏ایم. هریک از این ضعف‏های بشری به‌تنهایی کافی است تا قوه‏ ابتکار را فلج سازد و اراده‏ انسان‏ها را مقهور کسی گرداند که فعالیت‏های آنان را خریده است.»(۸)
از نظر حکومت جهانی یهود مانعی ندارد که حاکمیت مناطق مختلف‌جهان به دولت‌های ناسیونالیستی واگذار شود. او فقط می‌خواهد این دولت‌ها تحت سلطه‌اش باشند. صهیونیسم با شور و حرارت از استمرار و ابقای تقسیمات ناسیونالیستی در جهان غیریهود طرفداری می‌کند. خود یهودیان هرگز با هیچ ملتی تشابه و اتحاد پیدا نکرده‌اند. آنها همواره ملتی مجزا بوده‌اند و خواهند بود.
هنری فورد در کتاب «یهود بین‌الملل» در این باره می‌نویسد: «حکومت جهانی یهود تنها زمانی با یک کشور اختلاف پیدا می‏کند که آن کشور کنترل منافع صنعتی و مالی خود را برای یهود ناممکن سازد و یا در این زمینه تلاش کند. حکومت جهانی یهود می‏تواند جنگ به راه اندازد و صلح ایجاد کند و در صورتی که با عدم انعطاف روبه‌رو شود، قادر است هرج و مرج و بی‏قانونی را حاکم و یا نظم و انضباط را اعاده کند. او تار و پود قدرت جهانی را دراختیار دارد و قدرت را به گونه‏ای در میان کشورها تقسیم می‏کند که به‌نحو احسن مؤید برنامه‏ یهود باشد.»(۹)
از آ‏نجا که حکومت جهانی یهود منابع خبری دنیا را کنترل می‏کند، همواره قادر است اذهان عمومی مردم جهان را برای حرکت بعدی خود آماده کند. پروتکل‏هایی که در زیر می‏آیند، شاهدی بر این مدعا هستند. در پروتکل شماره سه آمده است: «نابودی اریستوکراسی بنا به راهنمایی ما و توسط عوامل ما صورت گرفت، ولی با نابودی اریستوکراسی، داستان پایان نیافت و این بار پول‏پرستان به شیوه‏ دیگری دام را بر سر راه مردم پهن کردند. همان طور که امروزه می‏بینیم، پول‏پرستان یوغ استثمار خود را بر گردن کارگران نهاده‏ و آنها را شدیداً به اسارت گرفته‏اند. ما روی صحنه، نقش حامی کارگر را بازی می‏کنیم و بدین‏سان زیر شعار همکاری، برابری و تحت شعار اشتراک مساعی جهانی و نیز مطابق اصول فراماسونری خویش کارگران را به صف نیروهای جنگجوی خود یعنی سوسیالیسم، آنارشیسم و کمونیسم سوق می‏دهیم. اریستوکراسی نیز به دلیل حفظ منافعش همواره به تغذیه و سلامت کارگران توجه خاصی داشت و می‏خواست کارگر سالم و نیرومند باشد تا بهتر و بیشتر از او بهره‏کشی کند، اما موضع ما درست مخالف این نظریه است. ما‌ به ‌مرگ و میر و کشتار غیرصهیونیست‏ها فکر می‏کنیم. به عبارت دیگر قدرت ما در گرو کاهش مستمر مواد غذایی و ضعف جسمی کارگر است، زیرا از این طریق می‏توانیم کارگر را به اسارت خود درآوریم و او را طوری دراختیار داشته باشیم که نتواند علیه خواسته‏های ما اقدام کند. تسلطی‌که از طریق ایجاد گرسنگی بر کارگران به دست می‏آید، به‌مراتب مطمئن‏تر از تسلطی است که اریستوکراسی به مدد قانون و شاه کسب کرده بود.»(۱۰)
صهیونیسم برای رسیدن به اهداف اصلی خود و تسلط مرحله‏ای بر جهان راه‌های مختلفی را طی کرده است. اگر مطالب پروتکل‏ها به‌دقت مورد مطالعه قرار گیرند، به‌خوبی می‏توان دریافت که ریشه‏های دو جنگ جهانی و بسیاری از شورش‏هایی که در کشورهای مختلف اروپایی به وقوع پیوسته‌اند، مستقیم یا غیرمستقیم توسط آنان هدایت شده است.
صهیونیسم جهانی در راستای اهداف بلندمدت خود و حاکمیت بر جهان تلاش وسیعی را برای تسلط بر مراکز علمی و دانشگاهی جهان انجام داده و با تسلط بر علوم مختلف، اعم از علوم تجربی و علوم انسانی نظیر جامعه‏شناسی و روان‏شناسی، بخش زیادی از اهداف مورد نظر خود را تأمین کرده است. در پروتکل شماره ۸ آمده است:
«کادر رهبری جامعه ما باید خود را با تمام مظاهر تمدن مجهز کند. کادر رهبری باید عواملی چون روزنامه‌‏نگاران، وکلای مدافع ورزیده، سیاستمداران کار کشته، مدیران برجسته و خلاصه افرادی را که در مدارس ویژه از تعلیم و تربیت عالی برخوردار بوده‏اند، دراختیار داشته باشد. چنین افرادی باید با ساخت اجتماعی جوامع (جامعه‏شناسی) انسان‏شناسی و همه‏ زبان‏هایی که با الفبای سیاست ساخته شده‏اند، آشنا باشند. وانگهی این افراد باید با تمام مسائل حساس جامعه‏ای که در آن نقش‏هایی را بازی می‏کنند، آشنا شوند. منظور از مسائل حساس، تمایلات، علایق، نارسایی‏ها و نقاط ضعف مردم غیرصهیونیست و نیز شرایط محیط زندگی آنهاست. نیازی به گفتن نیست که معاونان و مشاوران کادر رهبری از میان ‌غیرصهیونیست‏ها انتخاب ‌نخواهند شد. غیرصهیونیست‏هائی که عادت دارند رئیس و مدیر شوند، خود را در مسائل مربوط به مدیریت به زحمت نمی‏اندازند و هدف را از وسیله تمیز نمی‏دهند و معمولاً نامه‏ها را بدون آنکه بخوانند امضا می‏کنند و پست و مقام، ریاست و مدیریت را یا به منظور گرفتن دستمزد احراز می‏کنند و یا به خاطر ارضای جاه‌طلبی‏هایشان.»(۱۱)
مهم‏ترین ابزار اعمال نفوذ صهیونیست‏ها در جوامع مختلف، تربیت مشاوران و متخصصان مختلف و به‌کارگیری آنان در کنار رهبری کشورهاست. در پروتکل شماره دو آمده است:
«اطلاعات بی ‏چون و چرا از مهم‏ترین شرایطی است که ما برای انتخاب مدیران در نظر می‏گیریم و هیچ ضرورتی ندارد که آنها در زمینه‏ مدیریت، تحصیلات و… اطلاعاتی داشته باشند. این گونه مدیران همچون مهره شطرنج در دست مشاوران و متخصصانی خواهند بود که ما از کودکی آنها را برای اداره‏ امور جهان تربیت خواهیم کرد. این‌گونه مشاوران را طوری تربیت می‏کنیم که برای احراز مقام‏هایی که به آنها واگذار می‏شود، واجد شرایط باشند. به علاوه، آنها را در زمینه‏ امور سیاسی، تاریخ و تحلیل وقایع آموزش می‏دهیم. می‏دانیم که غیرصهیونیست‏ها طوری تربیت شده‏اند که نمی‏توانند وقایع تاریخی و مشاهدات خود را بدون پیشداوری تحلیل کنند و از این تحلیل‏ها نتیجه‏ عملی بگیرند و یافته‏های خود را راهنمای عمل خویش قرار دهند. بنابراین ضرورتی ندارد که ما به آنها اهمیت بدهیم. بگذار که سرگرم شوند و عمری را در آرزو و امید به سر بَرند و به خاطرات گذشته خویش دلخوش نمایند. بگذار خود را با اصولی که ما به نام علم (تئوری) به آنها دیکته کرده‏ایم، مشغول کنند. با توجه به این هدف، ما به یاری مطبوعات، اعتماد غیرصهیونیست‏ها را به ‌صحت این تئوری‏ها جلب می‏کنیم. روشنفکران غیرصهیونیست، علوم را ‌به‌طور مجزا از هم مورد تحقیق قرار می‏دهند و بدون آنکه خود متوجه باشند اطلاعات فراوان و نتایج گرانبهایی را فراهم می‏آورند، بدون آنکه آنها را در عمل پیاده کنند؛ اما عوامل ما اطلاعات به دست آمده از این گونه تحقیقات را با هم تلفیق و ترکیب می‏کنند تا به یک کل دست یابند و فکر خود را در جهت خواسته‏های ما پرورش دهند.»(۱۲)
اندیشه‏ برتری‏طلبی صهیونیسم و سلطه بر جهان، چنان صهیونیست‏ها را دچار توهم کرده است که برای هیچ قومی حق حاکمیت نمی‏شناسد، مگر اینکه تحت سلطه‏ آنان قرار گیرند. در غیر این صورت محکوم به فنا و نابودی خواهد شد. در همین رابطه در پروتکل شماره ۱۵ آمده است:
«برای رسیدن به هدف‏های مهم باید از هر وسیله‏ای استفاده و قربانیان فراوانی را برای رسیدن به هدف‏ها فدا کرد.»
در قسمتی دیگر می‏گوید:
«میان قوم ما و غیرصهیونیست‏ها تفاوت‏های قابل‌توجهی از لحاظ استعدادها و توانایی‏ها وجود دارد و همین امر موجب شده است که قوم برگزیده‏ ما از بالاترین میزان انسانیت برخوردار باشد و از غیرصهیونیست‏ها متمایز شود. غیرصهیونیست‏ها اگرچه به ظاهر چشمشان باز است، ولی چیزی نمی‏بینند. به عبارت دیگر قدرت ابداع (مگر در زمینه مسائل مادی) ندارند. شاید به همین دلیل است که طبیعت خودش از قبل مقرر کرده است که جهانیان را هدایت کنیم و حاکم آنان باشیم.»(۱۳)
صهیونیست‏ها که عمده‏ترین شعارشان برای تسلط بر جهان تکیه بر آزادی و دموکراسی و سوءاستفاده از واژه‏های مقدس و گمراه کردن ملت‏ها به منظور تسلط بر آنهاست، وقتی آینده‏ به اصطلاح طلایی و شکوهمندشان را ترسیم‌می‏کنند، هیچ‌ نشانی از شعارهای مطرح‌ شده در ساختار حکومتی‌شان را به کار نمی‏گیرند. در قسمتی از پروتکل شماره ۱۴ آمده است:
«هنگامی که حکومت شاهنشاهی ما آغاز شد، همه‏ ادیان به‌جز دین ما که همانا اعتقاد به خدای یگانه است، باید از بین بروند. بی‏شک سرنوشت قوم ما به عنوان قومی برگزیده به وجود خدا گره خورده و هم اوست که تقدیر کار جهانیان را با سرنوشت ما پیوند داده است. لذا ریشه‏ هرگونه عقیده‏ای باید از بیخ و بُن کنده شود، حتی‌ اگر این کار به انکار وجود خدا که ما امروز شاهد آنیم، بینجامد.»(۱۴)
پروتکل شماره ۱۵ می‏گوید:
«هنگامی که حکومت خود را آشکارا آغاز کردیم و زمان شکوهمند حکمرانی‏مان فرارسید، به تمام قانونگزاران اعلام‌ می‏کنیم که قوانین را ساده، منحصر، ثابت و بدون هرگونه تعبیر و تفسیری وضع کنند تا همگان به‌راحتی ‌موفق به فهم کامل آنها بشوند. مهم‏ترین عاملی که به قوانین ضمانت اجرایی می‏بخشد، تسلیم بدون قید و شرط‌ در برابر مقررات ‌است، به ‌این معنی ‌که مقامات پایین از مقامات بالا اطاعت کنند تا امکان هرگونه سوءاستفاده‏ای از بین برود.
«برای کسانی که بخواهند از مقام خود سوءاستفاده کنند، شدیدترین مجازات را در نظر گرفته‏ایم. علاوه بر آن بر اعمال و رفتار مدیران با دقت نظارت می‏کنیم، زیرا حرکت سریع ماشین دولت در گرو رفتار آنهاست. هر نوع اهمال در کار آنها موجب سستی کار در سایر جاها می‏شود. لذا بار دیگر تأکید می‏کنیم که حتی یک مورد از اعمال غیرقانونی و سوءاستفاده را بدون مجازات نمی‏گذاریم.»(۱۵)

پی‌نوشت‌ها
۱ـ قسمتى از پیام امام در مورد پذیرش قطعنامه ۵۹۸ مورخ ۲۹/۴/۱۳۶۷ به نقل از: صحیفه نور، ج ۲۰، چاپ سازمان مدارک فرهنگى انقلاب اسلامى.
۲ـ عجاج نویهض، پروتکل‏هاى دانشوران صهیون، ترجمه‏، حمیدرضا شیخى، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوى، چاپ اول، ۱۳۷۳، پروتکل شماره ۱۰٫
۳ـ همان.
۴ـ مجید صفاتاج، دانشنامه فلسطین، جلد دوم، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی۱۳۸۱، ص۶۰۶٫
۵ـ همان.
۶ـ عجاج نویهض، پیشین.
۷ـ مجید صفاتاج، پیشین، صص۶۰۷-۶۰۶٫
۸ـ پیشین، پروتکل شماره ۱٫
۹ـ محمد احمدی، (به کوشش) پژوهه صهیونیت، تهران: مؤسسه فرهنگی پژوهشی ضیاء اندیشه، چاپ اول، دی ۱۳۷۶،ص۸۱٫
۱۰ـ عجاج نویهض، پروتکل شماره۳٫
۱۱ـ همان، پروتکل شماره ۸٫
۱۲ـ همان، پروتکل شماره ۲٫
۱۳ـ همان، پروتکل شماره ۱۵٫
۱۴ـ همان، پروتکل شماره ۱۴٫
۱۵ـ پیشین.

سوتیترها:
۱٫
صهیونیست‌ها به شکلی ماهرانه و با تفکری عمیق و برنامه‏ریزی شده، در جهت حاکمیت بر جهان گام برمی‏دارند. اشغال فلسطین و شعار از نیل تا فرات، پوششی برای پنهان نگاه داشتن استراتژی بلند مدت آنان است.

۲٫
صهیونیست‏ها که عمده‏ترین شعارشان برای تسلط بر جهان تکیه بر آزادی و دموکراسی و سوءاستفاده از واژه‏های مقدس و گمراه کردن ملت‏ها به منظور تسلط بر آنهاست، وقتی آینده‏ به اصطلاح طلایی و شکوهمندشان را ترسیم‌می‏کنند، هیچ‌ نشانی از شعارهای مطرح‌ شده در ساختار حکومتی‌شان را به کار نمی‏گیرند

عبدالرضا نکته سنج
مقدمه: پس از پذیرش لایحۀ خفت‌بار کاپیتولاسیون، از سوی رژیم منحوس پهلوی، امام خمینی(ره) در سخنرانی کوبنده و پیامی افشاگرانه در برابر این نفوذ استکباری، موضع‌گیری شدیدی نمود که منجر به بروز نا آرامی‌ها و افزایش روز افزون مبارزات اسلامی، در کشور و دستگیری و تبعید حضرت امام در تاریخ ۱۳ آبان ۱۳۴۳ به ترکیه از سوی رژیم گردید. نوشتار حاضر این مباحث و حوادث پیش‌آمده را مورد بررسی قرار می‌دهد.
روزهای سیاه استبداد و اختناق
رژیم پهلوی، توسط رضاخان تأسیس گردید، او بدواً بعد از کودتای انگلیس سیدضیاءالدین طباطبایی (عامل انگلیس) به عنوان وزیر دفاع منصوب گردید و بعد از چندی با کودتایی علیه سیدضیاء به نخست‌وزیری رسید. سپس طی دخل و تصرف‌هایی به میل خود، قانون اساسی کشور را توسط مجلس مؤسسان تغییر داد و زمینه را برای سلطنت خود و آغاز حکومت سلسله پهلوی فراهم کرد. از ویژگی‌های دوران پادشاهی رضاخان، وابستگی به بیگانگان، خودکامگی، دیکتاتور و اختناق، تخریب هویت اسلامی و تهاجم علیه شعائر در سنت‌های دینی، نظامی‌گری و کشف حجاب می‌باشد.
با اشغال ایران توسط اجانب، در جنگ جهانی دوم، ارتش نوین رضاشاه با استعداد یکصد و بیست هزار نفر و تجهیزات جنگی، در برابر اولین شعله‌های این تهاجم مقاومت نکرد و ظرف مدت شش روز از هم پاشید. رضاخان که زمانی توسط انگلیسی‌ها بر مسند قدرت قرار گرفته بود، از سلطنت عزل گردید و به جزیره‌ موریس در اقیانوس هند تبعید شد. بعد از برکناری او، فرزندش محمدرضا پهلوی با حمایت انگلستان به سلطنت رسید.(۱)
بعد از تبعید رضاخان، ملت مسلمان ایران فرصت جدیدی به دست آورد تا در جهت احیای حرکت مشروطه، گام‌های مؤثری بردارد. این تلاش که به مدت ۱۲ سال از شهریور ۱۳۲۰ش تا مرداد ۱۳۳۲ش به درازا کشیده شده بود، بر دو پایه استوار بود: جلوگیری از بازگشت دیکتاتوری و اختناق رژیم پهلوی و کوتاه کردن دست استعمارگران در این راه، لذا رهبران مذهبی و نیروهای مردمی دست به دست هم دادند و گام‌های مؤثری برداشتند که در نهایت منجر به محدود کردن هر چه بیشتر قدرت دربار شاهنشاهی و ملی شدن صنعت نفت گردید، لیکن همانند عصر مشروطه به دلیل نیرنگ ابرقدرت‌ها و دولت های مستکبر، اختلافات داخلی و فقدان رهبری مقتدر و جامع، این نهضت که صبغه‌ای دینی و مردمی داشت به نتیجه نهایی نرسید و بار دیگر اختناق و استبداد و سلطه‌ بیگانه به کشور بازگشت و به مدت یک ربع قرن بر مقدرات این سرزمین اسلامی حاکم گردید. البته این سخن به معنای نفی کوشش‌های سیاسی و مبارزات دلیرانه و دلسوزانه‌ شخصیت‌هایی چون آیت‌الله سیدابوالقاسم کاشانی و مردمان متدین، فداکار و مقاوم نمی‌باشد.(۲)
تداوم سلطه‌ی استکبار بر ایران
بعد از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ ش، تظاهرات و اعتراضات مردمی در تهران و شهرستان‌ها به شدت سرکوب گردید. جمعی از بازاریان تهران دستگیر و به جزیره‌ی خارک تبعید شدند.(۳)قرارداد کنسرسیوم نفت که جریانی استعماری بود با هدف بهره‌برداری از مخازن نفت ایران توسط حکومت دست‌نشانده شاه به این ملت تحمیل گردید. قراردادی که مغایر با قانون ملی شدن صنعت نفت بود و همه‌ ثمرات مبارزات ملت ایران را در ماجرای قیام علیه استیلای استکبار و غارت منابع ایران بر باد داد.
تأسف‌بارتر از آن، حضور فزاینده‌ مستشاران آمریکایی بود که به تدریج مقدرات سیاسی، اقتصادی و نظامی ایران را زیر سلطه‌ی نوین آمریکا برد. بعد از عضویت ایران در پیمان بغداد در زمان نخست‌وزیری حسین علاء و امضای قرارداد نظامی دوجانبه با آمریکا، حضور نظامیان و مستشاران آمریکایی در ایران گسترش یافت.
ورود ایران به این پیمان امنیتی، سیاست بی‌طرفی ایران را نقض می‌کرد. شهید والامقام سیدمجتبی نواب صفوی رهبر فدائیان اسلام از مخالفان سرسخت این معاهده‌ ننگین بود، زیرا اعتقاد داشت عضویت ایران در این پیمان زمینه‌های سلطه‌ نظامی آمریکا را در ایران فراهم خواهد ساخت.(۳)
در این سال‌ها، ساواک با هدایت و نقش سرویس‌های اطلاعاتی آمریکا و انگلستان و سپس با کمک موساد (سازمان جاسوسی رژیم صهیونیستی) به سوی تشکیلاتی آمیخته به هراس و وحشت پیش رفت، اما به جای آنکه دستاوردهای اطلاعاتی و امنیتی خود را در جهت حفظ منافع کشور و مردم ایران به کار گیرد، در خدمت تأمین منافع آمریکا، بریتانیا و سپس رژیم اشغالگر قدس به کار گرفته شد.(۴)

اصلاحات به سبک آمریکایی
با رحلت آیات عظام بروجردی و کاشانی در سال ۱۳۴۰ شمسی، رژیم منفور پهلوی تصور کرد زمینه برای جانشینی مراجع یا مرجع تقلید وجود ندارد و لذا فرصت را برای اصلاحات آمریکایی مناسب دید. حتی شاه تلاش کرد پایگاه مرجعیت را از قم به نجف اشرف انتقال دهد، به همین دلیل ضایعه رحلت حضرت آیت‌الله العظمی بروجردی را به علمای عتبات عراق تسلیت گفت. قانون انجمن‌های ایالتی و ولایتی در اولین دوره‌ مجلس شورای ملی،‌ جهت تشکیل شوراهای استان و شهرستان به تصویب رسیده و تا زمان روی کار آمدن اسدالله علم بدون تغییر مانده بود، اما براساس لایحه‌ اصلاح قانون انتخابات انجمن‌های ایالتی و ولایتی که در مهر ۱۳۴۱ توسط دولت علم به تصویب رسیده بود، شرط مسلمان بودن و سوگند به قرآن مجید حذف گردیده بود. تصویب این لوایح به سرعت، اعتراض علما و مردم مسلمان را برانگیخت. مبارزات پیگیر امام خمینی، مراجع عظام تقلید و مدرسان حوزه‌ علمیه که به زودی توسط روحانیت و مبلغان در سراسر ایران گسترش یافت، سرانجام شاه و دولت سرسپرده‌ او را وادار به عقب‌نشینی و اعلام القای این تصویب‌نامه کرد. رژیم استبدادی بعد از شکست در طرح مورد اشاره،‌ در گام بعدی به میدان آمد تا با اعلام اصول شش‌گانه‌ای به اصطلاح انقلاب سفید و به نظرخواهی گذاردن آن، اقدام مؤثری در جهت اجرای سیاست‌های مورد نظر آمریکا انجام دهد. رفراندوم انقلاب سفید، اعتراض شدید علما و در رأس آنان امام خمینی را برانگیخت. مردم مسلمان قم همراه با زعمای دینی در این حرکت اعتراض‌آمیز هماهنگ گردیدند و با انتشار اعلامیه امام و دیگر مراجع، مبنی بر غیرقانونی بودن همه‌پرسی (رفراندوم)، مردم تهران، قم و سایر شهرستان‌ها به خیابان‌ها آمدند و دانشجویان هم با صدور اعلامیه‌ای اقدامات ضداسلامی و غیرقانونی رژیم پهلوی را محکوم کردند.
با نزدیک شدن نوروز ۱۳۴۲ش امام خمینی در اعتراض به سیاست‌های نظام شاهنشاهی اعلام عزای عمومی کرد. مراجع دیگر و علمای حوزه‌ها از ایشان پیروی کردند. در دوم فروردین ماه همین سال در جریان برگزاری مراسم سوگواری به منظور فرارسیدن سالروز شهادت امام صادق(ع) (مقارن با ۲۵ شوال ۱۳۸۱ق) عوامل ساواک و کماندوهای گارد شاهنشاهی در لباس افراد غیرنظامی به مدرسه فیضیه قم یورش بردند و عده‌ای از روحانیون و طلاب را به شهادت رسانیدند و یا مضروب نمودند.
امام خمینی طی اعلامیه‌ای اظهار داشت: ترس و هراس را از خود دور کنید. دستگاه حاکمه با ارتکاب این جنایت، خود را رسوا ساخت و ماهیت چنگیزی خود را به خوبی نشان داد.
در عصر عاشورای ۱۳۸۳ ق مصادف با ۱۳ خردادماه ۱۳۴۲ شمسی، امام خمینی به مدرسه‌ فیضیه‌ قم رفت و مقارن ساعت ۵ بعدازظهر، بیانات تاریخی خود را ایراد کرد. در این سخنرانی، آن روح قدسی، شخص شاه را مورد انتقاد قرار داد و در میان ده‌ها هزار نفر مستمع، شاهنشاه را بیچاره و بدبخت خطاب کرد. این سخنان، رژیم شاهنشاهی را سخت تکان داد و رژیم در برابر آن به سیاست خشونت و تهدید و سرکوب متوسل شد و دستور بازداشت رهبر کبیر انقلاب را صادر کرد.
در بامداد ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش، نظامیان و مأموران امنیتی از تهران به قم آمده و به سوی منزل امام خمینی رفتند و ایشان را دستگیر و روانه تهران نمودند. با انعکاس خبر دستگیری امام خمینی، موجی عظیم از اعتراضات مردمی در قم به پا خاست و به دنبال آن،‌ در تهران و سایر شهرستان‌ها تظاهراتی توأم با اعتراض به راه افتاد. در تهران این تظاهرات گسترده و باشکوه بود، اما با ورود گارد شاهنشاهی، قتل‌عام صدها نفر از مردم معترض آغاز شد و بدین‌گونه قیام ۱۵ خرداد که با سرکوب و کشتار توأم بود شکل گرفت.(۵) در طول بازداشت امام خمینی فعالیت‌های همه‌جانبه‌ای از جمله تلگراف‌های سراسری از سوی علما،‌ اعتصاب بازار تهران و فعالیت‌های دیگر آغاز شده و تداوم یافت. شاه برای آزادی امام خمینی و به منظور تبرئه‌ خود، تقصیرها را به گردن اسدالله علم انداخت تا راه گریزی داشته باشد،‌ لذا در ۱۷ اسفندماه ۱۳۴۲ علم از اجرای نقش خود کنار رفت و حسنعلی منصور جایش را گرفت. اول فروردین‌ماه ۱۳۴۳ هم وزیر کشور آزادی امام خمینی را اعلام کرد.(۶)
تصویب سند اسارت
دولت آمریکا از اوایل نخست‌وزیری اسدالله علم، ادامه‌ حضور نظامیان آمریکایی که به عنوان مستشار در ایران خدمت می‌کردند و نیز اعضای خانواده‌ آنان را مشروط بر معافیت از شمول قوانین قضایی ایران کرده بود. قبول این درخواست یعنی معافیت نظامیان آمریکایی، در صورت وقوع جرم در دادگاه‌های ایران به معنای احیای کاپیتولاسیون بود و به موجب آن، دولت ایران حق رسیدگی به جرایم جنایی پرسنل نظامی آمریکایی را در قلمرو خود نداشت. کاپیتولاسیون (Capitulation) عبارت است از وضع ناشی از قراردادهایی که دول زورگو و استعمارگر به خصوص در قرن نوزدهم میلادی به کشورهای عقب‌افتاده و ضعیف تحمیل می‌کردند و به موجب آن قراردادها، اتباع دولت‌های استعماری پس از ورود به قلمرو دولت ناتوان، تحت حاکمیت محاکم دول متبوع خود باقی می‌ماندند و دادگاه‌های کشور ضعیف حق محاکمه آنان را نداشت.(۷)
وزارت امور خارجه ایالات متحد در فروردین ۱۳۴۱/ مارس ۱۹۶۲ از دولت ایران درخواست کرد کارکنان نظامی آمریکا مأمور خدمت در ایران از امتیازات و مصونیت‌های اعضای اداری و فنی مشروح در پیمان وین برخوردار گردند. (۸)
در سیزدهم مهر ۱۳۴۳ در کابینه‌ اسدالله علم، به دستور شاه و پیشنهاد آمریکا لایحه‌ مصونیت مستشاران و دیگر افراد تبعه‌ی آمریکا در ایران تهیه و در زمان کابینه‌ حسنعلی منصور معدوم، برای تصویب تسلیم مجلس شورای ملی گردید. این لایحه در جلسه مورخ ۲۱ مهر ۱۳۴۳ هنگام نیمه‌شب با تطمیع و تهدید نمایندگان مجلس شورای ملی به تصویب رسید. دولت حسنعلی منصور که در برابر آمریکا مطیع و بی‌اراده بود، ماده واحده‌ای را به قرارداد وین که به موقعیت مأموران سیاسی یک کشور در سرزمین دیگر مربوط می‌شود، الحاق کرد و از مجلس خواست تا آن ماده واحده را که طبق آن تمامی کارمندان نظامی یا مستخدمان غیرنظامی وزارت دفاع آمریکا و خانواده‌های آنها هم از مزایای آن قرارداد بهره‌مند می‌شوند، تصویب کند. تصویب این ماده واحده به صورت نیمه مخفی ابتدا در مجلس سنا و سپس در مجلس شورای ملی به تصویب رسید.(۹)
به دنبال تصویب این لایحه، آمریکایی‌ها اعطای وام دویست میلیون دلاری به ایران را برای خرید اسلحه به تصویب رسانیدند. دولت ایران موظف بود ظرف ۵ سال سیصد میلیون دلار بازپرداخت کند؛ یعنی یکصد میلیون دلار سود این وام بود. در مقابلش، مصوبه کاپیتولاسیون باید اجرایی می‌گردید.

هشدار امام خمینی درباره‌ نفوذ اجانب در ایران
امام خمینی که از حضور مستشاران نظامی و امنیتی آمریکا در ایران آگاهی داشت و از تصویب کاپیتولاسیون اطلاع یافته بود، از آنجا که این مصوبه کاملاً محرمانه بود و در روزنامه‌های رسمی هم آن را اعلام نکرده بودند، برای اینکه دقیقاً در جریان این تصویب‌نامه قرار گیرد، افرادی را به مجلس شورای ملی فرستاد و آنان متن این قانون ننگین را برای امام آوردند. آن روح قدسی با مطالعه‌ نشریه‌ داخلی مجلس دریافته بود که رژیم شاه بار دیگر چه ضربه‌ای به استقلال ایران زده و چه خیانت بزرگی به اسلام و مسلمین نموده است. امام خمینی در ابتدا جلسه‌ای با حضور علما و روحانیان برجسته قم تشکیل داد و از آن پس نمایندگانی را به شهرهای گوناگون فرستاد تا آنان مردم را برای اعتراض به این مصوبه‌ حقارت‌آمیز و اسارت‌آور آماده کنند، در حالی که رژیم می‌کوشید تا با برگزاری تبلیغاتی پرزرق و برق جشن چهارم آبان ۱۳۴۳ مصادف با چهل و پنجمین سالروز تولد شاه، این مسئله را به دست فراموشی بسپارد.(۱۰)
صبح روز چهارم آبان عده‌‌ زیادی از مردم شهرهای مختلف برای شنیدن سخنرانی امام راهی قم گردیدند. ساعت هشت و نیم صبح چهارم آبان در حالی که رهبر کبیر انقلاب به شدت ناراحت و افروخته به نظر می‌رسید، سخنرانی تاریخی خود را در جمع هزاران نفر از مردم در شهر قم ایراد نمود. ایشان سخنرانی خود را پس از ذکر نام خدا با آیه‌ استرجاع (انا لله و انا الیه راجعون) شروع کرد و اظهار داشت: «من تأثرات قلبی خودم را نمی‌توانم اظهار کنم. قلب من در فشار است. …ایران دیگر عید ندارد، عید ایران را عزا کردند. عزا کردند و چراغانی کردند و دسته‌جمعی رقصیدند. ما را فروختند. استقلال ما را فروختند و باز هم چراغانی کردند، پایکوبی کردند… این تصویب‌نامه را بردند به مجلس، آنجا مخالفت‌هایی هم شد، لکن با کمال وقاحت گذراندند. دولت با کمال وقاحت از این امر ننگین طرفداری کرد. ایران خودش را فروخت برای این دلارها [اخذ وام دویست میلیون دلاری از آمریکا]، استقلال ما را فروخت. جزو دولت مستعمره حساب کرد، ملت ایران را پست‌تر از وحشی‌ها در دنیا معرفی کرد… . ای سران اسلام به داد اسلام برسید، ای علمای اسلام به داد اسلام برسید… آمریکا از انگلیس بدتر، انگلیس از آمریکا بدتر، شوروی از هر دو بدتر، همه از هم بدتر و پلیدتر، اما امروز سر و کار ما با این خبیث‌هاست، با آمریکاست… اگر یک خادم آمریکایی یا یک آشپز آمریکایی مرجع تقلید شما را در وسط بازار ترور کند، پلیس ایران حق ندارد جلوی او را بگیرد، دادگاه‌های ایران حق محاکمه ندارند. اگر کسی سگ آمریکایی را با اتومبیل زیر بگیرد، بازخواستش می‌کنند، حتی اگر شاه ایران باشد، اما چنانچه یک آشپز آمریکایی، بزرگترین مقام ایران را زیر بگیرد، کسی حق اعتراض ندارد.»(۱۱)
این نطق افشاگرانه که جمعیت حاضر با شنیدن آن گریه می‌کردند،‌ در سالروز میلاد بانوی بزرگ اسلام حضرت فاطمه‌ی زهرا«س» ایراد گردید. امام در سخنان گهربار خود،‌ ضمن برشماری اهداف شوم استکبار جهانی، ملت ایران را آگاه می‌سازد که اگر نفوذ روحانیت باشد، هیچ‌یک از مصائبی که توسط دست‌نشاندگان استعمار پدید آمده است انجام نمی‌شد. علما و روحانیان می‌توانند از نفوذ همه‌جانبه‌ اجانب جلوگیری کنند و چون سدی در برابر سلطه‌گری آنان بایستند، لذا ایشان ضمن دعوت از دیگر مراجع و روحانیان، موضع آن دسته‌ای را که مهر سکوت بر لب زده و در گوشه‌ای جنایات و خیانت‌های رژیم آمریکایی شاه را نظاره می‌کنند، مردود دانسته و چنین می‌فرماید: «آن آقایانی که می‌گویند باید خفه شد [آیا] اینجا هم باید خفه بشویم؟ ما را بفروشند و خفه بشویم؟! قرآن ما را بفروشند و خفه بشویم؟ والله گناهکار است کسی که داد نزند، والله مرتکب [گناه] کبیره است کسی که فریاد نکند(۱۲)
سرانجام امام با اشاره به این مطلب که قانون حق قضاوت کنسولی (کاپیتولاسیون) را قانون نمی‌دانیم و این مجلس را مجلس و این دولت را دولت نخواهیم دانست، مصوبه مجلس شورا و احیای امتیاز کاپیتولاسیون را مردود شمرد
امام خمینی در تبعیدگاه ترکیه
بیانات کوبنده باعث گردید رژیم بهانه‌ای برای دستگیری و تبعید امام به دست آورد، بنابراین ۹ روز بعد از سخنرانی ایشان و در شب سیزدهم آبان ۱۳۴۳ صدها کماندو و چترباز مسلح، بیت امام را در محله‌ یخچال قاضی قم به محاصره درآوردند و از بام و دیوار وارد منزل ایشان گردیدند و آن رهبر عالیقدر را دستگیر کردند و توسط ماشینی که در درب بیت آن بزرگوار توقف نموده بودند، با شتاب هر چه افزون‌تر به فرودگاه مهرآباد تهران انتقال دادند و آن زعیم عالیقدر را با هواپیمای هرکولس نیروی هوایی ارتش به ترکیه منتقل نمودند. هواپیمای حامل امام و تیم امنیتی همراه با ریاست سرهنگ افضلی حوالی ظهر روز سیزدهم آبان در فرودگاه آنکارا به زمین نشست. امام به محض ورود به آنکارا به دلیل عدم دسترسی به منابع علمی و کتاب‌های مورد نیاز، آموختن زبان ترکی را به وسیله‌ خودآموز آغاز نمود (۱۳)
روز بعد رادیو و مطبوعات کشور، خبر دستگیری و تبعید امام را اینگونه گزارش نمودند: «طبق اطلاع موثق و شواهد و دلایل کافی، چون رویه‌ آقای خمینی و تحریکات مشارالیه بر علیه منافع ملت و امنیت و استقلال و تمامیت ارضی کشور تشخیص داده شد، لذا در تاریخ ۱۳ آبان ۱۳۴۳ از ایران تبعید گردید.»(۱۴)
فرزند ارشد امام خمینی مرحوم آیت‌الله حاج سیدمصطفی خمینی در حوالی ساعت ۹ همان روز سیزدهم آبان برای جلوگیری از جلب نظر مأموران، خود را به منزل آیت‌الله مرعشی نجفی رسانید لیکن هنوز چند لحظه از ورود وی به منزل ایشان نگذشته بود، کماندوها وارد بیت معظم‌له گردیدند و حاج سیدمصطفی را دستگیر و به اتهام اقدام بر ضدامنیت داخلی! بازداشت و به زندان قزل‌قلعه در تهران انتقال دادند، اگرچه ایشان پس از گذرانیدن ۵۷ روز در زندان، روز چهارشنبه ۸ دی ۱۳۴۳ از حبس آزاد و همان روز وارد قم گردید، اما در ۱۳ دی دستگیر و بی‌درنگ او را روانه تهران کردند و در بامداد روز بعد ایشان را با هواپیمایی به استانبول ترکیه اعزام نمودند.(۱۵)
یادآور می‌گردد در ۲۱ آبان ۱۳۴۳ امام را از آنکارا به شهر بورسا در ۴۶۰ کیلومتری غرب آنکارا انتقال دادند. امام می‌گوید: «وقتی به این شهر رسیدیم اتاقی را در خانه‌ای دراختیار من قرار دادند. تمام اوقاتم در آنجا سپری می‌شد، حتی در همان اتاق قدم می‌زدم. اجازه خروج از خانه را نداشتم.» امام دو ماه تمام ایام تبعید در ترکیه را به تنهایی سپری می‌کرد تا اینکه فرزندشان به نزد ایشان آمد.(۱۶)
از کارهای علمی مهم و ارزشمند امام، نگارش کتاب گرانسنگ تحریرالوسیله است که اغلب مطالب آن در تبعیدگاه بورسای توسط ایشان به نگارش درآمده است. امام می‌نویسد: «اینجانب قبلاً حاشیه‌ای بر کتاب وسیله النجاه مرحوم آیت‌الله سیدابوالحسن اصفهانی (قدس سره) نوشته بودم، ولی زمانی از قم به دلیل رویدادهای اندوهگینی که برای اسلام و مسلمین پیش آمد که شاید تاریخ آنها را ضبط کند، در اواخر جمادی‌الثانی ۱۳۸۴ به بورسای از توابع ترکیه تبعید شدم و تحت نظر مراقبت اما فارغ‌البال بودم، لذا تصمیم گرفتم به منظور سهولت استفاده، آن حاشیه را در متن کتاب مذکور مندرج نمایم و اگر خدای متعال توفیق دهد، مسائل مورد ابتلای دیگری را بدان بیفزایم.»(۱۷)
ایشان علاوه بر فعالیت‌های علمی، نگارش و تألیف، از ایران نیز غافل نبود و در مواقع مقتضی نامه‌هایی خطاب به خانواده، علما، مراجع عظام نوشته که در آنها در باب توجه به مسائل افراد محروم و کم‌بضاعت، مسائل حوزه و برخی نکات دیگر تذکراتی می‌دادند.(۱۸)
در ۲۱ آبان ۱۳۴۳ جمعی از علمای تهران به خصوص آیات معزز میرزا احمد آشتیانی، حاج سیداحمد خوانساری، حاج شیخ حسین تنکابنی در منزل آیت‌الله آشتیانی نشستی تشکیل دادند. وزیر دربار- قدس نخعی- را هم دعوت کرده بودند تا تصمیم‌های این جمع را به آگاهی مقامات رژیم برسانند. هم‌چنین علمای مذکور خواستار این بودند که رژیم شاهنشاهی با اعزام نماینده‌ای از سوی روحانیان برجسته‌ تهران به ترکیه و دیدار با امام موافقت نماید و برای انجام این مأموریت، مرحوم آیت‌الله شیخ مرتضی پسندیده (برادر بزرگ امام) پیشنهاد گردید. عوامل نظام طاغوتی با توجه به خشم علما و روحانیت و نیز مردم و نیز در جهت آرام ساختن فضای آشفته‌ کشور با این تقاضای علمای یادشده موافقت کرد، ولی درباره‌ آیت‌الله پسندیده و اعزام وی به ترکیه، مخالفت خود را اعلام نمود. علما ناگزیر سید فضل‌الله خوانساری (داماد آیت‌الله سیداحمد خوانساری) را پیشنهاد دادند که رژیم پذیرفت و مقرر گردید وسایل سفر وی به ترکیه توسط ساواک فراهم گردد، اما مأموران امنیتی نمی‌خواستند وی از کم و کیف محل تبعیدگاه امام مطلع گردد، از این رو محل ملاقات را در استانبول قرار دادند. در ۲۹ آذر ۱۳۴۳ مرحوم خوانساری در این شهر با امام که از بورسا آمده بود ملاقات کرد. در ۲۳ خرداد ۱۳۴۲ نیز شیخ محمدعلی صفایی و سیدمهدی گلپایگانی (فرزند آیت‌الله گلپایگانی) به نمایندگی از مرجع عالی مقام، حضرت آیت‌الله العظمی سیدمحمدرضا گلپایگانی به استانبول عزیمت نمودند تا با امام دیدار و ملاقاتی داشته باشند.(۱۹)
امام در ترکیه پیگیر مسائل سیاسی و اجتماعی بود و می‌کوشید در همان شرایط دشوار، نهضت اسلامی را تداوم بخشد و از طریق مکاتبات و ارسال وکالت‌نامه، مبارزات خود را به نحو دیگری دنبال می‌نمود و تا حدودی توانست جای خالی خود را ترمیم نماید و از ایجاد تزلزل در محافل روحانی جلوگیری نماید. به گفته خطیب مشهور مرحوم فلسفی، امام آنقدر مراقب بود که در کلام خود ضعف نشان ندهد که حتی از مأمور خود نمی‌خواست به دلیل حبس هوای اتاق، پرده‌ها را بالا بزند و پنجره را بگشاید.(۲۰)
شهید آیت‌الله سیدمصطفی خمینی گفته بود: وقتی مرا به ترکیه تبعید کردند، وقتی خدمت ابوی رسیدم، دیدم لای پرده‌های اتاق یک ذره باز است و روشنایی اندکی به داخل اتاق می‌آید، گفتیم چرا پرده‌ها را کنار نمی‌زنید،‌ امام فرمود نمی‌خواستم حتی کوچکترین خواهشی از آنان در این مورد بنمایم.(۲۱)
چون امام متوجه شد عده‌ای از علما برای آزادی ایشان اقداماتی به عمل می‌آورند، تأکید نمود راضی نیستم کسی برای من نزد دستگاه ستم و کارگزاران جفاکارش وساطت نماید.(۲۲)
واکنش‌ها و اعتراضات فراگیر
دستگیری و تبعید امام،‌ امواج گسترده‌ای از خشم و نگرانی را در حوزه‌های علمیه، مجامع مذهبی و محافل دینی به وجود آورد. شاه که پایه‌های سلطنت خود را لرزان می‌دید، به نیروهای نظامی و امنیتی دستور داد تا هرگونه خروش و حرکتی را سرکوب کنند. لذا شماری از علمای مبارز و مجاهد روانه سیاهچال‌های رژیم استبدادی گردیدند. عده‌ای از بازاریان، جوانان دانشگاهی و دیگر مبارزان اقشار گوناگون که در بر پا داشتن تظاهرات و تعطیلی بازار نقش داشتند، بازداشت و محبوس گردیدند.(۲۳)
علی‌رغم این فضای آشفته و اختناق، عده‌ای با وجود کنترل‌های شدید امنیتی به اقدامات مسلحانه علیه حکومت روی آوردند. از نخستین اقدامات مسلحانه، ترور حسنعلی منصور نخست‌وزیر وقت و کسی بود که در زمان او کاپیتولاسیون تصویب گردید و امام دستگیر و تبعید شد. این کار توسط شهید محمد بخارایی از اعضای جمعیت مؤتلفه‌ اسلامی انجام گردید. حسنعلی منصور که از اسفند ۱۳۴۲ تا بهمن ۱۳۴۳ نخست‌وزیر بود در ساعت ۱۰ صبح اول بهمن ۱۳۴۳ در میدان بهارستان مقابل درب ورودی مجلس شورای ملی مورد سوءقصد قرار گرفت و در ششم بهمن در بیمارستان به هلاکت رسید. دادگاه نظامی چهار تن به اسامی محمد بخارایی (ضارب) صادق امانی، رضا صفار هرندی و مرتضی نیک‌نژاد را به اعدام محکوم و ۹ نفر دیگر را به زندان‌های طویل‌المدت محکوم کرد. همه‌ آنان وابسته به سازمان مخفی هیأت مؤتلفه اسلامی بودند.(۲۴)
ترور نافرجام شاه
شهید رضا شمس‌آبادی که موفق شده بود از هفت خوان ضد اطلاعات ارتش بگذرد و وارد گارد شاهنشاهی شود، صفیر گلوله‌هایش پایه‌های کاخ مرمر را به لرزه درآورد. این اقدام در زمانی صورت گرفت که شاه فکر می‌کرد هر حرکتی به کلی خاموش گردیده و او همچنان با خیال راحت خواهد توانست به سلطه‌ خود بر ملتی ستمدیده و محروم ادامه دهد، ترور وی توسط شمس‌آبادی در ۲۱ فروردین ۱۳۴۲ هر چند ناموفق ماند،‌ ولی این واقعیت را اثبات کرد که شعله‌های نهضت، نه تنها خاموش نشده، بلکه روزبه‌روز فروزان‌تر خواهد شد.(۲۵)
مهمترین فعالیت سیاسی که در میان جامعه‌ اسلامی وجود داشت، حفظ یاد و نام امام خمینی به عنوان رهبر کبیر انقلاب در مسیر مبارزه بود و این امری بود که رژیم از آن به شدت وحشت داشت.
از آن سو،‌ وقتی مقامات ترکیه با حجم تلگراف‌های اعتراض‌آمیز که از داخل کشور و دیگر نقاط جهان مواجه شدند، به رژیم ایران اعلام کردند دیگر صلاح نیست، امام خمینی در ترکیه بماند. در پی این پیغام، شاه با سفیر ایران در بغداد مذاکره و نظر او را می‌خواهد، او هم شاه را ترغیب می‌نماید امام را به عراق بفرستد. شاه موافقت می‌کند و امام در ظهر روز سه‌شنبه ۱۳ مهر ۱۳۴۳ از ترکیه با یک هواپیما وارد بغداد گردید و بعد از زیارت عتبات عراق در کاظمین، سامرا و نجف در ۲۳ مهر وارد نجف اشرف گردید.(۲۶)

پی‌نوشت‌ها
۱ـ اهرم‌ها،‌ فخر روحانی، ص ۲۴، تاریخ بیست ‌ساله‌ی ایران، حسین مکی، ج ۷، صص ۱۱۹ـ۱۱۸، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، ج اول، ص ۹۴ـ۹۳.
۲ـ تاریخ معاصر ایران، علی اکبر ولایتی و دیگران، ص ۱۱۲.
۳ـ نهضت روحانیون ایران، علی دوانی، ج ۲، ص ۴۴، ناگفته‌ها،‌ مهدی عراقی، ص ۸۴.
۴ـ‌ ایران و تاریخ، بهرام افراسیابی، صص ۵۴ـ۵۲، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، ج اول، ص ۳۹۳، ساواک و روحانیت، ص ۹۴، فرازهایی از تاریخ انقلاب به روایت اسناد ساواک و لانه جاسوسی،‌ صص ۲۲۷ـ۲۲۶.
۵ـ تاریخ سیاسی ۲۵ ساله ایران، ج ۱، ص ۲۹۷، کوثر، ج ۱، ص ۹۷، فرازهای فروزان، از نگارنده، صص ۴۱۱ـ۴۱۰، سپیده‌ای که از افق ایمان بردمید، از راقم این سطور، صص ۷۹ـ۷۸.
۶ـ تحولات سیاسی و اجتماعی ایران در دوران پهلوی، صص ۲۹۰ـ۲۸۹.
۷ـ دائره‌المعارف پارسی، مصاحب،‌ ج ۲، ص ۲۱۱۲.
۸ـ تحولات سیاسی و اجتماعی ایران در دوران پهلوی، ص ۲۹۰، پاورقی.
۹ـ تاریخ معاصر ایران، گروهی از نویسندگان، صص ۱۵۶ـ۱۵۵، نیز تاریخ معاصر، ولایتی و دیگران، ص ۱۳۵.
۱۰ـ انقلاب اسلامی در چرایی و چگونگی رخداد آن، گروهی از نویسندگان،‌ ص ۸۴.
۱۱ـ متن این سخنرانی در صحیفه امام، ج اول، صص ۴۲۴ـ۴۱۵ آمده است.
۱۲ـ صحیفه‌ی امام، ج اول، ص ۴۲۰.
۱۳ـ سیاحت خورشید، از نگارنده، ص ۱۰۳، پابه‌پای آفتاب، ج ۲، صص ۳۱۴ـ۳۱۳، حریم امام، ۱۳ آبان‌ماه ۱۳۹۵، ش ۲۴۱، ص ۴.
۱۴ـ روزنامه‌ی اطلاعات، ۱۳ آبان‌ماه ۱۳۴۳، ص ۱.
۱۵ـ فصلنامه ۱۵ خرداد، ش ۴۱ و ۴۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۳، صص ۳۵۰ـ۲۹۴.
۱۶ـ بررسی و تحلیلی از نهضت امام خمینی، ج ۲، ص ۶۴، سیاحت خورشید، ص ۱۰۴.
۱۷ـ تحریرالوسیله،‌ ج اول، دیباچه‌ی کتاب.
۱۸ـ این مرسولات در جلد اول صحیفه امام آمده است.
۱۹ـ سیاحت خورشید، صص ۱۰۷ـ ۱۰۶، فصلنامه یاد، ش ۳۱ و ۳۲، صص ۱۰۳ـ۱۰۲.
۲۰ـ خاطرات و مبارزات فلسفی، ص ۴۰۸.
۲۱ـ پابه‌پای آفتاب، ج ۴، ص ۵۷.
۲۲ـ کوثر، ج اول، ص ۱۸۱.
۲۳ـ فصلنامه ۱۵ خرداد، ش ۴۱ و ۴۲، صص ۳۲۴ـ۳۱۸.
۲۴ـ تحولات سیاسی و اجتماعی ایران در دوران پهلوی، صص ۲۹۹ـ۲۹۸.
۲۵ـ حماسه شهید شمس‌آبادی، پیام انقلاب، ش ۷۴، دی ۱۳۶۱.
۲۶ـ سیاحت خورشید، صص ۱۱۹ـ۱۱۸، صص ۱۴۹ـ۱۴۸.

سوتیتر:
۱٫
با اشغال ایران توسط اجانب، در جنگ جهانی دوم، ارتش نوین رضاشاه با استعداد یکصد و بیست هزار نفر و تجهیزات جنگی، در برابر اولین شعله‌های این تهاجم مقاومت نکرد و ظرف مدت شش روز از هم پاشید.
۲٫
لایحه‌ اصلاح قانون انتخابات انجمن‌های ایالتی و ولایتی که در مهر ۱۳۴۱ توسط دولت علم به تصویب رسیده بود، شرط مسلمان بودن و سوگند به قرآن مجید حذف گردیده بود. تصویب این لوایح به سرعت، اعتراض علما،‌ روحانیان و مردم مسلمان را برانگیخت
۳٫
نوروز سال ۱۳۴۲ش، امام خمینی در اعتراض به سیاست‌های نظام شاهنشاهی اعلام عزای عمومی کرد. در جریان برگزاری مراسم سوگواری به منظور فرارسیدن سالروز شهادت امام صادق(ع) عوامل ساواک و کماندوهای گارد شاهنشاهی به مدرسه فیضیه قم یورش بردند و عده‌ای از روحانیون و طلاب را به شهادت رسانیدند

معراج زیارت
صحرا به صحرا، کو به کو، داریم نم نم می‌رویم
پشت سر هم، دم به دم، آدم به آدم می‌رویم
ما هر دو عالم را به این معراج دعوت می‌کنیم
از این سوى عالم اگر آن سوى عالم می‌رویم
راهى شدن، دریا شدن، یعنى کمال قطره‌ها
ما هم به راه افتاده‌ایم و جانب یم می‌رویم
در شعله آتش می‌شویم، آتش به عالم می‌زنیم
هم مثل یک پروانه می‌سوزیم ما، هم می‌رویم
هم در نجف هم کربلا پرچم به دست زینب است
هر جا که پرچم می‌رود دنبال پرچم می‌رویم
عیسى بن مریم، آدم، ابراهیم، موسى، نوح، هود
این راه را پیغمبران رفتند و ما هم می‌رویم
ما تشنه وصلیم و دنبال سلوک وصلتیم
پس پابرهنه، تشنه لب، تا نهر علقم می‌رویم
بى‌واسطه اسماء حق در ما تجلى می‌کند
هر وقت تحت قبه‌ى سلطان عالم می‌رویم
«علی‌اکبر لطیفیان»

بیاد آورم…
با خود اینگونه بیاد آورم اینک سخنت
چاره‌ای نیست به جز سوختن و ساختنت
گفتی آنروز: خدا کشته مرا خواسته است
دیدم از عهد و وفایت که بخون خفته تنت
گفتی آنروز: خدا خواست اسیرت بیند
دیدم ایام اسارت، سرِ دور از بدنت
گفتی آنروز: کمی صبر و مصیبت باید
قتلِ صبر است نصیب تو و ما و حسنت
قامتِ خم شده و موی سپید آوردم
همه سوغات من از این سفرم، پیرهنت
همه را از سفر آوردم و شرمنده شدم
کنج ویرانه بجا ماند کمی پاره تنت
حاصلم قافله‌ای هست به تن‌های کبود
قاتلم در دل این خاک، تن بی‌کفنت
یاد گودال تو هرگز نرود از یادم
دیدم آن نیزه چه بد بوسه گرفت از دهنت
ریش ریش است هنوز این دلم از ریش خضاب
آن زمان که سرت افتاد ز نِی پیش مَنَت
از تنور آمدی آنروز و، رُخت سوخته بود
سوختم جان برادر من از این سوختنت
بهتر آنروز نبودم که به دفنت بینم
بوریا پاره شد و چاره شد از قبر کَنَت
چونکه ما را به دف و هلهله بردند به شام
در عزا عید گرفتند ز کشته شدنت
چشم بیگانه و ناموس خدا در اَنظار
بعد عباس فراوان شد از این غم، محنت
گرچه دستانِ جسارت به اسارت دیدم
یاورِ اهلِ حرم شد مددِ مؤتمنت
چوب می‌خوردی و آیات لبت قطع نشد
مجلسِ کفر ز اعجاز تو شد انجمنت
حنجر پارۀ تو کار خودش را می‌کرد
و سپس خطبه سجاد که شد، هم‌سخنت
این چهل منزلِ ما هدیۀ ناقابلِ ما
به شهیدان تو و این تنِ بی‌پیرهنت
می‌روم نوحه‌کنان باز از اینجا اما
تا قیامت حَرَمت پر شود از سینه‌زنت
«محمود ژولیده»

پس از تو
کار و بار دو جهان ریخت بهم غوغا شد
چشم زهرا و علی بعدِ شما دریا شد
رفتی و خنده به کاشانه‌ی تو گشت حرام
رختِ مشکیِ یتیمی به تن زهرا شد
عهد و پیمان غدیرت به فراموشی رفت
حُکم بر خانه‌نشینیِ علی امضا شد
بعدِ تو حرمت کاشانه‌ی حق حفظ نشد
پای اولاد حرامی به حریمت وا شد
دخترت پشتِ در و… آتش و دود و مسمار…
خوب فرمانِ مودت به خدا اجرا شد
خبر پر زدن فاطمه حیدر را کشت
چند باری به زمین خورد علی تا پا شد
روضه ها هست، بمانند… ولی عاشورا
تشنه لب شاه غریبی که تک و تنها شد
از بلندی فرس تا به زمین خورد شنید
صحبت از غارت معجر ز سر زن‌ها شد
زینتِ دوش شما بود ولی کرب‌وبلا
منزلش خار و خس بادیه و صحرا شد
خاتمش را ته گودال به دشمن بخشید
بار دیگر به خدا جود و سخا معنا شد
کاش انگشتری‌اش تنگ نبود… اما بود…
عاقبت نیمه‌ی سبابه‌ی او پیدا شد؟!
داد زد زینب کبری: به روی سینه نرو…
گوش نحسش نشنید و قد مادر تا شد
سر او تا که جدا شد زره‌اش را بردند
زره‌اش هیچ… سرِ پیرهنش دعوا شد
اجرِ پیغمبری‌ات بود که مردم دادند
ظلم‌هایی که پس از تو به ذَوِی‌القُربی شد
«محمد جواد شیرازی»

یک نفر آمده…
خبرت هست که آن طاق معلا اُفتاد
ناگهان کُنگره‌یِ سنگیِ کسری اُفتاد
خبرت هست ستون‌های یهودا اُفتاد
خبرت هست هُبَل خورد شد عُزی اُفتاد
خبر این است زمین پُر شده از آب حیات
آی بر احمد و بر آل محمد صلوات
یک نفر آمده تا بارِ جهان بردارد
پرده از منظره‌ی باغ جنان بردارد
تا که از گردۀ ما یوق گران بردارد
از کران تا به کران بانگ اذان بردارد
آخر از سمتِ خدا آنکه نیامد آمد
چهارده تن همه با نام محمد آمد
شب شکست و به زمین بارشِ مهتاب آمد
عشق برقی زد و بر هر دل بی‌تاب آمد
جبروت و ملکوتیست که در قاب آمد
فالِ حافظ زدم و این غزل ناب آمد
«گل عُزاری زِ گلستان جهان ما را بس
زین چمن سایه‌ی آن سرو روان ما را بس»
تو درخشیدی و انوار حیات آوردی
سیزده رشته غنات از عرفات آوردی
سیزده چشمه‌ی جوشان نجات آوردی
سیزده مرتبه بانگ صلوات آوردی
آخرین باده‌ات از این همه خُم می‌آید
با دعایت عَلَم چهاردهم می‌آید
ششمین آینه‌ات آمد و پروانه شدیم
سر زلفیم که با مرحمتش شانه شدیم
مرد این راه نبودیم که مردانه شدیم
شیعه جعفری خادم این خانه شدیم
آسمان را کلماتش سخنش پر کرده
و خداوند بر این جلوه تفاخر کرده
گرچه از عطر تو این دشت شقایق دارد
چقدر دور و برت شهر منافق دارد
چه غریبی که فقط چند تن عاشق دارد
دلِ زهرایی تو صحبت صادق دارد
از تو داریم سلامی پر عطر و برکات
باز بر احمد و بر آل محمد صلوات
«حسن لطفی»

حسن یعنی…
کسی که در شجاعت داستانی چون جمل دارد
بگو ضرب‌الاجل اصلاً چه ترسی از اجل دارد
کسی که حاتم طایی مریدش بوده قبل از او
کسی که در کریمی سبقه از روز ازل دارد
عجم از ابروانش داستان‌های کمان‌گیران
عرب از چشم‌های او دوتا ضرب‌المثل دارد
میان چشم‌های او چه «عشقی» می‌شود «آباد»
به روی سر تماشا کن چه «تاجی» در «محل» دارد
شده خیرالامور بین ارباب و خود حیدر
حسن یعنی فقط خیرالنساء، خیرالعمل دارد
برای کربلا سوی برادر هدیه‌ها برده
میان هدیه‌هایش هم قصیده هم غزل دارد
هم عبدالله را در گودی گودال آورده
هم اینکه نجمه را در پیش زینب روی تل دارد
تمام کربلا از اوست بعد از قاسمش در ظهر
هر اسبی را که می‌بینم به نعل خود عسل دارد
کسی که بی‌حرم بوده به فکر بی‌کفن بوده
حسن از جنس عبدالله بر تن راه‌حل دارد
عجب از تشت دارم یا جگر را می‌شود مهمان
و یا مانند آغوشی سری را در بغل دارد
«مهدی رحیمی»

و قبرٍ بطوس
لب خشک و داغی که در سینه دارم
سبب شد که گودال یادم بیاید
اباصلت! آبی بزن کوچه‌ها را
قرارست امشب جوادم بیاید

قرار است امشب شود طوس، مشهد
شود قبله‌گاه غریبان مزارم
اگر چه غریبی شبیه حسینم
ولی خواهری نیست اینجا کنارم

به دعبل بگو شعر کامل شد اینجا
«و قبرٍ بطوس»ی که خواندم برایش
بگو این نفس‌های آخر هم اشکم
روان است از بیت کرب وبلایش

از آن زهر بی‌رحم پیچیده‌ام من
به خود مثل زهرای پشت در از درد
شفابخش هر دردم از بس که خواندم
در آن لحظه‌ها روضه‌ی مادر از درد

بلا نیست جز عافیت عاشقان را
تسلای دردم نگاه طبیب است
من آن ناخدایم که غرق خدایم
«رضا»یم، رضایم رضای حبیب است

شرابش کنم بس که مست خدایم
اگر زهر در این انار است و انگور
کند هر که هر جا هوای ضریحم
دلش را در آغوش می‌گیرم از دور

شدم آسمان، پر کشد تا کبوتر
شدم دشت، تا آهو آزاد باشد
شدم آب، تا غصه‌ها را بشویم
میان حرم زائرم شاد باشد

اباصلت آبی بزن کوچه‌ها را
به یادِ سواری که با ذوالفقارش
بیاید سحر تا بگردند دورش
خراسان و یاران چشم انتظارش
«قاسم صرافان»

دکتر محمدصادق کوشکی
الف) خاصیت دنیای مدرن آن است که هر امری متولی معین و خاص به خود داشته باشد (هر چند آن امر به نوعی به همه جامعه بازگردد و همگان در برابر آن احساس مسئولیت کنند) و از این روست که در جوامع منظم و به سامان هر امری ولو به ظاهر ساده و کم‌اهمیت مأمور و متولی خود را دارد و سادگی و بساطت باعث نشده تا آن امر بدون متولی رها شود.
ب) هرچند جامعه ایرانی را نمی‌توان جامعه‌ای مدرن محسوب کرد (که البته مدرن بودن فضیلتی هم محسوب نمی‌شود) اما در طول سالیانی که به تقلید مغرب زمین حاکمیت و نهاد دولت در آن برقرار شده، برای بسیاری از امور مسئول و متولی تعیین شده (صرف‌نظر از اینکه آیا دستگاه مسئول در انجام وظایف خود دقیق و کارآمد بوده است یا خیر) و حداقل فایده این امر آن است که در صورت بروز مشکل در آن امور می‌توان سراغ نهاد و دستگاه مربوطه رفت و چرایی بروز مشکل و راه‌های برون رفت از آن را جستجو کرد. (در حقیقت داشتن سرپرست، هر چند ناکارآمد و نالایق بهتر از بی‌سرپرستی است!) و از این روست که در کشور متولی اموری مانند: «آموزش قوانین راهنمایی و رانندگی» ، «مبارزه با بیماری‌های عفونی»، «رفع سد معبر»، «آموزش زایمان طبیعی» و صدها مقوله و موضوع ریز و درشت دیگر معین و مشخص است و می‌توان کیفیت و کمیت انجام آن امر را از مرجع خاص آن پیگیری نمود و متوجه کمبودها و نواقص موجود در آن مقوله شد.
ج) اما در کمال ناباوری باید پذیرفت در تنها کشورِ دارای نظام دینی در جهان که برپایه نظریه فقهی ولایت فقیه بنا شده، موضوع مهمی مانند آموزش شریعت به جامعه و عموم شهروندان فاقد متولی رسمی و قانونی معینی است (آن هم در حالی که به فرمایش حضرت امام، فلسفۀ برپایی نظام اسلامی، اقامه احکام شریعت است!) ممکن است گفته شود این امر از وظایف حوزه‌های علمیه و نهاد روحانیت است حال آنکه در دوران قبل از انقلاب اسلامی هم این وظیفه بر دوش روحانیت و حوزه علمیه بود، البته توقع عقلی و منطقی است که پس از پیروزی انقلاب اسلامی و تأسیس نظام دینی حکومت و دولت اسلامی سهم قانونی خود از این مقوله را مشخص کرده و متولی رسمی و پاسخگوی این امر حیاتی و مهم در کشور مشخص شود، چرا که در شرایط فعلی وضعیت آشنایی مردم و جامعه با احکام شرعی بسیار اسفناک است و بسیاری از افراد جامعه از حداقل آشنایی با احکام الهی محرومند، تا آنجا که حتی در میان اقشار وفادار به نظام و انقلاب می‌توان انبوهی از افراد را یافت که در مسئله‌ای مبتلابه مانند «خمس» فاقد آشنایی حداقلی با احکام و جزئیات هستند و یا در خصوص احکام بانوان و یا احکام مربوط به مسائل پزشکی و حلال و حرام مواد غذایی که وضعیت جامعه نشان می‌دهد جهل نسبت به احکام شریعت در این زمینه فراگیر و گسترده است! (مثلاً مدتهاست که در بازار تهران و بسیاری از شهرهای کشور انواع خرچنگ به فروش می‌رسد و مردم هم با استقبال از این کالا زمینه را برای عرضه بیشتر آن فراهم نموده‌اند، در حالی که در میان فروشندگان و خریداران کمتر کسی یافت می‌شود که از حرمت مصرف این حیوان مطلع باشد!)
د) آیا منطقی است در چنین شرایطی دولت اسلامی در خصوص آموزش تئاتر، موسیقی، و صدها مقوله دیگر احساس مسئولیت قانونی کرده و با تعیین متولی و اختصاص بودجه و نیروی اداری اهتمام خود را به این امور نشان دهد، اما در خصوص آموزش شریعت ذره‌ای احساس مسئولیت نداشته باشد (چون قانوناً در این زمینه مسئول نیست!!) و کار به جایی برسد که دوتن از رؤسای جمهور به صراحت بیان کنند که در این زمینه مسئولیتی متوجه دولت نیست و هرگونه کمی و کاستی در این زمینه به نهاد روحانیت و حوزه‌های علمیه باز می‌گردد؟
هـ) فرض کنیم در شرایط فعلی حوزه‌های علمیه تصمیم بگیرند با حضور در مدارس، دانشگاه‌ها و ادارات و بیمارستان‌ها به آموزش مسائل شرعی مورد نیاز جامعه بپردازند، آیا مدیران آموزش و پرورش و آموزش عالی و… از این امر استقبال خواهند کرد و زمان و امکانات و بودجه لازم را دراختیار قرار خواهند داد؟ بدیهی است که پاسخ این پرسش منفی است چرا که مسئولان این دستگاه‌ها در این زمینه وظیفه قانونی ندارند و طبیعی است که امکان قانونی جهت اختصاص بودجه و زمان و سایر ملزومات را نداشته باشند (مثلاً هیچ مدیر مدرسه‌ای حق ندارد دانش‌آموزان را در ساعتی اضافه بر ساعات رسمی در مدسه نگه دارد و یا با حذف یک ساعت از دروس رسمی آن را با آموزش احکام جایگزین کند و یا هزینه‌ای برای آموزش احکام الهی به دانش‌آموزان اختصاص دهد.) البته در ساعاتی که جهت آموزش درس دینی به دانش‌آموزان پیش‌بینی شده (و سال به سال به بهانه‌های مختلف در حال کاهش است) حداقل سهم و زمان به آموزش احکام اختصاص یافته که به هیچ عنوان پاسخگوی نیاز یک انسان مسلمان نخواهد بود (این در حالی است که آموزش شیمی و فیزیک و زبان انگلیسی و تاریخ هخامنشیان و سبک‌های ادبی و حتی مباحث نظری موسیقی از جمله وظایف اصلی آموزش و پرورش است و اگر مدرسه یا معلمی در آموزش این مباحث کوتاهی کند، مورد بازخواست قرار خواهد گرفت) بماند که همین شیوه به صورت عملی به نسل آینده می‌فهماند که سهم و جایگاه فقه در زندگی چیست و چقدر باید به آن پرداخت و چه میزان باید آن را جدی گرفت! این ماجرا در نظام دانشگاهی هم به همین نحو وجود دارد و کلاس‌های دروس معارف اسلامی به هیچ عنوان برای تعلیم احکام شرعی به دانشجویان قابل بهره‌برداری نیست.
و) البته کمافی السابق مساجد و روحانیت بیشترین سهم را در آموزش فقه به جامعه دارند، اما باید پرسید چه تعداد از مردم به مسجد می‌روند یا امکان حضور در مساجد را دارند؟ آن هم در حالی که به گفته مسئولان به نسبت جمعیت و در شرایط فعلی کشور با کمبود ۲۵ هزار امام جماعت روبه‌روست و کشور به بیش از ده هزار مسجد جدید نیاز دارد! (و بماند که سهم آموزش احکام در مساجد چقدر است و کیفیت آن چگونه است؟)
ز) ممکن است گفته شود که مردم خود مکلف به یادگیری احکام شرعی‌اند و نیازی به آموزش نظام‌مند و قانونی شریعت به مردم وجود ندارد. در پاسخ به این قول باید پرسید چرا این استدلال در خصوص آموزش موسیقی و تئاتر و فیزیک به مردم به کار نمی‌رود و دولت در این زمینه مسئول شناخته شده است؟ آیا مردم نمی‌توانند خود به فراگیری فیزیک و تئاتر و… بپردازند؟ و اگر قرار باشد که نظام اسلامی در این عرصه فاقد مسئولیت باشد پس چه فرقی میان دولت اسلامی و غیر آن وجود دارد؟
ح) راه چاره در آن است که متولی رسمی و قانونی تعلیم شریعت به جامعه معین شود و تمامی دستگاه‌ها (خصوصاً نهادهای فرهنگی و آموزشی) مکلف به همکاری با آن شوند و سهم دقیق هر دستگاه توسط قانون مشخص شود تا کسی یا دستگاهی نتواند به صورت سلیقه‌ای و شخصی با این مهم برخورد کند و یا انجام آن را به جای دیگر حواله دهد. این اقدام نافی نقش و سهم سنتی مساجد و روحانیت در آموزش فقه به جامعه نیست و شبکه مساجد و سایر فعالین این حوزه می‌توانند به کار خود ادامه دهند. (مانند اینکه تعیین کمیته امداد به عنوان متولی قانونی رسیدگی به خانواده‌های فقیر مانع از اقدامات افراد خیر یا تشکل‌های مردمی در این عرصه نیست). حداقل فایده این اقدام آن خواهد بود که جامعه متوجه اهمیت موضوع و اهتمام حاکمیت به آن خواهد شد (که این امر زمینه‌ساز اهتمام و توجه جامعه به امر حیاتی و بر زمین مانده تعلیم شریعت خواهد بود)
ط) قرآن کریم از جمله نمادها و فواید دستیابی صالحان به قدرت را برپایی نماز دانسته است (الذین ان مکنّاهم فی‌الارض اقاموا الصلاه) و برپایی نماز جز با تعلیم احکام ممکن نخواهد بود و در این صورت کدام بهانه نظام اسلامی در خصوص کوتاهی در این موضوع قابل پذیرش است؟

سوتیتر
۱٫
در کمال ناباوری باید پذیرفت در تنها کشورِ دارای نظام دینی در جهان که برپایه نظریه فقهی ولایت فقیه بنا شده، موضوع مهمی مانند آموزش شریعت به جامعه و عموم شهروندان فاقد متولی رسمی و قانونی معینی است (آن هم در حالی که به فرمایش حضرت امام، فلسفۀ برپایی نظام اسلامی، اقامه احکام شریعت است!)

۲٫
راه چاره در آن است که متولی رسمی و قانونی تعلیم شریعت به جامعه معین شود و تمامی دستگاه‌ها (خصوصاً نهادهای فرهنگی و آموزشی) مکلف به همکاری با آن شوند و سهم دقیق هر دستگاه توسط قانون مشخص شود تا کسی یا دستگاهی نتواند به صورت سلیقه‌ای و شخصی با این مهم برخورد کند و یا انجام آن را به جای دیگر حواله دهد

گام‌های موفقیت در زندگی مشترک/ گام هشتم

حجت‌الاسلام والمسلمین محسن عباسی ولدی

مقدمه
در شمارۀ قبل و در گام هفتم از گام‌های موفقیت در زنگی مشترک، به موضوع ضرورت مشاوره در زندگی مشترک پرداختیم و اینکه مشاور بایستی دارای چه صفاتی باشد و همچنین به نحوۀ انتخاب مشاور و نیز ضرورت حکمیت خانوادگی برای رفع مشکلات اشاره شد. اینک در ادامه ضمن سخنی کوتاه با مشاوران درباره تفاوت نگاه غربی و دینی به خانواده، اشاره‌ای به تعارضات موجود در نظریات برخی مشاوران و راهکارهای اصولی در این رابطه اشاره خواهیم داشت.

پرسش‌ها
مشاوره و افزایش آمار طلاق
چرا این قدر به مردم توصیه می‌کنید به مشاوره بروند؟ من با همسرم اختلاف داشتم، وقتی رفتیم پیش مشاور، خانم دکتر گفت: «شما باهم تفاهم ندارید و باید جدا بشوید». با همین حرف، همسرم به راحتی تصمیم خودش را گرفت و با وجود داشتن یک بچّه، جدا شد. من هم تصمیم گرفتم دیگر مشاوره نروم!

اوّل: سخنی با دوستان مشاور
قبل از هر چیز باید این نکته را بگوییم که در این جا نمی‌خواهیم همۀ مشاوران را با یک چشم ببینیم؛ امّا با احترام به همۀ مشاوران باید بگوییم برخی از آنان خیلی راحت دربارۀ طلاق حرف می‌زنند. مشاورانی که روان‌شناسی غربی خوانده‌اند، باید بدانند نگاه غرب به زندگی و زندگی مشترک و طلاق، زمین تا آسمان با نگاه دین متفاوت است. از هم پاشیدن یک زندگی در غرب، به اندازۀ تشکیل آن، آسان است. نگاه مادّی‌گرای علوم غربی نمی‌تواند قداستی را که دین برای زندگی مشترک قائل است، بفهمد تا چه رسد به این که بخواهد بر اساس آن قداست، دربارۀ تداوم یا تمام شدن یک زندگی نظر بدهد.

دوم: تفاوت نگاه غربی و دینی به خانواده و طلاق
ما در نگاه غربی به قدری جایگاه خانواده را متزلزل می‌بینیم که زندگی دو همجنس به عنوان همسر یکدیگر، زندگی خارج از چارچوب ازدواج و ارتباط‌های خارج از چارچوب خانواده پس از ازدواج، در نگاه غربی، امری کاملاً عادی است.
در سال ۱۹۶۰م. تنها در امریکا ۴۳۹ هزار نفر، زندگی مشترک بدون ازدواج داشتند؛ امّا این آمار در سال ۱۹۹۸م. به چهار میلیون و ۲۳۶ هزار نفر رسید.(۱)
نگاه غربی به طلاق، نگاهی سهل‌گیرانه است؛ زیرا نگاه غربی بیش از آن که نگاهی اجتماعی باشد، نگاهی فردی است. گاهی به قدری انسان در این مشاوره‌ها آسان‌گیری می‌بیند که تعجّب می‌کند. مثلاً این از الفبای مشاوره است که اگر شما می‌خواهید دربارۀ تداوم یا تمام شدن یک زندگی تصمیم بگیرید، حتماً باید با دو طرف، صحبت کنید. گاهی صحبت با دو طرف هم کافی نیست. با بزرگ‌ترهای آن دو نیز باید صحبت کرد؛ امّا گاهی یک مشاور، بدون طیّ این مراحل و تنها با شنیدن صحبت یک طرف، به راحتی حکم به طلاق می‌دهد.
از نظر دینی، اگر چه طلاق حلال است؛ امّا نگاه منفوری به آن وجود دارد. در هر جامعه‌ای اگر نگاه همراه با نفرت به طلاق از بین برود، آمار طلاق هم بالا خواهد رفت.
پیامبر رحمت، رسول خدا«ص» می‏فرمایند: جبرئیل«ع» دائم دربارۀ زن به من توصیه می‌کرد تا جایی که گمان کردم که طلاق دادن زن، شایسته نیست؛ مگر اینکه مرتکب کار زشت آشکاری شود.(۲)
پیشوای صدق و راستی، امام صادق«ع» از قول رسول مهربانی، حضرت محمّد«ص» می‏فرمایند: چیزی در اسلام نزد خدا، محبوب‌تر از خانه‌ای نیست که با ازدواج، آباد شود و چیزی مبغوض‌تر از خانه‌ای نیست که با جدایی یعنی طلاق، ویران شود.
امام صادق«ع» در ادامه می‏فرمایند: خداوند عزّوجلّ دربارۀ طلاق تأکید کرده و سخن خود را دربارۀ آن تکرار کرده است؛ زیرا نسبت به طلاق بغض دارد.(۳)
با نگاه دین به خانواده باید آشنا شد. وقتی اختلافی میان زن و شوهر پیش می‌آید، دین، ابتدا آنان را به سازگاری دعوت می‌کند. نگاه معنوی دین به زندگی، به زندگی مشترک هم سرایت می‌کند. دین با این نگاه معنوی، تلاش می‌کند نگاه زن و شوهر را به سختی‌های موجود در زندگی تغییر دهد.
پیامبر حقیقت، محمّد مصطفی«ص» می‏فرمایند: سه گروه از زنان هستند که خداوند عذاب قبر را از آنان برمی‏دارد و با دخترم فاطمه محشور می‏شوند: زنی که در برابر غیرت شوهرش، صبر می‏کند؛ زنی که در برابر بداخلاقی شوهرش، شکیباست؛ و زنی که مهریه‏اش را به شوهرش می‏بخشد. خداوند متعال به هریک از این‌گونه زنان، ثواب هزار شهید را می‏دهد و برای هریک از آنها عبادت یک سال را می‏نویسد.(۴)
ایشان در روایت دیگری می‏فرمایند: «کسی که برای نیل به پاداش الهی، بر اخلاق بد همسر خود صبر کند، خداوند ثواب شاکران را به او عطا خواهد کرد».(۵)
قرآن چقدر زیبا می‌فرماید: «وَ عاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ کَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسی أَنْ تَکْرَهُوا شَیئاً وَ یَجْعَلَ اللَّهُ فِیهِ خَیراً کَثِیراً؛(۶) و با آنها (زنانتان) به شایستگی رفتار کنید و اگر از آنان خوشتان نیامد، پس چه بسا چیزی را خوش نمی‌‌دارید و خدا در آن مصلحت فراوان قرار می‌دهد».

مشاورۀ اشتباه
همسرم به دلیل بداخلاقی جزئی من، دو هفته‌ است با من قهر کرده. من از او معذرت‌خواهی کردم، امّا قبول نکرد، با مشاور صحبت کردم که راه برگرداندن او را به من یاد دهد، امّا او به من گفت: «چرا می‌خواهی برگردد؟». گفتم: «چون دوستش دارم». او هم به من گفت: «اگر دوستش داری، چرا او را زندانی خودت کرده‌ای؟ آزادش کن برود». به نظر شما این حرف درست است؟

اگر واقعاً مشاوری در یک جلسۀ مشاوره، بدون صحبت کردن با همسر فرد، چنین حرفی زده باشد، حرف او بیشتر به درد یک رُمان عشقی می‌خورد تا مشاوره! یکی از اصلی‌ترین نشانه‌های دوام یک زندگی، وجود سرمایۀ اصلی یعنی محبّت است. در تمام مشاوره‌های اختلاف حادّ زناشویی، یکی از اصلی‌ترین چیزهایی که باید دنبالش بود، این است که آیا این دو یکدیگر را دوست دارند یا نه؟ اگر دوست داشته باشند، امید برای اصلاح، بسیار فراوان است. البته این بدان معنا نیست که دوست داشتن به تنهایی و بدون انجام دادن هیچ کار دیگری منجر به اصلاح می‌شود و به این معنا هم نیست که اگر دو نفر یکدیگر را دوست نداشتند، هیچ امیدی به اصلاح زندگی‌شان وجود ندارد.

چرا شما کاری نکرده‌اید؟
من دانشجوی کارشناسی ارشد علوم تربیتی هستم و کامل به حرف‌های شما اعتقاد دارم. ۹۰-۸۰ درصد درس‌های ما برگرفته از مبانی غربی است؛ امّا انتقادی که به شما داشتم این است که چرا شما در حوزه، کاری نمی‌کنید؟

ما هم مثل شما معتقدیم در این زمینه باید کاری شود کارستان؛ امّا این کاری که شما می‌گویید کار یک نفر، دو نفر نیست. برای تولید علوم انسانی به ویژه علوم تربیتی باید شب و روز نشناخت؛ دیری نخواهد پایید که مردم جامعۀ ما به کلّی از روان‌شناسی غربی ناامید خواهند شد. همین الآن به راحتی می‌توان آثار این ناامیدی را دید. اوج گرفتن روان‌پریشی و گرایش بسیار به عرفان‌های کاذب دو نشانۀ کاملاً قابل بررسی در این زمینه است. علوم تربیتی مادّی‌گرای غربی مدّعی بود می‌تواند انسان را تربیت کرده، به آرامش برساند؛ امّا این اتفاق نیفتاده و دنیا هم این را فهمیده است. برای پُر کردن این خلأ، زمان زیادی در دست نداریم. باید به فکر بود؛ امّا هنوز هم حرکتی در حدّ و اندازۀ این مسأله انجام نگرفته. هنوز هم خطر، آن‌طور که باید، احساس نشده و عظمت کار تربیت، درک نشده است. ما جسم یک انسان را که می‌خواهیم به دست یک نفر بدهیم، آن هم به صورت عمومی، نه تخصّصی، آن شخص باید هفت سال درس بخواند، چند سال از این دوره را باید به صورت منظّم در بیمارستان حضور داشته باشد و کنار دست چند استاد، کارِ کارگاهی کند؛ امّا روح انسان را به راحتی به دست کسی می‌سپاریم که چند کتاب با مبانی غربی خوانده و از او انتظار داریم مردم را به آرامش برساند.
برای همۀ علوم انسانی، باید چاره‌ای اندیشید؛ امّا علوم تربیتی، جایگاه ویژه‌ای دارد. حضرت آیت الله العظمی خامنه ای رهبر حکیم انقلاب اسلامی در این باره می‌فرمایند: «این که بنده دربارۀ علوم انسانى در دانشگاه‌ها و خطر این دانش‌هاى ذاتاً مسموم، هشدار دادم – هم به دانشگاه‌ها، هم به مسؤولان – به خاطر همین است. این علوم انسانى‌اى که امروز رایج است، محتواهایى دارد که ماهیتاً معارض و مخالف با حرکت اسلامى و نظام اسلامى است؛ متّکى بر جهان‌بینى دیگرى است؛ حرف دیگرى دارد، هدف دیگرى دارد. وقتى اینها رایج شد، مدیران براساس آنها تربیت می‌شوند، همین مدیران مى‌آیند در رأس دانشگاه، در رأس اقتصاد کشور، در رأس مسائل سیاسى داخلى، خارجى، امنیّت، غیره و غیره قرار می‌گیرند. حوزه‌هاى علمیه و علماى دین، پشتوانه‌هایى هستند که موظّفند نظریّات اسلامى را در این زمینه، از متون الهى بیرون بکشند، مشخّص کنند، آنها را در اختیار بگذارند، براى برنامه‌ریزى، براى زمینه‌سازى‌هاى گوناگون. پس نظام اسلامى، پشتوانه‌اش علماى دین و علماى صاحب‌نظر و نظریّات اسلامى است. لذا نظام، موظّف به حمایت از حوزه‌هاى علمیه است؛ چون تکیه‌گاه اوست».(۷)

تعارض در حرف‌های مشاوران
چرا این اندازه تعارض در میان حرف‌های مشاوران وجود دارد؟ ما حرف کدام را گوش کنیم؟

اوّل: غیرقابل انکار بودن این تعارض‌ها
ما قبول داریم میان حرف‌های مشاوران، تعارض وجود دارد. این تعارض‌ها کم هم نیست. این تعارض‌ها، گاهی در حدّ اختلاف سلیقه است که چندان غیرطبیعی نیست؛ امّا گاهی هم به جهت اختلاف در زیرساخت‌های فکری مشاوران است. اینجاست که باید نسبت به آنها حسّاس بود.
یک مشاور معتقد است روان‌شناسی، علمی تجربی است که دین، هیچ راهی به آن ندارد جز آن که در مقابل علم تجربی بشر، تعظیم کند. یک مشاور دیگر هم دین را همه‌کارۀ زندگی بشر می‌داند. این دو، زمین تا آسمان باهم تفاوت دارند. مشاور اوّل، دین را اگر قبول داشته باشد، آن را وسیله‌ای برای تأیید چیزهایی که علم تجربی بشر به آن رسیده، می‌داند. مثلاً وقتی با علم تجربی به این نتیجه می‌رسد که نیایش در آرامش انسان مؤثّر است، آیه یا روایتی را هم در کنارش آورده، می‌گوید دین نیز همین را که من می‌گویم، می‌گوید؛ امّا اگر دین بگوید که نماز به زبان عربی باید خوانده شود، از آنجا که او در علم تجربی خود به آن نرسیده، این را نمی‌پذیرد.

دوم: با این تعارض‌ها چه کنیم؟
انسان، چگونه در میان این تعارض‌ها رفتار کند؟ در مرحلۀ اوّل باید گفت مراجعه به مشاوری که دین را نمی‌شناسد و آن را حاکم بر زندگی انسان نمی‌داند، کار خطرناکی است. مشاور باید از صمیم جان به دین معتقد باشد و آن را بشناسد.
در مرحلۀ دوم، باید همۀ ما با دین مان به اندازه‌ای آشنا باشیم که بتوانیم مخالفت‌‌های صریح نسخه‌های مشاوره‌ای را بفهمیم. ما برای دین مان کم وقت می‌گذاریم. انسان، گاهی تعجّب می‌کند از این که چرا باید یک انسان متدیّن، این اندازه با دینش غریبه باشد که وقتی مشاوری برای او مجوّز گناهی را صادر می‌کند، به راحتی بپذیرد. این که مشاوری برای درمان افسردگی، بَزَک کردن در کوچه و خیابان را به انسان توصیه می‌کند یا زن و شوهری را به مقابلۀ باهم یا قهر کردن‌های یکی – دو ماهه سفارش می‌کند، چه‌قدر مطالعه می‌خواهد تا انسان، اشتباه بودنش را بفهمد؟ آیا فهم اشتباه بودن این که مشاوری، دوستیِ دختر و پسر را امری طبیعی می‌داند و برخورد نجیبانۀ پسر در هنگام مواجهه با یک دختر را نه تنها لازم نداند؛ بلکه یک مشکل شخصّیتی معرّفی کند، کاری دارد؟ آیا فهمیدن انحراف از مبانی دینیِ مشاوری که با اصل روضه‌خوانی و اشک ریختن بر اهل بیت علیهم‌السلام مشکل دارد، کار خاصّی می‌طلبد؟ پی بردن به اشتباه بودن دستور مشاوری که برای آرامش یافتن یک فرد به او توصیه می‌کند موسیقی همراه با رقص را جزء زندگی خود کند یا آرامش خود را در اُنس گرفتن با یک سگ جست و جو کند، کار سختی نیست. وقتی نتیجۀ توصیه‌های یک مشاور این می‌شود که دختران باید در ازدواج سخت بگیرند، معلوم است که با مبنا حرف نمی‌زند و از دین فاصله گرفته است. اگر مشاوری تواضع را ذلّت و گذشت را ساده‌لوحی نامید و به صورت مطلق، تبعیّت زن از شوهرش را یک ظلم دانست و مادری کردن را عقب ماندن از آرزوها معرّفی کرد، بوی معارف اسلامی هم به مشامش نرسیده. چرا مشاوری، انحرافات جنسی را – که در دین از گناهان کبیره است‌ – امری عادی و حتّی خوب به شمار می‌آورد و ما هم حرفی نمی‌زنیم؟
سپردن زندگی به دست کسی که حرف «فردریک»ها را بیشتر از حرف خدا قبول دارد، بردن زندگی زیر تیغ که چه عرض کنم، بردن زیرِ گیوتین است.
فهم عمیق دین را فراموش نکنید. آشنایی با مبانی دینی را از نان شب ضروری‌تر بدانید که پیشوای دانش و معرفت، امیر مؤمنان حضرت علی علیه‌السلام می‏فرمایند: «ای مردم! در دینی که همراه با فهم عمیق نیست، خیری نیست.»(۸)
اهل بیت ما که مهربانی در خانۀ آنها معنا می‌شود، وقتی به مسألۀ فهم دین می‌رسند، با شدّت و تندی حرف می‌زنند.
امام مهربانی‌ها، حضرت علی بن موسی الرضا(ع) نیز می‏فرمایند: «اگر جوانی از جوانان شیعه را می‌یافتم که در دین خویش تفقّه نمی‌کند (به دنبال فهم عمیق دینش نمی‌رود)، او را با شمشیر می‌زدم.»(۹)
راوی می‌گوید: کسی غیر از من، این روایت را این گونه نقل کرده که امام(ع) فرمودند: «بر چنین جوانی، بیست ضربه تازیانه می‌زدم.»
امام(ع) سپس فرمودند: «در دین خدا تفقّه کنید؛ اگرنه اعرابیِ (بیابانیِ) جاهل خواهید بود.»(۱۰)

میزان اعتماد به کتب تربیتی موجود در بازار کتاب
با وجود این همه کتاب‌های تربیتی غربی که در بازار موجود بوده و بیشتر آنها غربی است، تا چه اندازه می‌توان به آنها اعتماد کرد؟
اوّل: تفاوت جهان‌بینی دینی و غربی
نوع نگاه غرب به مفاهیم کلیدی در مسائل تربیتی، با دیدگاه اسلام، بسیار متفاوت است. تعریف این مفاهیم از سوی کسی که اعتقادی به وحی ندارد، نمی‌تواند با نگاه وحیانی و دینی تطبیق داشته باشد. خوش‌بختی، بدبختی، عزّت، ذلّت، شخصیّت، رفاه، وظیفه، حق و… همه از مفاهیم کلیدی‌ای هستند که نگاه غربی و دینی، دو تعریف متفاوت از آنها ارائه می‌دهند. اصلاً چرا این مقوله‌ها؟ تعریف یک متفکّر غربی از موضوع اصلی تربیت – که خود انسان است – با تعریف انسان از نگاه دین، تفاوتی از زمین تا آسمان دارد. هدف آفرینش، هدف از زندگی مشترک و هدف از تربیت از نگاه این دو تفکّر، یکسان نیست. روش‌های تربیتی هم مبتنی بر همین مفاهیم است.
برای ملموس شدن بحث، یک مثال کاربردی می‌آوریم. وقتی از دیدگاه دینی، هدف خلقت، خدایی شدن و مسیر آن هم بندگی معرّفی شد، انسانیّت انسان در بندگی او خلاصه می‌شود. بندگی هم، یعنی در مقابل هر آنچه خدا می‌گوید، «چشم» بگو و بر چشم بگذار. با این نگاه، خوش‌بخت، کسی است که به عبودیت برسد؛ اگرچه ممکن است در این مسیر، سختی‌های بسیاری هم متحمّل شود؛ امّا اگر هدف آفرینش، رفاه بیشتر شد، یا به تعبیر دیگر، هدف زندگی، تن آسودگی بیشتری باشد، شما وقتی احساس خوش‌بختی می‌کنید که رفاه بیشتری داشته باشید. مبانی تربیتی غرب، انسان را به این سمت از زندگی می‌بَرَد؛ امّا مبانی تربیتی اسلام، انسان را به سوی بندگی سوق می‌دهد.
یکی از مقوله‌های بسیار مهم روان‌شناسی، بحث آرامش است. آرامش، همان متاعی است که بسیاری از انسان‌ها حاضرند آن را به هر قیمتی شده به دست آورند. در فرهنگ دینی از آرامش با عنوان‌های گوناگونی مثل اطمینان و سکونت و سکینه و… یاد شده است. در روان‌شناسی دینی به هیچ وجه نمی‌توان با گناه به آرامش رسید؛ امّا یک سؤال! تعریف گناه از نگاه روان‌شناسی غربی چیست؟ ارتباط‌های آن‌چنانی با جنس مخالف، رقص و موسیقی‌های طرب‌آلود، در روان‌شناسی غربی آرامش‌بخش معرّفی می‌شود؛ ولی آیا این کارها با توجّه به معارف دینی می‌تواند آرامش‌بخش هم باشد؟ از نگاه دینی، هیچ انسانی با گناه نمی‌تواند به آرامش برسد.
رهبر معظّم انقلاب، در جمع اساتید دانشگاه فرمودند: «ما در زمینۀ علوم انسانی، کار بومی، تحقیقات اسلامی چه قدر داریم؟ کتاب آماده در زمینه‌های علوم انسانی، مگر چه قدر داریم؟ استاد مُبرّزی که معتقد به جهان‌بینی اسلامی باشد و بخواهد جامعه‌شناسی یا روان‌شناسی یا مدیریت و غیره درس بدهد، مگر چه قدر داریم که این همه دانشجو برای این رشته‌ها می‌گیریم؟ این، نگران کننده است. بسیاری از مباحث علوم انسانی، مبتنی بر فلسفه‌هایی هستند که مبنایش مادّی‌‌گری است، حیوان انگاشتن انسان است، عدم مسؤولیت انسان در قبال خداوند متعال است، نداشتن نگاه معنوی به انسان و جهان است و خُب! این علوم انسانی را ترجمه کنیم، آنچه را غربی‌ها گفتند و نوشتند، عیناً ما همان را بیاوریم به جوان خودمان تعلیم بدهیم، در واقع، شکّاکیت و تردید و بی‌اعتقادی به مبانی الهی و اسلامی و ارزش‌های خودمان را در قالب‌های درسی به جوان‌ها منتقل کنیم. این، چیز خیلی مطلوبی نیست.»(۱۱)

دوم: آشنایی با مبانی دینی، پیش از استفاده از راه‌کارهای غربی
با توجّه به اختلاف موجود میان جهان‌بینی غربی و اسلامی، باید گفت کسی که می‌خواهد از کتاب‌های روان‌شناسی غربی استفاده کند، باید با مبانی اندیشۀ دینی آشنا باشد تا در استفاده از روش‌های تربیتی آنها، دچار انحراف نشود. متأسّفانه برخی افراد به جهت علاقۀ فراوان به مباحث روان‌شناسی و تربیت، با عجله و بدون آشنایی با مبانی دینی، سراغ این کتاب‌ها می‌روند و در عمل، اعتقاداتشان رنگ همان مبانی را گرفته است.
پس از آشنایی با مبانی اندیشۀ دینی، نمی‌توان انکار کرد که برخی راهکارهای کتب غربی، قابل استفاده است.
مقام معظّم رهبری، در جمع خواهران قرآن‌پژوه فرمودند: «من دربارۀ علوم انسانی، گلایه‌ای از مجموعه‌های دانشگاهی کردم، بارها؛ این اواخر هم همین جور. ما علوم انسانی‌مان بر مبادی و مبانی متعارض با مبانی قرآنی و اسلامی بنا شده است. علوم انسانی غرب، مبتنی بر جهان‌بینی دیگری است؛ مبتنی بر فهم دیگری از عالم آفرینش است و غالباً مبتنی بر نگاه مادّی است. خُب! این نگاه، نگاه غلطی است؛ این مبنا، مبنای غلطی است. این علوم انسانی را ما به صورت ترجمه‌ای بدون این که هیچ گونه فکر تحقیقی اسلامی را اجازه بدهیم در آن راه پیدا کند، می‌آوریم تو دانشگاه‌های خودمان و در بخش‌های مختلف، اینها را تعلیم می‌دهیم؛ در حالی که ریشه و پایه و اساس علوم انسانی را در قرآن باید پیدا کرد. یکی از بخش‌های مهم قرآن‌پژوهی، این است. باید در زمینه‌های گوناگون به نکات و دقایق قرآن، توجّه کرد و مبانی علوم انسانی را در قرآن کریم جست و جو و پیدا کرد. این یک کارِ بسیار اساسی و مهمّی است. اگر این شد، آن وقت متفکّرین و پژوهندگان و صاحب نظران در علوم مختلف انسانی می‌توانند بر این پایه و بر این اساس، بناهای رفیعی را بنا کنند؛ البتّه آن وقت می‌توانند از پیشرفت‌های دیگران، غربی‌ها و کسانی که در علوم انسانی پیشرفت داشتند، استفاده هم بکنند؛ لکن مبنا باید قرآنی باشد.»(۱۲)

پی‌نوشت
۱ـ ر.ک: نشریۀ معرفت، سال بیست و دوم، شمارۀ ۱۸۹، شهریور ۹۲، ص ۱۰۵٫
۲ـ بحارالأنوار، ج‏۱۰۰، ص۲۵۳٫
۳ـ الکافی، ج‏۵، ص ۳۲۸٫
۴ـ وسائل الشیعه، ج۲۱، ص۲۸۵٫
۵ـ کتاب من لایحضره الفقیه، ج‏۴، ص ۱۶٫
۶ـ سورۀ نساء: ۴، آیۀ۱۹٫
۷ـ سخنرانی رهبر حکیم انقلاب در جمع حوزویان/ ۲۹ مهر ۸۹(به نقل از پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظّم رهبری)
۸ـ بحارالأنوار، ج۱، ص ۱۷۴٫
۹ـ توضیح این که در گذشته برای تنبیه افراد، گاهی از غلاف شمشیر یا پهنای آن استفاده می‌شد.
۱۰ـ بحارالأنوار، ج۷۵، ص۳۴۶٫
۱۱ـ سخنرانی حضرت معظم له/ ۸ شهریور ۸۸(به نقل از پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظّم رهبری).
۱۲ـ سخنرانی حضرت معظم له/ ۲۸ مهر ۸۸(به نقل از همان).

سوتیتر:
۱٫
مشاورانی که روان‌شناسی غربی خوانده‌اند، باید بدانند نگاه غرب به زندگی و زندگی مشترک و طلاق، زمین تا آسمان با نگاه دین متفاوت است. از هم پاشیدن یک زندگی در غرب، به اندازۀ تشکیل آن، آسان است. نگاه مادّی‌گرای علوم غربی نمی‌تواند قداستی را که دین برای زندگی مشترک قائل است، بفهمد تا چه رسد به این که بخواهد بر اساس آن قداست، دربارۀ تداوم یا تمام شدن یک زندگی نظر بدهد.

۲٫
* در تمام مشاوره‌های اختلاف حادّ زناشویی، یکی از اصلی‌ترین چیزهایی که باید دنبالش بود، این است که آیا این دو یکدیگر را دوست دارند یا نه؟ اگر دوست داشته باشند، امید برای اصلاح، فراوان است. البته این بدان معنا نیست که دوست داشتن به تنهایی و بدون انجام دادن هیچ کار دیگری منجر به اصلاح می‌شود و به این معنا هم نیست که اگر دو نفر یکدیگر را دوست نداشتند، هیچ امیدی به اصلاح زندگی‌شان وجود ندارد

۳٫
* یکی از مقوله‌های بسیار مهم روان‌شناسی، بحث آرامش است. آرامش، همان متاعی است که بسیاری از انسان‌ها حاضرند آن را به هر قیمتی شده به دست آورند. در روان‌شناسی دینی به هیچ وجه نمی‌توان با گناه به آرامش رسید؛ امّا ارتباط‌های آن‌چنانی با جنس مخالف، رقص و موسیقی‌های طرب‌آلود، در روان‌شناسی غربی آرامش‌بخش معرّفی می‌شود

حجت‌الاسلام محمد علی محمدی
درآمد
شهوت‌پرستی یکی از مشکلات و رزایل اخلاقی است که می‌تواند دامنگیر فرد و جامعه شده و باعث نابودی شود. امروزه با توجه به گسترش وسایل ارتباط جمعی از سویی و سیاست‌های استعماری شیطان بزرگ و دیگر غارتگران اقتصادی و فرهنگی، شهوت‌پرستی به یکی از بلاهای بزرگ قرن تبدیل شده و بر همه اندیشوران بایسته است که با نگاهی به مسئله و معضل یاد شده، پس از تبیین مشکل یاد شده، راه‌حل‌های دینی برای برون رفت را جستجو و عرضه کنند. در این مقاله برآنیم تا پس از تبیین و توضیح شهوت پرستی و مشکلاتی که می‌تواند برای فرد و جامعه ایجاد کند، روش‌های اسلام برای حل مشکل را واگویه کنیم.
۱ـ مفهوم شناسی
شهوات، جمع شهوت و برخی از واژه‌های مرتبط با شهوت در قرآن عبارتند از: عفت، نفس (نفس اماره)، هوا،(۱) (اتباع هوا) و طغیان.
شهوت در فارسی به معنای آرزو، میل، رغبت، اشتیاق، خواهش، شوق نفس در حصول لذت و منفعت و توقان نفس به امور مستلذه آمده است.(۲)
شهوت در زبان عربی به معنای اشتیاق نفس به چیزی و رغبت به آن است. به عنوان نمونه، شَهِیَ الشی‏ءَ به معنای دوست داشتن و رغبت کردن به چیزی است و آیه شریفه: «وَ حِیلَ بَینَهُم وَ بَینَ ما یَشتَهُونَ‏»؛(۳) یعنی بین آنها و آنچه بدان رغبت داشتند فاصله افتاد.(۴) به مشتهیات، یعنی چیزی که میل وشهوت به آن تعلق می‌گیرد نیز شهوت گفته می‌شود. چنانکه در آیه شریفه: «زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنِینَ…»(۵) مقصود از «شهوات»، مشتهیات است(۶) و از باب مبالغه، به جای حب المشتهیات، حب الشهوات آمده است.
راغب معتقد است که اصل کلمه‌ی شهوت، گرایش و میل نفس به چیزی که انسان می‌خواهد است. این امر در دنیا دو نوع است: ۱- تمایل کاذب ۲- تمایل صادق. میل صادق چیزى است که اگر برآورده نشود کار بدن بدون آن مختلّ مى‏شود مثل اشتها به غذا هنگام گرسنگى. تمایل و شهوت کاذب چیزی است که بدون آن، کار بدن مختل نمى‏شود. گاه به چیزهای خواسته شده و گاه به نیرویی که نفس با آن، به چیزی اشتها پیدا می‌کند نیز شهوت گفته می‌شود.(۷)
شهوت در قرآن به هر دو معنای مثبت و منفی آن آمده است.(۸) واژه یاد شده و مشتقات آن، در قرآن مجید، سیزده مورد به کار رفته که شش مورد آن دارای مفهوم مثبت و هفت مورد آن دارای مفهوم منفی است.(۹) به باور راغب، آیه: زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوات(۱۰) ممکن است اشاره به تمایل صادق و کاذب باشد. در آیه: اتَّبَعُوا الشَّهَواتِ(۱۱) به تمایلات کاذب نفسانى‏ اشاره دارد ولی آیه: وَ لَکُمْ فِیها ما تَشْتَهِی أَنْفُسُکُمْ(۱۲) درباره صفت بهشت و نشانه تمایلات مثبت است.(۱۳)
۲ـ اقسام شهوت
آدمی به طور طبیعی و غریزی به شهوات علاقه دارد؛ و در روایات نیز به این نکته اشاره شده است. از همین روست که قرآن کریم شهوت‌ها را زینت برای نفس دانسته و می‌فرماید: «زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ».(۱۴) شهوات را به اعتبارات مختلف می‌توان به تقسیمات متفاوتی تقسیم کرد. در یک تقسیم آن را به شهوت جنسی، شهوت به مال و فرزندان، شهوت خلود و ثروت، شهوت ریاست و فخر تقسیم کرده‌اند.(۱۵) با توجه به روایت منقول از پیامبر، می‌توان شهوت را به شهوت ظاهری و شهوت مخفی نیز تقسیم کرد؛ زیرا آن حضرت فرمود: «بیشترین چیزی که از آن برشما می‌ترسم ربا و شهوت خفیه است»(۱۶) و برابر روایت دیگری، ربا و شهوت خفیه است.(۱۷) به هر روی مهمترین اقسام شهوت که در قرآن از آن یادشده عبارت است از:
الف) شهوت جنسى‏
اولین و مهمترین قسم شهوت، شهوت جنسی است. در غالب موارد، وقتی کلمه شهوت، مطلق و بدون پیشوند یا پسوندی به کار می‌رود، شهوت جنسی از آن متبادر است و برخی از لغت‌دانان نیز، اصطلاح شهوت را میل جنسی معنا کرده‌اند(۱۸) چنانکه واژه‌های شهوت‌رانی، شهوت‌انگیزی و شهوت کردن، همگی به معنای شهوت جنسی است.(۱۹)
اصل وجود غریزه شهوت در آدمی ناپسند نیست. قرآن کریم نیز در موارد فراوانی از وجود غریزه جنسی در همه انسان‌ها سخن گفته است، به عنوان نمونه در سوره بقره می‌فرماید: أُحِلَّ لَکُم لَیلَهَ الصِّیامِ الرَّفَثُ إِلى‏ نِسائِکُم هُنَّ لِباسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُم لِباسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَکُم فَتابَ عَلَیْکُمْ وَ عَفا عَنْکُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَ ابْتَغُوا ما کَتَبَ اللَّهُ لَکُمْ‏ … وَ لا تُبَاشِرُوهُنَّ وَ أَنْتُمْ عاکِفُونَ فِی الْمَساجِدِ تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها ….؛ آمیزش جنسى با همسرانتان در شبِ روزهایى که روزه مى‏گیرید حلال است. آنها لباس شما هستند و شما لباس آنها (هر دو زینت هم و سبب حفظ یکدیگرید). خداوند مى‏دانست که شما به خود خیانت مى‏کردید (و این کارِ ممنوع را انجام مى‏دادید) پس توبه شما را پذیرفت و شما را بخشید. اکنون با آنها آمیزش کنید و آنچه را خدا براى شما مقرر داشته طلب نمایید!… و در حالى که در مساجد به اعتکاف پرداخته‏اید، با زنان آمیزش نکنید! این مرزهاى الهى است پس به آن نزدیک نشوید!(۲۰)
از نگاه قرآن کریم، غریزه جنسی به انسان و حیوان اختصاص نداشته بلکه جنیان نیز قوه و غریزه شهوت دارند. به خاطر وجود غریزه یادشده است که قرآن کریم در دو آیه وقتی از اوصاف بهشتیان سخن می‌گوید، یکی از ویژگی‌های آنان را این مطلب می‌داند که دست هیچ جن و انسی به آنان نرسیده است: فِیهِنَّ قاصِراتُ الطَّرْفِ لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لا جَانٌّ.(۲۱) و فِیهِنَّ خَیْراتٌ حِسانٌ‏ حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِی الْخِیامِ‏ لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لا جَانٌّ.(۲۲) این آیات بر این مطلب دلالت دارد که جنیان نیز دارای شهوت هستند(۲۳) زیرا «طمث» کنایه از نکاح و جماع است.(۲۴)
به فرموده قرآن کریم، غریزه جنسی در پیامبران نیز وجود دارد. قرآن در مقام پاسخ‏گویى به یهود که پیامبر اسلام صلی‌الله علیه و آله را به خاطر ازدواج‌هایش سرزنش مى‏کردند،(۲۵) می‌فرماید: وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِکَ وَ جَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَ ذُرِّیَّه…(۲۶) ما پیش از تو (نیز) رسولانى فرستادیم و براى آنها همسران و فرزندانى قرار دادیم… .
اولین نمونه تاریخی از پیروی شهوات جنسی که باعث هلاکت بشریت شد، در جریان نزاع فرزندان حضرت آدم رخ داد. برابر برخی از روایات تفسیری که درباره آیات ۲۷ تا ۳۰ سوره مائده وجود دارد، این اختلاف به خاطر پیروی از شهوت جنسی بود. خداوند در این آیات به داستان دو فرزند آدم اشاره می‌کند که برای خداوند قربانی قرار دادند، ولی تنها از یکی از آن دو قربانی قبول شد. این مطلب باعث شد تا کسی که قربانی او قبول نشده، برادرش را تهدید به مرگ کند: …فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الاَْخَرِ قَالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قَالَ إِنَّمَا یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ. برادری که قربانی او قبول شده بود (هابیل)، تأکید کرد که او به برادرکشی روی نخواهد آورد ولی قابیل تهدید خودش را عملی کرد و برادرش را به قتل رساند. برابر روایات تفسیری، علت برادرکشی آن بود که قابیل، دوست داشت با همزاد خودش ازدواج کند، ولی حضرت آدم، به دستور خداوند، همزادش را برای همسری ‌هابیل برگزیده بود. این مطلب باعث کینه قابیل شد و دست به کشتن برادر دراز کرد.
نمونه دیگر از افرادی که شهوت جنسی آنان را از پای در آورد، قوم لوط بود. خداوند در این باره می‌فرماید: وَ لُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفَاحِشَهَ مَا سَبَقَکُم بهَِا مِنْ أَحَدٍ مِّنَ الْعَلَمِینَ*إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شهَْوَهً مِّن دُونِ النِّسَاءِ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ مُّسْرِفُونَ(۲۷) و (به خاطر آورید) لوط را، هنگامى که به قوم خود گفت: «آیا عمل بسیار زشتى را انجام مى‏دهید که هیچ‌یک از جهانیان، پیش از شما انجام نداده است؟! آیا شما از روى شهوت به سراغ مردان مى‏روید، نه زنان؟! شما گروه اسرافکار (و منحرفى) هستید!
قوم لوط به جای اینکه از فساد یاد شده و پیروی از شهوت باطل باز ایستند، تصمیم گرفتند که به خاطر پاکدامنی لوط و یارانش، آنان را از شهر بیرون کنند، در نتیجه خداوند او و خاندانش را رهایى بخشید جز همسرش که از بازماندگان (در شهر) بود. در این هنگام خداوند بارانى (از سنگ) بر آنها فرستاد و آنها را درهم کوبید و نابود ساخت.(۲۸)
به فرموده قرآن، شهوت‌دوستی، برای انسان زینت‌گری شده و اولین مصداق شهوات یاد شده شهوت جنسی است: زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ…(۲۹) در اینکه فاعل زینت‏گرى در جمله: «زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ» خدا یا شیطان یا نفس و… است، بین مفسران اتفاق نظر وجود ندارد. برخی از مفسران پس از ذکر احتمالاتی که در جمله وجود دارد، از انتخاب یک نظریه صرف‌نظر کرده‌اند(۳۰) برخی معتقدند زینت‌گر این شهوات خداوند است.(۳۱) برخی همانند ابوعلی(۳۲) بین شهوات پسندیده و ناپسند تفاوت قائل شده و معتقدند شهوات ناپسند را شیطان یا نفس یا دنیا زینت جلوه می‌دهد و شهوات پسندیده را خداوند زینت‌پردازی می‌کند،(۳۳) ولی برخی از مفسران معتقدند خداوند مزیِّن است.(۳۴) برخی از مفسران، از جمله علامه طباطبایی معتقدند آنکه شهوات را برای انسان زینت می‌دهد خداوند نیست بلکه شیطان یا نفس است. علامه پس از نقد نظریات پیشین در مقام استدلال برای سخن خودش به چند نکته اشاره می‌کند: یکی اینکه آیه شریفه در مقام ذم کافران به خاطر رفتارهای انحرافی و اعتماد به اموال واولاد است و چنین زینت‏گرى لایق به ساحت مقدس خدا نیست. نکته دوم اینکه اگر این زینت‏گرى کار خداى تعالى باشد، جا داشت تعبیر فرماید: «زین للانسان حب الشهوات» و یا بفرماید: «زین لبنى آدم»، »نه زین للناس»؛ زیرا عرب این کلمه را بیشتر در مواردى استعمال مى‏کند که مى‏خواهد امتیازها را لغو و یا کسى را تحقیرکند. نکته دیگر اینکه امورى که خداى تعالى به عنوان نمونه و مصداق براى این شهوات برشمرده، با مسئله تزیین فطرى نمى‏سازد، زیرا اگر منظور این بود جا داشت به جاى کلمه «نساء- زنان» تعبیرى آورد که معناى مطلق زوجیت را برساند و نیز به جاى لفظ «بنین» کلمه «اولاد» و به جاى لفظ «قناطیر مقنطره» لفظ «اموال» را به یاد بیاورد، براى اینکه علاقه فطرى و طبیعى به همسر همانطور که در مردان نسبت به زنان هست، در زنان نیز نسبت به‏ مردان هست. نکته چهارم: اینکه نسبت داشتن تزیین به خداى سبحان با آخر آیه که مى‏فرماید: «ذلِکَ مَتاعُ الْحَیاِه الدُّنْیا… نمى‏سازد، زیرا ظاهر این کلام این است که مى‏خواهد مردم را از شهوات دنیایى منصرف کند.(۳۵)
ب) شهوت عاطفی
نوعی دیگر از مشتهیات و چیزهای مورد علاقه که در قرآن از آن سخن رفته،علاقه به فرزندان است. خداوند در دو آیه از پسران به عنوان مشتهیات یاد کرده است. مورد اول درباره کافرانی است که به پندار خام خودشان، پسران را برای خودشان و دختران را برای خداوند قرآر می‌دادند چنانکه قرآن کریم می‌فرماید: وَ یَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ وَ لَهُمْ ما یَشْتَهُونَ؛(۳۶) که مقصود از «ما یشتهون» پسران است.(۳۷)
در آیه چهاردهم سوره آل‌عمران نیز از پسران به عنوان یکی از مصادیق مشتهیات یاد شده است. در آیه یاد شده، پس از یادآوری این نکته که دوست داشتن شهوات برای آدمی زینت‌گری شده، دومین مصداق از شهوت‌ها را پسران دانسته می‌فرماید: «زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنِینَ…».(۳۸)
برخی از مفسران معتقدند مقصود از بنین در این آیه، هم فرزندان بلاواسطه هستند که در فارسى به کلمه «پسر» ترجمه مى‏شود و هم فرزندان باواسطه که در فارسی از آنان به کلمه «نوه»، «نتیجه»، «نبیره» تعبیر مى‏شود.(۳۹)
به این پرسش که «دوست داشتن فرزند اختصاص به پسران ندارد و مردم، پسران و دختران خود را دوست دارند، پس چرا در آیه شریفه به جای فرزندان از پسران سخن گفته است؟» مفسران به چند نکته اشاره کرده‌اند از جمله:
۱ـ در صورتی آوردن لفظ اولاد از پسران شایسته‌تر بود که آیه در مقام بیان حب فطری باشد، ولی آیه در مقام بیان حب فطری نیست، بلکه در مقام بیانِ شیفتگی‌های مردم به دنیا و مشتهیات آن است و بعضى از شهوت‌پرستان دوست‌دار فرزند پسرند، چون مى‏خواهند با داشتن پسران زیاد نیرومندتر از دیگران باشند،(۴۰) و اینگونه علاقه‏ها نوعاً در بین بادیه‌نشینان و مختص به پسران است، نه دختران. برخی از مفسران این پاسخ را نقد کرده‌اند.(۴۱)
۲ـ هر چند آیه در مقام بیان علاقه فطری انسان به مشتهیات یاد شده است و خداوند این امور را برای انسان زینت داده؛ ولی ذکر پسران به جای فرزندان، به خاطر بیان افراد شناخته‌شده‌تر و قوی‌تر است. علامه طباطبایی پس از ذکر این پاسخ آن را رد می‌کند.(۴۲)
ج) شهوت مالى‏
قرآن کریم از شهوت مالی نیز سخن گفته است از جمله در سوره علق می‌فرماید: کَلَّا إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغى‏ أَنْ رَآهُ استَغنى(۴۳)‏ آدمى به سرکشى و طغیان می‌گراید وقتى خود را غنى و بى‏نیاز مى‏بیند. شهوت به معنای توقان نفس به امور مستلذه(۴۴) و طغیان نیز همین معنا را می‌دهد. در تفسیر علی بن ابراهیم، آیات یاد شده اینگونه تفسیر شده که آدمی وقتی بی‌نیاز شود، کفر می‌ورزد و منکر می‌شود.(۴۵)
قرآن کریم در آیه ۱۴ سوره آل عمران، برخی از مصادیق شهوات مالی را اینگونه تبیین می‌کند: زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ… وَ الْقَناطیرِ الْمُقَنْطَرَهِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّه و… محبّت شهوت‌ها، از… و اموال هنگفت از طلا و نقره و… در نظر مردم، زینت‌گری شده است.
آیه شریفه یاد شده، درصدد بیان این مطلب است که آدمی سخت شیفته مال و در بند آن است، چنانکه می‌فرماید «وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدیدٌ »(۴۶) و می‌فرماید «وَ تَأْکُلُونَ التُّراثَ أَکْلاً لَمًّا»(۴۷) حضرت علی«ع» نیز دارایى و ثروت را مایه اصلى شهوات دانسته، می‌فرماید: الْمَالُ مَادَّهُ الشَّهَوَاتِ‏(۴۸) و در روایت پیامبر«ص» نیز بر مطلب یاد شده تأکید شده است: «لو کان لابن آدم و ادیان من مال‌ لا بتغی ثالثا و لا یـملأ جـوف ابن آدم الا التراب و یتوب الله علی من تـاب».(۴۹)
اینکه در آیه یاد شده از بین همه اموال از طلا و نقره یاد شده بدان جهت است که طلا و نقره ثمن و قیمت همه اشیاء است و مالک این دو همانند مالک همه چیزاست.(۵۰)
یکی دیگر از مصادیق شهوت مالی که در آیه ۱۴ سوره آل‌عمران از آن سخن گفته است، «الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَه» است. خیل به معنای اسب است و در تفسیر مسومه، چهار نظریه وجود دارد،(۵۱) و تفسیر مشهور آن «نشان دار» است.(۵۲) چون اسب‌هاى قیمتى را به خصوص اسب‌هاى نجیب عربى را داغ و نشان می‌گذاشتند بلکه بعضى از آنها قباله داشتند که از چه نژادى هستند.(۵۳) نشان داشتن اسب‌ها یا به خاطر برازندگى اندام و مشخص بودن چهره و یا به خاطر تعلیم و تربیت آنها و آمادگى براى سوارى در میدان جنگ است.(۵۴)
این اسب‌ها نه تنها در گذشته بلکه هم‌اکنون نیز برای غالب افراد، دلپذیر و مورد اشتها هستند. مسابقات اسب‌دوانی که همه ساله انجام شده و اسبانی که برای این کار تربیت شده و ثروتمندانی که بخشی از ثروت خود را برای خرید، فروش وتربیت این اسب‌ها قرار داده‌اند، همگی شاهدی بر مطلب فوق است. وانگهی، اسب کنایه از وسیله نقلیه است(۵۵) که امروزه تفاخر به وسیله نقلیه و اشتهایی که برای تهیه بهترین وسایل وجود دارد مشهود است.
د) شهوت مقام
یکی دیگر از مصادیق شهوت که در قرآن کریم از آن سخن گفته شده، شهوت مقام و به تعبیر برخی از مفسران، «شهوت ریاست‏» یا جاه‌طلبی است(۵۶) و برخی از مصادیق شهوت همانند: اسبان نشان‌دار، چهارپایان و کشتزارها که در آیه ۱۴سوره آل‌عمران از آن سخن به میان آمده، بر این نوع از شهوت نیز تطبیق شده است.(۵۷)
چند آیه قرآن کریم، از شهوت مقامی یا جاه‌طلبی سخن گفته است.
۱ـ در ماجرای سامری که در سوره طه از آیه ۸۵ تا ۹۸ آمده است استفاده می‌شود که مسأله جاه‌طلبی او سبب گمراهی خودش و گمراهی گروه کثیری از بنی‌اسرائیل و بر باد رفتن جمع عظیمی از آنها شد. سامری می‌خواست که از این طریق به جاه و مقامی برسد، ولی خداوند چنان مجازاتی در این جهان برای او قرار داد که او را کاملًا منزوی و از جامعه مطرود کرد و آنگونه که قرآن می‌گوید موسی به او گفت: «برو (و از میان مردم دور شو و با کسی تماس نگیر) و بهره تو در مدت حیاتت این است که هر کس به تو نزدیک شود، خواهی گفت: با من تماس نگیر».(۶۰)
۲ـ نمونه دیگری از جاه‌طلبی و شهوت مقامی که در قرآن از آن سخن گفته، جریان فرعون است. فرعون در میان قوم خود ندا داد: ای قوم من! آیا حکومت مصر از آن من نیست، و این نهرها تحت فرمان من جریان ندارد؟ آیا نمی‌بینید؟! به یقین من از این مرد که از طبقه پستی است و هرگز نمی‌تواند فصیح سخن بگوید برترم!(۶۱) ولی سرانجام این جاه طلبی نیز هلاکت بود.
۳ـ قارون یکی دیگر از نمونه‌های بارز جاه‌طلبی بنی‌اسرائیل بود، همان صفت زشتی که سرانجام او را بدبخت و بیچاره نمود و به قعر زمین فرستاد! و قرآن کریم داستان آن را در آیات ۷۶ تا ۸۳ از سوره قصص بیان کرده است. قرآن کریم، پس از بیان جریان قارون و جاه‌طلبی او، به عنوان یک دستور کلی می‌فرماید: «آن سرای آخرت را تنها برای کسانی قرار می‌دهیم که قصد برتری جویی در زمین و فساد را ندارند و عاقبت نیک برای پرهیزگاران است: «تِلْکَ الدَّارُ الْآخِرَهِ نَجْعَلُها لِلَّذِینَ لایُریُدونَ عُلُوّاً فِی الْارْضِ وَ لافَساداً وَ الْعاقِبَهُ لِلْمُتَّقینَ.» آری عاقبت جاه‌طلبان مستکبر همان عاقبت قارون است که همه چیز خود را بر سر جاه‌طلبی و استکبار گذاشت و خشم خدا او را گرفت و به زندگی ننگینش پایان داد و برای همیشه مورد لعن و نفرین واقع گشت.
شهوت ریاست از هر شهوت دیگر شدیدتر و ضرر آن بیشتر است. به گونه‌ای که به فرموده پیامبر اکرم«ص»، تباهی شهوت مقامی از فسادِ دو گرگ درنده‌ای که در آغل گوسفندان رها شوند، بیشتر است.(۶۲)
ذ)شهوت طعام
بسیاری از مفسران، از «شهوت غذایی» سخن گفته‌اند. این نوع از شهوت نیز اگر کنترل نشود برای انسان ضررهای جبران ناپذیری به دنبال دارد. برخی از مفسران معتقدند بزرگترین عوامل هلاکت انسان، شهوت شکم است، همان بود که آدم و حوّا را از بهشت اخراج کرد. شکم سرچشمه شهوات و منشأ دردها و آفات است؛ زیرا حتّی شهوت جنسی نیز پیرو آن است و به دنبال این دو، شهوت در جمع‌آوری مال و مقام است که وسیله‌ای برای سفره‌های رنگین‌تر و زنان بیشتر محسوب می‌شود و به دنبال آنها، تنازع در دسترسی به مال و مقام و کشمکش‌ها به وجود می‌آید و آفت ریا و خودنمایی و تفاخر و تکاثر و خودبرتربینی از آن متولّد می‌گردد؛ سپس این امور عاملی برای حسد، کینه، عداوت و دشمنی می‌شود و دارنده آن را به ارتکاب انواع ظلم‌ها و منکرات و فحشا می‌کشاند…(۶۳)
۳ـ اعتدال در شهوات
دانشمندان علم اخلاق معتقدند آدمی دارای قوای فراوانی است که از بین این قوا، چهار قوه به ریاست روح مدیریت بدن را عهده دارند که عبارتند از: «عقل»، «شهوت»، «غضب» و «وهم».
شأن قوه عقلیه و وهمیه، ادراک امور و شان قوه غضبیه و شهویه تحریک بدن است. ازآنجا که شهوت، یکی از قوای انسانی است، انسان در مقابل این قوه و غریزه، یکى از سه راه را مى‏تواند برگزیند: یا از هر طریقى شهوت خود را ارضا کند (افراط) یا آن را سرکوب کند (تفریط) یا به صورت متعادل و مشروع در ارضاى آن گام بردارد. راه نخست، که گاه از آن به شهوت‌پرستی نیز یاد می‌شود، مخالف عقل، شرع و به نوعى مخالف نظام تکوین و طبیعت است؛ زیرا در غالب جانوران و پرندگان و حتى حشرات دیده مى‏شود که در آمیزش به فرد گزینش شده‏اى از جنس مخالف بسنده مى‏کنند و به نوعى تشکیل خانواده مى‏دهند و جنس نر، از ورود بیگانه به حریم خویش غیرت نشان مى‏دهد و جنس ماده، سراغ غیر جفت خود نمى‏رود.
از نگاه اسلام، در عین حال که سرکوبی کامل قوه شهویه ناپسند است، رها کردن آن نیز باعث فرو غلطیدن انسان در مهالک و نابودی او خواهد شد. از نگاه دانشمندان مسلمان قوه شهویه باید تهذیب شود و از تهذیب قوه شهویه، خلق «عفت» پیدا مى‌شود. عفت یعنی اطاعت قوه شهویه از قوه عاقله و سرکشى نکردن از امر و نهى عاقله که نتیجه‌اش خلاصی از بند شهوات و هوس‌هاست….در برابر عفت دو چیز قرار دارد یکى «شره» که به معنای غرق شدن در لذت‌های جسمی، بدون توجه به حکم عقل و شرع است و دیگرى «خمود» به معنای کشتن قوه شهوت و پرهیز از چیزهایی که براى حفظ بدن یا بقاء نسل ضرورى است و این تفریط است.
رسول خدا«ص» در تفسیر آیه «وَ أَمَّا مَن خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفسَ عَنِ الهَوى‏»(۶۴) فرمود: کسى که برایش فحشاء و شهوتى پیش آید و بخاطر ترس از خدا از آنها پرهیز کند، خداوند آتش را بر او حرام کرده و از فاجعه بزرگ (عذاب قیامت) ایمن مى‏دارد و وعده‏اى که براى او در کتاب خود داده تحقق مى‏بخشد و آن وعده عبارت است از: «و بر آنکه از پیشگاه پروردگارش بهراسد در بهشت است.»(۶۵)

پی‌نوشت‌ها
۱ـ فرق بین هوی و شهوت این است که هوی از جمله شهوات و همیشه مذموم است، ولی شهوت گاهی ممدوح و گاه مذموم است. (تفسیر روح البیان، ج‏۵، ص: ۳۴۵ )
۲ـ لغت نامه دهخدا، ذیل واژه.
۳ـ سبأ، ۵۴٫
۴ـ لسان العرب، ج‏۱۴، ص ۴۴۵إعراب القرآن، نحاس، ج‏۳، ص ۲۴۳٫
۵ـ آل‏عمران، ۱۴٫
۶ـ روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، ج‏۲، ص ۹۶٫
۷ـ المفردات فی غریب القرآن، ص ۴۶۸٫
۸ـ اخلاق در قرآن، آیت‌الله مکارم، ص ۲۹۱؛ المفردات فی غریب القرآن، ص ۴۶۸٫
۹ـ اخلاق در قرآن، آیت‌الله مکارم، ص ۲۹۱٫
۱۰ـ آل‌عمران، ۱۴٫
۱۱ـ مریم، ۵۹٫
۱۲ـ فصّلت، ۳۱٫
۱۳ـ المفردات فی غریب القرآن، ص ۴۶۸٫
۱۴ـ آل‏عمران، ۱۴٫
۱۵ـ من هدى القرآن، ج‏۱، ص ۵۲۳٫
۱۶ـ احیاء علوم الدین، غزالی، ج۱۰، ص۷۸ (سایت نور). شرح نهج‌البلاغه، ابن ابی‌الحدید، ج۱۹، ص ۱۶۷(سایت نور). مجمع البحرین، ج‏۱، ص ۲۵۳٫
۱۷ـ کافی، ج۵، ص۱۲۴ وسائل‏الشیعه، ج۱۷، ص۸۱ . مستدرک ‏الوسائل، ج۱۳، ص۶۶ بحارالأنوار، ج۷۰، ص۱۵۸٫
۱۸ـ فرهنگ بزرگ سخن، ج۵، ص۴۶۲۵٫
۱۹ـ همان.
۲۰ـ بقره، ۱۸۷٫
۲۱ـ الرحمن، ۵۶٫
۲۲ـ الرحمن، ۷۰ و ۷۲ و ۷۴٫
۲۳ـ زاد المسیر فی علم التفسیر، ج‏۴، ص ۲۱۴٫
۲۴ـ زاد المسیر فی علم التفسیر، ج‏۴، ص: ۲۱۴؛ کشف الأسرار و عده الأبرار، ج‏۹، ص: ۴۲۷؛ الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، ج‏۹، ص: ۱۹۱٫ واژه «طمث» در اصل به معنای خون حیض و ازاله بکارت است (المفردات فی غریب القرآن، ص ۵۲۴؛ قاموس قرآن، ج‏۴، ص: ۲۳۵)
۲۵ـ روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، ج‏۷، ص ۱۵۹٫
۲۶ـ رعد، ۳۸٫
۲۷ـ اعراف، ۸۰-۸۱٫
۲۸ـ اعراف، ۸۴٫
۲۹ـ آل‏عمران، ۱۴٫
۳۰ـ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج‏۲، ص ۷۱۱؛ التبیان فی تفسیر القرآن، ج‏۲، ص ۴۱۱؛ البحر المحیط فی التفسیر، ج‏۳، ص ۵۰٫
۳۱ـ تفسیر نمونه، ج‏۲، ص ۴۵۷، تفسیر أحسن الحدیث، ج‏۲، ص: ۳۳٫ الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، ج‏۵، ص ۵۷٫
۳۲ـ رک: التبیان فی تفسیر القرآن، ج‏۲، ص ۴۱۱٫
۳۳ـ تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، ج‏۳، ص ۵۰؛ تبیین القرآن، ص ۶۲، روض‌الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن، ج‏۴، ص ۲۰۵٫
۳۴ـ زبده التفاسیر، ج‏۱، ص ۴۵۷؛ سواطع الإلهام فی تفسیر القرآن، ج‏۱، ص ۲۷۴؛ الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، ج‏۵، ص ۵۸؛ ۳۵ـ المیزان فی تفسیر القرآن، ج‏۳، ص ۹۸٫
۳۶ـ نحل، ۵۷٫
۳۷ـ مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ج‏۶، ص ۵۶۶٫ البحر المحیط فى التفسیر، ج‏۶، ص۵۴۸٫ تفسیر القرآن العظیم (ابن کثیر)، ج‏۴، ص۴۹۶٫
۳۸ـ آل‏عمران، ۱۴٫
۳۹ـ المیزان فی تفسیر القرآن، ج‏۳، ص ۱۰۴٫
۴۰ـ الاخلاق فی‌القرآن، ص۳۴۲٫
۴۱ـ تفسیر من وحی القرآن، ج‏۵، ص ۲۶۳٫
۴۲ـ المیزان فی تفسیر القرآن، ج‏۳، ص ۱۰۵٫
۴۳ـ علق، ۷-۶٫
۴۴ـ لغت نامه دهخدا، ذیل واژه.
۴۵ـ تفسیر نور الثقلین، ج‏۵، ص ۶۱۰٫
۴۶ـ عادیات، ۸٫
۴۷ـ فجر، ۱۹٫
۴۸ـ نهج‌البلاغه.
۴۹ـ التحریر و التنویر،ج‏۱، ص ۶۴۵٫
۵۰ـ مفاتیح الغیب، ج‏۷، ص: ۱۶۲.
۵۱ـ التبیان فی تفسیر القرآن، ج‏۲، ص ۴۱۲٫
۵۲ـ تفسیر الکاشف، ج۲، ص۲۰٫ تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان، ج۲، ص۱۲۳٫ جامع‌البیان فى تفسیر القرآن، ج۳، ص۱۳۵٫ روض الجنان و روح‌الجنان فى تفسیرالقرآن، ج۱ ۲۷۰٫ مجمع‌البیان فى تفسیر القرآن، ج۲، ص۷۱۲٫
۵۳ـ أطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج‏۳، ص ۱۲۶٫
۵۴ـ تفسیر نمونه، ج‏۲، ص ۴۵۹٫
۵۵ـ تفسیر نور، ج‏۲، ص ۲۶٫
۵۶ـ اطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج‏۲، ص۲۴۷٫
۵۷ـ تفسیر هدایت، ج‏۱، ص ۴۹۰٫
۵۸ـ اخلاق در قرآن، مکارم شیرازی، ج ۳، ص ۱۸٫
۵۹ـ اخلاق در قرآن، ج ۳، ص ۲۲٫
۶۰ـ رک: سوره قصص(۲۸) آیات ۷۶ تا۸۳٫
۶۱ـ زخرف، ۵۲-۵۱٫
۶۲ـ بحارالأنوار، ج‏۷۰ ، ص۱۴۵٫ کافی ج‏۲، ص۲۹۷٫
۶۳- محجه البیضاء، ج۵، ص ۱۴۵٫
۶۴ـ نازعات، ۴۰٫
۶۵ـ تفصیل وسائل الشیعه إلى تحصیل مسائل الشریعه، ج‏۱۵، ص ۲۰۹٫

سوتیترها
۱٫
شهوات را به اعتبارات مختلف می‌توان به تقسیمات متفاوتی تقسیم کرد. در یک تقسیم آن را به شهوت جنسی، شهوت به مال و فرزندان، شهوت خلود و ثروت، شهوت ریاست و فخر تقسیم کرده‌اند
۲٫
اصل وجود غریزه شهوت در آدمی ناپسند نیست. قرآن کریم نیز در موارد فراوانی از وجود غریزه جنسی در همه انسان‌ها سخن گفته است
۳٫
از نگاه اسلام، در عین حال که سرکوبی کامل قوه شهویه ناپسند است، رها کردن آن نیز باعث فرو غلطیدن انسان در مهالک و نابودی او خواهد شد. از نگاه دانشمندان مسلمان قوه شهویه باید تهذیب شود و از تهذیب قوه شهویه، خلق «عفت» پیدا مى‌شود

محمد صالح
بهتر از فحاشی
آشنا (مشاور فرهنگی رئیس‌جمهور): اگرچه شناخت پویایی‌های سیاست و جامعه در امریکا دشوار است، اما حتماً بهتر از آن است که فقط به امریکا فحاشی کنیم!
*توضیح: این عزیز ما گوهر‌های فوق را در صفحه‌ی توئیترشان فشانده‌اند! آن هم فردای پیروزی ترامپ در انتخابات ریاست جمهوری امریکا!
۱ـ این روز‌ها که مردم برای راه انداختن کارشان در این ور و آن ور دنبال یک آشنا می‌گردند بسیار خوب است که رئیس محترم جمهور هم یک «آشنا» در کنارش دارد، تا اگر جایی کار گره خورد «آشنا» بدادش برسد و این خود نشان دهنده اهمیت «آشنا» و داشتن آن در راه افتادن کار است! (حتی اگر آدم رئیس‌جمهور باشد)
۲ـ و البته «آشنا» باید خیلی مؤدب باشد و از هرگونه فحاشی (خصوصاً فحاشی به امریکا) خودداری کند وحتی قبلاً هم به قاعده یک فحاشی مختصر (به ویژه نسبت به کدخدا) مرتکب نشده باشد تا بتواند کار آدم را راه بیندازد و تاکنون دیده نشده یک «آشنا» بتواند با فحاشی (هر چند به امریکا) کار کسی را درست کند!
۳ـ از بابت احتیاط می‌پرسیم که این «پویایی سیاست و جامعه در امریکا» یعنی چه؟ و آیا نوعی فحاشی محسوب نمی‌شود؟ و آیا شناخت این پویایی‌ها فضولی نخواهد بود؟ آیا دشوار خواندن شناخت پویایی‌های سیاست وجامعه در امریکا به نوعی فحاشی نیست؟ در حالی که ما خودمان امتحان کرده‌ایم امریکا اصلاً پویایی ندارد (چون پویایی لابد یک چیز بدی است و به جوامع جهان سومی اختصاص دارد!) و اگر داشته باشد ربطی به جامعه و سیاست ندارد و به فرض هم که ربطی داشته باشد شناخت آن اصلاً کار دشواری نیست! تازه آقای ترامپ هم به سادگی آب خوردن بالا و پایین پویایی‌های امریکا را به همه‌ی عالم شناساند!
۴ـ به دلیل فوق است که نگران شده‌ایم مبادا فرمایش آقای «آشنا» یک جور فحاشی باشد و موجب رنجش کدخدا بشود و در نتیجه ترامپ برجام را از وسط جر بدهد و آن وقت نه تنها کار آقای رئیس‌جمهور راه نمی‌افتد که گره می‌خورد ودرخت برجام هم به جای دادن سیب و گلابی و بوئینگ، کدو حلوایی با طعم تداوم تحریم می‌دهد یا خشک می‌شود و داغش به دل آقای روحانی می‌ماند.
۵ـ فلذا بهتر است «آشنا» به سرعت نوشتن عبارت مذکور را تکذیب و محکوم کرده و اصولاً آشنایی با توئیتر را گردن نگیرد و از این پس صرفاً با قلم نی آن هم روی پوست آهو و در موضوعات غیر مربوط به آمریکا گوهر بیافشاند تا خدای نکرده موجبات جر خوردن برجام را فراهم نیاورد.

فواید مجازی
الف) وزارت محترم ارشاد مدتی پیش اعلام کرد فیلترینگ فضای مجازی بی‌حاصل است چون دنیا در حال تحول است و ما باید برای زمانی آماده شویم که اینترنت و شبکه‌های ماهواره‌ای به راحتی و رایگان توسط گوشی‌های تلفن همراه دریافت می‌شود.
ب) از کلام وزارت ارشاد نتیجه می‌شود که عدم فیلترینگ فضای مجازی محصولات فراوانی به بار خواهد آورد! مثلأ موارد زیر:
۱ـ از هر طلاق ثبت شده در کشور، سه مورد آن به دلیل آسیب‌های فضای مجازی است. (خراسان ۱۵/۷/۹۵) آن هم در حالی که بنا به اعلام وزارت آموزش و پرورش ۵/۶ میلیون دانش‌آموز در خانواده‌هایی زندگی می‌کنند که در آستانه طلاقند و درصد طلاق در کشور به مرز ۳۵ درصد رسیده است! (در شهرهای بزرگ و تهران از مرز ۴۰ درصد گذشته است)
۲ـ بنا به اعلام دادستان انقلاب استان قزوین یکی از مدیران دولتی در قزوین با استفاده از فضای مجازی به ترویج اهانت به ائمه اطهار«علیهم‌السلام» و هتاکی به آنها مشغول بوده است!
۳ـ در سال جاری پسر ۱۴ ساله‌ای در سبزوار پس از دوستی با دختری ۱۲ ساله و برقراری رابطه با او عکس‌هایی غیراخلاقی از دختر تهیه کرد و از طریق فضای مجازی در سطح شهرستان منتشر نمود. (جراید ۱۵/۷/۹۵)
۴ـ یکی از مسئولان ناجا اعلام کرد شاهد رشد صددرصدی (دو برابر شدن) جرایم سایبری در شش ماهه نخست امسال در برخی از استان‌های کشور (مانند خراسان) بوده‌ایم. (جراید ۱۵/۷/۹۵)
ج) ملاحظه فرمودید که چرا وزارت ارشاد فیلترینگ فضای مجازی را بی‌حاصل می‌داند و در این مسیر حتی یک قدم هم برنمی‌دارد؟ وقتی وظیفه این وزارت خانه ارشاد خلائق است، چرا باید با فیلترینگ فضای مجازی موافق باشد؟ آن هم در حالی که فضای مجازی بدون فیلترینگ این همه محصولات پربار به جامعه تقدیم می‌کند! یادتان هست آن وقت‌ها که فضای مجازی نبود، پسران ۱۴ ساله به جای گرفتن عکس‌های جنسی از دختران ۱۲ ساله و انتشار آنها در فضای مجازی چه می‌کردند؟ یا به جبهه می‌رفتند (که باعث رشد خشونت در نهاد آنها می‌شد و به آدم‌هایی افراطی تبدیل می‌شدند که به جای آرزوی دوستی با کدخدا به فکر مرگ کدخدا بودند!) و یا به درس و مشق و کمک به والدین مشغول بودند (که اقداماتی سنتی، غیرمدرن، عقب‌مانده و خلاف اعتدال و مغایر با فرهنگ حاکم بر جامعه جهانی محسوب می‌شود). اگر ملتفت اوضاع باشید خواهید فهمید که این وزارتخانه بر اساس «اسلام رحمانی» به ارشاد ملت مشغول است و در این مدل از اسلام مهم آن است که شما تابع میل و شهوت اکثریت «لایعقلون» فتوا بدهید و به ساز آنها حرکات موزون مرتکب بشوید! وقتی می‌توانید با فیلتر نکردن فضای مجازی در ایام انتخابات از اکثریت «لا یفهمون» رأی بگیرید، دیگر دلیلی ندارد نگران میزان طلاق در جامعه و رشد آن باشید یا گسترش کفریات و اهانت به مقدسات در فضای مجازی تن و بدن شما را بلرزاند! شما به خلایق حال می‌دهید و افسار فضای مجازی را رها می‌کنید، ملت هم با فضای مجازی بدون افسار حال می‌کنند، در انتخابات هم همان خلایق به شما رأی می‌دهند و شما حال می‌کنید! در این حالت فیلترینگ فضای مجازی جز ضد حال چه معنایی خواهد داشت؟

لغت‌نامه اعتدال
*کدخدا: ارباب، همه کاره عالم، موجودی که همه چیز از آب خوردن گرفته تا هواپیما و شفا و درد و درمان به او مربوط است، مدینه فاضله ترامپ!
*برجام: آفتاب تابان، درخت سیب و گلابی در آینده، همه چیز ساز، عصاره چهار سال تلاش یک دولت معتدل، چیزی که ترامپ می‌خواهد پاره کند، خربزه و خیار برای بزک!
*مخالف برجام: بی‌سواد، جهنمی، به درک اسفل، انقلابی نفهم، بی‌شناسنامه، حیف نون، افراطی، آنکه از تحریم‌ها کاسبی کند، مانع نزول برکات از سوی کدخدا.
*منتقد برجام: عیناً همان معنی «مخالف برجام» را دارد، کسی که باید دهانش را بست و قلمش را شکست، کسی که یارانه هم بر او حرام است.
*جامعه جهانی: کدخدا و طویله‌اش، کدخدا و امارات و جیبوتی به صورت دسته‌جمعی، به کدخدای تنها هم اطلاق می‌شود، جایی(یا کسی) که عقلاً به ساز آن می‌رقصند.
*هیلاری کلینتون: نگار نازنینم داد بی‌داد! خواب شیرین، رؤیای بر باد رفته، مکمل اعتدال، کدخدای مؤنث!
*خودکفایی: از نشانه‌های افراط‌گرایی و بیسوادی، ناممکن، نخود سیاه، هفت شنبه، وقت گل نی!
*اقتصاد مقاومتی: شاید وقتی دیگر، ایشالا بعداً، ما بعد البرجام، ببینم چی میشه، موکول به هفت شنبه
* نهی از منکر: اسیدپاشی روی زن و بچه مردم، معادل کار بد، نوعی بی‌تربیتی.
* ناهی از منکر: دشمن جامعه، مزاحم، موی دماغ، اسید پاش!
*اختلاس (از صندوق فرهنگیان): اتفاق بی‌اهمیت، وامی که بازپرداخت نشده، مطلبی که ارزش پرداختن ندارد!
*دریافت‌کنندگان حقوق‌های خیلی فراوان: ذخایر انقلاب و نظام، کسانی که سهم‌شان را از سفره انقلاب برداشته‌اند، مدیران مظلوم، سربازان بی‌ادعا و گمنام جبهه رفاه.

فواید قصاص
*متهم سابقه‌داری که سال ۸۷ مرتکب قتل عمد شده و از سوی اولیای دم بخشیده شده بود بار دیگر در مهر ماه ۹۵ طی نزاعی خونین فردی را با چاقو به قتل رساند.(ابرار، ۱۵/۷/۹۵)
*مردی که چند سال قبل همسرش را کشته و سپس با گرفتن رضایت از اولیای مقتول از قصاص رها شد، در سال ۹۳ پس از برقراری رابطه با زنی او را به قتل رسانده و جسدش را مثله کرده و در سطل زباله انداخت. (همشهری،۱۲/۸/۹۵)
۱ـ اگر آدم بیکاری پیدا شود و روزنامه‌ها را جستجو کند، بعید نیست که بتواند تعداد قابل توجهی از قاتلین دو مرحله‌ای را بیابد.
۲ـ چنین حوادثی مؤید نظرات روشنفکران، حقوقدانان و روزنامه‌نگاران لیبرال و انسان‌دوستی است که سالهاست برای اثبات غیرانسانی بودن «قصاص» تلاش می‌کنند! در نظر این جماعت قصاص نفس هم نوعی قتل است و باید از فهرست مجازات‌های موجود در قوانین کشور حذف شود.
۳ـ خوشبختانه یکی از موضوعات اساسی گفت‌وگوهای حقوق بشری ایران و اتحادیه اروپا که این ایام (و پس از برجام) در جریان است همین موضوع قصاص است و طی آن اروپایی‌ها تلاش می‌کنند مقامات دولتی ایران را وادار به حذف مجازات وحشتناک قصاص کنند.
۴ـ اگر بخت با ما یار باشد و اتحادیه اروپا بتواند دولت ایران را مجبور به حذف مجازات قصاص کند، آنگاه به وفور شاهد قاتلان دو یا سه یا چند مرحله‌ای خواهیم بود. تصور کنید دو قاتل محترمی که در ابتدای بحث با آنها آشنا شدید پس از ارتکاب قتل اول قصاص می‌شدند، آن وقت بشریت از دیدن خلاقیت آنها در ارتکاب قتل‌های دوم محروم می‌ماند (خصوصاً آن قاتل خلاقی که پس از رابطه با زن جوان، او را کشته و تکه تکه کرده و به سطل زباله سپرده بود!) و این در حالی است که در اروپا و بسیاری از ایالت‌های امریکا که فردی بابت قتل عمد، قصاص نمی‌شود، قاتلان پرکار و خلاقی پیدا می‌شوند که تعداد قتل‌های آنها به ۵۰ مورد رسیده و در عرصه قتل عمد به نوآوری‌هایی مانند قطعه قطعه کردن اجساد قربانیان و نگهداری این قطعات در فریزر و تغذیه از آنها دست یافته‌اند. (مانند جفری دامر آمریکایی)
۵ـ فلذا ضمن محکومیت مجازات اعدام برای قاتلین، از مقامات مملکت خواهشمندیم تا به دستور اتحادیه اروپا جامه عمل پوشانده و با حذف مجازات اعدام، مملکت را از حقوق بشر برخوردار نمایند تا بیش از پیش شاهد هنرنمایی قاتلین حرفه‌ای در مراحل متعدد باشیم! آخر وقتی در آمریکا یک نفر می‌تواند با کشتن بیش از ۵۰ نفر رکورد بزند چرا ما در این عرصه عقب مانده باشیم و به هر قاتل تنها فرصت یک فقره قتل بدهیم؟

دکتر عبدالحمید انصاری
پیشگفتار
در ۲۱ قسمت گذشته فیلم‌های عرضه شده در سینمای کشور تا نیمه‌های سال ۶۷ بررسی و تحلیل مختصر گردید، همانگونه که قبلاً هم ذکر شد، سال ۶۷ سال پررونقی برای سینمای ایران بود. در این سال جمعاً ۵۴ فیلم ساخته شد.
ب) فیلم‌های حوزه دفاع مقدس و انقلابی
۱۳ـ آری این چنین بود…؛ کارگردان: داود اسماعیلی. محصول: سیمای جمهوری اسلامی ایران. بازیگران: خسرو شجاع‌زاده، علیرضا شاکری، سامی تحصنی، کاظم آخوندنیا، علی اوسیوند، فریبا شمس.
مواجه شدن افرادی که ارتباط مستقیم با جبهه و جنگ نداشتند با دنیای عجیب، فداکارانه و ایثارگرانه رزمندگان هشت سال دفاع مقدس دستمایه داستانی فیلم است.
۱۴ـ افق؛ کارگردان: مرحوم رسول ملاقلی‌پور. فیلمنامه: رسول ملاقلی‌پور. محصول: بنیاد سینمایی فارابی. بازیگران: جهانبخش سلطانی، مهرزاد نوشیروان، علی سجادی، جواد هاشمی، حبیب‌الله اللهیاری.
پیوند دفاع مقدس و عواطف لطیف انسانی که اساساً در فرهنگ غربی معارض یکدیگرند، دستمایه مرحوم ملاقلی‌پور برای ساخت و ارائه فیلمی دلنشین در رابطه با دفاع مقدس قرار گرفته است. دو غواص سپاه اسلام در عین اقتدار رزمی در اوج عاطفه انسانی داستان فیلم را پیش می‌برند، چیزی که اساساً برای دشمنان ما قابل درک نیست. این فیلم از آثار ماندگار در حوزه دفاع مقدس است.
۱۵ـ باشو غریبه کوچک؛ کارگردان و فیلمنامه‌نویس: بهرام بیضایی. بازیگران: سوسن تسلیمی، پرویز پورحسینی، فرخ‌لقا هوشمند، عدنان عفراویان، اکبر دودکار.
این فیلم از این منظر که شخصیت اولش کودکی جنوبی بازمانده از بمباران رژیم جنایتکار صدام است در دایره فیلم‌های دفاع مقدس طبقه‌بندی می‌شود، در حالی که اساساً و عمدتاً باید آن را در حوزه اجتماعی، عاطفی و تربیتی قرار داد.
این کودک به مکانی بسیار دورتر از زادگاه خود یعنی شمال کشور منتقل شده است و در فرهنگی بسیار متفاوت و جوی دور از جنگ و خونریزی، در خانواده‌ای ساده و معمولی پذیرش گردیده و در فرایندی باورپذیر و دلنشین با شرایط آن خانواده و البته با سختی زیاد تطبیق یافته است، مانند سایر آثار بیضایی دغدغه‌مندی اجتماع، روابط عاطفی و مناسبات انسانی شاه‌بیت داستان فیلم را تشکیل می‌دهد، البته چقدر مناسب بود که پیوند داستان با دفاع مقدس پررنگ‌تر و برجسته‌تر مطرح و این واقعه عظیم تاریخ معاصر کشور به نحو شکوهمندی به آیندگان منتقل می‌شد.
۱۶ـ تفنگ‌های سحرگاه؛ کارگردان: بهروز افخمی. محصول: سیمای جمهوری اسلامی ایران. فیلمنامه: ناصر تقوایی (بازنویسی امرالله احمدجو، بهروز افخمی). بازیگران: علیرضا مجلل، مهدی هاشمی، جهانگیر الماسی، جمشید گرگین، مرحوم نعمت‌الله گرجی.
گوشه‌ای از مبارزات نهضت جنگل را به تصویر می‌کشد. بهروز افخمی در دهه ۶۰ مدیر فیلم و سریال شبکه ۱ سیما بود که بعداً به فیلمسازی روی آورد. او سریال کوچک جنگلی را هم برای تلویزیون ساخت که نسبتاً موفق بود. افخمی هم‌اکنون تهیه‌کننده، کارگردان و مجری برنامه سینمایی ۷ در شبکه ۳ می‌باشد.
۱۷ـ انسان و اسلحه؛ کارگردان و فیلمنامه‌نویس: مجتبی راعی. تهیه‌کننده: مجتبی راعی، مرحوم فرج‌الله سلحشور. بازیگران: مرحوم فرج‌الله سلحشور، جواد هاشمی، خسرو ضیائی، علیرضا اسحاقی، محمد احمدی.
عملیات سپاه پاسداران برای آزادی تعدادی از روستاهای اشغالی، جانمایه داستان فیلم را تشکیل می‌دهد. مشورت فرماندهان عملیات برای اجرای بهترین نقشه، فداکاری و ایثارگری رزمندگان زینت پردازش قصه به شمار می‌رود.
مجتبی راعی و مرحوم فرج‌الله سلحشور از سینماگران متعهد کشور محسوب می‌شوند که آثار ارزشمندی در حوزه دفاع مقدس از خود به جا گذاشته‌اند.
۱۸ـ جمیل؛ کارگردان: احمد بخشی. بازیگران: محمدعلی کشاورز، محبوبه بیات، سرور نجات‌اللهی، حسین گیل، سعید امیرسلیمانی، سروش خلیلی، حسین شهاب، حمید دل‌شکیب.
داستان این فیلم مربوط به دهه ۴۰ شمسی است که رژیم وابسته و کودتایی محمدرضا پهلوی در حال اعطای امتیازات اقتصادی به عوامل بیگانه و خائن غرب است. یکی از این عوامل مدیر یک شرکت حمل و نقل بین‌المللی دریایی که در بندرعباس تلاش می‌کند شهر را زیر سلطه خود دربیاورد ولی شخصی به نام جمیل به مقابله با وی برخاسته و به اتفاق یاران همفکر خود مدیر شرکت را نابود می‌کند. فیلم با توجه به فضای ضداستعماری و ضدغربی کشور ساخته شده و از این لحاظ موفق بوده است.
۱۹ـ در مسیرتندباد؛ کارگردان: مسعود جعفری جوزانی. فیلمنامه: مسعود جعفری‌جوزانی. بازیگران:‌ عزت‌الله انتظامی، فرزانه کابلی، شهلا ریاحی، حمید جبلی، سرور نجات‌اللهی، مجید مظفری، فریبا کوثری، محمد کنی، فردوس کاویانی.
قصه مناسبات ایلی در دوران اشغال ایران توسط متفقین و درگیری‌های درون قبیله‌ای را روایت می‌کند، ضمن اینکه مبارزات حق‌طلبانه ایل نیز محل بحث و چالش است. جعفری جوزانی فیلمسازی است که نشان داده دغدغه فرهنگ بومی را همواره داشته است.
۲۰ـ دیده‌بان؛ سناریست و کارگردان: ابراهیم حاتمی‌کیا. محصول: بنیاد سینمایی فارابی. بازیگران: علیرضا حیدری، غلامرضا علی‌اکبری، حمیدرضا چارکچیان، مهرداد سلیمانی، اسماعیل سلطانیان.
داستان فیلم به فداکاری رزمندگان سپاه حق در جنگ تحمیلی می‌پردازد. ابراهیم حاتمی‌کیا کارگردان، مؤلف و خوش‌ذوق سینمای دفاع مقدس است که غالب فیلم‌های خود را در این حوزه عرضه نموده است. وی برخلاف اغلب سینماگرانی که از رانت دفاع مقدس سوءاستفاده نموده و پس از کسب شهرت به ژانرهای سخیف و بعضاً ضداخلاقی و حتی معارض مبانی دینی روی آوردند، وفادارانه در این جایگاه ماند و به عرضه فیلم‌های ماندگار تاریخ جنگ عنایت ورزید. وی سریال‌های باارزشی مانند (خاک سرخ) نیز برای صدا و سیما ساخته است.
یکی از مشکلات پیچیده سینمای کنونی، عدم تسلط مدیران فرهنگی و سوءاستفاده برخی کارگردانان و تهیه‌کنندگان از آنان است. بدین ترتیب که با بودجه‌های فرهنگی نظام مشق آزمون و خطای ساخت و کسب شهرت لازم برای ادامه کارهای بعدی را انجام می‌دهند، اما به محض احساس عدم نیاز به ارزش‌ها و اخلاقیات پشت پا می‌زنند و همسنگ جریان روشنفکری منفعل و بعضاً آلوده و منحرف به ساخت محصولات فاقد ارزش و گاهاً غیراخلاقی مبادرت می‌ورزند. این نفاق رفتاری از اول انقلاب بارها و بارها تکرار شده است. موج فیلم‌های موردپسند جشنواره‌های غربی که عمدتاً با شکستن حریم اخلاق و شرع و منافع ملی توأم است، غالباً توسط سینماگرانی ساخته شده است که مشق فیلمسازی را در صدا و سیما و با پول بیت‌المال انجام داده‌اند.
۲۱ـ روزنه؛ کارگردان: جمال شورجه. محصول: سیمای جمهوری اسلامی ایران. بازیگران: فرامرز صدیقی، ابوالفضل شاه کرم، اصغر محبی، احمدرضا تاج‌دولتی.
دوران سربازی یک پزشک وظیفه دستمایه کارگردان برای نمایش مشکلات رفتاری و روحی وی در دوران جنگ تحمیلی قرار گرفته است. این شخص پس از برخورد و آشنایی با رزمنده مخلصی در جبهه با دنیای تازه‌ای از فداکاری بدون چشمداشت بسیجیان گمنام که بار اصلی جنگ تحمیلی را بر دوش کشیدند مواجه می‌شود که فضای ذهنی او را نسبت به جهان پیرامون تغییر می‌دهد.
جمال شورجه از کارگردانان متعهد و با استعداد دفاع مقدس است که تاکنون آثار ارزشمندی را در قالب فیلم و سریال به عنوان کارگردان یا کمک‌کارگردان عرضه نموده است.
۲۲ـ ستاره و الماس؛ کارگردان: سیامک شایقی. بازیگران: حمید جبلی، ثریا قاسمی، فاطمه معتمدآریا، مرحوم منوچهر حامدی (که در تصادف با مینی‌بوس هنگام بازی در سریالی در شمال کشور درگذشت)، عنایت بخشی، مرحوم نعمت‌الله گرجی.
داستان فیلم درباره مهاجرین جنگ تحمیلی و مصائب و مشکلات آنان است. البته با چاشنی مناسبات عاطفی و عشق و عاشقی که پس از جنگ تحمیلی توسط برخی از سازندگان فیلم‌ها به عنوان نمک فیلم مورد توجه قرار گرفت.
۲۳ـ سرب؛ کارگردان: مسعود کیمیایی. تهیه‌کنندگان: محمدهاشم سبوکی و مسعود کیمیایی. بازیگران: جمشید مشایخی، جلال مقدم، هادی اسلامی، امین تارخ، فتحعلی اویسی، فریماه فرجامی، مرحوم پروین سلیمانی، سعید پیردوست، شاهد احمدلو.
مسئله تأسیس رژیم اشغالگر قدس و مهاجرت سازمان‌یافته یهودیان صهیونیست از کشورهای مختلف منجمله ایران دستمایه کیمیایی برای پرداخت قصه‌ای جذاب و در عین حال عبرت‌آموز است. فیلم به غیر از فضای کلی تجاوزگری رژیم جعلی اسرائیل، مؤلفه‌های آثار کیمیایی را هم با خود دارد که برای مخاطب ایرانی آثار وی آشناست. به هر حال، در مجموع به عنوان یکی از آثار قابل قبول این کارگردان محسوب می‌شود که بارها از سیمای جمهوری اسلامی پخش شده است.

ب) فیلم‌های اجتماعی ـ‌ خانوادگی
۲۴ـ چون باد؛ کارگردان: محمدعلی سجادی. بازیگران: حمید لبخنده، عذرا ابدالی، حسین کسبیان، بهزاد نصر اصفهانی، داریوش بابائیان.
تلاش نوجوانی برای اشتغال تابستانی و کسب درآمد و پس‌انداز برای خرید دوچرخه، خوداتکایی و همت وی و عکس‌العمل اعضای خانواده منظومه درهم تنیده‌ای را پیش چشم بیننده قرار داده است که آموزنده است.
۲۵ـ دلار؛ کارگردان: ناصر مهدی‌پور. بازیگران: فرامرز قریبیان، عنایت بخشی، آزیتا لاچینی، صادق هاتفی، رضا آشتیانی، پری اقبال‌پور، رضا بنفشه‌خواه.
داستان مسافران ایرانی در خارج از کشور و مصائب بی‌پایان آنان منجمله دلارهای تقلبی که توسط اینترپل (پلیس بین‌الملل) کشور مقصد کشف و دارندگان آن بازداشت می‌شوند. پلیس بین‌الملل از همکاران ایرانی خود (اینترپل ایران) درخواست پیگیری ماجرا را دارند که موجب کشف چاپخانه پول‌های تقلبی و دستگیری قاچاقچیان می‌شود. ساختار فیلم حادثه‌ای ـ پلیسی است و هدف سازندگان، جذابیت عامیانه بوده است.
۲۶ـ چوپانان کویر؛ کارگردان: حسین محجوب. محصول شبکه اول سیمای جمهوری اسلامی ایران. بازیگران: مرحوم رضا ژیان، فردوس کاویانی، اسماعیل پوررضا، سیروس گرجستانی.
مناسبات روستایی و گله‌داری و حواشی خوب و بد آن دستمایه فیلمساز برای ارائه تصویری قابل توجه از همیاری و مسئولیت‌پذیری روستائیان باصفا و سخت‌کوش و عوارض و پیامدهای آن است. فیلم معمولی است و انتظار ویژه از آن نمی‌رود.
(مأخذ: آرشیو وزارت ارشاد و کتاب فرهنگ سینمای ایران، تألیف جمال امید)

بی‌پرده با تاریخ/ نگاهی به حوادث آبان و آذر ۶۱
سیدروح‌الله امین‌آبادی
آبان و آذر ۶۱، در خود اخبار و رویدادهای فراوانی را نهفته دارد، از آغاز عملیات محرم در روز ۱۰ آبان تا برگزاری اولین انتخابات مجلس خبرگان رهبری در روز ۱۹ آذر.
۲۷ آذر ۶۱ نیز دانشگاه‌ها که پس از انقلاب فرهنگی تعطیل شده بودند، همزمان با روز وحدت حوزه و دانشگاه بازگشایی شد.

عملیاتی که با رمز یا زینب(س) آغاز شد
عملیات محرم، از نوع عملیات‌های محدود بود که ۱۰ آبان ۶۱ با رمز یا زینب(س) به فرماندهی شهید «حسن باقری» آغاز شد و به مدت یک هفته به ‌طول انجامید.
مرحله نخست این عملیات روز ۱۰ آبان ۶۱ آغاز شد و نیروهای ایرانی توانستند در کمتر از نیم ساعت، شماری از نیروهای عراقی را به اسارت گرفته و در محور دیگر نیز، نیروهای دشمن به استعداد یک تیپ را به محاصره درآورده و بیشتر آنها را اسیر کنند.
طی مرحله اول این عملیات، ۵۵۰ کیلومتر مربع از خاک ایران از جمله ارتفاعات مهم منطقه، پل چم سری، حوزه نفتی بیات، نهر عنبر، شهر میمه و موسیان آزاد و جاده عین‌خوش ـ دهلران، از زیر دید و تیررس نیروهای عراقی خارج شد و شهرک طیب عراق نیز تحت اشراف قوای ایرانی قرار گرفت.
مرحله دوم عملیات محرم بامداد سه‌شنبه ۱۱ آبان آغاز شد و نیروهای ایرانی محاصره دشمن را کامل کردند. همچنین ۱۵۰ کیلومتر مربع دیگر از زمین‌های اشغال شده، آزاد و تعدادی از نیروهای عراقی به اسارت درآمدند.
مرحله سوم عملیات محرم نیز روز ۱۵ آبان آغاز شد و هدف آن تصرف همه بلندی‌های غرب حمرین و جاده‌ها و مراکز مهم عملیاتی و ایجاد و تأمین لازم برای جاده آسفالته چم سری، شرهانی و زبیدات و جاده شوسه زبیدات ـ طیب بود. در این مرحله ۳۰۰ کیلومتر مربع از خاک عراق شامل پاسگاه‌های زبیدات، شرهانی و ابوغریب و همچنین تأسیسات نفتی حدود ۳۵ حلقه چاه نفت به تصرف نیروهای ایرانی درآمد. این مرحله که مرحله آخر عملیات محرم بود، ساعت ۸ صبح روز ۱۶ آبان ۶۱ خاتمه یافت.
پس از انجام عملیات موفق و مؤثر ثامن‌الائمه، فتح‌المبین، بیت‌المقدس و مسلم بن عقیل، نباید به عراق فرصت خارج شدن از حالت انفعالی و دفاعی داده می‌شد، بنابراین در طرح عملیات محرم علاوه بر آزادسازی ارتفاعات مرزی حمرین در جبهه جنوبی و تصرف جای پا برای تهدید منطقه العماره عراق‌، این موارد نیز در دستورکار قرارگاه مرکزی کربلا قرار گرفت.
درباره عملیات محرم گفتنی‌ها فراوان است که پژوهشگران می‌توانند برای اطلاع از جزئیات آن به کتاب‌های منتشرشده در حوزه جنگ تحمیلی و عملیات های دفاع مقدس مراجعه کنند.

نخستین انتخابات مجلس خبرگان رهبری برگزار شد
۱۹ آذر ۶۱ انتخابات نخستین دورۀ مجلس خبرگان رهبری برگزار شد. با توجه به جایگاه والایی که مجلس خبرگان رهبری در قانون اساسی داشت، برگزاری انتخابات در دستور کار نهادهای انقلابی قرار گرفت.
دهم مردادماه سال ۶۱ علی‌اکبر ناطق نوری، وزیر وقت کشور، پس از گذشت ۳۲ ماه از همه‌پرسی قانون اساسی و تصویب آن توسط مردم، از برگزاری انتخابات مجلس خبرگان رهبری سخن گفت.
وی اظهار داشت: «از نظر وزارت کشور، مقدمات کار انتخابات مجلس خبرگان انجام شده است و در این مورد پس از اعلام آمادگی شورای نگهبان و اجازه حضرت امام، اقدام خواهد شد.»
دو ماه و نیم پس از انجام این گفتگو، وزیر کشور نامه‌ای به حضرت امام خمینی ارسال و درباره تشکیل مجلس خبرگان کسب تکلیف کرد. ۲۸ مهرماه همین سال پاسخ امام مبنی بر موافقت با برگزاری انتخابات مجلس خبرگان منتشر شد.
بدین ترتیب وزیر کشور ۱۹ آذر ۶۱ را به عنوان موعد برگزاری انتخابات نخستین دورۀ مجلس خبرگان رهبری اعلام کرد. ثبت‌نام داوطلبان، ۱۶ آبان ماه آغاز شد و با دو بار تمدید مهلت ثبت‌نام اوایل آذرماه به پایان رسید و در پایان مهلت قانونی، ۱۶۸ نفر برای شرکت در رقابت‌های انتخاباتی ثبت‌نام کردند که از این تعداد ۱۲ نفر رد صلاحیت شدند.
انتخابات نخستین دورۀ خبرگان رهبری در شرایطی در روز ۱۹ آذرماه ۶۱ برگزار شد که بیش از دو سال از تجاوز رژیم بعث عراق به خاک ایران می‌گذشت و در فضای داخلی نیز گروه‌های ضدانقلاب همسو با بنی‌صدر رئیس‌جمهور مخلوع و سازمان‌های چپ‌گرا همچون منافقین به حملات و ترورهای کور علیه نیروهای انقلاب ادامه می‌دادند. در همان زمان صدام رئیس دولت بعثی عراق با حمایت از منافقین، بر روی خستگی مردم و مشروعیت‌زدایی از نظام حساب ویژه‌ای باز کرده بود، در این شرایط برگزاری باشکوه نخستین انتخابات خبرگان رهبری موقعیت سیاسی نظام جمهوری اسلامی را تحکیم بخشید.
روزنامه جمهوری اسلامی در اولین شماره پس از انتخابات در گزارشی با عنوان «ملت با رأی یکپارچۀ خود، ارکان جمهوری اسلامی را تکمیل کرد»، فضای روز رأی‌گیری را توصیف کرده و نوشت: «امت مسلمان ایران در سرتاسر میهن اسلامی دیروز پای صندوق‌های رأی رفتند تا بار دیگر به جهانیان نشان دهند در جمهوری اسلامی ایران مردم هستند که تصمیم گرفته‌اند دین خدا را یاری دهند و نیز مردم هستند که با حضور خود در صحنه نهادهای جمهوری اسلامی را یک به یک به دست خود مستقر می‌کنند. از ساعت ۷ صبح دیروز مسلمانان ایران برای هشتمین بار در مدت کمتر از ۴ سال به ندای امام خود لبیک گفتند و پای صندوق‌های رأی حاضر شدند تا ثبات قدم خود را در حمایت از جمهوری اسلامی به دشمنان دین خدا نشان دهند. دیروز مردم مسلمان کشورمان با ریختن آرای خود در صندوق‌ها برای انتخاب خبرگان، آخرین امید دشمنان انقلاب اسلامی را به یأس مبدل کرده و با این انتخاب، آیندۀ جمهوری اسلامی را نیز بیمه کردند.»
این گزارش ادامه می‌دهد: «جمعیت میلیونی حزب‌الله بامداد دیروز با حرکت سیل‌آسا به سوی شعب اخذ رأی و شرکت یکپارچه در انتخابات مجلس خبرگان و میان‌دوره‌ای مجلس شورای اسلامی، ارادۀ خود برای پایان دادن به توطئه‌های استکبار جهانی و ایادی مزدورش علیه نظام جمهوری اسلامی ایران را به نمایش گذاشتند.»
بر اساس این گزارش همانطور که انتظار می‌رفت علی‌رغم سرمای زمستانی شعب اخذ رأی در تهران از ساعت ۷ صبح با حضور بی‌نظیر امت مبارز تهران روبه‌رو بود و مردم از نخستین ساعات بامداد با تشکیل صف‌های طولانی در مقابل شعب اخذ رأی چهرۀ شهر را دگرگون ساختند.
در پی برگزاری انتخابات اولین دورۀ مجلس خبرگان رهبری، «عباس آخوندی» معاون سیاسی ـ اجتماعی وزیر وقت کشور اعلام کرد: «استقبال مردم از شرکت در انتخابات مجلس خبرگان رهبری به حدی بوده که در هیچ‌یک از انتخابات قبلی سابقه نداشته است.»
ناطق نوری، وزیر کشور نیز یک روز بعد با تأیید سخنان معاونش گفت: «به فضل خدا انتخابات خبرگان و میان‌دوره‌ای مجلس شورای اسلامی به نحو احسن برگزار شد و شاید بتوان گفت از بهترین انتخاباتی بود که تا به حال هم از نظر حضور فعال مردم و هم از نظر حفظ امنیت انجام شد. خود من از چند صندوق در جنوب شهر بازدید داشتم. از اصفهان نیز دیدار کردم. در این رفراندوم مانند رفراندوم حکومت جمهوری اسلامی استقبال خوبی شد و جوابی بود به صدام که درخواست رفراندوم می‌کرد. مردم به لحاظ تقویت رهبری شرکت فعال داشتند و انگیزۀ اصلی شرکت در انتخابات نیز همین بوده است. مشارکت مردم طوری بود که حتی علی‌رغم تهدید گروهک‌ها و صدام که گفته بود در ایلام اگر مردم شرکت کنند بمباران می‌کنیم، هیچ کاری نتوانستند بکنند، همۀ مردم نیز در این شهر پای صندوق‌های رأی رفتند و از صحنه خارج نشدند.»
بر اساس نتایج انتخابات خبرگان رهبری که یک هفته بعد به صورت کامل مشخص شد در مجموع ۱۸ میلیون و ۱۴۰ هزار و ۹۸۵ نفر در این انتخابات شرکت کردند، بر اساس آرای مردم ۷۶ نماینده تعیین شدند و در ۶ حوزه انتخابیه جریان انتخابات به دور دوم کشیده شد و در دور دوم نیز هفت نفر انتخاب شدند.
در استان تهران به عنوان مهم‌ترین و پرنماینده‌ترین استان در میان ۲۴ استان کشور، از مجموع ۳ میلیون و ۱۸۹ هزار و ۵۳۰ برگ کل آرای مأخوذه، ۱۳ نفر شامل حضرات آیات و حجج اسلام سیدعلی خامنه‌ای، ‌اکبر هاشمی رفسنجانی، سیدعبدالکریم موسوی اردبیلی، علی‌ مشکینی، محمد امامی کاشانی، محمد محمدی گیلانی، یوسف صانعی، محمدباقر باقری کنی، محمدباقر اسدی خوانساری، غلامرضا رضوانی، احمد آذری قمی، سیدهادی خسروشاهی و حسین راستی حائز اکثریت آرا شدند و انتخاب نفر چهاردهم حوزه انتخابیه استان تهران از میان دو کاندیدا به نام‌های صادق خلخالی و سیدمجید مهاجری ایروانی به دور دوم کشیده شد.

انتظار ملت از دانشگاه‌ها پس از انقلاب فرهنگی
طی مراسمی با پیام حضرت آیت‌الله خامنه‌ای رئیس‌جمهور وقت کشورمان، آیت‌الله منتظری و نیز حضور نخست وزیر، ۲۷ آذر ۱۳۶۱ دانشگاه‌ها بازگشایی شد.
در بخشی از پیام حضرت آیت‌الله خامنه‌ای آمده بود: امروز دانشگاه‌ها که روزی به دست توانا و قدرتمند امت حزب‌الله و به قصد و نیّت پاکسازی حریم آن از لوث آثار و افکار غرب‌زده، شرق‌زده و طاغوت‌زده به روی عناصر ضداسلام و انقلاب بسته شده بود به دست همین امت و به روی دانشگاهیان متعهد و مسؤول بازگشوده می‌شود.
در بخش دیگری از این پیام تصریح شده بود: ملتی که یک کشور را با نثار خون عزیزترین فرزندان خویش از غاصبان و ستمگران بازستانده بود، توانست سنگر دانشگاه را نیز از زیر سلطه عوامل ضدانقلاب خارج کند، جای جای صحن دانشگاه‌ها که به خون دانشجویان و مردم مسلمان رنگین شده بود گواه است که ضدانقلاب تا محیط دانشگاه را به عرصه جنگ با ملت تبدیل نکرد و تا مغلوب ملت نشد، از دانشگاه‌ها خارج نگردید.
حضرت آیت‌الله خامنه‌ای افزودند: آنان که می‌پنداشتند علم و فن و فرهنگ جز از طریق اتکا به غرب یا شرق به دست نمی‌آید، دیدند که این بار نیز ملت بی‌اعتنا به توصیه مدعیان میان تهی، راه خویش را یافته و به سوی سرمنزل مقصود در حرکت است.
ایشان خطاب به دانشگاهیان تأکید کردند: اینک شما‌ ای استادان مسلمان و متعهد و ‌ای دانشجویان مؤمن و مبارز، به هوش باشید که ملتی بزرگ و انقلابی، لایق همه‌گونه خدمت و فداکاری، منتظر است که پس از ده‌ها سال وابستگی و استعمار و استثمار فرهنگی برای نخستین بار حضور اسلام و طعم شیرین استقلال را در دانشگاه‌های خویش احساس کند؛ این انتظار بحق را پاسخگو باشید.