اشاره‏

يكى از آموزه‏هاى مهم و اساسى براى پيشرفت و سعادت فرد و اجتماع اشتغال به كار و فعاليّت‏هاى اقتصادى است.
مكتب حيات بخش اسلام جهت نيل به اهداف مادى و معنوى، انسان را به تلاش مفيد و سازنده ترغيب مى‏نمايد و مى‏فرمايد:
«و ان ليس للانسان الّا ما سعى؛(1) انسان بدون كار و كوشش از چيزى بهره‏اى نمى‏برد.»
با نگاهى به سيره معصومين(ع) در مى‏يابيم كه تلاش و پرداختن به فعاليت‏هاى اقتصادى از برجسته‏ترين ويژگى‏هاى آن بزرگواران(ع) است. آنان با اين روش درس بزرگى و عزّت نفس به پيروان راستين خود آموخته‏اند. اين نوشتار نگاهى كوتاه به جنبه كار و فعاليت‏هاى اقتصادى در زندگى پيشوايان معصوم(ع) دارد.
ارزش كار

كار و تلاش رمز بقاى يك جامعه است. در سيره پيشوايان معصوم(ع) فعاليّت‏هاى اقتصادى افراد ارزش بالايى دارد. آن بزرگواران كارگران و توليد كنندگان را بسيار تشويق مى‏كردند سيره عملى پيامبر اكرم(ص) و امامان معصوم(ع) اين بوده است كه بار زندگى خود را شخصاً به دوش مى‏كشيدند و هيچ‏گاه براى تأمين ضروريات زندگى، خود را وابسته به ديگران نمى‏كردند، اين امر بيانگر نوع نگرش آن برگزيدگان به دنيا و رابطه آن با آخرت است و بر انديشه‏هاى انحرافى زهد مآبانه كه كار و توليد را با كمالات معنوى و مصالح اخروى در تضاد مى‏دانستند و يا افكار باطل ارباب مآبانه كه كار را وظيفه افراد پست و پايين جامعه مى‏دانستند، خط بطلان مى‏كشد.
«انس بن مالك» مى‏گويد: هنگامى كه رسول خدا(ص) از جنگ تبوك بر مى‏گشت، «سعد انصارى» – يكى از كارگران مدينه – به استقبال آن حضرت آمد. وقتى پيامبر(ص) با او دست داد، احساس كرد كه دستان وى زبرو خشن است! نبى‏مكرّم(ص) سؤال كرد: چرا دستان تو اين قدر خشن و زبر است؟ عرضه داشت: يا رسول اللّه! اين خشونت و زبرى دستان من به خاطر كاركردن با بيل و طناب است تا مخارج خانواده‏ام را تأمين كنم. پيامبر(ص) دستان او را بوسيد و فرمود: اين دستى است كه آتش جهنم آن را لمس نخواهد كرد.(2)
وقتى ابعاد گوناگون شخصيتى همچون حضرت على(ع) را مورد مطالعه و بررسى قرار مى‏دهيم، مى‏بينيم كه ايشان در عين حال كه زاهدترين فرد زمان خود است، فعّال‏ترين آن‏ها نيز هست. شهيد آيت اللّه مطهرى(ره) مى‏گويد: «شخصيت على(ع) شخصيّتى جامع الاضداد است. وقتى خلوت شب فرا مى‏رسد، هيچ عارفى به پاى او نمى‏رسد و روز كه مى‏شود گويى اين آدم آن آدم نيست. با اصحابش كه مى‏نشيند چنان چهره‏اش باز و خندان است كه از جمله اوصافش اين است كه هميشه قيافه‏اش باز و شكفته است.»(3)
امام موسى بن جعفر(ع) به يكى از يارانش كه كاسب و فروشنده بود، فرمود: «اغد الى عزّك؛(4) صبح زود به سوى عزّت و سربلندى خود بشتاب» منظور آن حضرت همان كسب و تجارت است عزّت انسان در سايه تلاش او در جهت توليد به دست مى‏آيد.از اين رو پيشوايان معصوم(ع) با تمام مشكلات و مسؤوليت‏هاى طاقت فرساى اجتماعى، سياسى و فرهنگى در عرصه كار و تلاش‏هاى اقتصادى كوشا و فعّال بودند و در كنار كارگران و غلامان به كار و توليد مى‏پرداختند.
نكوهش افراد تنبل‏

بيكارى نه تنها ضربه اقتصادى به فرد و جامعه مى‏زند، بلكه ضرر و خطر بزرگ‏تر آن متوجه آسيب‏هاى روحى و روانى فرد مى‏شود، زيرا انسان را از لحاظ حيثيّت و شخصيّت واقعى تنزّل مى‏دهد و او را از خوشبختى و سعادت محروم مى‏سازد.
در مكتب حيات بخش اسلام انسانى كه صاحب حرفه است و از دست رنج خود مخارج خانواده‏اش را تأمين مى‏كند، جايگاه والايى دارد: «انّ اللّه يحبّ المحترف الامين»(5) و بر عكس آن كسى كه توان كاركردن دارد و مخارج خود را بر ديگرى تحميل مى‏كند، ملعون خوانده مى‏شود.
رسول گرامى اسلام(ص) در گفتارى حكيمانه افراد تنبل را مورد نكوهش و سرزنش قرار داده و مى‏فرمايد: «ملعونٌ ملعونٌ من القى كلّه على النّاس ملعونٌ ملعونٌ من ضيّع من يعول؛(6)ملعون است ملعون است! كسى كه بار زندگى خود را به گردن مردم بيندازد. ملعون است ملعون است! كسى كه خانواده‏اش را در اثر ندادن نفقه ضايع و تباه كند.»
امام محمد باقر(ع) در نكوهش بيكارى و تنبلى مى‏فرمايد: «ايّاك و الكسل و الضجر فانّهما مفتاح كلّ شرّ من كسل لم يؤدّ حقّاً و من ضجر لم يصبر على حقٍّ؛(7) به پرهيز از كاهلى و افسردگى، زيرا اين دو كليد تمام بدى هاست. آدم تنبل حقّش را نمى‏تواند به دست آورد و آدم افسرده حال نمى‏تواند در كار حق بردبارى ورزد.»
آن بزرگوار باز هم در مذمّت تنبلى خاطرنشان نموده‏اند كه: «انّى لابغض الرّجل ان يكون كسلان عن امر دنياه و من كسل عن امر دنياه فهو عن امر آخرته اكسل؛(8) همانا من دشمن مى‏دارم فردى را كه در كارهاى خوب زندگى دنيوى‏اش تنبل است؛ زيرا هر كس در كار دنيوى كاهلى كند، نسبت به كار آخرتش كاهل‏تر خواهد بود.»
تلاش در عرصه توليد

با مطالعه در رفتارهاى اقتصادى پيشوايان معصوم(ع) مى‏توان به اصول كلى در زمينه توليد دست يافت. آنان نه تنها خود علاقه زيادى به كارهاى توليدى و اقتصادى داشتند، بلكه با استفاده از فرصت‏هاى مناسب براى شكوفايى نيروهاى درونى و استعدادهاى نهفته افراد زمينه سازى مى‏نموده و از اين طريق در آنان انگيزه توليد و كسب درآمد را تقويت مى‏كردند.
تأكيد آن بزرگواران بر توليد بيان گر آن است كه اسلام اقتصاد بر محور توليد مخصوصاً كشاورزى را بر ساير موارد ترجيح مى‏دهد. بررسى زندگى امام على(ع) نشان مى‏دهد كه آن حضرت در دوران 25 سال فاصله از امور حكومتى، بيش‏تر وقتشان را به باغ دارى و كشاورزى و كارهايى مربوط به آن نظير حفر چاه و قنات مى‏گذراندند.
اخبار و روايات متعدد تاريخى نشان مى‏دهد كه مهم‏ترين و اصلى‏ترين منبع مالى امام موسى كاظم(ع) كشاورزى بوده است «على بن ابى حمزه» مى‏گويد: امام كاظم(ع) را ديدم كه در زمين كشاورزى خود كار مى‏كرد و عرق مى‏ريخت. عرض كردم: قربانت گردم! پس كارگران كجا هستند؟ فرمود: اى على! بهتر از من و پدرم در اين زمين با بيل كار مى‏كردند. عرض كردم: آنان را معرفى نما! حضرت فرمود: رسول خدا(ص)، اميرالمؤمنين(ع) و پدرانم همه با دست خود كار مى‏كردند. كشاورزى شغل پيامبران خدا و جانشينان آنان و مردان شايسته است.(9)
حمايت از توليدكنندگان‏

پيشوايان معصوم(ع) علاوه بر اين كه خود در عرصه توليد و تلاش‏هاى اقتصادى پيش گام بودند، از توليد كنندگان و كشاورزان حمايت مى‏كردند و به آسيب ديدگان و ورشكستگان و قرض دارانى كه زندگى اقتصادى آن‏ها به دليل مشكلات طبيعى مختل شده بود، كمك‏هاى فراوانى مى‏كردند.
امام على(ع) به توليد كنندگان و كشاورزان عنايت ويژه‏اى داشت. امام صادق(ع) در اين باره مى‏فرمايد: «كان اميرالمؤمنين يكتب و يوصى بفلّاحين خيراً؛(10) اميرمؤمنان هميشه به عمال و كارمندانشان سفارش كشاورزان را مى‏نمود.»
امام موسى كاظم(ع) از كشاورزان و توليد كنندگان مدينه زياد حمايت مى‏كرد، شخصى مى‏گويد: در نزديكى مدينه صيفى كارى داشتم. موقعى كه فصل برداشت محصول نزديك مى‏شد، ملخ‏ها آن را نابود كردند. من خرج مزرعه را با پول دو شتر بده كار بودم. نشسته بودم و فكر مى‏كردم. ناگهان امام موسى بن جعفر(ع) را ديدم كه در حال عبور از آن جا بود و مرا ديد، فرمود: چرا ناراحتى؟ عرض كردم: به خاطر اين كه ملخ‏ها كشاورزى مرا نابود كرده‏اند.
حضرت فرمود: چه قدر ضرر كرده‏اى؟ عرض كردم: يك صد و بيست دينار با پول دو شتر. حضرت به غلام خود فرمود: يك صد و پنجاه دينار به او بده سى دينار سود به اضافه اصل مخارج و دو شتر هم به وى تحويل بده!
آن مرد مى‏گويد: وقتى اين كمك را تحويل گرفتم، عرض كردم: وارد زمين من شويد و در حق من دعا كنيد. حضرت وارد زمين شد و دعا كرد، سپس از رسول خدا(ص) نقل كرد و فرمود: از بازماندگان مشكلات محكم نگه دارى كنيد.(11)
بدين سان امام به مسؤولان و افراد جامعه مى‏آموزد كه چگونه به افراد آسيب ديده كمك كنند. حضرت موسى بن جعفر(ع) در كمك به كشاورزى كه زراعت او دچار خسارت شده بود، علاوه بر اصل سرمايه، مقدار سودى كه انتظار داشت به او مى‏پردازد، ضمن اين كه حمايت معنوى خود را نيز اعلام مى‏دارد و براى آن كشاورز دعا مى‏كند و با ذكر روايتى از پيامبر(ص) او را مشمول هدايت فكرى و معنوى خود قرار مى‏دهد.
تأمين نيازهاى محرومان‏

گرفتارى‏ها و نيازمندى‏ها به طور طبيعى ممكن است به سراغ هر انسانى بيايد. در چنين مواقعى كه فرد در جامعه دچار مشكل شده و به يارى ديگران نيازمند است، انتظار دارد افراد توانا و توانمند قدمى در جهت حل مشكل وى بردارند.
اسلام نهايت كوشش و تلاش خود را به خرج مى‏دهد كه در تمام جامعه اسلامى حتّى يك فقير و نيازمند هم پيدا نشود، امّا بدون شك در هر جامعه‏اى افرادى از كار افتاده آبرومند، كودكان يتيم، بيماران و مانند اين‏ها وجود دارند كه بايد به وسيله بيت المال و نيز افراد متمكن با نهايت ادب و احترام تأمين شوند.
توجه به امور معيشتى فقرا و نيازمندان جامعه در سيره پيشوايان معصوم جايگاه ويژه‏اى دارد.
حضرت على(ع) حمايت از اقشار محروم و درمانده جامعه را جزو برنامه‏هاى اصلاحى خويش قرار داده بود. آن حضرت(ع) در عهدنامه خويش به «مالك اشتر نخعى» به وى مأموريت مى‏دهد كه هيچ گاه از اقشار محروم غفلت نورزد و نيازهاى آنان را تأمين كند: «…ثمّ اللّه اللّه فى الطبقة السّفلى…»(12)
امام متقين علاوه بر فرمان‏هايى كه به كارگزاران خويش جهت تأمين اجتماعى جامعه مى‏دهد، خود عملاً نيز به تأمين اين قشر در جامعه اقدام مى‏كند. آن حضرت خود را پدر يتيمان معرفى مى‏كند و همچون پدر با آنان رفتار مى‏نمايد.(13)
در حديثى آمده است كه امام سجاد(ع) در شب‏هاى تاريك از خانه خارج مى‏شد و انبانى را كه در آن كيسه‏هاى درهم و دينار بود بر دوش خويش حمل مى‏كرد و بر در خانه فقرا مى‏آورد و به آنان مى‏بخشيد. زمانى كه آن حضرت به شهادت رسيد و آن عطايا به مردم نرسيد، تازه متوجه شدند كه آورنده آن بخشش‏ها امام سجاد(ع) بوده است.(14)
«ابوهاشم جعفرى» – يكى از اصحاب خاص امام حسن عسگرى(ع) – مى‏گويد: از فقر و تنگ دستى به امام حسن عسگرى(ع) شكايت كردم. آن حضرت با تازيانه خود خطى برروى زمين كشيد و شمشى از طلا كه نزديك پانصد اشرفى بود از آن بيرون آورد و فرمود: اى اباهاشم! اين را بگير و ما را معذوردار!(15)
«حسن بن كثير» مى‏گويد: در محضر امام محمد باقر(ع) از ندارى خويش و بى‏توجهى برادران شكايت كردم. حضرت خود دستور داد كيسه‏اى را كه در آن هفتصد درهم بود، بياورند و فرمود: اين‏ها را خرج كن وقتى تمام شد، مرا با خبر ساز.(16)
«صفوان بن ساربان» مى‏گويد: در محضر امام صادق(ع) بودم. مردى از اهالى مكه به نام «ميمون» نزد آن حضرت آمد و عرض كرد: كرايه راه سفر تمام شده، نياز به كرايه دارم. امام بى‏درنگ به من فرمود: برخيز و به كار برادرت رسيدگى كن. برخاستم و به حل مشكلات او پرداختم. خداوند كمك كرد و نياز او بر طرف شد. در اين هنگام به محضر امام صادق(ع) رسيدم، از من پرسيد: در مورد نياز و مشكل برادرت چه كردى؟ عرض كردم به يارى خدا مشكل او حل شد. آن حضرت فرمود: آگاه باش! كه حتماً برادر دينيت را يارى كنى. اين كار در نزد من محبوب‏تر و بهتر از آن است كه يك هفته خانه كعبه را طواف نمايى.(17)
اعتدال و قناعت در مصرف‏

حد مطلوب بهره مندى و استفاده از نعمت‏هاى الهى آن است كه همراه با رعايت اعتدال و به قدر كفاف باشد. اعتدال و قناعت در مصرف موجب بقاى نعمت و پديد آورنده زمينه مناسبى براى رشد صفات و كمالات معنوى در انسان است.
از جمله آموزه‏هاى سيره معصومين(ع) اين است كه انسان توليد و انفاق زياد داشته باشد ولى در مصرف شخصى به حداقل قناعت نمايد. روحيه توليد و تلاش در سيره آن بزرگواران چنان است كه توليد را براى ارتقاى سطح معيشت مردم مى‏خواستند. آنان با توليد بيش‏تر كم‏ترين استفاده شخصى را مى‏نمودند.
«ابن عباس» مى‏گويد: در زمان جنگ جمل هنگامى كه در منطقه «ذى قار» براى جمع آورى نيرو اردو زده بوديم، يك روز به خيمه مولاى متقيان(ع) رفتم. ديدم حضرت مشغول دوختن كفش خويش است سلام كردم، امام جواب دادند. پرسيدند: ابن عباس! اين نعلين و صله خورده چقدر مى‏ارزد؟ گفتم: ارزشى ندارد. امام فرمودند: حكومت بر شما نزد من از اين نعلين بى ارزش‏تر است، مگر آن كه حقى را برپا سازم و يا باطلى را از ميان بردارم.(18)
امام باقر(ع) در اين زمينه مى‏فرمايد: «من قنع بما رزقه اللّه فهو من اغنى النّاس؛(19) هر كس به مقدار رزقى كه خداوند به او داده قانع باشد پس او بى‏نيازترين مردم مى‏باشد.»
امام كاظم(ع) در مورد اعتدال در مصرف مى‏فرمايد: «من اقتصد وقنع بقيت عليه النّعمة و من بذّر و اسرف زالت عنه النّعمة؛(20) هر كس ميانه روى و اعتدال را رعايت كند و قانع باشد، نعمت براى او باقى خواهد ماند و هر كس اسراف كند، نعمت از دستش خواهد رفت.»
نوع لباس، مركب، منزل و غذاى آن حضرت نمونه‏اى عالى از اعتدال و ميانه روى بود و در برخى موارد امام تصريح مى‏كرد كه علت انتخابش معتدل بودن آن بوده است.
اجراى عدالت اقتصادى‏

پيشوايان معصوم براى زدودن شرايط ناعادلانه زندگى و دست يابى به عدالت اقتصادى آن هم با توجه به بى‏عدالتى جامعه آنان، شعار عدالت اقتصادى را مطرح مى‏كردند و در راه تحقق آن سياست هايى را در پيش مى‏گرفتند.
در زمان حضرت على(ع) مهم‏ترين منبع درآمد حكومت، بيت المال بود كه از راه‏هاى گوناگون مانند غنايم جنگى و اخذ ماليات به دست مى‏آمد، بنابراين بيت المال كه به منزله درآمد ملى حكومت ايشان و وسيله رفاه مردم بود از ناحيه ايشان نسبت به آن دقت و دلسوزى مى‏شد، چنان كه وقتى شبى «طلحه» و «زبير» بر او وارد شدند، امام چراغى را كه در برابرش بود، خاموش كرد و فرمود تا چراغى از خانه برايش آوردند. طلحه وزبير سبب آن را پرسيدند. امام فرمودند: روغن چراغ از بيت المال است. سزاوار نيست با شما با روشنايى آن هم نشينى كنم.(21)
امام متقين هرگز اجازه نمى‏دادند مسؤولان حكومتى كوچك‏ترين تعرّضى نسبت به اموال بيت المال مسلمانان داشته باشند. به «زياد بن ابيه» در اين مورد نامه نوشت و فرمود:«به خدا قسم! اگر به من خبر رسيد كه در اموال مسلمانان خيانتى كوچك يا بزرگ از تو سر زده است، چنان با تو برخورد خواهم كرد كه خوار و ذليل و از هزينه زندگى درمانده و پريشان حال گردى»(22) آن حضرت از يك سو به زمامداران درباره توجه به اقشار توليد كنندگان، توزيع كنندگان و خدمتگزاران و مصرف كنندگان سفارش مى‏كردند و از سوى ديگر جهت امنيّت اقتصادى و تأمين همه جانبه زندگى مردم، نظارت مستقيم بر بازار را مورد تأكيد قرار مى‏دادند.(23) هم چنين به كارگزاران خود دستور دادند كه نرخ‏ها را در سطحى نگه دارند كه براى همه گروه‏هاى مردم قابل تحمّل باشد و به فروشندگان نيز زيانى نرساند.(24)
از ديدگاه اميرالمؤمنين(ع) درآمد حكومت اسلامى از آن خداست از اين رو حتّى حاكم اسلامى نيز حق ندارد آن را بدون حساب به اطرافيان خود ببخشد، بلكه بايد در ميان بندگان مؤمن خدا يعنى مسلمانان به عنوان عيال اللّه به تساوى تقسيم شود.
در اواخر دوران حكومت على(ع) ياران آن حضرت به دليل سخت‏گيرى‏هاى آن بزرگوار در تقسيم بيت المال يكى پس از ديگرى از ايشان جدا شدند، برخى به معاويه و برخى ديگر به گوشه خانه‏هايشان خزيدند و دنبال زندگى شخصى خود رفتند، برخى از دوستان حضرت از اين وضع ناراحت بودند؛ بدين روى پس از تأمّل و چاره‏جويى از حضرت خواستند قدرى تسامح به خرج دهد و به قريش و اشراف عرب بيش از غير عرب و موالى حق بپردازد تا قدرى اوضاع حكومت سامان پيدا كند، سپس مطابق گذشته رفتار كند. حضرت در پاسخ آن‏ها فرمودند: «آيا به من مى‏گوييد پيروزى را با ظلم بر كسانى كه به ولايت و حكومت بر آن‏ها برگزيده شده‏ام به دست آورم؟ و اللّه تا عمر دارم و شب و روز برقرار است و ستارگان آسمان در پى يكديگر طلوع و غروب مى‏كنند، چنين نخواهم كرد! اگر آن مال از ان من هم بود در ميانشان به صورت متساوى تقسيم مى‏كردم، چه رسد به اين كه آن مال خداست.»(25)
اين جملات صريحاً نشان مى‏دهد كه از منظر على بن ابى طالب و فرزندانش جلب رضايت خواص با اعطاى امتيازات ويژه از بيت المال به آن‏ها خيانت به توده مسلمان و ستم در حق ساير اقشار مملكت است. جايگاه يك مسؤول در نظام اسلامى چنان حسّاس است كه حتى هنگام انفاق اموال شخصى خود به ديگران نيز بايد همه را به يك چشم بنگرد و اموالش را يكسان و عادلانه انفاق كند. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: –
1. سوره نجم، آيه 39. 2. اسدالغابه، ابن اثير، ج 2، ص 169. 3. تعليم و تربيت در اسلام، شهيد مطهرى، ص 410. 4. مسند الامام الكاظم(ع)،عزيز اللّه عطاردى، ج 2، ص 359. 5. وسايل الشيعه، حر عاملى، ج 12، ص 13. 6. تحف العقول، ابن شعبه حرانى، ص 37. 7. همان، ص 295. 8. الحكم الزاهرة، على رضا صابرى يزدى، ترجمه محمد رضا انصارى، ج‏2، ص 469. 9. بحارالانوار، مجلسى، ج 48، ص 115. 10. وسايل الشيعه، ج 13، ص 216. 11. تاريخ بغداد، خطيب بغدادى، ج 15، ص 16. 12. نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتى، نامه 53، ص 582. 13. اصول كافى، محمد بن يعقوب كلينى، ج 1، ص 406. 14. همان، ج 1، ص 389. 15. مناقب آل ابى طالب، ابن شهرآشوب، ج 4، ص 328. 16. الارشاد، شيخ مفيد، ج 2، ص 166. 17. اصول كافى، ج 2، ص 198. 18. بحارالانوار، ج 40، ص 328. 19. الحكم الزاهرة، ج 1، ص 650. 20. بحارالانوار، ج 87، ص 327. 21. سياست نامه امام على(ع)، محمد محمدى رى شهرى، ترجمه مهدى مهرى، ص 444. 22. نهج البلاغه، نامه 20، ص 500 – 499. 23. نك: نهج البلاغه،، نامه 53. 24. همان. 25. نهج السعادة فى مستدرك نهج البلاغه، محمد باقر محمودى، ج 2، ص 452 – 450.

اخبار جهان اسلام‏

سلسله انفجارهاى بغداد 80 شهيد و 140 مجروح برجاى گذاشت.
تخريب مسجد الاقصى در پى اعتراض‏هاى گسترده جهانى متوقف شد. (24/11/85)
سياستمدار اروپايى: مراقب باشيم سونامى اسلامى در راه است. غربى‏ها از گسترش اسلام كه به (سونامى اسلامى) تشبيه شده، بسيار نگرانند. توهين به پيامبر اعظم (ص) در قالب كاريكاتور موهن، ايجاد آشوب در عراق و برخى ديگر از كشورهاى اسلامى نتيجه اين نگرانى‏هاست كه تقريباً تمام كشورهاى اروپايى را دربر مى‏گيرد، در همين راستا رئيس جديد پارلمان اروپا هم آينده اتحاديه اروپا را در گرو همزيستى با جهان اسلام مى‏داند. (26/11/85)
سيد حسن نصراللّه: نمى‏گذاريم حتى يك گلوله مقاومت مصادره شود. (28/11/85)
در پى بازداشت عمار حكيم تظاهرات سراسرى مردم عراق اتفاق افتاد و آمريكا عذرخواهى كرد. (6/12/85)
تبرئه صرب‏ها اعتراض مسلمانان بوسنى را برانگيخت. (9/12/85)
در اجلاس 7 جانبه پاكستان با شركت كشورهاى پاكستان، عربستان، مصر، اردن، مالزى، اندونزى و تركيه توطئه پنهان عليه جهان اسلام شكل مى‏گيرد. (10/12/85)
مجلس مصر خواستار بازنگرى در روابط با تل‏آويو شد. (17/12/85)
دولت وحدت ملى فلسطين تشكيل شد. (28/12/85)
دادگاه جنايى عراق «على حسن المجيد» معروف به «على شيميايى» از متهمان اصلى نسل كشى كردهاى عراق را به اعدام محكوم كرد. (14/1/86)
اخبار داخلى

لاريجانى در مونيخ: تضمين مى‏دهيم امّا تعليق را نمى‏پذيريم.
شوراى نگهبان طرح تجميع انتخابات مجلس و رياست جمهورى را رد كرد.
بنياد شهيد: حكم تاريخى امام درباره ارتداد سلمان رشدى تغييرناپذير است. (23/11/85)
امام جمعه ميانه ترور شد.
مجلس به دكتر الهام براى تصدى وزارت دادگسترى رأى اعتماد داد. (25/11/85)
رئيس جمهور در گفتگو با شبكه تلويزيونى A.B.C: حاضريم كمك كنيم آمريكا از عراق نجات پيدا كند.
عاملان انفجار تروريستى در زاهدان بلافاصله دستگير شدند. (26/11/85)
تأكيد مجدد البرادعى، برنامه هسته‏اى ايران، نظامى نيست.
پيكر حجت الاسلام و المسلمين فردوسى‏پور در تهران تشييع شد.
با كشف نوار ويدئويى و اعتراف جنايتكاران، نقش آمريكا و انگليس در جنايت تروريستى زاهدان فاش شد. (28/11/85)
رهبر انقلاب با تقدير از حضور حماسى مردم در 22 بهمن تأكيد كردند: درنگ نكنيد، فتح قله‏هاى بلند در پيش است.
سازمان كنفرانس اسلامى از برنامه هسته‏اى ايران حمايت كرد. (29/11/85)
رهبر انقلاب در ديدار رئيس جمهور سوريه: جبهه زورگوى استكبار بازنده اصلى در منطقه است. (30/11/85)
رهبر انقلاب در ديدار مسؤولان امر از كوتاهى در اجراى اصل 44 قانون اساسى گلايه كردند. (1/12/85)
خبرگان چهارم با پيام رهبر انقلاب گشايش يافت. (2/12/85)
رئيس جمهور در جمع پرشور مردم لنگرود:مأموريت ما ساختن ايران است.
شهرام جزايرى فرار كرد. (3/12/85)
رهبر انقلاب در ديدار نمايندگان مجلس خبرگان: القاى وضع فوق العاده در كشور خط دشمن است.
آيت اللّه هاشمى رفسنجانى: صريح و قاطع اعلام مى‏كنم، غرب از زورگويى به ايران به جايى نمى‏رسد. (5/12/85)
وزير سابق انرژى اتمى روسيه: ايران اگر مى‏خواست مدت‏ها قبل سلاح هسته‏اى ساخته بود. (6/12/85)
با ورود به باشگاه فضايى جهان، نخستين راكت كاوشى ايران به فضا پرتاب شد.
در محاكمه جديد، به شهرام جزايرى 13 سال تخفيف داده شد! (7/12/85)
از سوى رهبر معظم انقلاب تركيب جديد مجمع تشخيص مصلحت نظام براى پنج سال معرفى شد.
لاريجانى از طرح نخست وزير ايتاليا در مورد پرونده هسته‏اى ايران استقبال كرد. (9/12/85)
به دستور آيت اللّه شاهرودى 4 مسؤول پرونده شهرام جزايرى بركنار شدند.
بررسى بودجه سال 86 در مجلس آغاز شد. (13/12/85)
كليات بودجه 231 هزار ميليارد تومانى از تصويب مجلس گذشت. (14/12/85)
مجلس بررسى جزئيات لايحه بودجه را آغاز كرد. 100 نماينده در بحث حساس بودجه 86 غيبت داشتند.
البرادعى: دليل محكمى براى انحراف در برنامه هسته‏اى ايران نديده‏ايم. (15/12/85)
رهبر معظم انقلاب ديروز همزمان با روز درخت كارى دو اصله نهال غرس كردند. (16/12/85)
حداقل دستمزد كارگران در سال آينده 183 هزار تومان اعلام شد.
مجلس تكليف را روشن كرد، بنزين سهميه بندى 100 تومان، مازاد به قيمت آزاد.
در نامه رسمى ايران به البرادعى تأكيد شد، همكارى بيشتر ايران با آژانس مشروط به پايان مداخله شوراى امنيت است. (17/12/85)
بوش تحريم‏هاى تجارى بر ضد ايران را تمديد كرد. (21/12/85)
رهبر انقلاب در ديدار اعضاى مجمع تشخيص مصلحت نظام: توصيه من تقدم مصلحت بر گرايش هاست. (22/12/85)
ساخت واگن‏هاى مترو در تهران آغاز شد. (23/12/85)
رئيس جمهور در اجتماع مردم يزد: ملت ايران از حقوق هسته‏اى خود عقب نشينى نخواهد كرد. (24/12/85)
سفرهاى نوروزى با 20 كشته آغاز شد. پليس راه به مردم هشدار داد.(26/12/85)
شهرام جزايرى پس از دستگيرى به زندان اوين منتقل شد. (28/12/85)
رهبر انقلاب خطاب به شوراى امنيت: اگر بى قانونى كنيد، بى قانونى مى‏كنيم.
رهبر انقلاب: ايران از همه ظرفيت‏هاى خود براى ضربه زدن به دشمنان متعرض استفاده خواهد كرد.
واكنش ايران به قطعنامه غيرقانونى شوراى امنيت، همكارى با آژانس اتمى را قطع مى‏كنيم.
در پيام نوروزى رهبر معظم انقلاب سال 86 سال اتحاد ملى و انسجام اسلامى نام گرفت. (14/1/86)
نيروگاه اتمى بوشهر آماده دريافت سوخت شد. (15/1/86)
اخبار خارجى‏

بوش: شايعه حمله به ايران ساخته مخالفان من است، و يك هياهوى سياسى است.
عربستان 50 ميليارد دلار تسليحات از غرب خريدارى مى‏كند.
سولانا: جلوگيرى از دستيابى ايران به فناورى هسته‏اى امكان ندارد. (25/11/85)
طرح امنيتى دولت عراق رسماً به اجرا درآمد. (26/11/85)
دادگاه آلمان منتقد هولوكاست را به 5 سال زندان محكوم كرد. (28/11/85)
وزير دفاع آلمان: پوتين درست مى‏گويد، ناتو نبايد ژاندارم جهانى شود. (29/11/85)
رايس در اعتراف به ناكارآمدى سياست آمريكا در مقابل ايران: 27 سال اشتباه كرديم، بايد 180 درجه بچرخيم. (30/11/85)
رهبر دمكراتهاى سناى آمريكا: جنگ عراق بزرگترين اشتباه تاريخ سياست خارجى آمريكاست. (1/12/85)
قطار لندن به گلاسكو نرسيد. (6/12/85)
ژنرال‏هاى آمريكايى: در صورت حمله به ايران استعفا مى‏دهيم. (7/12/85)
روزنامه واشنگتن پست: بوش با پيشنهاد مذاكره با ايران خود را دست انداخته است. (14/12/85)
اتحاديه عرب: آمريكا براى خروج از عراق جدول زمانى تعيين كند. (15/12/85)
بوش در ميان 2 بمب خود ساخته! قرار دارد. (17/12/85)
مردم اروگوئه از بوش با فرياد قاتل و فاشيست استقبال كردند. (20/12/85)
فرانسه با استقرار سامانه موشكى آمريكا در اروپا مخالفت صريح كرد. (21/12/85)
حكم اعدام طه ياسين رمضان صادر شد. (26/12/85)
8 تفنگدار آمريكايى در عراق به هلاكت رسيدند. (28/12/85)
پاورقي ها:

قسمت آخر
آفريقاى شرقى‏

فرانسيسكو گابريلى استاد دانشگاه و محقق معاصر متذكر مى‏گردد: انعقاد مجالس سوگوارى براى امام حسين(ع) از سوى شيعيان در قرن چهارم هجرى عمومى و همگانى گرديد و در اين ايام به گونه‏اى مذهب شيعه رواج پيدا كرد كه به آفريقاى شرقى هم رسيد و ايرانيان در سومالى، كنيا و تانزانيا به ساخت بناهاى مقدّس و نيز متداول نمودن شعائر مذهبى مبادرت نمودند امروزه آثار شيعيان در شهرهاى آفريقاى شرقى به خوبى قابل مشاهده است.(1)
ابن بطوطه از سلطان كلوا سخن مى‏گويد كه در آن ايام ابوالمظفر حسن بود كه به دليل بذل و بخشش به ابوالمواهب شهرت يافت، اين سلطان در سرزمين زنگبار به جنگ با كفار مى‏رفت و غنيمت هايى را كه به دست مى‏آورد طبق فرموده قرآن عمل مى‏كردو سهم ذوى القربى را در خزانه‏اى ويژه قرار مى‏داد و چون سادات نزد او مى‏رفتند به آنان تحويل مى‏داد. سلطان كلوا مردى فروتن بود و با فقرا مى‏نشست و با آنان غذا مى‏خورد و مردمان متدين و شريف را احترام مى‏نمود.(2) كلوه جزيره كوچكى است كه در كنار آفريقاى شرقى برابر تانگانيكاى فعلى قرار دارد.
اساس مراسم محرم در نايروبى مركز كنيا، شهادت امام حسين و خاندان عترت است، در كنيا براى هر دوازده روز اول محرم به جز اولين روز كه آغاز سال است شيعيان با لباس سياه رهسپار مجالس عزادارى مى‏شوند و در سالنى كه با پرده هايى سياه پوشيده شده اجتماع مى‏نمايند و به سخنرانى واعظين درباره حادثه كربلا گوش مى‏دهند و به محض آن كه راوى شروع به ذكر مصيبت مى‏كند، مردم حاضر در مجلس به گريه و ندبه مى‏پردازند. آنگاه عزاداران اعم از زن و مرد به حركت در مى‏آيند و هنگامى كه ذكر مصايب اوج گرفت دسته‏هاى سوگوار از جاى خود بر مى‏خيزند و به ماتم مى‏پردازند و بر سر و سينه مى‏زنند، جمعى هم بر شانه‏هاى خود زنجير مى‏كوبند و فرياد يا حسين سر مى‏دهند. روز عاشورا عزادارى اوج مى‏يابد، در نايروبى در نيمه روز و در مومباسا عصرها مجالس عاشورا برگزار مى‏گردد و مردم پس از گوش سپردن به سخنان روضه‏خوان يا حسين گويان و سينه زنان در خيابان‏ها به راه مى‏افتند و بنابر رسمى كهن به بخش قديمى شهر مى‏روند در اين مراسم تمام مردان خصوص جوانان حضور دارند امّا زنان در اين سير و حركت ديده نمى‏شوند زيرا آنان براى خود مجالس زنانه باشكوه و جداگانه دارند. همه عزاداران سياه پوش و پا برهنه‏اند در جلوى سوگواران، فردى كه مديريت جمعيت عزدار را عهده دار است قرآنى را در حالى كه در سينى قرار گرفته است با خود حمل مى‏كند و به دنبالش دسته‏اى كه تابوت و بارگاه امام حسين(ع) را بر دوش دارند و بعد از آنان دستگاه صوتى و در پشت آنان؟، دسته‏هاى زنجير زن حركت مى‏كنند. نيروهاى انتظامى و امنيتى راهها و خيابان‏ها را براى آنان باز نگاه مى‏دارد و همه دسته‏ها با نظم جالبى سازماندهى مى‏شوند.
اگرچه آگاهى‏هاى مربوط به تاريخ عاشورا به زبان انگليسى و سواحيلى منتشر مى‏شود ولى اغلب نوحه‏ها،مرثيه‏ها و روضه خوانى‏ها به زبان محلى سواحيلى است. گزارش اين مراسم از طريق جرايد و رسانه‏هاى جمعى و گروهى به اطلاع همگان مى‏رسد.
در مومباسا پس از حركت دسته‏هاى عزادار بلافاصله و در نايروبى پس از چند ساعت، شيعيان در امام باره‏ها جمع مى‏شوند تا مجلس ديگرى برپا دارند، در اين برنامه حوادث تألم بار عاشورا و مصائب اهل بيت نبى اكرم(ص) توسط سخنرانان براى علاقه‏مندان باز گفته مى‏شود. شيوه‏هاى عزادارى، مجالس وعظ و سخنرانى و چگونگى شكل‏گيرى دسته‏هاى سينه زنى و وجود واژه‏هايى چون عزادار، مجلس، ماتم، امام باره و چهلم بيانگر آن است كه اين مراسم از فرهنگ بومى ايرانيان تأثير پذيرفته و يا ايرانيان بدآنجا انتقال داده‏اند.
در ساير روزهاى محرم با برپايى مجالس تعزيه، حادثه كربلا، اسارت اهل بيت امام حسين(ع)، حركت دادن اسيران به همراه سربريده امام و شهيدان كربلا، سخنان افشاگرانه امام سجاد(ع) و زينب كبرى(س) و بازگشت امام چهارم به نينوا براى دفن بدن مطهر پدر، به نمايش گذاشته مى‏شود شيعيان كنيا پايان آخرين روز صفر را كه به عقيده آنان هنگام انتقام مختار و كشته شدگان قاتلان كربلاست، جشن مى‏گيرند، طى اين مراسم تمامى پارچه‏هاى سياه برچيده مى‏شود و لباس سياه را از تن بيرون آورده و به شادمانى مى‏پردازند.(3)
زنگبار از مناطقى است كه بنا به نوشته دائرة المعارف چاپ ليدن در سال 72 هجرى اسلام را پذيرفت و موجب گسترش آن در منطقه شد، از برخى آثار برمى آيد كه تشيع در اين سرزمين سابقه‏اى هزار ساله دارد، در زنگبار به تعداد چهارده معصوم، خانه‏هاى عزادارى تأسيس شد كه برخى مانند حسينيه الماتم بيش از يكصدو چهل سال سابقه دارد. اين اماكن عموماً وقفى هستند. منطقه كيپوندا در شهر سنگى زنگبار محله نسبتاً بزرگى است كه در موقعيت خوبى واقع شده و غالباً در اختيار شيعيان است كه براى حفظ هويت خود تلاش مى‏كنند. به همين علت همه ساله در روز اربعين اجتماع با شكوهى ترتيب مى‏دهند و حتى اقوامى كه به كشورهاى ديگر رفته‏اند در اين ايام به زنگبار باز مى‏گردند. آنان با سوگوارى براى خامس آل عبا گمشده عاطفى خود را در كوچه‏ها مى‏جويند. در شب اربعين شيعيان بعد از اقامه نماز در حسينيه‏هاى حضرت عباس(ع) و الماتم جمع مى‏شوند و روضه خوانى مى‏نمايند، اواخر شب عزاداران حركت مى‏كنند و به تمام كوچه‏هايى كه در آن‏ها حسينيه و ماتم سرا وجود دارد سر مى‏زنند و در آن اماكن عزادارى را ادامه مى‏دهند اين مراسم تا دو بعد از نيمه شب ادامه مى‏يابد. سپس در حياط مساجد به عزادارى و زنجيرزنى مى‏پردازند و شام صرف مى‏كنند. مراسم روز اربعين از ساعت ده ونيم صبح آغاز مى‏گردد، ايمان مذهبى و ارادت به امام حسين (ع) موجب شد كه هر كس به تناسب و فراخوار توانايى مالى امكاناتى را براى عزادارى فراهم آورد، برخى بليط هواپيما براى مسافران تهيه مى‏كنند، عده‏اى خانه‏هاى خود را در اختيار ميهمانان قرار مى‏دهند و بعضى ديگر شيعيان را اطعام مى‏كنند، آنان از روز هفدهم تا بيست و يكم محرم به عزاداران غذا مى‏دهند كه هزينه قابل توجهى دارد.(4)
بوروندى در كناره شرقى درياچه تانگانيكا قرار دارد و با تانزانيا همسايه است، تاريخ ورود تشيع به اين سرزمين مربوط به زمان مهاجرت تجار هند و پاكستانى است كه بعد از جنگ جهانى اول در بوروندى استقرار يافتند. شيعيان در مساجد و ديگر مكان‏هاى مذهبى مراسم خود را برگزار مى‏كنند. يكى از اين برنامه، عزادارى‏هاى عاشورا است كه با فرا رسيدن ماه محرم با شكوه فراوان انجام مى‏دهند.(5)
آفريقاى غربى

كشور سنگال در غرب آفريقا بين موريتانى، مالى، گينه و گينه بيسائو قرار دارد، 95% مردم اين سرزمين مسلمان هستند كه درصدى از آن شيعه هستند كه نيمى از آنها سنگالى و نيم ديگر از تبار لبنانى‏ها هستند، قديمى‏ترين فرقه اسلامى سنگال تيجانيه‏اند كه بيشترين پيروان را دارد، اين فرقه و قادريه بعضاً خود را به اهل بيت منتسب مى‏دارند و با فرا رسيدن عاشورا، در زمينه قيام كربلا مراسم دارند و غالباً از طريق سخنرانى مردم را از مصائب كربلا آگاه مى‏سازند. مراسم محرم سنگال آميخته با آداب و رسوم بومى و با خرافات عجين گشته است. شب عاشورا مردم اين سامان غذايى به نام كوس كوس كه ريشه در سنت‏هاى عربى دارد، تهيه مى‏كنند، برخى عقيده دارند بعد از خوردن غذا بايد بشقاب آن را بر سر نهاد آنان بر اين باورند كه علت خونرنگ خورشيد، ماجراى شهادت امام حسين(ع) است. مسلمانانى كه به اين رسوم سنتى پاى بندى ندارند روز عاشورا به عبادت مى‏پردازند، هزار بار قل هو اللّه احد و استغفراللّه مى‏خوانند و صلوات مى‏فرستند. مرثيه خوانى در بين فرق قادريه و تيجانيه تا حدودى رواج دارد و واقعه عاشورا را از طريق نوارهاى صوتى براى مردم تشريح مى‏نمايند. فرقه مريديه نيز به واقعه كربلا عقيده دارند آنان با سرهاى مقدّس شهيدان بازى مى‏كردند و شادى مى‏نمودند، روز عاشورا در سنگال تعطيل رسمى است گاهى پيش مى‏آيد كه هر فرقه‏اى به مناسبت عاشورا روزى را تعطيل مى‏كند.
شيعيان در مراسم محرم مى‏كوشند چهره واقعى كربلا را به اهالى بومى سنگال معرفى كنند و تحريفاتى را كه در اين مورد صورت گرفته از حقايق مسلم تفكيك نمايند، اين برنامه‏ها در محلات گوناگون به اجرا درمى‏آيد.
لبنانى‏هاى مقيم سنگال در منزل فرد خيّرى اجتماع مى‏كنند و طى مراسمى يك نفر سخنرانى نموده و مدّاحى به مرثيه خوانى مى‏پردازد ولى سينه زنى انجام نمى‏گيرد و در پايان از حاضران با دادن ناهار پذيرايى مى‏شود در سنگال حسينيه، تكيه، يا فاطميه وجود ندارد و مراسم محرم در مساجد انجام مى‏گيرد.
سفارت جمهورى اسلامى ايران در سال‏هاى اخير در ظهر عاشورا در داكار مركز سنگال مراسمى برگزار مى‏نمايد كه بعد از سخنرانى امام مسجد شيعيان كه يك روحانى سنگالى است، زيارت عاشورا خوانده مى‏شود و سپس سينه زنى انجام مى‏گيرد، برادران شيعه كه در اين مراسم شركت مى‏نمايند با سينه زنى آشنا شده و حتى برخى نوحه‏ها را به زبان محلى ترجمه كرده و خود اقدام به سينه زنى مى‏كنند، خاطرنشان مى‏گردد در سنگال سينه زنى رسم نشده و مردم با آن مأنوس نمى‏باشند و آنها كه كم و بيش در خصوص آن اطلاعاتى دارند نسبت به برگزارى آن توجيه نمى‏باشند.(6)
كشور ديگرى كه در ساحل غربى آفريقا قرار دارد سيرالئون مى‏باشد كه در همسايگى گينه و ليبريا واقع است و 75% سكنه 5/4 ميليونى آن مسلمان هستند، ساخت اجتماعى آن قبيله‏اى است و سنت‏هاى بومى مخلوط به خرافات و برنامه‏هاى افسانه‏اى در آن بسيار رواج دارد. به رغم وجود شيعيان در سيرالئون كه منشأ لبنانى دارند تا قبل از افتتاح سفارت جمهورى اسلامى ايران در سال 1361 ه.ش، مسلمانان سيرالئون از عاشورا اطلاعاتى نداشتند و حتى برخى از آنان از بدعت بنى اميه تأثير پذيرفته و روز اوّل محرم را جشن مى‏گرفتند امّا با فعاليت‏هاى ارشادى، تبليغاتى و فرهنگى و آموزش جمهورى اسلامى ايران و نيز برگزارى سمينار، انتشار مقاله و كتاب به تدريج مسلمانان اين كشور با واقعه كربلا آشنا شدند و علاقه‏مند دريافت آگاهى افزون‏تر در اين باره گرديدند.
اهالى مسلمان اين سامان پس از اين اطلاعاتى كه كسب كرده‏اند با شنيدن مصائب امام حسين(ع) متأثر گرديده و از گونه‏هاى خود اشك جارى مى‏كنند.
تجار لبنانى مقيم سيرالئون در حسينيه مركزى فرى تاون مراسم عزادارى محرم را برگزار مى‏نمايند كه طى آن روحانيان لبنانى و مبلغان ايرانى سخنرانى مى‏كنند. در انستيتوى بين المللى علوم اسلامى تحت سرپرستى سازمان مدارس و حوزه‏هاى علميه خارج از كشور و نيز سالن اجتماعات رايزنى فرهنگى جمهورى اسلامى ايران همه ساله مراسم عزادارى انجام مى‏پذيرد. در شهرهايى چون «بو» و كنيما عدّه‏اى از مبلّغان حوزه علميه قم مشغول فعاليت فرهنگى و ارشادى هستند و به مناسبت دهه محرم اقدام به مراسمى باشكوه مى‏نمايند.(7)
اروپا
1- بالكان‏

پيروان فرقه رفاعيه، از مشهورترين طوايف اهل عرفان، در بالكان كه در شهرهاى پريزرن و اوراخوواتس در ايالت كوزوو، تمركز بيشترى دارند، همه ساله از آغاز تا دهم محرم با نصب پارچه‏هاى سياه رنگ در تكيه‏هاى ويژه خود، مراسم عزادارى برپا مى‏كنند و در طول محرم علاوه بر امساك از غذا خوردن، شب‏ها بعد از اقامه نماز جماعت تا پاسى از شب رفته به نوحه‏خوانى و ماتم سرايى و بيان حوادث كربلا مى‏پردازند. در روز عاشورا، سوگواران طبق آدابى ويژه، اطعام مى‏شوند.
اقامه عزادارى در دهه اول محرم بين افراد اين فرقه به مراسم ماتم مشهور است بر پيروان آن واجب مى‏باشد علت تأكيد بر نوحه خوانى و اهميت خاص بر برپايى چنين مراسمى اگرچه ارادت به خاندان عترت است اما جهتى ديگر هم دارد و آن اين است كه مؤسس اين فرقه كه از حكما و علماى قرن دوازدهم هجرى مى‏باشد يعنى سيد احمد رفاعى بر اساس شجره نامه‏اى نسب به امام حسين(ع) مى‏برد، افراد اين فرقه در سال 1281 ه.ق به كوزوو آمده‏اند.(8)
آلبانى تبارها يكى از اقوام شبه جزيره بالكان هستند كه عمدتاً در آلبانى و كوزوو زندگى مى‏كنند با فرا رسيدن ماه محرم انبوهى از شيعيان آلبانيايى با برگزارى مراسم سوگوارى سالار شهيدان به سوگ مى‏نشينند. آبادى نسالسه با سكنه‏اى در حدود دوهزار نفر در شش كيلومترى شهر بويانواتس واقع در جنوب شرقى كوزوو قرار دارد، اهالى اين منطقه كه شيعه جعفرى هستند مراسم عاشورا را به طور چشمگيرى برگزار مى‏كنند و براى اين منظور در تنها تكيه اين روستا گرد مى‏آيند اين تكيه قدمتى دويست ساله دارد و هفت متر مربع مساحت آن است و مردم از اطراف و اكناف براى دعا و اداى نذورات بدين مكان مى‏آيند. روز عاشورا مردم طبق رسوم گذشته به همراه شيخ آيت شعبان، كه روحانى فاضل، خوش اخلاق و با نفوذ است و به اهل بيت ارادت دارد، و كهن سال‏ترين زن محل به زبارت قبور مدفونين در تكيه مزبور مى‏روند زيرا در آنجا تعدادى از عرفاى مورد احترام و داراى منزلت معنوى دفن هستند، آنان براى اين در گذشتگان دعا مى‏خوانند و در كنار هر كدام از قبور شمعى روشن مى‏كنند.
شيعيان در دهه نخست محرم جهت حفظ حرمت روز عاشورا از خوردن غذاهاى خوشمزه و لذيذ و شيرينى خوددارى مى‏كنند و در تكيه بدون تكلّف كنار هم مى‏نشينند و به سخنان شيخ شعبان در فضيلت عاشورا و وقايع محرم گوش مى‏دهند. سپس طبق سنت اسلامى براى صرف شام به گرد ميزهاى غذا مى‏نشينند و به كمك يكى از اهالى دستهاى خود را كنار ميز شسته و دعاهاى قبل از غذا توسط چند نفر خوانده مى‏شود.
آنگاه از طرف بزرگترها سه بار با آب و نمك افطار مى‏كنند و شب هنگام با حلوا و فوليا(شام) پذيرايى به عمل مى‏آيد. در ادامه آشى به نام عاشوره كه از پختن گندم و شير بدست مى‏آيد در بين شركت كنندگان توزيع مى‏گردد. بعد از آن به اجراى اعمال و مراسم عاشورا مى‏پردازند بدين ترتيب كه همه شامل جوان و پير و كوچك و بزرگ به طور منظم گرد هم مى‏آيند و اذكارى را زير لب زمزمه مى‏كنند. در بخشى هايى از برنامه افرادى در ضمن كوبيدن طبل اشعارى حاوى اوضاع عاشوراى سال 61 هجرى را مى‏خوانند كه در بين اشعار فرياد يا حسين سر مى‏دهند اين مراسم تا حوالى اذان صبح ادامه دارد و با خواندن دعاى توسل به چهارده معصوم(ع) مراسم خاتمه مى‏يابد. شايان ذكر است كه هدايت اين مجالس و مرثيه خوانى‏هاى آن را جوانان تحصيل كرده و اشخاص دانشگاهى بر عهده دارند و با بانوان به سهم خود در تهيه و تدارك اين سنت‏هاى عاشورايى شريكند.(9)
برفراز كوه تومور در شرق آلبانى مرقدى وجود دارد كه اهالى اعتقاد دارند منسوب به حضرت على(ع) و در بين مسلمانان اين سامان از حرمت كم نظيرى برخوردار است و همه ساله مردم در ايام عاشورا بر كنار اين مكان مذهبى مراسمى را اجرا مى‏كنند، مردم آلبانى در طول دهه محرم به عنوان همدردى با لب تشنگان كربلا، آب نمى‏نوشند، زينت آلات را از خود دور كرده و براى ذكر مصائب شهداى كربلا رهسپار تكايا مى‏شوند و در اين مسير فرياد وا اماما! وا اماما سر مى‏دهند. در اين ده روز نه تنها به دلاورى‏هاى شهيدان كربلا توجه دارند بلكه حوادث و فداكارى‏هاى پيامبران و امامان را مطرح مى‏كنند و هر شب به ذكر مناقب يك نفر از معصومين يا شهيدان اختصاص يافته است شب اول مناقب پيامبران بزرگى چون آدم، نوح، ابراهيم، يوسف، مسيح و موسى، شب دوم سجايا و مصايب رسول اكرم(ص) شب سوم مناقب و درد و رنج‏هاى حضرت على(ع) و چگونگى شهادت آن حضرت در راه عدالت، شب چهارم سيره امام حسن مجتبى(ع) و چگونگى شهادت مظلومانه آن امام، شب پنجم بررسى تاريخ زندگانى امام حسين(ع)، شب ششم هجرت امام حسين(ع) از مدينه به حجاز و سپس كربلا، شب هفتم مناقب و ذكر خصال سفير امام حسين(ع) در كوفه يعنى مسلم بن عقيل، شب هشتم حركت امام حسين به جانب كوفه، شب نهم رسيدن نامه مسلم به امام حسين(ع) وشب دهم كه مختص وقايع روز عاشوراست. هر شب با پايان يافتن مراسم حلواى عاشورا كه سالانه آماده مى‏شود تهيه و در تكايا به عزاداران داده مى‏شود. پس از پايان مراسم كه با دعاها و اذكار و همراه حزن و اندوه خاتمه مى‏يابد شركت كنندگان به خوردن حلواى عاشورا مى‏پردازند يكى از مشهورترين شاعران آلبانيايى كه مصائب اهل بيت و خصوص عاشورا را سروده است نعيم فراشرى نام دارد، سرودهاى حماسى وى درباره كربلا در سال 1898 ميلادى چاپ شد كه حاوى ده هزار بيت شعر است. نعيم در اين اشعار نوعى پيوند بين سرزمين خود و كربلا برقرار مى‏كند و از مردمان اين كشور مى‏خواهد از حماسه كربلا براى دفاع از عقيده اسلامى و حفظ استقلال سرزمين الهام گيرند و شرافت و عزت خود را از اين راه بدست آورند. واقعه كربلا بر ادبيات آلبانى تأثير بسيار عميقى گذاشته و تنى چند از شاعران برجسته اين ديار ذوق شعرى خويش را در خدمت ادبيات حماسى كربلا و در رثاى امام حسين(ع) به كار گرفته‏اند.
كشور مقدونيه كه در بالكان واقع است شهر مذهبى جالبى به نام «تترود» دارد كه در آن مظاهر دينى بسيار غلبه دارد، تكايا و مساجد اين شهر و نيز وجود محلاتى براى برگزارى مجالس سوگوارى عاشورا از نفوذ فرهنگ تشيع در اين سامان حكايت دارد.(10)
ديگر مناطق اروپا

دكتر غلامعلى افروز نقل مى‏كند: در سفرى كه به همراه دوستان به يكى از كشورهاى اروپايى داشتم، روز يكشنبه به كليسايى كه در آن حوالى بود، رفتم. وقتى مراسم دعا و موعظه به پايان رسيد. كشيش جوانى شروع به خواندن مطالبى شبيه روضه‏هاى شيعيان كرد و حاضران هم مشغول سينه زدن شدند من از اين رفتار شگفت زده شدم، زيرا رسم مذكور جزء مراسم شيعيان است. بعد از خاتمه عزادارى نزد آن كشيش رفتم و از چگونگى پيدايش اين سوگوارى پرسيدم، گفت: مدت‏ها بود كه احساس مى‏نمودم مراسم كليسا تكرارى و بى روح گرديده است به همين دليل به دنبال راهى براى ايجاد جذابيت در برنامه‏هاى كليسا بودم تا اين كه به ايران رفتم و دو سال در تهران در روز عاشورا مراسم عزادارى عاشورا را از نزديك ديدم در لبنان و سوريه هم شبيه آن را مشاهده كردم و از آنها براى حضرت عيسى(ع) الگوگيرى نمودم. چند كليساى ديگر نيز اين روش را از ما تقليد كردند و جالب است بدانيد كه حضور جوانان در كليساهايى كه از اين نوع عزادارى تأثير پذيرفته‏اند، چندين برابر شده است و نيز فساد در آن مناطق به گونه چشم‏گيرى كاهش يافته است.(11)
اين برنامه، نگارنده را به ياد نكته‏اى ديگر انداخت كه لازم است بدان اشاره كنم: يكى از آيات نقل كرده است يكى از تجار آفريقا به نام محمد شريف ديوجى كه مرد دانشورى است، برنامه‏اش اين مى‏باشد كه هر ساله دهه عاشورا را به طور رايگان براى مراسم عزادارى به يكى از نواحى آفريقا مى‏رود. او برايم نقل كرد. در برخى نقاط كه مى‏رفتم چون واعظ نداشتند، آمادگى خود را براى خطابه اعلام نمودم، اهل يكى از آبادى‏ها از اين بابت خوشحال شد، امّا وقت نماز كه رسيد هرچه گوش دادم، صداى اذان را نشنيدم، بعد در خانه‏اى كه سياهپوش شده و از جمعيت زيادى براى عزادارى موج مى‏زد وارد شدم و به يكى از افراد مجلس گفتم چرا در محل شما صداى اذان شنيده نمى‏شود، جواب داد: ما با آن آشنايى نداريم، گفتم مگر شما مسلمان نمى‏باشيد، جواب داد: اسلام ديگر چه مذهبى است، با شگفتى پرسيدم: پس چه آيينى داريد، گفت: بودايى هستيم. گفتم: پس چرا براى امام حسين(ع) عزادارى مى‏كنيد، پاسخ داد: در اين شيوه ما از گذشتگان پيروى مى‏كنيم، آنها با وجود آنكه بودايى مذهب بودند براى اين شهيد عزادارى مى‏كردند. بالاى منبر رفتم و گفتم اى مردم، چگونه است كه حسين بن على(ع) به سرزمين شما آمده است اما جدّ، پدر و دينش به محل شما نيامده است، بياييد آن حضرت را واسطه قرار دهيم تا دين او هم بيايد. از آن روز مشغول بيان احكام اسلام شدم و مبانى آن را معرفى كردم، هنوز دهه محرم‏تمام نشده بود كه همه اهل آن آبادى اعّم از كوچك و بزرگ مسلمان و شيعه شدند.(12)
بنابراين عاشورا و عزادارى نه تنها در بين شيعيان، بلكه در ميان افراد ديگر رواج دارد.
مسلمانان شيعه آلمان كه در فرانكفورت، مونيخ، آخن، هانوى و هامبورگ اقامت دارند، در خصوص اجراى مراسم سوگوارى اهتمام مى‏ورزند و اغلب سينه زنى انجام مى‏شود، در زير زمين مركز اسلامى هامبورگ (اين مركز توسط آية اللّه بروجردى بنا شده است) هر ساله در دهه محرم مسلمانان پاكستانى با شمايل و شبيه سازى عزادارى مى‏كنند كه غالباً سنتى است.
دكتر حجت اللّه ايّوبى مى‏گويد در سال 1372 ه.ش كه براى تحصيل به فرانسه رفته بودم، تصميم گرفتم در ايام عاشورا، عازم شهر ليون شوم، در آنجا با يكى از دوستان كه دانشجوى دكتراى فلسفه بود، ملاقات كردم، او دليل سوگ و ماتم را پرسيد و من از مصائب كربلا برايش سخن گفتم، دانشجوى فرانسوى گفت: با وجود اين كه اعتقادى به اين مسايل ندارم مايلم اين قبيل مراسم را از نزديك مشاهده كنم و درباره آن‏ها قضاوتى داشته باشم. از فرصت پيش آمده بهره‏گرفتم و نشانى مسجد ژيور را به او دادم با اين شرط كه بعد از شركت در مراسم، احساس خودش را برايم از طريق پست الكترونيك بازگو كند.
فرداى آن روز با دوستم براى شركت در مجالس عاشوراى حسينى به مسجد ژيور رفتيم و در آنجا جوانى فرانسوى، به زبان فرانسه مقتلى سوزناك خواند و صداى ناله و حزن حاضران مسجد را معطر ساخت پس از پايان روضه خوانى، مراسم سينه زنى آغاز گرديد. جوانان فرانسوى با حرارتى زايدالوصف با هم دم مى‏گرفتند بر سينه مى‏زدند. بعد از خاتمه مراسم به سنت آتين آمديم، فرداى آن روز، ناخودآگاه به ياد ماجراى ليون افتادم، به سراغ رايانه رفتم و پيام دانشجوى فرانسوى را مشاهده كردم، او به قول خود عمل كرده و احساسات خود را به زيبايى خاص بيان كرده بود: دوست گرامى، به مسجد آمدم، چون سنگريزه‏اى در شن زارى بى كران براى اولين بار در عمرم در سوگ كشته‏اى گريستم امّا كشته‏اى كه با وجود بيش از هزار سال هنوز زنده است. در شجاعت و مظلوميت او گريستم و وى را تحسين كردم، ديشب را با حالى توأم با شور و هيجان خوابيدم من اين ويژگى را مديون تو هستم.(13)
در انگلستان حسينيه‏اى به نام امام حسين(ع) زير نظر يكى از سادات احداث شده است كه در آن عزاداران ايرانى، عربى و انگليسى به عزادارى مى‏پردازند. همه ساله هم زمان با عاشوراى حسينى مسلمانان مقيم انگليس همراه با ديگر عاشقان اهل بيت(ع) در قالب دسته‏هاى سينه زنى مشغول سوگوارى مى‏شوند. در شهر لندن مركز حكومت اين كشور اروپايى عاشقان سالار شهيدان در قالب دسته‏اى بزرگ مسافت سه كيلومترى ميدان ماربل آرچ واقع در شمال شرق هايد پارك تا محل مجمع اسلامى جهانى لندن را طى مسير مى‏كنند. حضور چشمگير جوانان مسلمان در حالى كه مشكى پوش و اشكبار به ياد مظلوميت اسوه ايثار بر سر و سينه مى‏زدند در اين مراسم برجسته و قابل توجه مى‏باشد. عزاداران حسينى در ادامه اين مراسم با تجمع در مركز اسلامى انگليس و مجمع جهانى اسلامى و ديگر اماكن مذهبى ويژه مسلمانان در لندن آيين‏هاى سوگوارى عصر عاشورا را برپا مى‏كنند مراسم شام غريبان نيز با جلوه‏اى جالب برگزار مى‏شود.(14)
در هلند مسلمانان بزرگترين اقليت مذهبى هستند، آنان برنامه‏هاى ويژه اعتقادى خود را به زبان‏هاى عربى، تركى، كردى، اردو،فارسى و انگليسى در مساجد برگزار مى‏كنند، برخى از اين اماكن، ساختمان هايى است كه از شهردارى اجاره شده است. گاهى نيز مسلمان‏ها برخى از كليساها را براى اين مراسم اجاره مى‏نمايند چنانچه يك طلبه عراقى در حوالى آمستردام كليسايى را براى دهه محرم اجاره و مراسم روضه خوانى و سينه زنى را آنجا برپا كرده بود. مجلس ذكر مصائب اهل بيت و روضه خوانى چنان گسترده است كه در فرودگاه فرانكفورت آلمان يك تاجر بحرينى براى دوست عرب خود روضه مى‏خواند و دو نفرى عزادارى و گريه مى‏كردند. كردهاى ايران، عراق و تركيه كه غالباً اهل سنت هستند جلسات عزادارى مفصل و گاه با شركت بيش از هزار نفر شركت كننده براى سيد الشهداء منعقد مى‏نمايند و در منازل خود جلسات روضه خوانى دارند.(15)
شيعيان مقيم دانمارك كه غالباً از مهاجران ايران، عراق، لبنان، پاكستان و افغانستان هستند در حسينيه‏هاى خود مراسم سوگوارى‏هاى محرم را برگزار مى‏نمايند، اين مراكز عبارتند از: دارالحسين كه توسط شهيد حكيم اداره مى‏گرديد و در سال 1990م توسط وى با كمك عراقى‏هاى مقيم كپنهاك بنيان نهاده شد. مؤسسه دارالحسين كه توسط عدّه‏اى از شيعيان عراقى تأسيس شده است و امكانات جالبى داشته و كلاسهايى براى علاقه‏مندان برگزار مى‏كند، حسينيه ايرانيان كه در آن برنامه‏هاى دعاى كميل، سينه زنى و نوحه خوانى انجام مى‏گردد، تعداد حاضران در روز تاسوعا و عاشورا در اين مكان بيش از ظرفيت مركز است امّا وجود چنان مكانى با وجود كمى ظرفيت براى ايرانيان مقيم دانمارك اميدوار كننده است. حسينيه شهيد صدر كه از طرف عراقى‏هاى طرفدار حزب الدعوة اداره مى‏شود، دست اندركاران آن غالباً تحصيل كرده‏اند.
مركز فرهنگى لبنانى‏ها كه برنامه‏هاى جالب مذهبى و اجراى مراسم به مناسبت‏هاى دينى دارند، حسينيه مركز جعفرى كه پاكستانى‏هاى مقيم دانمارك در آن عزادارى مى‏كنند، حسينيه مصلى الايمان كه توسط شيخ ابوحسام و عدّه‏اى از عراقى‏ها بنيان نهاده شد، حسينيه افاغنه كه به افغانى‏ها اختصاص دارد.(16)
در ديگر كشورهاى اروپايى نيز مراسم عاشوراى حسينى با حضور شيعيان و مسلمانان مقيم اين سرزمين‏ها و نيز مسلمين محلى، صورت مى‏گيرد.
قاره آمريكا

مهاجرين عرب، ايرانى، پاكستانى، هندى و آفريقايى كه مسلمان و شيعه هستند در مناطق گوناگون اين قارّه به برپايى مراسم عاشورا اهتمام مى‏ورزند و يكى از نمونه‏هاى جالب عزادارى در منطقه كارائيب است يادآور مى‏شود از سال 1845 تا 1917 م عدّه زيادى از شيعيان هندى به عنوان كارگر روز مزد به اين منطقه انتقال يافتند و عزادارى‏هاى محرم را رواج دارند كه «هوسه» ناميده شد و به نشانه اتحاد ميان كارگران مهاجر و نماد نوعى سركشى عليه حكومت مستعمراتى تبديل گرديد. در تاريخ 30 اكتبر 1884 م عدّه‏اى از شركت كنندگان در سوگوارى هدف گلوله پليس كه تحت حمايت جوخه سربازان انگليسى بود قرار گرفتند كه عدّه‏اى كشته و گروههاى بسيارى زخمى شدند.
مراسم هوسه در كارائيب خصوص در كشور ترينيداد تحت تأثير بعضى از مراسم آفريقايى قرار گرفته و هوسه نيز به نوبه خود در يكى از مراسم مهم محلى اين جزيره تأثير گذاشته است، دو مركز اصلى مراسم محرم ترينيداد يكى شهر سن جيمز در شمال و ديگرى در منطقه سدروس در جنوب غربى جزيره قرار دارد در شمال از هر چهار گروه برگزار كننده مراسم محرم سه گروهشان خانوادگى هستند ولى در جنوب اين ارتباط كمتر بوده و بستگى‏هاى اجتماعى جاى آن را مى‏گيرد. در سن جيمز علاوه بر ساخته و گرداندن تجه(تعزيه) دو «ماه» بزرگ مى‏سازند و آنها را حمل مى‏كنند كه نمايندگان امام حسن(ع) و امام حسين(ع) هستند.
هوسه مدلى از گنبد و بارگاه حسين بن على(ع) است كه به آن تجه هم مى‏گويند، همراه با آن، پرچم هايى حمل مى‏كنند و بر طبل هايى به نام‏هاى تاسا و باس مى‏نوازند، غذايى مخصوص نيز تدارك مى‏بينند.
سازندگان تجه از خوردن گوشت و غذاى سرخ شده پرهيز مى‏كنند و در موقع كاركردن در امام باره كفش‏ها را در مى‏آورند. در سدروس مراسم با روز پرچم آغاز مى‏شود كه مصادف با هفتم محرم است. هر گروه عزادار چوك مخصوص خود را دارد، چوك فضاى مربع شكلى است كه در طول دوره سه روزه مراسم محل مقدسى به شمار مى‏آيد.اين چوك در نزديكى كارگاهى است كه در آن تجه ساخته مى‏شود. در روز پرچم شخصى كه به نام «مجاور» خوانده مى‏شود براى خواندن دعا به محل اجراى مراسم مى‏آيد، اين ادعيه معمولاً آياتى از قرآن است و با سوره فاتحه آغاز مى‏گردد، بعد از مراسم دعا، در اطراف چوك پرچم‏هاى سرخ به ياد امام حسين(ع) و پرچم‏هاى سبز به نشانه امام حسن، قرار مى‏دهند، بعد از آن، دسته راه مى‏افتد. طبل‏ها به صدا در مى‏آيند و برچم‏ها كه اكثراً توسط زنان حمل مى‏گردد از چوك حركت داده مى‏شود، در طول شب پنج نفر با سينى‏هاى مخصوص از محل اجراى مراسم خارج شده و به سمت مكانى به عنوان نماد كربلا مى‏روند، مشتى خاك از آنجا بر مى‏دارند و در پارچه سفيدى پيچيده و دورش نوار باريكى مى‏بندند تا شبيه دو جنازه كوچك شود كه مطابق سنت مسلمانان براى دفن حاضر شده است. اين دو بسته را روى سينى مى‏گذارند و بر روى آن عطر مى‏پاشند و دعاهايى در همين حال مى‏خوانند، مرثيه گويى هم رواج دارد، در آخر شب محتواى سينى‏ها را در گودال وسط چوك مى‏گذارند، روز هشتم محرم مراسم تجه كوچك انجام مى‏شود تجه كوچك را روى سر مردى مى‏گذارند و در حالى كه يك نفر با فانوس از جلو حركت مى‏كند و عدّه‏اى طبل مى‏نوازند تجه را هفت بار در جهت خلاف عقربه‏هاى ساعت دور چوك مى‏گردانند، دختران جوان و زنان در حالى كه پرچم‏هاى زيادى دارند به تجه مى‏پيوندند، نيمه‏هاى شب عدّه‏اى مخفيانه اين تجه‏ها را به داخل آب مى‏برند شب تاسوعا مردم براى حركت دادن تجه بزرگ خود را مهيا مى‏كنند. بعد از ظهر عاشورا يك ديوار متحرك كارگاه(امام باره) برداشته مى‏شود و پايه و بخش اصلى تجه به داخل حياط برده مى‏شود و در آنجا تاجگذارى انجام مى‏شود. سپس تجه را روى چرخ مى‏گذارند تا بتوان آن را در دسته حركت داد، سرانجام تجه را به چوك مى‏برند و آنجا دعا مى‏خوانند و داخل آن را عطر مى‏پاشند. در اين موقع شيرينى‏هايى به نام حلوا و ميلدا پخش مى‏كنند. تمام كسانى كه در ساختن تجه همكارى داشته‏اند براى صرف غذا دعوت مى‏شوند. حدود ساعت نه شب دوباره تجه را حركت مى‏دهند كه تعداد شركت كنندگان در اين مراسم بسيار زياد و هيجان‏انگيز است. اواخر شب يا بامداد روز بعد(عاشورا) مجاور، تربت داخل تجه‏ها را بر مى‏دارد و محتويات آنها را در نمادى كه براى كربلا ساخته‏اند دفن مى‏كنند. سرانجام هنگام غروب آفتاب تجه را روى شانه‏هاى خويش به دريا مى‏برند و آنجا رها مى‏سازند و لحظات غم‏انگيز و سوگ و ماتم آغاز مى‏شود.(17) پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: –
1. امام حسين و ايران، كورت فريشطر،ترجمه منصورى، ص 241. 2. سفرنامه اين بطوطه، ترجمه دكتر محمد على موحد، ج دوم، ص 314 و 315. 3. عاشورا در سرزمين‏ها، ج 4، ص 42 – 39 به نقل از دائرة المعارف عقايد و مذاهب، ص 180 – 179. 4. جام جم، شماره 1095، نهم اسفندماه سال 1382. 5. مجموعه مقالات دومين كنگره، ج 2، ص 118؛ سرزمين اسلام، ص 441. 6. سرزمين اسلام، ص 402؛ عاشورا در سرزمين‏ها (قاره آفريقا)، ص 29 – 27. 7. عاشورا در سرزمين‏ها، ص 45 – 44. 8. نامه فرهنگ، سال هفتم، شماره مسلسل 25، بهار 1376، ص 184. 9. روزنامه جمهورى اسلامى، دوشنبه، 26 فروردين 1381، شماره 6605، ص 7. 10. سرزمين اسلام، ص 523؛آلبانى تنها كشور اروپايى كه بالاترين درصد مسلمانان را دارد، مقاله نگارنده، مجله مكتب اسلام، سال 33، شماره اول، ص 71، كيهان فرهنگى، سال هشتم، شهريور 1368، مقاله محيط طباطبايى در خصوص آلبانى و نيز همان مجله، سال نهم، مرداد 1371، ص 57 – 56. 11. مجله زمزم، دى و بهمن 1381 و نيز ماهنامه مبلّغان، شماره 63، ص 134. 12. درسى از مكتب حسين، سيد محمد شيرازى، ترجمه احمد صادق اردستانى، ص 26 – 25، مردان علم در ميدان علم، ج 2، ص 96. 13. جام جم شماره 270، مبلغان، ش 63، ص 136. 14. گلبانگ مسجد، ش 32، ص 6. 15. مجله پيام حوزه، شماره 19، ص 78. 16. عاشورا در سرزمين، ج 3، ص 30 – 29. 17. تاريخ عزادارى، ص 389، مجله چشم انداز، شماره، اول، آبان 1373، ص 92 – 89؛ گلستان قرآن، دوره جديد، ش 59، ص 8 – 6.

قرض الحسنه

پيامبر اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلم:
«مَن اَقرَضَ اَخاهُ المُسلِمَ كانَ لَهُ بِكُلِّ دِرهَمٍ أَقرَضَه وَزنُ جَبَلِ أُحُدَ مِن جِبالِ رَضوى وَ طُورِ سَيناءَ حَسَناتٍ. و اِن رَفِقَ بِهِ فِى طَلَبِهِ، تَعَدّى بِهِ عَلَى الصِّراطِ كَالبَرق الخاطِفِ اللّامِعِ بِغَيرِ حِسابٍ وَلاعَذابٍ.» (وسائل الشيعه، ج 13، ص 88)
كسى كه به برادر مسلمانش قرض بدهد، به اندازه هر درهمى كه به او مى‏دهد. به بزرگى كوه اُحد از كوه‏هاى رضوى و طور سينا، براى او پاداش‏هايى هست و اگر در مورد گرفتن طلب خود با آن مؤمن، مدارا و رفاقت كند، همانند برق خيره كننده و درخشان، بدون حساب از روى پل صراط بگذرد.

پيامبر اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلم:
«مَن أَقرَضَ مُؤمِناً قَرضاً يَنتَظِرُ بِهِ مَيسُورَهُ، كانَ مالُه فى زكاة، و كان هو فِى صَلاةٍ مِنَ المَلائِكَةِ حَتّى يُؤَدِّيِه».
(وسائل الشيعه، ص 87؛ثواب الاعمال، ص 308)
كسى كه به مؤمنى تا مدّتى كه او توان اداى آن را داشته باشد، قرض بدهد، مال او به عنوان زكات است (و ثواب زكات را دارد) و قرض دهنده تا هنگام اداى قرض، مورد درود فرشتگان است.

پيامبر اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلم:
«وَ مَن شَكا إلَيهِ أَخُوهُ المُسلِمُ فَلَم يُقرِضهُ حَرَّمَ اللّهُ عَزّ وَ جَلَّ عَلَيهِ الجَنَّةَ.» (وسائل الشيعه، ج 13، ص 88)
كسى كه برادر مؤمنش (بر اثر نادارى) به او شكايت نمايد و او قرض الحسنه به آن برادر دينى ندهد، خداوند بهشت را بر او حرام مى‏گرداند.

پيامبر اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلم:
«مَن احتاجَ إِلَيهِ أَخُوهُ المُسلِمُ فِى قَرضٍ و هُوَ يَقدِر عَلَيهِ فَلَم يَفعَل، حَرَّمَ اللّهُ عَلَيهِ رِيحَ الجَنَّة» (بحارالانوار، ج 103، ص 138)
كسى كه برادر مسلمانش بر اثر تهيدستى به قرض گرفتن از او نياز دارد و او با اين كه توانايى قرض دادن را دارد، قرض ندهد، خداوند بوى بهشت را بر او حرام مى‏كند.

پيامبر اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلم:
«مَن يَمطُلُ عَلى ذِى حَق حَقَّهُ و هُوَ يَقدِرُ عَلى أَداءِ حَقِّه فَعَلَيهِ كُلَّ يَومٍ خَطِيئَةُ عَشّارٍ» (وسائل الشيعه، ج 13، ص 85)
كسى كه در مورد اداى حقّ كسى امروز و فردا كند، با اين كه توانايى دادن آن را دارد، هر روز گناه يك دهم بگير(رباخوار)، برگردن او خواهد آمد.
پيامبر اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلم:
«مَن أَنظَرَ مُعسِراً كانَ لَهُ عَلَى اللّهِ فِى كُلِّ يَومٍ صَدَقَةٌ بِمِثلِ مالَهُ عَلَيهِ حَتّى يَستَوفى حَقّه». (بحارالانوار، ج 103، ص 151)
كسى كه بدهكار تهى‏دستى را مهلت دهد، بر خداست كه براى او به اندازه طلبش، هر روزه پاداش صدقه بدهد، تا آن هنگام كه طلبش را به او پرداخت كنند.

پيامبر اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلم:
«مَن أَرادَ أَن يُظِلَّهُ اللّهُ فِى ظِلِّ عَرشِهِ يَومَ لاظِلَّ اِلّا ظِلَّهُ، فَليُنظِر مُعسِراً أَو لِيَدَع لَهُ عَن حَقِّهِ .» (بحارالانوار، ج 103، ص 150 – 151)
كسى كه مى‏خواهد خداوند او را در آن روزى كه سايه‏اى جز سايه خدا نيست، در سايه عرش خود، قرار دهد، به بدهكار مهلت دهد و يا حقّش را به او ببخشد.

پيامبر اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلم:
«مَن يَسَّرَ عَلى مُؤمِنٍ وَ هُوَ مُعسِرٌ، يَسَّرَ اللّهُ عَلَيه حَوائِجَهُ فِى الدُّنيا وَ الآخِرَة». (بحارالانوار، ج 103، ص 152 – 153)
كسى كه بر مؤمنى كه در تنگنا قرار گرفته، آسان بگيرد و به او مهلت دهد، خداوند به او در مورد نيازهاى دنيا و آخرتش آسان مى‏گيرد.

امام باقر عليه السلام:
«أَوَّلُ قَطرَةٍ مِن دَمِ الشَّهِيدِ كَفّارَةٌ لِذُنُوبِهِ اِلّا الدَّينَ، فَاِنّ كَفّارَتَهُ قَضاؤُهُ.» (وسائل الشيعه، ج 13، ص 83)
نخستين خونى كه از پيكر شهيد به زمين مى‏ريزد، كفّاره و پاك كننده همه گناهان او است، مگر قرض و بدهكارى‏اش كه كفّاره آن، فقط اداى آن است.

امام صادق عليه السلام:
«السُّرّاقُ ثَلاثَةٌ: مانِعُ الزَّكاةِ، وَ مُستَحِلُّ مُهُورِ النِّساءِ و كَذلِك مَن اِستَدانَ وَ لَم يَنو قَضاءَةُ.» (بحارالانوار، ج 103، ص 146)
دزدها سه دسته‏اند: ترك كننده زكات، حلال داننده مهريّه زنها براى خود و كسى كه قرض بگيرد و نيّت اداى آن را ننمايد.

امام صادق عليه السلام:
«ما مِن مُسلِمٍ أَقرَضَ مُسلِماً قَرضاً حَسَناً يُرِيدُ بِهِ وَجه اللّهِ اِلّا حَسِبَ اللّهُ لَهُ أَجرَها كَحِسابِ الصَّدَقَةِ حَتّى يَرجِع إِلَيهِ.»
(وسائل الشيعه، ج 13، ص 87، ثواب الاعمال،ص 308)
هر مسلمانى كه براى رضاى خدا به مسلمانى قرض الحسنه بدهد، حتماً خداوند پاداش آن را مانند پاداش صدقه‏دادن حساب مى‏كند، تا هنگامى كه آن قرض به او باز گردد.

امام صادق عليه السلام:
«مَكتُوبُ عَلَى الجَنَّةِ: اَلصَّدَقَةُ بِعَشرٍ، وَ القَرض بِثَمانِيَةَ عَشَرَ، وَ اِنَّما صارَ القَرضُ اَفضَلَ مِنَ الصَّدَقَةِ، لِأَنّ المُستَقرِضَ لايَستَقرِضُ اِلّا مِن حاجَةٍ، و قَد يَطلُبُ الصَّدَقَةَ مَن لايَحتاجُ اِلَيها.» (بحارالانوار، ج 103، ص 139)
بر در بهشت نوشته شده است: پاداش صدقه ده برابر، ولى پاداش قرض دادن، هجده برابر است.
پاداش قرض به اين دليل از پاداش صدقه بيش‏تر است كه قرض گيرنده جز از روى نياز قرض نمى‏گيرد، ولى صدقه گيرنده گاهى با اين كه نياز ندارد، صدقه مى‏گيرد.
پاورقي ها:

«و أنفقوا فى سبيل الله و لا تلقوا بأيديكم إلى التهلكة و أحسنوا إن الله يحبّ المحسنين» (سوره بقره، آيه‏195)
و در راه خدا انفاق كنيد و خود را به دست خود به هلاكت ميفكنيد و نيكى كنيد كه همانا خدا نيكوكاران را دوست مى‏دارد.
اين آيه پس از آيه جهاد آمده است و نشان مى‏دهد كه بايد همزمان، انسان با جان و مال خود در راه خدا انفاق كند گو اينكه جهاد نياز به مال دارد و بدون انفاق مال، جهاد امكان پذير نخواهد بود. اگر رسول خدا صلى اللّه عليه و آله در آغازكار احتياج به شمشير على عليه‏السلام داشت قطعا نياز به اموال خديجه سلام اللّه عليها نيز داشت و هر دو باهم، به كمك رسالت آمدند و اسلام را به پيروزى رساندند.
از آن كه بگذريم، گذشتن از جهان نيز انفاق به حساب مى‏آيد زيرا جهادگر از جان خود كه مايه زندگى و حيات است مى‏گذرد. ولى در مورد انفاق و گذشتن از مال خداوند مى فرمايد : خود را با دست خود به هلاكت نياندازيد. و من بر اين باورم كه خداوند در هر دو كار يعنى گذشتن از جان و از مال ما را دستور مى‏دهد كه خود را به هلاكت نيندازيم.
مقصود از اين جمله چيست ؟ برخى خيال مى‏كنند كه خداوند در مورد جهاد ابتدائى نيز مى‏خواهد ما را نهى كند از اين كه خود را به كشتن بدهيم و همين آيه را مورد استدلال قرار مى‏دهند كه امام حسين عليه‏السلام نمى بايست خود را به هلاكت بيندازد با اينكه مطمئن بود كه با عدد اندك نيروهايش توان مقابله با آن ارتش تا دندان مسلح را نداشت. اينها قطعا در جهل فرو رفته‏اند و غرض از آيه را هرگز نفهميده‏اند. در صورتى مى‏توان گفت كه نبايد خود را به كشتن دهيم كه در مقابل پس انداز درستى نداشته باشيم و با اين تجارت بزرگى كه امام حسين عليه‏السلام كرد، ارزش دارد كه انسان خود و تمام فرزندان و بستگانش را هم به كشتن وادارد. زيرا اگر جان خود را از دست مى‏دهد هدف خود را نگه مى‏دارد و هدف آنقدر والا و مقدس است كه تمام اولياى خدا جان و مال خود را فدايش كردند.
در صورتى جان ارزشمند است و بايد انسان خود را در معرض هلاكت قرار ندهدكه در مقابل چيز ارزشمندترى به دست نمى آورد. اگر در ليلة المبيت، حضرت أمير عليه‏السلام خود را در معرض تير دشمنان قرار نمى داد، جان پيامبر در خطر جدى بود. آيا روا نيست انسان جان خود را فداى جان پيامبر كند؟ آنگاه كه مردم ايران با دست خالى خود را در برابر توپ و تانك شاه قرار مى دادند و به أمر امام خمينى قدس سره خود را فداى هدف و آرمان مقدسشان‏كردند، برخى از نابخردان هرچند در لباس روحانى هم بودند با مسخره به اين كار نگاه مى‏كردند و امام را متهم مى‏ساختند كه مردم را به هلاكت مى‏اندازد و چيزى عايدش نخواهد شد.
اينها نمى دانستند و هنوز هم نمى دانند كه تكليف شرعى در اين است كه انسان جان و مال خود را فداى اسلام و قرآن كند و در جائى كه اسلام در خطر است، معنى ندارد كه من خود را نگه دارم و از دفاع سرباز زنم بگذار قرآن و احكام قرآن را پايمال كنند ! اين است كه بايد آرمان را در نظر گرفت ، اگر آرمان ارزش فداكارى دارد و خطر جدى متوجه آن است چاره‏اى جز خود را فداى آن كردن و جان باختن نيست ولى اگر كشته شدن در برخى از موارد ارزشمند نيست و يا آنكه فايده‏اى عائد ما نمى شود نبايد خود را با دست خود به هلاكت بيندازيم. اگر با گذشتن از مال مى‏شود هدف را نگه داشت، لازم نيست جان خود را فدا كنيم. و بالاتر اينكه اگر هدف هم مقدس است و ارزشمند ولى با كشتن من نتيجه‏اى عائد آن نمى شود در اينجا تقيه مطرح مى‏گردد و انسان خود را براى موقعيت ديگرى بايد نگه دارد. البته اينچنين مسائلى خصوصا آنها كه مربوط به امت اسلام مى‏شود نياز به ديد بالاتر و افق باز تر و علم فزونتر دارد و اين تكليف را هر كس نمى تواند با فكر خود بداند.. اينجا جائى است كه مرجع تقليد تشخيص مى‏دهد و مقلد پيروى مى‏نمايد.
نكته ديگرى كه لازم به تذكر است اين است كه در صورت نياز به جان باختن و تشخيص موضوع از سوى مقام والاى مرجعيت، نبايد به نتيجه‏اش نگريست، چه بسا بر من واجب باشد كه از جان خود بگذرم و از اسلام و قرآن دفاع كنم ولى انقلاب اسلامى محقق نشود و كشورم از سلطه بيگانه خارج نشود. هميشه شرط نيست كه ما به صورت ظاهر پيروز شويم، ممكن است خداى نخواسته جنگى پيش بيايد و بسيارى از مردم بيگناه كشته شوند و در ظاهر پيروزى بر دشمنان هم محقق نگردد. اما وظيفه جنگيدن و از جان گذشتن باشد خصوصا در موارد دفاع كه اصلا نبايد به نتيجه نگريست بلكه وظيفه را بايد با دقت جستجو وتعقيب كرد ولو بلغ ما بلغ.
حال از مسأله جهاد كه بگذريم، اصل ظاهرى آيه در مورد انفاق در راه خدا است يعنى انفاق بايد به گونه‏اى باشد كه خود را به هلاكت نيندازيم و معنايش اين است كه نبايد در بذل و بخشش اسراف و زياده روى كرد. همچنان كه بخل ورزيدن عيب و ننگ است، اسراف كردن و خود را به روز سياه نشاندن نيز عيب بزرگ و نابخشودنى است. و اين كه مى‏فرمايد خود را به هلاكت نيندازيد ممكن است هردو مورد را در بر گيرد يعنى اگر بخل ورزيديد و در راه خدا انفاق نكرديد به هلاكت معنوى مى‏افتيد و آخرتتان را از دست مى‏دهيد و اگر زياده روى و اسراف كرديد، به هلاكت مادى و دنيوى گرفتار مى‏شويد. پس در هر دو صورت هلاكت است و انسان بايد همواره حد اعتدال و ميانه روى را در پيش گيرد نه افراط و نه تفريط.
در آخر آيه مى‏فرمايد “و أحسنوا ان الله يحب المحسنين” احسان كنيد زيرا خداوند نيكوكاران را دوست مى‏دارد. برخى از مفسران بر اين باورند كه مقصود از احسان، حسن ظن به خدا است يعنى كه انفاق كنيد و راه اعتدال را پيش گيريد و از اختلال در روزى و معاش نهراسيد ولى اين احتمال خيلى بعيد به نظر مى‏رسد هرچند مطلب درست است زيرا احسان غير از حسن ظن است. و عجيب است كه برخى مفسران چنين تفسير كرده‏اند. و برخى نيز گفته‏اند مقصود از احسان اين است كه انسان به هنگام بذل و بخشش در راه خدا با اخلاق خوب برخورد كند و محتاجان و فقرا را از خود نراند و با آنان خوش برخورد باشد. اين تفسير جالبى است ولى تفسير ديگرى هم هست كه دلالت بر ميانه روى و اعتدال دارد و نيكوكارى را به آن معنى توجيه كرده است كه اين هم تفسير خوبى است. به هرحال نيكوكارى و احسان خود امر بسيار مهمى است كه خداوند در موارد زيادى آن را مورد نظر قرار داده است و هميشه بايد نيكوكار و محسن بود. خداوند ما را جزء نيكوكاران قرار دهد. آمين رب العالمين.

پاورقي ها:

منتشره از سوى مركز پژوهش‏هاى راهبردى دانشگاه تل‏آويو درباره شكست‏هاى جنگ دوم لبنان براى اسراييل‏
حزب اللّه بر اين اساس كه توانست 33 روز سرپا بايستد و در روز آخر جنگ بيش از 200 موشك كاتيوشا پرتاب كند، خود را پيروز جنگ اعلام نمود. پس از پايان جنگ وضع اسراييل بهتر نشد. تهديد در شمال و موشك‏ها همچنان موجود است. جنگ ثابت كرد كه مى‏توان شمال را براى مدت طولانى فلج كند. در حقيقت شكاف‏هاى موجود ميان مراكز تصميم‏گيرى و توانمندى‏هاى ارتش اسراييل ثابت شد. ارتش اسراييل 130 هزار گلوله شليك كرد و 10 هزار حمله هوايى انجام داد و در آن آنقدر از بمب استفاده كرد كه مهمات تقريباً به حد قرمز رسيد و مى‏بايست كمبود از داخل و خارج اسراييل جبران مى‏شد. در اين ميان نبرد زمينى هيچ تأثيرى بر روند جنگ نگذاشت. حتى كشته شدن نيروهاى حزب اللّه نتوانست مانع از شليك موشك‏هاى كاتيوشا شده و تصميم‏گيرى‏هاى رهبران اين حزب را تحت تأثير قرار دهد. اسرائيل در پايان اين جنگ فرسوده شده بود.
برخى منابع از اولمرت نقل مى‏كنند كه گفت: از 21 روز اين جنگ 20 روز آن بيهوده بود. كسى نمى‏دانست كه 1 روز ديگر نيز فقط ناكامى و شكست را به همراه دارد. وزرا، افسران و تحليلگران و در حقيقت همه به جز اولمرت، پرتز و حالوتس بر اين امر اتفاق نظر داشتند كه اسراييل پس از 14 ژوئيه موفقيتى بسيار اندك به دست آورد كه بهاى آن هرگز متناسب نبود. موفقيت‏هايى كه اولمرت از آن سخن مى‏گويد. مربوط به روزهاى اول و پيش از وارد شدن خسارت به ارتش اسراييل و بروز بحران عميق در آن است كه رفع پيامدها و عوارض آن مدتهاى مديد به طول مى‏انجامد.
در اين ميان «رون تيره» از مقامات سابق واحد اطلاعات نيروى هوايى اسراييل با اشاره به استفاده بى رويه از زور توسط ارتش اسراييل و تلاش اين ارتش براى اجراى شيوه جنگ عراق در لبنان اينگونه نوشت: درست است كه فهرست شكستها در جنگ دوم لبنان طولانى است اما ريشه آن در ديدگاه نادرست اسراييل در زمينه ايجاد و استفاده از قدرت و زور نهفته است. اشتباه اول آن است كه در سالهاى اخير تمام آموزش‏ها و راهبردها بر اساس مقابله با تهديد ايران و فلسطينى‏ها صورت گرفت و به ساير جنبه‏ها توجهى صورت نگرفت.
دومين اشتباه آن است كه اينگونه فرض شد كه در صورت بروز چنين جنگى اسراييل فقط بايد مانع از هدف قرار گرفتن مرزها شود و سومين اشتباه آن بود كه بايد به جاى انهدام توانمندى‏هاى دشمن، وى را زمين گير كرد امرى كه در جنگ عراق توسط نيروهاى آمريكايى به مرحله اجرا درآمد. بدين سبب در جنگ دوم لبنان مقاومت اسراييل دچار اين توهم شدند كه مى‏توانند با كم‏ترين درگيرى با دشمن و با بهايى اندك همه چيز را به نفع خود پايان دهند.
همين امر باعث شد ارتش در اين جنگ فقط به خط آتش انديشيده و از امكانات لازم براى تحقق پيروزى‏هايى كه در گذشته به دست آورد، استفاده نكند. و موجب عدم موفقيت ارتش اسراييل در تحت فشار قرار دادن حزب اللّه شد به گونه‏اى كه اين حزب در يك روز بيش از 200 فروند موشك كاتيوشا شليك كرد و افراد حزب اللّه خسارات و تلفات سنگينى به ارتش وارد كردند علاوه بر آنكه جنگ هيچ تأثيرى بر اراده سياسى حزب نگذاشت و نيروهايش در اكثر درگيرى‏ها عقب نشينى نكردند. درست است كه حزب اللّه آتش بس را ترجيح داد اما به باور خودش و طرف‏هاى منطقه‏اى پيروز شد زيرا چند صد رزمنده حزب اللّه در برابر 4 لشكر ايستاده و ضربات مهلكى به ارتش اسراييل وارد ساختند. آنهايى كه اخبار جنگ را پيگيرى مى‏كردند، مى‏دانند كه ارتش اسراييل ديگر آن ارتش سابق نيست و سرباز اسراييلى و غربى در برابر موانعى كه در جنگ پديد مى‏آيد، ضعيف بوده و با دشوارى مواجه مى‏شود. خبر بد از جنگ لبنان آن بود كه شكست خورديم.
«نوعام اووير» پژوهشگر اسراييلى نيز با اشاره به نوع برخوردهاى نيروهاى هوايى با موشك‏هاى كوتاه و دوربرد حزب اللّه نوشت: به رغم موفقيت نيروى هوايى در جنگ، اين موفقيت‏ها بسيار محدود بود و مانع از شليك موشك‏هاى حزب اللّه نشد و قدرت اين حزب را تحت تأثير قرار نداد. اين جنگ براى كسانى كه قبل از جنگ فكر مى‏كردند نيروهاى هوايى مى‏تواند به تنهايى تهديد موشكى بر ضد اسراييل را از ميان بردارد نشان داد كه به سختى در اشتباهند. جنگ ثابت نمود كه مقابله با موشك نه در هوا بلكه بر روى زمين ميسر مى‏باشد و اسراييل همچنان در معرض موشك‏هاى كوتاه برد از سوى لبنان يا نوار غزه و چه بسا كرانه باخترى قرار دارد. درست است كه نيروى هوايى امكان مقابله با چنين موشك‏هايى را دارد با اين حال نمى‏تواند و نبايد تنها و اصلى‏ترين بازيگر و نقش آفرين در اين زمينه باشد.

پاورقي ها:

شهادت نامه‏ها
تعداد فراوانى از رزمندگان كفر ستيز دوران دفاع مقدس پيش از آنكه قباى سبز شهادت را بپوشند، اين توفيق بزرگ الهى را پيدا كردند كه به طريقى – در خواب يا بيدارى، با ندا و سروشى يا الهامى ربانى و مانند آن – از پرواز عاشقانه خود آگاه شوند. گويا آن عزيزان ملزم به كتمان اين علم نبودند، بلكه به عكس مأموريت داشتند آن را در قالب نوشته‏اى – اعم از نامه يا وصيتنامه و جز آن – به ديگران منتقل كنند. انتشار اين علم به ديگران فلسفه و حكمتهاى زيادى ممكن است داشته باشد. به نظر مى‏رسد هر يك از آنها آماده ساختن ديگران براى غم جانكاه شهادتشان بوده‏اند. البته اين حكمت در مورد شهادتنامه‏هايى كه ديگران از محتواى آنها قبل از پرواز شهيد آگاهى يافته بودند، مى‏تواند درست باشد. ولى در مورد شهادتنامه‏هايى كه بعد از عروج شهيد به دست مردم رسيده، صادق نيست. احتمالاً فلسفه آن(1) تكريم و بزرگداشت شهيد بوده. يعنى خداوند مى‏خواسته به اين وسيله به ديگران منزلت والاى شهيد و برخوردارى او از علم به شهادت خويش را اعلام فرمايد تا مردم به مقام وى غبطه بخورند و كوشش نمايند همپايه او شوند يا در راهى كه او رفته، گام بردارند. به هر حال در اين نوشتار نامه‏ها و وصيتنامه‏ها و آثار مكتوبى از شهدا كه در آنها شواهد و قراين و نشانه‏هاى صريح كه دلالت بر اطلاع آن فرهيختگان از پروازشان مى‏كند، گرد آمده است. البته فقط به نقل آن بخش از اين آثار پرداخته‏ايم كه مرتبط با موضوع بوده است. دخل و تصرّفى هم در آنها نكرده‏ايم فقط در جاهايى كه در عبارتها نقصانى مشاهده مى‏شد، كلمه يا كلماتى را در كروشه افزوده‏ايم، زيرا معتقديم كه پيام نامه‏ها و وصيت نامه به اندازه كافى غنى و با ارزش‏اند و نيازى به تغيير ندارند. و چون ساده و بى پيرايه بيان شده‏اند، محتاج به شرح و توضيح نمى‏باشند.
مأخذ اين نوشتار – اضافه بر چند منبع چاپى – پرونده‏هاى برخى از شهداى استام قم و استان آذربايجان غربى و شهرستان دامغان است. به خاطر خدا صبر كنيد
سيد مجتبى تاج زاده قمى در نامه‏اى كه ظاهراً آن را به عنوان وصيتنامه نگاشته، بعد از حمد و سپاس خداوند گويد:«پدرجان، مادرجان، خواهران و برادران عزيزم، اگر از شهادت من غمى بر شما وارد شد، ياد پسر فاطمه(س) كنيد. به ياد صحنه كربلا با آن سختيهايش و به ياد غريبى اباعبداللّه(ع) اشك بريزيد. و براى مصيبت زينب(س) گريه كنيد… و به خاطر خدا صبر كنيد بر آنچه كه بر شما وارد مى‏شود…شكر خدا را به جا آوريد كه چنين سعادتى(شهادت) را به من، و چنين فرزندى را به شما ارزانى داشت… تا بتوانيم پيش خدا بگوييم كه ما پيرو حسين هستيم.» دارم متولد مى‏شوم‏
شهيد سيد ابوالفضل شيخ زاده در وصيتنامه گويد:«خداوندا، اى معبود، به اين بنده حقير و گناهكارت، ذليل و معصيت كارت سعادت و لياقت ديدار عطا نمودى و شهادت را روزيش فرمودى. معبودا، بى نهايت تو را شكر گويم از اينكه مرا به ديدن ياران بردى، و ما را در آن دنيا با ياران حسين(ع) همنشين ساختى. اين احساس را در خود مى‏بينم كه دارم (تازه) متولد مى‏شوم، زندگى جاويدان خود را آغاز مى‏كنم.» به زيارت خداى كعبه شتافتم‏
شهيد سيد مجيد آذرنگ در فرازى از وصيت نامه خطاب به والدينش گويد:«از شما مى‏خواهم كه بعد از شهادت من همچون كوه استوار….باشيد. و افتخار كنيد كه يكى از فرزندان ناقابلتان را در راه خدا فدا كرديد. اى پدر و مادر، اگر شما به زيارت كعبه رفتيد، من هم به زيارت خداى كعبه شتافتم. اگر شما با لباس سفيد محرم شديد، من هم با لباس رزم احرام كردم. شما در روز عيد قربان گوسفند قربانى كرديد و من، خودم را. شما سعى بين صفا و مروه، نموديد، من بين خيمه و قتلگاه. شما با سنگ رمى جمره كرديد و من با فشنگ شيطانهاى ملحد و منافق را نشانه رفتم. شما حجرالاسود را بوسه زديد و من ريگهاى تفتيده كربلاى جنوب را…»
مجيد در دنباله به مادرش گويد:«اميدوارم كه خداوند اين قربانى را از توى هاجر به فضلش قبول فرمايد.» خدا امانتش را گرفت‏
شهيد سيد طاهر دارابى چهره‏قانى در وصيتنامه خطاب به همسرش گويد:«من امانتى بودم كه خداوند متعال به شما داده بود. و اكنون خداوند امانتش را از شما گرفته. شما شكرگزار باشيد كه امانتش را به خودش تحويل داديد. اى همسرم، من بعد از شهادت،
شما را به خدا مى‏سپارم…» احساس كرده‏ام به لقاء اللّه مى‏شتابم‏
ابوالفضل مرادى در وصيتنامه مى‏نويسد:«من بارها در خود تفكر مى‏كردم. مى‏انديشيدم كه آيا اين فيض عظيم و گرانبها – كه همانا شهادت است – نصيب من حقير مى‏گردد؟ و در حال حاضر اين را در خود احساس كرده‏ام كه با بدنى پاره پاره به لقاء اللّه مى‏شتابم و جمال دل آراى پيغمبر(ص) و ائمه معصومين را از نزديك نظر (مى)كنم. و اين باعث سربلندى من است.» از تمام خويشاوندان خداحافظى مى‏كنم‏
ابوالفضل پاروبخش در وصيتنامه گويد:«خدايا، خوشحالم از اينكه به من توفيق دادى كه پاى به پاى رزمندگان در جنگ با كفار بجنگم و عاقبت در راه تو شهيد شوم.»
وى در فراز ديگر خطاب به والدينش مى‏نويسد:«از شما بيشتر تشكر مى‏كنم. از اينكه مثل پدران و مادران ديگر براى من گريه نكنيد. چون (در اين صورت) وظيفه خود را (خوب) انجام داده‏ايد و خوشحال هم باشيد كه فرزندتان در راه خدا و قرآن و اسلام شهيد شده است.»
ابوالفضل در پايان گويد:«از تمام خويشاوندان خداحافظى مى‏كنم و آنها را به خداوند تبارك و تعالى مى‏سپارم…خداحافظ. ان شاء اللّه ديدار در بهشت موعود.» اناللّه و انا اليه راجعون‏
على رحيمى در وصيتنامه گويد:«وصيتم را آغاز مى‏كنم. وصيت يك پاسدار كه سرتاپايش عشق به خدا دارد. وصيت يك پاسدار كه به خاطر حفظ ناموس و حيثيت اسلام از خانه‏اش و زن و بچه‏اش دست كشيده و به ديار غربت سفر كرده كه اميد به بازگشت ندارد كه بازگشت او فقط به سوى بقية اللّه مى‏باشد. انا للّه و انا اليه راجعون…»
شهيد در بخش ديگر خطاب به پدرش مى‏نويسد:«سخنى چند با پدرم. بس افتخار مى‏كنم كه پدرى همچون شما دارم(كه) فرزندش را در راه اسلام مى‏دهد. هيچ نگران نباشيد كه من همچون على اكبر،ياور حسين هستم. و به يقين مى‏دانم كه شما نيز حسين‏وار در مرگ فرزندتان صبر خواهيد كرد…شما بايد صابر باشيد و افتخار كنيد كه فرزندتان به خاطر اسلام و نگهدارى از حيثيت مملكت اسلامى به شهادت مى‏رسد.»
وى در جاى ديگر خطاب به مادرش مى‏گويد:«و تو اى مادر…سعى كن… صداى (گريه) تو را دشمن نشنود، كه دشمن را اعتبارى نشايد. آنها از گريه مادر شهيد برداشت غلط دارند…(اگر) مادرى براى فرزندش گريست، فكر مى‏كنند كه مادر شهيد از شهادت فرزندش پشيمان است.»
شهيد در آخر وصيتنامه به همسرش مى‏نويسد:«همسرم، تو را سفارش مى‏كنم كه در تربيت فرزندانم كوشا باشى، و در شهادتم صابر…» نگذاريد خون ما پايمال شود
هادى ولى مهانى در بخشى از وصيتنامه خطاب به پدر و مادرش گويد:«پدر و مادر عزيزم…اين را هم مى‏دانم كه از دست دادن فرزند خيلى سخت است ولى خواهشى كه از شما دارم اين است كه مبادا در ميان چشم مردم براى من گريه كنيد. چون خون من از خون حضرت قاسم رنگين‏تر نيست.»
و در فراز پايانى وصيتنامه خطاب به دوستان و رفقا گويد:«مى‏خواهم كه سلاح مرا به زمين نگذاريد و نگذاريد كه خون ما – كه با خون شهيدان كربلا گره خورده -…هدر برود و پايمال شود.» بالأخره شهيد شدم‏
ابوالفضل هادى‏زاده از جمله دلاور مردانى بود كه مى‏دانست شهيد مى‏شود. وى در قسمتى از وصيتنامه خويش – كه آن را در تاريخ 8/3/61 نگاشته – گويد:«آرى اى پدر و مادر مهربانم، من هم بالأخره به آرزوى ديرينه خود رسيدم و تا آنجا كه خون در رگم بود، براى پايدار ماندن لواى اللّه اكبر و اسلام،دست از تلاش و كوشش در راه اسلام عزيز برنداشتم تا بالأخره شهيد شدم.» رسيدن به آرزوى ديرينه‏
محمد حسن براتيان نيز از عروج خويشتن باخبر بود. وى در جايى از وصيتنامه خويش گويد:«پدر و مادرم من به آروزى ديرينه‏ام يعنى شهيد شدن در راه خدا و براى خداى رسيدم.» مبادا از مرگ من ناراحت شوى‏
سيد جعفر جوينده در وصيتنامه ابراز مى‏دارد:«پدرم، درود خدا بر تو باد كه با امضاء نمودن رضايتنامه براى من، در حقيقت شهادتنامه مرا امضا نمودى. مادرم، چون كوه استوار باش و فكر مكن كه جوانت از دنيا رفته…مادرم، مبادا از مرگ من ناراحت شوى… برادرم، اگر بعد از من باز هم جنگ بود، جبهه را از ياد نبر… مادرم و پدرم، اگرچه در طول زندگى كوتاهم، فرزند خوبى برايتان نبودم، ولى…مرا حلال كنيد… پدر عزيزم و ارجمندم…اميدوارم كه اين حقير را عفو بفرماييد. چونكه من در مدت زندگيم شما را آزار دادم و حالا هم حتى بعد از مرگم نيز شما را دردسر مى‏دهم… پدر عزيز و ارجمندم، بعد از شهادت من، همسرم هر وقت كه خواست، مى‏تواند ازدواج كند… و يك خواهش از شما دارم. و (آن) اين است كه هر موقع سر نماز و دعا هستيد، همسر من را دعا كنيد… چونكه واقعاً اسوه بود و حق همسردارى را ادا نمود، گرچه اين زندگى شيرين كوتاه بود.»

پى‏نوشت‏ها: –

1. (اين فلسفه در مورد شهادتنامه‏هاى نوع اول هم مى‏تواند صادق باشد. يعنى شهادتنامه‏هاى نوع اول مى‏تواند دستكم دو حكمت داشته باشد.
2. در مواردى كه مأخذ نامه يا وصيت نامه در پاورقى ذكر نشده، از پرونده‏هاى شهدا سود جسته‏ايم. عذرخواهى از يكبار شهيد شدن‏
عباس پاينده در وصيتنامه مى‏نويسد:«گمانم، رؤياها و تصورها دارند به حقيقت مى‏پيوندند و انگار كه خدايا، حقيقتاً مى‏خواهى مرا به ميهمانى حضرت ابوالفضل دعوت نمايى، خدايا، من حقير كه هستم كه براى رضاى تو فدا شوم؟ خدايا، منِ ذليل كى مى‏توانم با ياران تو و در زمره شهيدان تو باشم؟ خدايا، به جلال و شكوهت خود بر من ببخشاى كه فقط تنها يكبار مى‏توانم در راه تو شهيد شوم.» شهادت آرزوى من بود
حسين جهانگيريان در فرازى از وصيتنامه مى‏نويسد:«بسيارى از شبها وقتى همه مى‏خوابيدند، سرم را زير رختخواب مى‏كردم و آنچنان اشك مى‏ريختم كه بالش زير سرم خيس مى‏شد و از خداوند عاجزانه مى‏خواستم كه شهادت، اين فوز عظيم را نصيب من بگرداند. و هميشه اميدوار بوده‏ام و هستم و مى‏دانم كه ان شاء اللّه به فوز عظيم شهادت نايل مى‏آيم.»
و در جايى ديگر خطاب به مادرش مى‏نويسد:«اى مادرى كه در تمام سختيهاى زندگى، يار و ياور و مونس من بودى، همچون كوه باش و چون كوه استقامت كن، و لحظه‏اى از ياد خدا و دعا براى امام غافل نباش. و با شهادت من ناراحت نباش چرا كه خداوند مى‏فرمايد: در خانواده‏اى كه كسى شهيد شود، من جاى او را مى‏گيرم.»
و در فراز ديگر به پدرش عرض مى‏كند:«اميدوارم كه با شهادت خود، شما را پيش خدا روسفيد نمايم. اگر من شهيد شدم – كه ان شاء اللّه مى‏شوم – ناراحت مباش كه شهادت آرزوى من بود.»
  پاورقي ها:

كرامت در لغت به معناى شرافت، اصالت، سخاوت، بزرگوارى، بزرگ منشى، آبرو، حيثيت و ضد پستى آمده است.
كرامت، دور شدن از هر پستى و فرومايه‏گى و نائل شدن به شرافت و بزرگوارى تعريف شده است كه به دارنده اين صفت، كريم مى‏گويند، كريم غير از كبير و عظيم است، كريم، به معناى بخشنده بدون چشم داشت است.(1)
در زبان فارسى، معادل كلمه كريم، كلمه خاصى نداريم، لذا در جمله‏اى كريم را به دارنده روح بزرگوارى و منزّه از هر پستى آورده‏اند.
كريم در مقابل دَنى و كرامت در مقابل دنائت و لئامت است، هم چنان كه جُود در مقابل بُخل قرار گرفته است، كرامت تنها دورى از پليدى و پستى نيست، بلكه وصف كمالى است كه بايد آن كمالات را بدست آورد، كرامت با اين معنا يك نحوه وجود و هستى است كه كامل‏ترين مصداق آن، خداوند است، بلكه خداوند عالى‏ترين درجه كرامت وجودى و عين هستى كرامت مى‏باشد.(2) «اقرء و ربّك الأكرم»(3) بخوان پروردگارت را كه كريم‏ترين كريمان است،«تبارك اسم ربّك ذى الجلال و الاكرام»(4) مبارك باد نام پروردگار شكوهمند و بزرگوارت.
حق غنى است، برو پيش غنى‏

نزد مخلوق، گدايى بس كن(5)

هر چند كه لفظ كرامت براى خدا و غير خدا به كار مى‏روند ولى بايد بدانيم، كرامتى كه براى خداوند است مانند علم و هستى خداوند، عين ذات خداوند است، و كرامت در انسان، وقتى كرامت به مرتبه متوسط و پايين رسيده است با ماهيّت انسان همراه مى‏شود و انسان كريم مى‏گردد، كرامت در انسان صفتى است كه بايد انسان با تلاش خود آن را به دست آورد، لذا امكان دارد انسانى بدون كرامت و يا داراى كرامت در مرحله پايينى باشد، ولى كرامت در خداوند، اين فرض محال است، چون كرامت خداوند مانند علمش عين ذات خداوند است.
كرامت براى انسان‏ها داراى مراتبى است كه مرتبه اعلاى آن مثل نبوت، ولايت و شهادت است كه يك صفت نفسانى است و لازمه آن افاضه‏اش از خداوند به انسان است، بايد خداوند آن را به انسان عطا كند، لذا امام حسين عليه‏السلام به نبوت رسيدن حضرت محمد صلوات اللّه عليه را براى خاندان خودش كرامت الهى خوانده است «اللهم انى احمدك على أن اكرمتنا بالنبوّة»(6) خداوندا، تو را شكر كه با نبوت “خاتم الانبياء صلوات اللّه عليه” به خاندان ما كرامت بخشيده‏ايد.
و در زيارت امام حسين عليه السلام مى‏خوانيم: «اللّهم اشهد أنه وليك…الفائز بكرامتك اكرمته بالشهادة»(7) خداوندا شهادت مى‏دهم كه امام حسين عليه السلام ولى‏اللّه است…و شما با شهادت به او كرامت بخشيده‏ايد.
شهادت و نبوّت كرامت الهى هستند كه به هر كسى بخشيده نمى‏شود، انسان بايد خود را به مرحله‏اى برساند كه توان كسب اين كرامات الهى را به دست آورد تا خداوند اين فيض الهى را نصيبش بكند.
جز فيض وجود او نباشد هرگز

جز عكس نمود او نباشد هرگز
مرگ است اگر هستى ديگر بينى‏

بودى جز بود او نباشد هرگز(8)
كراماتى كه در مرحله نبوت، ولايت و شهادت قرار دارد، معادل سخاء، جود و هبه نيست، جود و هبه و سخاوت صفات نسبى هستند كه به اندازه تلاش و كوشش انسان به دست مى‏آيند، لذا هرگاه اكرام و تكريم، معادل جود و هبه آورده شود، آن اكرام و تكريم مرحله پايين‏تر از كرامت مرحله نبوت، ولايت و شهادت است.(9) براى رسيدن به هر مقدارى از كرامت در مراحل پايين نياز به تلاش است، و هر كس به اندازه تلاش و كوشش خود نتيجه مى‏گيرد. منشأ كرامت‏
خداوند، انسان را از خاك خلق كرده است “انى خالق بشراً من طين”(10) بشر را از گل آفريديم، وقتى انسان كامل شد «سوّيته»(11)،«و نفخت فيه من روحى»(12) از روح خودم در انسان دميدم و به ملائك دستور داد، وقتى روح در انسان دميده شد، «فقعواله ساجدين»(13) بر او سجده كنيد و درباره اين خلقتش، خداوند به خودش تبريك گفت، «فتبارك اللّه احسن الخالقين»(14) و در اين خلقت خود را بهترين خالق ناميده است و اين موجود برتر را براى جانشينى خود در روى زمين قرار داده است، «انى جاعل فى الارض خليفة»(15) و انسان براى رسيدن به اين خلافت الهى تلاش مى‏كند.
اى پريروى كه گلبرگ ترت ساخته‏اند

زچه رو قلب ز خارا بترت ساخته‏اند؟!
پسر خاك بدين حُسن و لطافت؟ عجب است‏

ز بهشتى، نه زخاك پدرت ساخته‏اند
ثمر خو برخى بوسه شيرين باشد

آخر اى سرو! براى ثمرت ساخته‏اند(16)
خداوند بخشى از كرامات كه كرامت در خلقت مى‏باشد را در درون انسان قرار داد و او را كريم خلق كرده است «و لقد كرّمنا بنى آدم»(17) خداوند به همه انسانها اين كرامت نفسانى را داده است، يعنى انسان را با كيفيت برتر و ويژه‏گيرى ممتازترى نسبت به موجودات ديگر خلق كرده است.
رازى است درون آستينم‏

رمزى است برون زعقل و دينم‏
در زمره عاشقان سرمست‏

بى‏قيد زعار صلح و كينم‏
در جرگه طير آسمانم‏

در حلقه نمله زمينم‏
دلباخته جمال يارم‏

وارسته ز روضه برينم‏
در غمزه چشم گل عزاران‏

بيزار زناز حورعينم‏
گويم به زبان بى زبانى‏

در جمع بتان نازنيم‏
اى نقطه عطف راز هستى‏

برگير ز دوست جام مستى(18)
انسانى كه كريم خلق شده است، شايستگى به سمت آوردن كرامت بيشتر را نيز دارد، «و فضّلناهم على كثير ممّن خلقنا تفضيلا…»(19)ما انسان را بر بسيارى از مخلوقات برترى داديم، خداوند كريم در صدر اين آيه شريفه، كرامت نفسى و درونى انسان، و در ذيل همين آيه، كرامت نسبى و اكتسابى انسان را بيان مى‏كند، و اين كرامت نسبى را انسان براى الهى شدن بايد بدست آورد(20) كه بدست آوردن آن نيز در سايه لطف خداوند است.
گر بر سر كوى دوست راهى دارم‏

در سايه لطف او پناهى دارم(21)
راه كسب اين كرامات الهى علم و عمل صالحى است كه معلمش خداوند كريم باشد، كه در قرآن فرمود: «خلق الانسان، علمه البيان»(22) خداوند كريم انسان را خلق كرد و به او نعمت بيان داده است و به وسيله نعمت بيان انسان را بر موجودات عالم برترى داده است، اين نعمت بيانى كه خداوند در زمان آفرينش به انسان داده است، همان استعداد و ويژگى فطرى انسان است كه در درون انسان قرار داده شده است تا انسان سخن بگويد(23) و ناطق باشد«إقرأ و ربّك الأكرم، الذى علّم بالقلم، علّم الانسان ما لم يعلم»(24) پروردگار كريمت را بخوان كه علمى را بوسيله قلم به شما داد كه انسان بدون عنايات الهى به آن علوم نمى‏رسد.
امام خمينى فرمود: خداوند در اين آيه علم و جهت آن را توصيه فرمود، علم مطلق و دانش مطلق، مطلوب نيست، چه بسا دانشى كه بر ضد انسانيت انسان و بر ضد كرامت انسان است، لكن دانشى كه جهت داشته باشد، براى خدمت به بشر باشد، به اسم رب باشد، توجه به ربوبيت الهى داشته باشد، توجه به اسم خدا داشته باشد، آن قرائت و آن علم در خدمت انسان است.(25) و موجب كرامت و شرافت انسان است.
بردار كتاب از برم و جام مى‏آور

تا آنچه كه در جمع كتب نيست بجويم‏
از پيچ و خم علم و خرد رخت ببندم‏

تا بار دهد يار به پيچ و خم مويم(26)
علمى كه موجب شرافت و كرامت انسان مى‏شود را خداوند كريم در روز خلقت انسان و در حضور ملائك، به انسان تعليم داد«علّم آدم الاسماء كلّها ثمّ عرضهم على الملائكة»(27) خداوند همه اسم‏ها را به حضرت آدم(ع) تعليم داد و همه آن علوم را بر ملائكه عرضه كرد و بعد فرمود«أنبؤنى بأسماء هؤلاء»(28) اين اسمهايى كه تعليم دادم را بيان كنيد «قالوا سبحانك لاعلم لنا»(29) ملائك گفتند: خداوند منزه است، ما نمى‏دانيم، خداوند به آدم فرمود: «يا آدم أنبئهم بأسمائهم»(30) اى آدم، براى ملائك اسمها را بيان كن «فلمّا أنباهم بأسمائهم»(31) و آدم اسمها را بيان كرد. امام خمينى فرمود: علم به اسماء كه خداوند به حضرت آدم(ع) آموخت، علم به حقايق اسماء بود، علم به ديدن فانى شدن مخلوقات در حق بود كه حقيقت اسميت به آن متقوّم است، نه علم استدلالى و علم به مفاهيم و كليات و اعتباريات، اين علم استدلالى را ابليس داشت كه استدلال كرد(32) «انا خيرٌ منه خلقتنى من نار و خلقته من طين»(33) مرا از آتش و انسان را از خاك خلق كردى، لذا من برتر هستم، اين علم استدلالى محض كه شيطان هم داشت موجب شرافت نيست، علمى كه جهت الهى داشته باشد موجب كرامت و شرافت است يعنى انسان بايد براى الهى شدن تكيه بر آموخته‏هاى خود نكند بلكه همه آنها را جنبه الهى بدهد تا داراى ارزش شوند.
تا تكيه گهت عصاى برهان باشد

تا ديدگهت كتاب عرفان باشد
در هجر مجال دوست تا آخر عمر

قلب تو دگرگون و پريشان باشد(34)
خداوند در كلاس درسش به حضرت آدم(ع) جنبه الهى علوم را آموخت، در همين كلاس بود كه خداوند عملاً ثابت كرد كه انسان مى‏تواند كمالات الهى را كسب كند و ملائك توان كسب آن را ندارند.
قدسيان را نرسد تا كه به ما فخر كنند

قصّه علم الاسماء به زبان است هنوز(35) راه كسب كرامت‏
براى رعايت اختصار طريقهاى كسب كرامات الهى را در دو طريق عمده الهام قلبى و وحى به انبياء الهى برمى‏شماريم.
الف: تعليم كرامات الهى از طريق قلب‏
خداوند كريم گاهى از طريق نفس و جان انسان، اين كرامات را روزى انسان مى‏كند«و نفسٍ و ما سوّاها فألهمها فجورها و تقواها»(36) قسم بر نفس و جان انسان، و قسم به آنكه اين نفس را به كمال رسانده، بر انسان فجور و تقوا را الهام كرديم.
اين پيامهاى الهى كه به قلب انسان مى‏رسد براى نشان دادن حقيقت و رساندن انسان به كمال است.
گل نيست بلكه غنچه باغ سعادت است‏

كزجان دوست بر دل آگاه مى‏رسد
آن روى با طراوت و آن موى عطرگين‏

از خيمه‏گه گذشته به خرگاه مى‏رسد
از خطّه حقيقت و از خيمه مجاز

برخاسته به خلوت دلخواه مى‏رسد
آن نغمه فرشته فردوس جاودان‏

بر گوش جان مى زده گهگاه مى‏رسد(37)
اين تعاليم الهى كه از طريق نفس و جان، به انسان داده مى‏شود، تعليم مستقيم الهى براى بشر است، انسان هرچه بيشتر خود را از مرحله استدلال عقلى به مرحله عشق و عمل صالح برساند، اين تعليم‏هاى الهى را بيشتر دريافت مى‏كند «يقولوا سمعنا و أطعنا و اولئك هم المفلحون»(38) مؤمنان مى‏گويند، شنيديم و اطاعت مى‏كنيم، اينها رستگارانند، انسان‏هاى درست كار در همه جا و همه حال با خدا هستند و هميشه مورد لطف و عنايت الهى واقع مى‏شوند.
همه جا منزل عشق است كه يارم همه جاست‏

كور دل آنكه نيابد به جهان جاى تو را
با كه گويم كه نديده است و نبيند به جهان‏

جز خم ابرو و جز زلف چليپاى تو را
دكّه علم و خردبست، در عشق گشود

آنكه ميداشت بسر علت سوداى تو را(39)
اين تعاليم الهى از طريق نفس براى همه انسان‏ها وجود دارد، امّا كسى كه راه‏هاى كسب اين تعاليم را به وسيله حجابهاى مختلف ببندد، ديگر نمى‏تواند اين الهامات را دريافت كند:
بر لب كوثرم اى دوست ولى تشنه لبم‏

در كنار منى از هجر تو در تاب و تبم‏
روز من با تو به شب آمد و شب با تو به روز

در فراق رُخ ماهت، گذرد روز و شبم(40)
اين طريقه‏هاى كسب كرامات الهى براى انسان مهيا شد تا او در مسير الهى تا مرحله اعلاى انسانى يعنى انسان كامل شدن طى طريق بكند، و تا به خليفه خدا شدن بر روى زمين برسد، «انى جاعلٌ فى الارض خليفه»(41) خداوند انسان را براى خلافت الهى بر روى زمين خلق كرده است و مسير آن را براى انسان آماده ساخته است، در اين مسير كرامات الهى، فقط خداوند كريم بايد مورد نظر انسان باشد.
آنكس كه ره معرفت اللّه پويد

پيوسته زهر ذرّه خدا مى‏جويد
تا هستى خويشتن فراموش نكند

خواهد كه ز شرك، عطر وحدت بويد(42)
بايد دانست كه قلب پاك جاى دريافت الهامات پاك الهى است والّا سر از شرك و گمراهى درخواهد آورد.

ب: تعليم كرامات الهى از طريق پيامبران الهى‏
خداوند كريم اكثر تعليمات كرامات الهى را از طريق پيامبران الهى براى بشر فرستاده است «كما ارسلنا فيكم رسولاً منكم يتلوا عليكم آياتنا و يزكيكم و يعلّمكم الكتاب و الحكمة و يعلمكم ما لم تكونوا تعلمون»(43) پيامبرى از شما برايتان فرستاديم كه آيات ما را براى شما تلاوت كند و شما را تزكيه كند و حكمت را به شما بياموزد و آنچه كه نمى‏توانستيد به آن دست بيابيد را به شما تعليم بدهد.
آنچه كه انسان نمى‏تواند به تنهايى به دست آورد، بلكه بايد خداوند براى انسان بفرستد علوم الهى است كه از جمله آنها كرامات و اخلاقيات الهى است، همه انبياء براى تعليم كرامات اخلاقى مبعوث شدند و پيامبر اكرم، حضرت محمد صلوات اللّه عليه و آله براى تكميل آن كرامات اخلاقى برگزيده شده‏اند فلذا حضرتش فرموده‏اند: «إنما بعثت لاتمم مكارم الاخلاق»(44) من براى به كمال رساندن اخلاق مبعوث شدم.
نور خدا در رسول اكرم پيدا

كرد تجلى ز وى به حيدر صفدر(45)
پيامبران الهى انسان‏ها را به سوى ايمان به خدا و اخلاق و شرافت الهى دعوت مى‏كنند، آنهايى كه طالب كرامات الهى هستند وقتى نداى پيامبران را شنيده‏اند كه دعوت به ايمان مى‏كنند به خدايشان ايمان مى‏آورند.
«ربّنا إننا سمعنا منادياً ينادى للايمان ان آمنوا بربّكم فآمنّا»(46) پروردگارا شنيديم كه منادى ندا در داد كه به پروردگارتان ايمان بياوريد و ما ايمان آورده‏ايم.
آن كه زمين و آسمانش جا نيست‏

بر عرش برين و كرسيش مأوا نيست‏
اندر دل عاشقش بگنجد اى دوست‏

ايمانست اين و غير از اين معنا نيست(47)
وقتى ايمان در قلب انسان جاى گرفت و انسان جنبه الهى يافت و خدايى شد، خداوند براى اين انسان راه كسب كرامات الهى را تا مرحله نهايى كمالات «كان قاب قوسين او أدنى»(48) باز مى‏كند، اين انسان الهى، آنقدر در كمالات بالا مى‏رود كه فاصله بين او و خدايش كمتر از فاصله قوس دو كمان مى‏شود، خداوند در اين آيه شريفه، شهود اعلاى پيامبر صلوات اللّه را بيان كرده است، اين شهود براى اولياى الهى با تفاوت مراتب وجود دارد.(49)
گر تو آدم زاده هستى “علّم الاسماء” چه شد

“قاب قوسينت” كجا رفته است “أو أدنى” چه شد
بر فراز دار فرياد “انا الحق” مى‏زنى‏

مدّعى حق طلب! “إنيت و إنا” چه شد(50)
انسان براى كسب اين مقامات و كرامات الهى بر روى زمين پاگذاشته است و اين مسير را با راهنمايى پيامبران الهى طى مى‏كند، ولى بايد بداند كه دشمن قسم خورده انسان، شيطان، هميشه در كمين است تا انسان را از طريق الهى دور كند«فبعزتك لأغوينّهم اجمعين»(51) به عزتت (خدا) سوگند، همه آدمها را گمراه مى‏كنم.
انسان براى رهايى از نقشه‏هاى شيطان بايد آن دام‏ها را بشناسد تا در آنها گرفتار نشود.
طوطى باغ محبت نرود كلبه جغد

بازفردوس كجا كلب معلم باشد؟!(52)
در اين مسير الهى تا انسان سستى نكند، شيطان نمى‏تواند گزندى به انسان برساند، انسان مافوق همه موجودات است و مى‏تواند بر تمام نقشه‏هاى شيطان غلبه بكند و آنها را براى تكامل خود قرار بدهد، چون شيطان سگ دست آموزى است كه در لبه پرتگاه گناه بسته شده است، هرگاه انسان به گناه نزديك شد شيطان پارس مى‏كند، اگر انسان از پارس او درس درستى بگيرد از گناه دور مى‏شود و الّا به شيطان نزديك مى‏شود و شيطان او را در بند خود مى‏گيرد. موانع كسب كرامت‏
براى رسيدن به كمالات انسانى و كرامات الهى بايد اول مانع‏هاى كسب كرامت را شناخت و آن صفات سلبى را از خود دور نمود تا شرايط و صلاحيت كسب كرامات الهى فراهم شود، همه آن موانع را براى رعايت اختصار در دو مانع عمده تمرّد و دنياطلبى جمع مى‏كنيم. الف – طغيان و تمرّد:
كسى كه خوى تمرّد و سركشى دارد نمى‏تواند در برابر فرمان خداوند مطيع محض باشد، اولين متمرّد شيطان بود كه در برابر دستور خداوند براى سجده با تكبّر گفت: «انا خيرٌ منه، خلقتنى من نارٍ و خلقته من طينٍ»(53) من بهتر از انسان‏ام، مرا از آتش خلق كردى و انسان را از خاك خلق نمودى.
تا كوس انا الحق بزنى خودخواهى‏

در سرّ هويتش تو ناآگاهى‏
بردار حجاب خويش از سر راه‏

با بودن آن هنوز اندر راهى(54)
انسان نيز همانند شيطان، تا خوى تمرّد و سركشى را در وجودش دارد، نمى‏تواند مطيع فرمان الهى باشد. «كلّا إن الانسان ليطغى ان رآه استغنى»(55) انسان تا اينكه دنيا و سرمايه‏اش را ديد طغيان و تمرّد مى‏نمايد و خود را بى‏نياز فرض مى‏كند، انسان بايد اول از قيدهاى ما و من دنيا آزاد بشود تا به كمالات و كرامات الهى وصل شود.
آنكه سر در كوى او نگذاشته آزاده نيست‏

آنكه جان نفكنده در درگاه او دلداده نيست‏
نيستى را برگزين اى دوست اندر راه عشق‏

رنگ هستى هركه بر رخ دارد آدم زاده نيست‏
راه و رسم عشق بيرون از حساب ما و تواست‏

آنكه هوشيار است و بيدار است مست باده نيست‏
سر نهادن بر در او پابه سر بنهادن است‏

هركه خود را هست، داند پا به سر بنهاده نيست‏
سالها بايد كه راه عشق را پيدا كنى‏

اين ره رندان ميخانه است راه ساده نيست‏
خرقه درويش همچون تاج شاهنشاهى است‏

تا جدار و خرقه دار از رنگ و بو افتاده نيست‏
تا اسير رنگ و بويى، بوى دلبر نشنوى‏

هركه اين اغلال در جانش بود آماده نيست(56)
بايد اين طغيانها و اين تمرّدها را كنار گذاشت تا جان انسان آماده كسب كمالات و كرامات الهى بشود، خداوند از انسان پرسيد:«يا ايّها الانسان ما غرّك بربّك الكريم»(57) اى انسان چه چيزى تو را در برابر پروردگار كريمت مغرور ساخته است؟! اين همه غرور و سركشى در برابر خداوندى كه همه هستى از او است جز پوچى و نيستى معناى ديگرى نمى‏تواند داشته باشد.
مائيم و يكى خرقه تزوير و دگر هيچ‏

در دام ريا بسته به زنجير و دگر هيچ‏
خود بينى و خودخواهى و خودكامگى نفس‏

جان را چو روان كرده زمينگير و دگر هيچ‏
دربارگه دوست نبوديم و نديديم‏

جز نامه سربسته و تقصير و دگر هيچ‏
بگزيده خرابات و گسسته ز همه خلق‏

دل بسته به پيش آمد و تقدير و دگر هيچ‏
درويش كه درويش صفت نيست، گشايد

بر خلق خدا ديده تحقير و دگر هيچ‏
عالم كه به اخلاص نياراسته خود را

علمش به حجابى شده تفسير و دگر هيچ‏
عارف كه ز عرفان كتبى چند فراخواند

بسته است به الفاظ و تعابير و ديگر هيچ(58)
هر كس، چه گدا و چه پادشاه، چه بى سواد و چه عالم تا از طغيان من و ما بيرون نرود خود را در گرداب هيچ گرفتار كرده است، بايد از غرور و تمرّد بيرون رفت تا كرامات الهى را بدست آورد.
پيامبر اكرم صلوات اللّه عليه هنگامى كه آيه شريفه فوق را مى‏خواند، مى‏فرمود: «غرّه جهله»(59) جهل انسان او را مغرور كرده است، بايد اين جهل و ظلمت محض را كنار گذاشت و بوسيله نور معرفت الهى با راهنمايى پيامبران الهى به سوى خداوند كريم حركت كرد.
اى پير بيا به حق من پيرى كن‏

حالم ده و ديوانه زنجيرى كن‏
از دانش و عقل يار را نتوان يافت‏

از جهل در اين راه مددگيرى كن(60)
خداوند ريشه همه اين تمرّدها و سركشى‏ها را از نفس اماره مى‏داند كه انسان را به كارهاى زشت مى‏كشاند «إنّ النفس لأمارة بالسوء»(61)
فاطى اگر از طارم اعلى گذرى‏

از خاك گذشته از ثريا گذرى‏
هيهات، كه تا اسير ديو نفسى‏

از راه «دَنى» سوى «تدلىّ»گذرى(62)
انسان بايد از خوى تمرّد و طغيان در مقابل خداوند بگذرد و مطيع محض شود تا به كرامات الهى نائل آيد. ب – دنياطلبى:
دنيا كه از دَنى و دنائت گرفته شده است به معناى پستى است و در مقابل كرامت قرار دارد، البته بايد دانست كه زمين و آسمان و آنچه در آنها است مخلوق خداوند هستند و بدى ندارند «هو الذى خلق السماوات و الارض بالحق»(63) او خدايى است كه زمين و آسمان را به حقيقت خلق كرده است.
جز هستى دوست در جهان نتوان يافت‏

در نيست نشانه‏اى زجان نتوان يافت‏
در خانه اگر كس است يك حرف بس است‏

در كون و مكان به غير آن نتوان يافت(64)
و همه اين مخلوقات ثناگوى خداوند كريم هستند «تسبح له السماوات السبع و الارض و من فيهن و إن من شى‏ءٍ الا يسبّح بحمده»(65) تمام آسمان‏ها و زمين و آنچه در آنها است، همه موجودات، خداوند را تسبيح مى‏گويند.
ذرات جهان ثناى حق مى‏گويند

تسبيح كنان لقاى او مى‏جويند
ماكور دلان خامششان پنداريم‏

با ذكر فصيح راه او مى‏پويند(66)
و همه اين مخلوقات، تسبيح گويان به سوى خداوند حركت مى‏كنند.«هو الذى خلق الليل و النهار و الشمس و القمر كلٌّ فى فلك يسبحون»(67) او خدايى است كه روز و شب و خورشيد و ماه را آفريد، در حالى كه همه اينها در گردش‏اند و او را تسبيح مى‏گويند.
ذرات وجود عاشق روى ويند

با فطرت خويشتن ثناجوى ويند
ناخواسته و خواسته دلها همگى‏

هرجا كه نظر كنند در سوى ويند(68)
همه موجودات هستى سرباز خداوند هستند «و للّه جنود السموات و الارض»(69) همه آسمانها و زمين سرباز خدايند، حتى شيطان كه از درگاه خداوند رانده شده است، باز سرباز خدا است، او نمى‏تواند از دايره مخلوقات و سربازان خداوند، بيرون برود، انسان بايد از اعمال بر شيطان، براى مسير حقيقت خداى رحمان استفاده كند.
خواست شيطان بد كند با من ولى احسان نمود

از بهشتم برد بيرون بسته جانان نمود(70)
شيطان به خداوند گفت: «أرأيتك هذا الذى كرّمت علىّ»(71) تو اين انسان را بر من برترى دادى؟ «لأحتنكنّ ذرّيته الا قليلا؛(72) بجز عده كمى، همه فرزندان آدم را دهنى (لجام) مى‏زنم (و سوار مى‏شوم) همين شيطان كه دشمن قسم خورده انسان است بدون اذن خداوند نمى‏تواند كارى بكند.
زاده اسماء را با جنة المأوى چه كارى‏

در چم فردوس مى‏ماندم اگر شيطان نبودى(73)
لذا دنيا به خودى خود مذموم نيست، دنياى لهو و لعب، دنياى تفاخر و تكاثر مذموم است. «اعلموا انما الحيوة الدنيا لعب و لهو و زينة و تفاخر بينكم و تكاثر فى الاموال و الاولاد»(74) دنياى سرگرمى و بيهودگى و بازيهاى كودكانه، آرايش و خودنمايى جوانانه، جاطلبى و فخر فروشى در اموال و اولاد كه كار زمان پيرى و كهنسالى است مذموم است، دل بستگى به دنياى زائل شدنى كه سرابى بيهوده است و داراى يكى از اين پنج خصلتى(75) است كه در آيه فوق آمده است، مذموم است، بايد با عنايت خداوند كريم از اين قيدهاى باطل رها شد و رنگ الهى گرفت.
الا يا ايها الساقى زمى پرساز جامم را

كه از جانم فرو ريزد هواى ننگ و نامم را
از آن مى ريز در جامم كه جانم را فنا سازد

برون سازد ز هستى، هسته نيرنگ و دامم را
از آن مى‏ده كه جانم را زقيد خود رها سازد

بخود گيرد زمامم را فرو ريزد مقامم را(76)
دنياى مذموم، دنياى من و ما است، كه فرد همه چيز را براى خود مى‏خواهد و خود را برتر از همه چيز و همه كس بداند.
با چشم منى جمال او نتوان ديد

با گوش تويى نغمه او كس نشنيد
اين ما و تويى مايه كورى و كرى است‏

اين بت بشكن تا شودت دوست پديد(77)
بايد از اين امور اعتبارى و زائل شدنى دنيا كه براى انسان كمال حقيقى نفسانى و كرامات واقعى نمى‏آورد(78) جدا گرديد و به واقعيات متصل شد تا به محبوب واقعى رسيد و از ايشان كسب كرامات و كمالات الهى نمود.
فاطى ز علائق جهان دل بر كن‏

از دوست شدن به اين و آن دل بركن‏
يك دوست كه آن جمال مطلق باشد

بگزين تو و از كون و مكان دل بركن(79)
خداوند دل بستگى و وابستگى به دنياى اعتبارى و موهوم و قراردادى را نكوهيده است، «ذلك متاع الحيوة الدنيا»(80) همه اينها را متاع ناچيز دنيا دانسته است، بايد از اين متاع ناچيز دنيا رها شد و به سوى حقيقت الهى حركت كرد و همه چيز را رنگ و بوى الهى داد تا ارزش و اعتبار واقعى بيابند.
عاشقان روى او را خانه و كاشانه نيست‏

مرغ بال و پرشكسته فكر باغ و لانه نيست‏
گر اسير روى اويى نيست شو پروانه شو

پاى بند ملك هستى درخور پروانه نيست‏
مى‏گساران را دل از عالم بريدن شيوه است‏

آنكه رنگ و بوى دارد لايق ميخانه نيست‏
راه علم و عقل با ديوانگى از هم جداست‏

بسته اين دانه‏ها و اين دامها ديوانه نيست‏
مست شو ديوانه شو از خويشتن بيگانه شو

آشنا با دوست راهش غير اين بيگانه نيست(81)
كسى كه گرفتار مراتب اعتبارى و وابستگى مادى دنيا شود به راه دنائت سوق مى‏يابد و از كرامت محروم مى‏شود، چون دنائت و كرامت دو مسير جداى از هم و متضاد هستند، خداوند به پيامبراكرم صلوات اللّه عليه فرمود: «وذر الذين اتخذوا دينهم لعباً و لهواً و غرّتهم الحياة الدنيا و ذكّر به ان تبسل نفس بما كسبت»(82) رها كن آنها را كه دينشان را بازيچه گرفته‏اند، و به اموال دنيا مغرور شدند و تذكرشان بده كه هر كس با اعمالش خواهد بود.
اى وازده ترّهات بس كن‏

تكرار مكرّرات بس كن‏
اى عاشق شهرت دغل باز

بس كن تو خزعبلات بس كن‏
گفتار تو از براى دنياست‏

پيگيرى مهملات بس كن‏
بردار تو دست از سرما

تكرار مكرّرات بس كن(83)
خداوند در همين دنيا و به وسيله همين دنيا مسير كرامت و دنائت را به انسان نشان داده است و انسان را در انتخاب مسير آزاد گذاشته است، «ربّنا آتنا فى الدنيا حسنة»(84) خدايا در دنيا به ما حسنه عنايت كن. كسى كه در دنيا از خداوند حسنه بخواهد و در اين مسير قرار بگيرد، در آخرت نيز در همين مسير است «و فى الآخرة حسنه»(85) اين انسان به كرامت الهى مى‏رسد. و كسى كه در اين دنيا به موهومات و دنياى مذموم سرگرم باشد، «زيّن للذين كفروا الحياة الدنيا»(86) آنها كه كافر شدند دنيا برايشان زينت داده شد. اين دسته از انسانها به اندازه همين دنياشان بهره‏مند هستند، از كرامات الهى بهره‏اى ندارند.

تو راه جنّت و فردوس را در پيش خود ديدى‏

جدا گشتى ز راه حق و پيوستى به باطل‏ها
اگر دل داده‏اى بر عالم هستى و بالاتر

بخود بستى زتار عنكبوتى بس سلاسل‏ها(87)
لذا دنيا به خودى خود نه تنها بد نيست بلكه مظهر جمال و جلال خدا است، دنيا سراسر مجراى فيض الهى است، آئينه‏دار حق و آيت حق است،(88) انسانى كه در پى حقيقت است، در همين دنيا حقايق را مى‏يابد و انسانى كه در پى متاع ناچيز دنيا است به همان متاع ناچيز مى‏رسد.
خداوند دنيا را بيهوده و بازيچه خلق نكرده است «و ما خلقنا السماء و الارض و ما بينهما لاعبين»(89) ما آسمان و زمين و آن چه در بين آنها است را بيهوده خلق نكرده‏ايم. بلكه خداوند اينها را براى تكامل و رسيدن به كمالات و كرامات الهى خلق كرده است.
اين سرا بار افكن مى‏خوردگان راه يار است‏

با پريشان حالى و مستى و بيهوشى قرين است‏
از جهان هستى و ملك جهان بينى برون است‏

با گروه نيستى جويان عاشق، همنشين است‏
مسكن سوداگران روى يار گلعذار است‏

مركز دلدادگان آن نگار مه جبين است(90)
در اين دنيا خداوند همه شرايط را براى كسب كرامات الهى مهيا نموده است، انسان بايد از اين شرايط و امكانات براى كسب كرامات الهى استفاده كند و خود را الهى گرداند. شرايط كسب كرامت‏
انسان وقتى كه از دنائت دنيا رها شد، در واقع به صفت سلبى كرامت نائل آمده است، بايد براى كسب صفت ايجابى كرامت تلاش بكند، بهترين طريق كسب كرامات الهى، آموختن ازخداوند كريم است «فانّ ربى غنىٌّ كريم»(91) پروردگارم بى‏نياز و بخشنده است، بايد فقط از درگاه خداوند تقاضاى كرامت و شرافت نمود.
فخر است براى من فقير تو شدن‏

از خويشتن گسستن و اسير تو شدن‏
طوفان زده بلاى قهرت بودن‏

يكتا هدف كمان و تير تو شدن(92)
بايد از خداوند كريم تقاضاى كرم نمود«و جعلنى من المكرمين»(93) خداوندا ما را جزء آنهايى قرار ده كه به آنها كرم نموده‏اى، وقتى از خداوند كريم، كرم را بخواهيم، او كريمانه و بدون هيچ چشم داشتى، كرامت را همراه با عزت و شرافت عطا مى‏كند.
برخاست زعاشقى صفيرى‏

مى‏خواست ز دوست دستگيرى‏
او را به شرابخانه آورد

تا توبه كند به دست پيرى‏
از عشق دگر سخن نگويد

تازنده كند دلش فقيرى‏
اى نقطه عطف راز هستى‏

برگير ز دوست جام مستى(94)
خداوند كريم، كتاب كرامت (قرآن) را به وسيله ملائك مكرم بر رسول اكرم(ص) نازل نمود، «بايدى سفرة كرام بررة»(95)
جامى بنوش و بر در ميخانه شادباش‏

در ياد آن فرشته كه توفيق داد باش(96)
هر كس كه اراده كرامات الهى را كرده باشد با اين كتاب مكرم به سوى خداوند كريم حركت مى‏نمايد«فمن شاء ذكره فى صحف مكرمه، مرفوعة مطهرة»(97) از كتاب كريم(قرآن) و بلند مرتبه و پاك هر كس بخواهد پند مى‏گيرد.
قطره باده زجام كرمت نوشيدم‏

جانم از موج غمت همقدم دريا شد
مژده وصل به رندان خرابات رسيد

ناگهان غلغله و رقص و طرب برپا شد(98)
اين كتاب كرامت و انسان ساز، پيروانش را از ظلمت به نور هدايت مى‏كند«كتاب انزلناه اليك لتخرج الناس من الظلمات الى النور»(99) كتابى كه بر تو (پيامبر صلوات اللّه عليك) نازل كرديم براى خارج كردن همه مردم از ظلمت به سوى نور است. و آن نور چيزى جز حقانيت و كرامت الهى نيست.«اللّه نور السموات و الارض»(100) خداوند نور آسمانها و زمين است.
غير از در دوست در جهان كى يابى‏

جز او به زمين و آسمان كى يابى‏
او نور زمين و آسمانها باشد

قرآن گويد، چنان نشان كى يابى(101)
خلاصه كلام اينكه انسان براى رسيدن به كرامات الهى بايد خود را از طريق قرآن در مسير الهى قرار بدهد تا خداوند او را با عزت و احترام به جلو ببرد.
امواج حسن دوست چودرياى بى‏كران‏

اين مست تشنه كام غمش دركرانه است‏
ميخانه در هواى وصالش طرب كنان‏

مطرب به رقص و شادى و چنگ و چغانه است(102)
اين انسانى كه به سوى كرامات الهى حركت كرده است در واقع با همه هستى به سوى خداوند كريم مى‏روند و همه غرق در درياى كرامات الهى هستند. انسان كامل‏
انسانى كه در مسير كرامات الهى واقع شد در همين دنيا به آنجا مى‏رسد كه «كلّما دخل عليها زكريا المحراب وجد عندها رزقا»(103) هرگاه زكرياى پيامبر(ع) به محراب (محل عبادت) مريم عذرا(س) مى‏رفت در نزدش رزق شگفت آور مى‏يافت، خداوند كريم در همين دنيا روزى بهشتى به انسان مى‏رساند و سالك الى اللّه در اين طريق به آنجا مى‏رسد كه: «سبحان الذى أسرى بعبده ليلاً من المسجد الحرام الى المسجد الاقصى»(104) منزّه است خداى كه پيامبرش را در يك شب از مسجد الحرام(مكه) به مسجد الاقصى(قدس) برد و از آنجا پيامبرش را به عرش اعلاء برد،«و هو بالافق الاعلى، ثمّ دنا فتدلىّ، فكان قاب قوسين او ادنى»(105) و آن رسول در افق اعلاى كمال بود، آنگاه نزديك آمد بر او (به وحى حق) نازل گرديد(نزديكى كه) با او به قدر قوس و دو كمان يا نزديك‏تر از آن شد. رسول اللّه صلوات اللّه عليه در آنجا حقيقت وحى را ديد، هم چنان كه حضرت ابراهيم عليه‏السلام ملكوت آسمان و زمين را ديد.(106)
انسان در مسير الهى آنقدر پيش مى‏رود كه به درجه نهايى كمالات انسانى مى‏رسد و جانشين خداوند در زمين مى‏گردد، «إنى جاعل فى الارض خليفة»(107) من در زمين براى خود جانشين قرار خواهم داد.
امام خمينى فرمود: همه اين مقامات با تقواى الهى حاصل مى‏شود، كرامت در پناه تقوى و برترى به اخلاق فاضله و اعمال صالحه است،(108) إن اكرمكم عند اللّه اتقاكم»(109) با كرامت‏ترين شما نزد خداوند با تقواترين شماست، كرامت با تقوى حاصل مى‏شود، هرچه تقوى بيشتر باشد كرامت بيشتر خواهد بود، هيچ استثنايى وجود ندارد، پيغمبر اكرم(ص) براى اين كه اتقاى ناس بود، اكرم ناس بود، اميرالمؤمنين براى اينكه بعد از رسول اللّه اتقى الناس بود، اكرم الناس بود، نسب و سبب در كار نيست.(110) اسلام براى هيچ گروهى ويژگى خاصى قرار نداده، تقوا و تعهد به اسلام تنها ويژگى و برترى براى كرامت انسان است.(111)
انسان كه اشرف مخلوقات خداوند است، رمز جاودانى‏اش تقواى الهى است كه در پناه آن به كرامات الهى نائل مى‏شود و جانشين خداوند بر زمين مى‏گردد.
اى صوت رساى آسمانى‏

اى رمز نداى جاودانى‏
اى قلّه كوه عشق و عاشق‏

وى مرشد ظاهر و نهانى‏
اى جلوه كامل اناالحق‏

در عرش مرفّع جهانى‏
اى نقطه عطف راز هستى‏

برگير ز دوست جام مستى(112)
انسان كامل نقطه عطف راز هستى است، به اميد رسيدن بشريت به كمالات و كرامات اعلاى انسانى كه در آن روز همه انسان‏ها الهى باشند. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. ابن منظور، لسان العرب، ج 12، بيروت داراحياء التراث العربى، الاولى 1408، ص 79 – 75؛ لويس معلوف، المنجد، ج 1، تهران، اسماعيليان، دوم، بى تا، ص 682؛ خليل جرّ، فرهنگ لاردس، مترجم، طبيبيان، حميد، تهران، امير كبير، دوم 1376، ص 1711. 2. جوادى آملى، عبداللّه كرامت در قرآن، تهران، مركز نشر فرهنگى رجا، سوم 1372، ص‏7. 3. سوره علق، آيه 3. 4. سوره رحمان، آيه 78. 5. امام خمينى، ديوان امام، تهران، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام، بيست و سوم، 1378، ص 172. 6. مناجات امام حسين عليه السلام. 7. زيارت اربعين امام حسين عليه السلام. 8. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 217. 9. جوادى آملى، كرامت در قرآن، ص 899. 10. سوره حجرات، آيه 29 ؛ سوره ص، آيات 72 و 71. 11. همان. 12. همان. 13. همان. 14. سوره مؤمنون، آيه 14. 15. سوره بقره، آيه 30. 16. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 303. 17. سوره اسراء، آيه 70. 18. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 287. 19. سوره اسراء، آيه 70. 20. جوادى آملى، كرامت در قرآن، پيشين، ص 18. 21. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 221. 22. سوره الرحمن، آيه 4 و 3. 23. مكارم شيرازى، ناصر، تفسير نمونه، ج 1، تهران، دارالكتب الاسلاميه، سى و يكم، 1373، ص 178. 24. سوره علق، آيه 5 – 3. 25. امام خمينى، صحيفه امام، ج 13، تهران، مؤسسه تنظيم نشر آثار امام، دوم 1379، ص 448. 26. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 168. 27. سوره بقره، آيات 33 – 31. 28. همان. 29. همان. 30. همان. 31. همان. 32. امام خمينى، شرح جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام، پنجم 1380، ص 264 و 263. 33. سوره ص، آيه 76 و اعراف آيه 12. 34. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 207. 35. همان، ص 127. 36. سوره شمس، آيه 7 و 6. 37. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 85. 38. سوره نور، آيه 51. 39. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 42. 40. همان، ص 306. 41. سوره بقره، آيه 30. 42. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 215. 43. سوره بقره، آيه 151. 44. شيخ طبرسى، مكارم الاخلاق، بى جا، منشورات الشريف الرضى، السادس 1392 ق، ص 8. 45. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 254. 46. سوره آل عمران، آيه 193. 47. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 199. 48. سوره نجم، آيه 8. 49. مكارم شيرازى، ناصر، ج 22، پيشين، ص 491. 50. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 94. 51. سوره ص، آيه 82. 52. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 86. 53. سوره اعراف، آيه 12، سوره ص، آيه 76. 54. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 248. 55. سوره علق، آيه 7 و 6. 56. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 70. 57. سوره انفطار، آيه 6. 58. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 74. 59. شيخ طبرسى، مجمع البيان فى تفسير القرآن، ج 10، بيروت، دارالمعرفة، بى تا، ص 682. 60. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 233. 61. سوره يوسف، آيه 53. 62. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 244. 63. سوره انعام، آيه 37. 64. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 201. 65. سوره اسراء، آيه 44. 66. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 211. 67. سوره انبياء، آيه 33. 68. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 212. 69. سوره فتح، آيات 7 و 4. 70. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 115. 71. سوره اسراء، آيه 62. 72. همان. 73. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 180. 74. سوره حديد، آيه 20. 75. علامه طباطبايى، سيد محمد حسين، الميزان فى تفسير القرآن، ج 19، ترجمه سيد محمد باقر موسوى، بنياد علمى و فكرى علامه طباطبايى، اول 1363، ص 339. 76. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 40. 77. همان، ص 214. 78. علّامه طباطبايى، ج 19، پيشين، ص 339. 79. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 232. 80. سوره آل عمران، آيه 14. 81. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 72. 82. سوره انعام، آيه 70. 83. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 308. 84. سوره بقره، آيه 201. 85. همان. 86. همان، آيه 212. 87. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 46. 88. جوادى آملى، عبداللّه، تفسير موضوعى قرآن مجيد، ج 2، بى جا، نشر فرهنگى رجا، دوم 1363، ص 583 و 582. 89. سوره انبياء، آيه 16. 90. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 60. 91. سوره نمل، آيه 40. 92. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 230. 93. سوره يس، آيه 27. 94. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 288. 95. سوره عبس، آيه 16 و 15. 96. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 129. 97. سوره عبس، آيات 14 – 12. 98. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 88. 99. سوره ابراهيم، آيه 1. 100. سوره نور، آيه 35. 101. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 241. 102. همان، ص 61. 103. سوره آل عمران، ص 37. 104. سوره اسراء، آيه 1. 105. سوره نجم، آيه 9 – 7. 106. جوادى آملى، عبداللّه، تفسير موضوعى قرآن مجيد، ج 2، ص 673. 107. سوره بقره، آيه 30. 108. امام خمينى، صحيفه امام،ج 6، پيشين، ص 453. 109. سوره حجرات، آيه 13. 110. امام خمينى، صحيفه امام،ج 6، پيشين، ص 314. 111. امام خمينى، صحيفه امام،ج 10، پيشين، ص 291. 112. امام خمينى، ديوان امام، پيشين، ص 289.

«از صدر اسلام به بعد پيوسته هرگونه حركتى از مسجد سرچشمه گرفته است. اين مسجد بوده است كه نيروى متحد، ضد كفّار و مشرك را پديد آورد.» «امام خمينى»
پايگاه عبادى سياسى
تجسّم خارجى يا مهم‏ترين پديده جغرافيايى در اسلام به شكل مسجد تجلّى مى‏نمايد. خداوند آن مسجدى را كه از روز نخست بر پايه تقوا بنا نهاده شده، شايسته‏تر مى‏داند. لمسجدٌ اسّس على التقوى من اوّل يوم؛(1) طبرسى در تفسيرش مى‏گويد مراد اين آيه هر مسجدى است كه برپايه طاعت الهى و نيّت خالصانه برپا گردد. البته وى قول‏هاى ديگرى را هم يادآورى مى‏كند و مى‏افزايد امكان دارد مسجد قبا و يا مسجدالنّبى باشد،(2) علامه طباطبايى تأكيد مى‏نمايد اين آيه به مسجد قبا نظر دارد و بين اين مسجد و مسجد ضرار مقايسه‏اى صورت گرفته است.(3)
بنابراين آنان كه انگيزه‏اى غير از پرهيزگارى و يكتاپرستى دارند نمى‏توانند به احداث مسجد همّت گمارند و قرآن افرادى را كه مسجدى براى زيان رسانيدن به مسلمين، تقويت كفر و تفرقه افكنى ميان مؤمنان ساختند محكوم مى‏كند. فرمان وحى از اين مكان كه به مسجد ضرار موسوم گرديد پرده برداشت و اهداف شوم بانيان آن را روشن نمود و به پيامبراكرم(ص) فرمان داد كه در آن نماز نخواند و نيز هرگونه فعاليتى در آن ممنوع است.(4) پيامبر فرمانى صادر كرد تا بر اساس آن اين مسجد را تخريب نموده و به آتش كشند و به زباله‏دانى تبديل كنند.
پس اغراض سياسى منفى كه از نقشه‏ها و توطئه‏هاى دشمنان اسلام حكايت دارد مى‏تواند در لباس زهد و تقوا و حربه مذهب آشكار گردد و از اين رهگذر به مسلمين ضربه بزند و با احداث مسجد مردم را بفريبد و بايد مراقب اين نيرنگ‏هاى خطرناك بود.
همچنين قرآن اجازه نداده است مشركان در حالى كه به كفر خويش گواهى مى‏دهند مساجد خدا را آباد كنند، اين گونه اشخاص اعمالى خراب دارند و در آتش دوزخ جاويدان هستند.(5)
و در آيه‏اى ديگر به كسانى اجازه داده شده كه مساجد را آباد و تعمير كنند كه به خدا و روز قيامت ايمان آورده و از خدا مى‏ترسند و نماز را اقامه نموده و زكات مى‏دهند.(6)
قرآن كسانى را كه مردم را باز مى‏دارند كه در مساجد نام خدا يادآورى شود و در خرابى اين اماكن مى‏كوشند مصداقى از ستم كارترين افراد دانسته است.(7) امام صادق(ع) خطاب به يكى از ياران خويش به نام يونس بن يعقوب مى‏فرمايد: ستمگران را حتى در ساختن مسجد نيز يارى مكن.(8) زيرا هرگاه آنان بخواهند از اين مكان پوششى براى ستم خويش بسازند يارى رسانيدن به آنان در راستاى تقويت بيدادگرى است نه احياى مسجد، پس مسجد مى‏تواند در گسترش عدالت اجتماعى نقش سازنده و مثبتى داشته باشد.
رسول اكرم(ص) در ربيع الاول سال سيزدهم بعثت مكه را به قصد يثرب(مدينه) ترك نمود، آن حضرت بعد از پيمودن حدود 400 كيلومتر در دوشنبه 12 ربيع الاول به دهكده قبا رسيد كه در دو فرسخى مدينه قرار داشت، پيامبر در اين آبادى شالوده مسجدى را ريخت كه قبا نام گرفت، خاتم رسولان اين مساجد را براى بنى عمروبن عوف بنا نهاد، آن حضرت به اين مسجد توجه ويژه‏اى داشت و هر شنبه با پاى پياده يا سواره از مدينه به قبا مى‏آمد تا در آن نماز بگزارد، اين همان مسجدى است كه قرآن به عنوان اولين مكان عبادى مسلمانان بدان اشاره دارد و فضيلت نمازگزارى در آن طى رواياتى مورد توجه پيامبر و ائمه هدى قرار گرفته است.(9) پيامبر در مدينه نيز مسجدى را بنيان نهاد كه تنها در آن نماز اقامه نمى‏گرديد بلكه مركز فعاليت‏هاى فرهنگى و تبليغى و سياسى مسلمانان تلقى گرديد، از بدو استقرار رسول خدا(ص) در مدينه كه مسجد به منزله پايگاه اساسى تمامى فعاليت‏هاى عبادى و سياسى مسلمين قرار گرفت، يكى از مهم‏ترين كاركردهاى آن حركت و جهاد بود، مقدمات فكرى و اجتماعى اكثر غزوات در مسجد تدارك مى‏شد و حضرت محمّد(ص) با بيان شيواى خود مسلمانان را در اين مكان براى جهاد با كفّار و مشركان بسيج مى‏نمودند. به يمن امنيتى كه در اين پايگاه توحيد و عبادت وجود داشت مردم براى گره‏گشايى امور اجتماعى به حضرتش مراجعه مى‏كردند و مشكلات جامعه را بر طرف مى‏نمودند. در جوار مسجد صفه‏اى براى بينوايان و مهاجران تهيدست ساخته شد تا در آنجا بسر ببرند، همين مسايل حكايت از آن داشت كه در اسلام ايمان از مسايل اجتماعى و سياسى جدا نيست و صرفاً يك آيين مذهبى معنوى نمى‏باشد بلكه با زندگى فردى و جمعى سر و كار دارد و ضمن آن كه همه را به تقوا و پارسايى فرا مى‏خواند از تدابير در امور سياسى و اصلاح اوضاع اجتماعى غفلت ندارد.(10)
امام خمينى در اين باره گفته است: «در صدر اسلام از همين مسجدها، جيش‏ها، ارتش‏ها، راه مى‏افتاده، مركز تبليغ احكام سياسى اسلام بوده، هر وقت يك گرفتارى پيدا مى‏شد صدا مى‏كردند كه «الصلوة بالجماعة» اجتماع مى‏كردند، آن گرفتارى را طرح مى‏كردند.»(11) مسجد كانون حماسه‏
بنابراين مسجد در ضمن اين كه مركز عبادت و تربيت معنوى است، كانونى براى مقاومت در برابر استبداد و سلطه گران وقواى استكبار مى‏باشد و بر همين مبنا تمامى فريادها، خروش‏ها و نهضت اسلامى بطور مستقيم و غير مستقيم از مساجد سرچشمه مى‏گرفت و روى همين جهت مسجد در تاريخ پرفراز و نشيب اسلام و خصوص تشيع بزرگ‏ترين پايگاه تجمّع مردم و از سويى مهم‏ترين خار چشم حكومت‏هاى ظالم و جفا پيشه بوده است و همواره آنان در صدد بوده‏اند با شيوه‏هاى گوناگون اماكن را به تعطيلى بكشانند امّا چون مستقيماً در برابر شور و احساسات، اراده قوى وايمان استوار مردم قرار مى‏گرفتند اين جسارت و توان را در خود نمى‏ديدند كه علنى در برابر افراد مسلمان بايستند و از طرق ديگرى وارد مى‏شدند و از آن جمله در چهره قداست و مذهب در مى‏آمدند و مسجد را تحت پوشش و استيلاى خود در مى‏آوردند البته مردم پس از چندى به اين تزوير پى مى‏بردند و با چنين حاكمانى به مخالفت بر مى‏خاستند و يا از شركت در مسجدى كه تحت سلطه زورمداران بود اجتناب مى‏نمودند و اگر امكان و اقتدارى را بدست مى‏آوردند اين مكان مبارك و مقدّس را از سلطه آنان مى‏رهانيدند.
در طول تاريخ، تمامى قيام‏ها از سرچشمه مسجد جرعه نوش بودند و فرياد بيدار باش و حركت عمومى از بالاى منابر سر داده مى‏شد و مردم بعد از سخنرانى‏هاى آتشين، روشنگر و كوبنده كه توسط گويندگان متعهد و مسؤول ايراد مى‏گرديد به كوچه‏ها و معابر مى‏ريختند و در برابر حكومت‏هاى ظلم پيشه به نبرد مى‏پرداختند و يا مرگى با عزت را پذيرا مى‏شدند يا بر تباهى‏ها غلبه مى‏يافتند، با اين وصف مى‏توان گفت مسلمانان عظمت و اُبُهت معنوى و سياسى خود را بايد مرهون مساجد بدانند و اين سنگرهاى تسخيرناپذير بودند كه بزرگ‏ترين نقش را در اين راستا ايفا كردند و بزرگ‏ترين سد در برابر هر جريان ضد ارزشى بوده و مى‏باشند. مسجد كوفه‏
كوفه كه در آغاز براى استقرار رزمندگان اسلام بوجود آمد بر كانون مركزى مسجد شكل گرفت و نخستين محل آن كه جزو مساجد چهارگانه به شمار مى‏رود مسجد بود، اين مكان مدتى محل تفسير آيات قرآن، بيان سنت رسول خدا(ص) و عرضه معارف اسلام و پايگاه ارشادها و هدايت‏ها و خروش‏هاى حضرت على(ع) بوده است، در همين مسجد آن حضرت از دو چهرگان و مؤمنان سست ايمان گلايه مى‏كند و زمينه حركت و مبارزه با پيمان شكنان (ناكثين)، و ستم پيشگان(قاسطين) و آشوب طلبان(مارقين) را فراهم آورد و سرانجام در محراب همين مسجد در سپيده دم نوزدهم رمضان سال چهلم هجرى به شهادت رسيد.(12)
در مسجد كوفه امام حسن مجتبى(ع) ضمن خطابه‏اى تاريخى از اهل بيت و حق مسلم آنان در خلافت سخن گفت و چون احساس نمود معاويه دست به عصيان زده و افرادى را براى اخلال گرى تقويت مى‏كند در پاسخ به اين ستيزه جويى مؤمنان را بسيج نمود تا با معاويه به نبرد برخيزند امّا به دليل شرايطى كه در سپاه خود مى‏ديد و تبليغات منفى امويان و نفوذ خوارج و وابستگان دشمنان در ميان نيروهاى مردمى، امام جنگ را ترك نمود و به صلح روى آورد، طرفين در مسجد كوفه اجتماع كردند و امام با بزرگوارى و متانت خاصى بر منبر مسجد قرار گرفت در بخشى از بيانات خويش فرمود: معاويه چنين وانمود كرده كه او را شايسته خلافت ديده‏ام ولى او دروغ مى‏گويد، بر اساس قرآن و قضاوت رسول اكرم(ص) ما از همه كس به حكومت اولى‏تريم.(13)
مختاربن ابو عبيده ثقفى براى مجازات جنايتكاران اموى كه در كربلا شرارت كرده و كارنامه‏اى ننگين از خود به جاى نهاده بودند، در كوفه قيام كرد، مركز خيزش وى مسجد جامع اين شهر است، او پس از مسلط شدن بر اوضاع شهر، در مسجد مذكور براى مردم خطبه‏اى حماسى خواند. سپس مراسم بيعت با وى با شور و هيجان وصف‏ناپذيرى آغاز شد.(14) جامع دمشق‏
يكى از مهم‏ترين حوادث دردناك تاريخ اسلام، حكومت جابرانه امويان مى‏باشد، معاويه به عنوان بنيان گذار اين سلسله ملعون از سال 41 تا 60 هجرى بر سرزمين شام حكومت كرد ولى عامل دوام سلطه‏اش، سياست بازى و دوروئى است و ماهيت شرك و ستم را در پرده‏اى از ريا و تزوير مخفى كرد و تنها پايگاه تبليغات مسموم وى در جهت انحراف افكار مردم از مسير صحيح اسلام و مشحون نمودن اذهان از ياوه سرايى‏ها و تهمت بر عليه عزيزترين بندگان خدا، مسجد جامع دمشق، بود، بعد از وى فرزند فاسدش همانند او از اين مكان مقدس استفاده سوء كرد و آن را بهترين جايگاه قدرت پوشالى خود مى‏دانست و براى قراردادن پوششى بر جنايات و مفاسد خويش هر صبح و شام به مسجد مى‏آمد و به عنوان نماز جماعت و سخنرانى از آن استفاده مى‏نمود امّا حادثه‏اى به وقوع پيوست كه سيماى كريه او را افشا ساخت، امام سجاد(ع) و عدّه‏اى از بازماندگان حادثه نينوا بعد از حماسه عاشورا، به عنوان اسارت به شام انتقال يافته و در خرابه‏اى اسكان داده شدند، روزى يزيد، امام چهارم را به اين مسجد فرا خواند و درحضور آن امام همام از خطيب مزدورى خواست بر فراز منبر رود و از فضايل بنى اميه و معايب دشمنان اين خاندان سخن بگويد، آن خطيب چنين كرد و چندان كه توانست در مدح آل ابوسفيان و عليه آل ابى طالب مطالبى بر زبان جارى نمود، امام زين العابدين(ع) چون اين سخنان ياوه و باطل را شنيد، روى به آن سخنران نمود و فرمود: واى بر تو، رضايت مخلوق را بر خشم خداوند برترى دادى، پس جايگاهت در آتش است، آنگاه از يزيد خواست تا اجازه دهد وى بر منبر مسجد رفته و مطالبى بگويد كه مايه خشنودى خداوند و ثواب براى حاضران در مسجد باشد. يزيد در آغاز نپذيرفت ولى با اصرار مردم قبول كرد و با كراهت اجازه داد امام به منبر برود. حضرت على بن الحسين(ع) طى بياناتى شيوا و جالب از فضايل اهل بيت سخن گفت و از حماسه كربلا و جنايت شقاوت پيشه‏گان اموى در كربلا گزارشى ارائه داد و با سخنان حماسى و روشنگر خويش مسجد را يكپارچه تبديل به فرياد، گريه و شور و هيجان نمود و ماهيت فساد و تباهكارى نظام استبدادى و اختناق اموى را رسوا ساخت و پايه‏هاى لرزان آن را رو به ويرانى نهاد. يزيد كه از اين افشاگرى سخت هراسناك و بيمناك گرديد به فكر چاره‏اى افتاد و مؤذن را فرمان داد اذان بگويد تا از اين راه جلو سخنان امام را بگيرد ولى حضرت سجّاد از اين سرود زيباى توحيد هم بهترين استفاده را نمود و عباراتى از آن را براى هدايت مردم به سوى حقايق ناب و حاكميت عدالت اسلامى بكار گرفت.(15) قيام‏هاى علويان‏
ازحوادث مهم سياسى در ايّام امامت امام صادق(ع) قيام زيدبن على در كوفه است، حركتى كه وى آغاز كرد نشان از نفوذ علويان در ميان مردمان عراق دارد، او با بهره‏مندى از چشمه پر فيض پدر يعنى امام سجاد(ع) ضمن آن كه به فضايل و معارفى آراسته گرديد خود را براى خيزشى عليه هشام بن عبدالملك، خليفه وقت اموى، مهيّا نمود، وقتى وى به كوفه آمد شيعيان و علاقه‏مندان به خاندان عترت در مسجد جامع كوفه گروه گروه نزدش مى‏آمدند و با زيد بيعت مى‏كردند، چون زمان قيام نزديك گرديد، زيد به ياران و هواداران وعده داد در چهارشنبه اول صفر سال 122 هجرى خروج خواهد نمود ولى وقتى خبر مذبور به گوش والى وقت كوفه يوسف بن عمر، رسيد، بيعت كنندگان با زيد را در مسجد تحت فشار سختى قرار داد و صرفاً از ميان 15000 نفر حامى زيد، 300 نفر موفق شدند به وى بپيوندند. در اين ميان نضربن خذيمه كه از ياران نزديك زيد بود، به او گفت: مردم را در مسجد حبس كرده‏اند، ما را به سوى ايشان ببر، زيد چنين كرد، اصحابش وقتى به مسجد رسيدند پرچم‏هاى خود را از بالاى درب‏ها داخل مسجد مى‏نمودند و مى‏گفتند اى اهل مسجد بيرون آييد و به ما ملحق شويد امّا از آن سوى سپاه اموى بر اين حاميان سنگ پرتاب مى‏كردند و نبردى سخت بين دو طرف در گرفت و باران تير به سوى مبارزان باريد و گرچه آنان فداكارانه مقاومت كردند ولى قيام با شهادت زيد به پايان رسيد، برخى از مورخان گفته‏اند، عدّه‏اى از كوفيان دعوت زيد را ناديده گرفتند و ماندن در حبس و گرفتار شدن در محاصره دشمن را بر پيوستن به فرزند امام چهارم ترجيح دادند.(16)
در عصر امام كاظم(ع) يكى از نوادگان امام حسن مجتبى(ع) به نام حسين بن على بن حسن كه شخصيتى ممتاز و مسلمانى راستين بود در هشتم ذيحجه سال 169 ه. در زمان خلافت هادى عباسى بر ضد حكومت ستمگر وقت قيامى را در سرزمين فخ، حوالى شهر مكه، سامان داد اين خروش مقدّس از مسجد اعلام و آغاز شد و روزهاى او.ّل انقلاب، مسجد مركز جنب و جوش و هيجان‏هاى مردم بود و در اين مكان، ستاد فرماندهى نهضت تشكيل گرديد، رهبرى قيام همراه با جمعى از شيعيان و علويان وارد مسجدالنبى گرديد و در حالى كه لباس و عمامه سپيدى پوشيده و شمشيرى برهنه در دست داشت بر فراز منبر رفت و انگيزه نهضت و علل آن را بطور اختصار بيان داشت. در آن سال جمعيت قابل توجهى براى زيارت بارگاه نبى‏اكرم به مدينه آمده بودند و در روز انقلاب و طى مراسم بيعت، در مسجد حضور داشتند به طورى كه مسجد از افراد پر شده بود، پس از انجام اين مراسم، نيروهاى مبارز در اين مكان گرد آمدند و مسلّح و آماده دفاع و منتظر واكنش دشمن گرديدند، سرانجام پاسبان‏هاى مدينه كه خالد بربرى فرماندهى آنان را عهده دار بود به استعداد 200 نفر به سوى مقرّ فرماندهى انقلاب يعنى مسجد يورش بردند و بدين گونه درگيرى آغاز شد امّا طرفداران حسين گروههاى مهاجم را عقب زده و از مسجد بيرون راندند و موفق گرديدند فرماندارى مدينه را تصرف كنند و در روز سوم قيام، شهر كاملاً در تصرف قواى قيام فخ بود، سپاه فاتح از مدينه به سوى وادى فخ رسيدند و در آنجا نيرويى اندك با انبوه نيروهاى ستم با وضعى نابرابر درگير شدند كه منجر به شهادت رهبرى قيام و تعدادى از يارانش گرديد. رهبر قيام گرچه در اين حركت مقدس شكست خورد امّا در ابتداى پيروزى بر مدينه افتخار مى‏كرد او به عنوان ذريه‏اى از رسول خدا، در مسجد النبى و بر روى منبر پيامبر با مردم سخن مى‏گويد و از اين مكان به مبارزه با ظلم و جفا برخاسته است.(17) قيام سربداران‏
تهاجم متوالى مغول به قلمرو جهان اسلام، تعادل سياسى و امنيتى را بر هم زد، با اين وجود بر اثر فروپاشى دستگاه عباسيان توسط اين قوم، برخى فرق شيعه بال و پر گرفتند و رشد كردند، در اين ميان با تلاش‏هاى بى وقفه خواجه نصير طوسى و ابن مطهر حلّى مذهب شيعه اثنى عشرى به حيات فكرى و ارزشى خود ادامه داد و موفق گرديد راه را براى پيروزى‏هاى آينده هموار سازد شيخ خليفه روحانى شيعه و انسانى پرهيزگار كه از اهالى مازندران بود به سرزمين خراسان مهاجرت نمود و در مسجد جامع سبزوار به وعظ و خطابه و ارشاد مردم پرداخت سخنان اين دانشور عارف عدّه كثيرى‏را به سوى او جذب كرد و بسيارى از مردم پيروش شدند. بدين ترتيب آوازه شهرتش در اطراف و اكناف پيچيد و صاحبان قدرت را به هراس افكند و عدّه‏اى كه از راه سالوس و ريا بر مردم سلطه داشتند با افشاگرى‏هاى او، منافع خود را در خطر ديدند، از اين رو حاكمان وقت در دو بعد سياسى و عقيدتى بر عليه وى به مبارزه برخاستند ولى شيخ خليفه به عنوان دانشورى عارف، با توجه به فضاى سياسى جديدى كه براى علماى شيعه پديد آمده بود به كار خود ادامه داد، برخى علماى وابسته به دربار فتوايى صادر كردند با اين مضمون كه شخصى در مسجد ساكن است و از دنيا حديث مى‏گويد و چنين كسى واجب القتل است،سپس صورت فتوى را براى سلطان ابوسعيد فرستادند تا متن آن را تأييد كند ولى وى امتناع كرد و گفت: من دست به خون اين فرد نمى‏آلايم. لكن معاندان بعد از نقشه‏هاى زيادى كه به اجرا در آوردند به هدف خويش رسيده و اين عالم شيعى را شهيد نمودند، شيخ حسن جورى، شاگردش راه او را ادامه داد و از پايگاه مسجد براى ستيز با ستم، قيام سربداران را رهبرى نمود. پيروانش غالباً كسبه عادى بودند حركت سياسى اين روحانى شيعى در آغاز از موضع مسجد حالت مخفيانه داشت و بعدها وقتى مبارزه آغاز گرديد صورت علنى به خود گرفت، تاريخ آغاز قيام سال 736ه.ق مى‏باشد آنان در اندك مدتى قواى كمكى علاء الدين محمد وزير را درهم شكستند و پيروزى از آن سربداران شد و پس از حملات و جنگ و گريزهاى متوالى، شهر سبزوار را تسخير كردند و آن جا را پايگاه عملياتى خود كردند. اميرعبدالرزاق از افراد شجاع سربدار پس از اين فتح در سال 737ه.ق در مسجد سبزوار خطبه به نام خود خواند و اعلام استقلال كرد، در اين حال شيخ حسن در خلال اقداماتى كه دشمنانش عليه او انجام دادند، توسط ارغون شاه،دستگير و در قلعه طاق يارز محبوس گشت، زمانى كه امير وجيه‏الدّين مسعود بعد از قتل برادر(عبدالرزاق)، روى كار آمد تصميم گرفت شيخ حسن را از حبس برهاند، استخلاص اين روحانى عملى گرديد و او از زندان به سبزوار آمد و رهبرى مذهبى حركت سبزوار را همچون گذشته عهده دار گشت. امير مسعود با كمك شيخ حسن و پيروانش لشكر ارغون شاه را پراكنده ساخت و سيطره سربداران را تا نقاط دور دست كشانيد.(18)
آنچه كه قيام سربداران را ممتاز و برجسته مى‏نمايد اين است كه درون مايه‏اش مذهبى و شيعى بود و مركز شكل‏گيرى فكرى و سياسى آن مسجد مى‏باشد.
در جنبش سربداران سمرقند نيز مذهب، نقش اصلى را ايفا مى‏كند، رهبر آن مولانا زاده سمرقندى رهبرى مقاومت مردم اين سامان را در برابر مهاجمين مغول به عهده گرفت، قبل از شروع قيام مردم از اقشار گوناگون در مسجد جامع شهر گردآمدند تا در اين خصوص به مشورت بپردازند. مولانازاده تيرانداز و دلير در حالى كه شمشير حمايل كرده، آرام آرام بر بالاى منبر مسجد آمد و پس از سلام بر حاضران آواز برآورد كه امروز كفّار به قصد تخريب قلمرو مسلمانان و كشتار آنان پرداخته است، در اين مورد نبايد كوتاهى كنيد، روز قيامت از شما مى‏پرسند كه چرا با وجود توانايى خاموش مانديد، جهاد و دفع اذيت از خود كردن و غم صلاح مسلمين خوردن همچون اداى نمازهاى پنج‏گانه و روزه ماه رمضان فرض است. در اين زمان از ميان تمامى شماها كه در اين خانه خدا حاضر شده‏ايد، كداميك به اين امر خطير قيام مى‏نمائيد؟ هرچه در دل داريد بگوئيد و رضا مدهيد كه كار دين عقب بماند. گرايش مردمى كه در مسجد جامع شهرگرد آمده‏اند نسبت به مواعظ و هشدارهاى مولانا متفاوت است، خواص مرفّه از اين كه خود را براى هدفى والا به خطر بياندازند شانه خالى مى‏كنند ولى عموم مردم كه رنج ديده و بلا خورده‏اند براى حفظ دين و صيانت از قلمرو مسلمانان آماده جان‏فشانى هستند، ناگهان مولانا تيغ از نيام بركشيد و بر گردن خود نهاد و روى به مردم كرد و گفت: من آماده فداكارى هستم و اين وظيفه بزرگ را پذيرا گرديدم، شما چه مى‏گوئيد؟ اين چنين بود كه رهبرى قيام را در برابر مغولان پذيرا گشت و قدرتش در اين حركت به حدى بود كه اهالى به اشاره‏اش آماده هرگونه ايثارى بودند. آنان پس از مقدمات و تداركات لازم بر شهر مسلط شدند و چون دشمن مغرور وارد سمرقند گرديد با تيرباران وسنگ ريزان مردم مواجه شد و كارشان به فرار انجاميد، پس از آن، سربداران سمرقند حدود شش سال و هفت ماه از پاييز سال 766 ه.ق تا بهار سال 767 ه.ق به طور مستقل بر اين ناحيه حكومت كردند اما پس از اين مدت با حيله و نيرنگ تاتاران مغول قتل عام شدند و مولانا سمرقندى به دليل نفوذ عميق مذهبى از مرگ رهايى يافت.(19)
در اين قيام، انگيزه اصلى همچنان مذهب است و اين عامل از لابلاى سخنان مولانا در مسجد جامع كاملاً مشهود است، كانون شكل‏گيرى نيز مقدس‏ترين مكان سمرقند يعنى مسجد جامع است. خشم مقدس‏
ميرزا مسيح مجتهد استرآبادى متوفى به سال 1263 ه.ق از فقهاى قرن سيزدهم و شاگرد ميرزاى قمى مى‏باشد كه در تهران به بحث و درس و تربيت شاگردان مشغول بود، هنگامى كه وى در مسجد جامع تهران پرتوافشانى مى‏كرد، بر اثر بى كفايتى شاهان قاجار و زورگويى‏هاى روس معاهده‏هاى ننگينى تحت عناوين تركمان چاى و گلستان به ايران تحميل گرديد. گريبايدوف روسى كه فردى متكبّر و جاه طلب بود در پنج رجب 1244 ه.ق براى اجراى يكى از بندهاى قرارداد ايران و روس از جمله استرداد اسرا و دريافت غرامت به ايران آمد و خواست از راه تفرعن و تحقير و توهين مردم كار خود را سريع‏تر انجام دهد. او به بهانه جستجوى گرجيان و روس‏هاى پناهنده به حريم خانه‏هاى مسلمانان تجاوز كرد و در پى تعقيب زنان گرجى برآمد در حالى كه بسيارى از آنان از زمان آغامحمدخان قاجار مسلمان و شيعه شده و به عقد ازدواج مردمان مسلمان ايران درآمده و صاحب فرزند بودند. گريبايدوف اين بانوان را با تهديد و ارعاب و ضرب و جرح به سفارت روس انتقال داد و در اين مكان نيز با آنان بناى بد رفتارى نهاد، زنان كه با تقاضاى وى و همراهانش مخالف بودند به وسيله ذكر و دعا خواندن قرآن به صورت دسته جمعى تنفّر خويش را از سفير و ديگر كارگزاران روس اعلام كرده و فرياد استغاثه خود را به گوش علماى تهران رسانيدند، ضمن آن كه مجتهدان شهر وظيفه خود ديدند تا از حريم ارزش‏ها و شرافت دينى حمايت كنند، مردم نيز به آنان مراجعه و تقاضاى اقدام فورى و مؤثّرى نمودند. طبيعى بود كه مردم به سراغ مجتهد برگزيده‏اى مى‏روند كه در سنگر مسجد جامع به تنوير افكار عمومى مى‏پردازد و او كسى جز ميرزا مسيح مجتهد نبود، سرانجام روز حادثه فرا رسيد و مردم مسلمان تهران با هدايت علماء و فتواى ميرزا مسيح در روز ششم شعبان 1244ه.ق در مسجد جامع تهران اجتماع كردند و از اين كانون توحيد و تقوا به سوى لانه فسادى كه گريبايدوف ايجاد كرده بود روانه شدند تا حكم اسلام را مبتنى بر آزاد نمودن زنان مسلمان از دست متجاوزان روس، به اجرا در آورند، جمعيت وقتى به درب سفارت رسيدند ضمن كنترل خشم و هيجان خويش، خواسته برحق و منطقى خود را مطرح كردند ولى گريبايدوف به جاى بُردبارى در مقابل مسلمانان، دستور تيراندازى داد و نوجوان 14 ساله‏اى را كه جلو جمعيت بود، به شهادت رسانيد، مردم پيكر وى را به مسجدى در آن حوالى آورده و بر سر جنازه‏اش به سوگوارى پرداختند و براى گرفتن انتقام با هجوم دسته جمعى وارد سفارت گرديدند و با افراد آن درگير شدند و بر اثر آن 38 نفر از ساكنان سفارت از جمله گريبايدوف و 80 نفر از مردم كشته شدند. دولت روسيه از راه تهديد، از دولت ايران خواست تا رهبر قيام را تبعيد كند اما وقتى خبر مزبور به آگاهى مردم رسيد، آنان با تظاهرات وسيعى اعتراض خود را با اين برنامه اعلام كردند، پس از سركوبى اهالى تهران در هشتم صفر 1245 ه.ق ميرزا مسيح را به مسجد شاه (امام خمينى كنونى) آوردند و وى را مجبور كردند تهران را به مقصد عتبات عاليات ترك كند.(20) قيام گوهرشاد
هم زمان با اجبارى شدن كلاه بين المللى(شاپو) زمزمه‏هاى حجاب زدايى از سوى رژيم رضاخان بلند مى‏شود و نطق هايى جهت آماده سازى اذهان عمومى ايراد مى‏گردد اما بر خلاف پيش بينى تئوريسين‏هاى و ابسته به استعمار و پس از جنگ‏هاى روانى شديد كه عليه روحانيت ترتيب دادند، علماى مشهد با شنيدن اين زمزمه‏ها و گفتار دولتى‏ها، بطور مخفى جلساتى برگزار مى‏كنند، در يكى از اين نشست‏ها پيشنهاد مى‏شود كه آيةالله حاج آقا حسين قمى به تهران برود و مستقيماً با رضا شاه مذاكره كند، اما حاج آقا حسين قمى در باغ سراج الملك شهر رى بازداشت و ممنوع الملاقات مى‏گردد. از آن سوى مسجد گوهرشاد مشهد چند روزى است كه محل اجتماع و سخنرانى عليه كشف حجاب است و با بازداشت اين روحانى برجسته اجتماعات مزبور هر لحظه وسيع‏تر و اعتراضات گسترده مى‏شود و سخنرانان در مسجد گوهرشاد با كلامى آتشين‏تر به افشاگرى مى‏پردازند. گردهمايى فزاينده مردم در مسجد مزبور همراه با سخنرانى‏هاى روحانيون بيدار، مى‏رود تا پايه‏هاى نظام سلطه استعمارى را در هم بريزد، اما صبح روز جمعه 10 ربيع الثانى 1354 ه.ق (20تير 1314ه.ش) قزاقان مستقر در مشهد براى متفرق ساختن مردم وارد عمل مى‏شوند و برروى آنان آتش مى‏گشايند و يك صد نفر را كشته و زخمى مى‏كنند ولى اهالى مشهد و حومه متفرق نمى‏گردند و مقاومت مى‏نمايند مهاجمين مسلح كه دستورى براى ادامه جنايت از مركز يا فرمانده خود دريافت نكرده بودند از برابر مردم عقب نشينى مى‏كنند. پس از اين يورش مردم اطراف مشهد با ابزارهاى كشاورزى و بنايى به سوى مسجد سرازير مى‏گردند و مسجد لبريز از جمعيت معترض مى‏شود، غذاى مورد نياز افراد متحصّن در مسجد از بيرون توسط حاميان قيام تأمين مى‏گردد. زنان خواستار شركت در خيزش گوهرشاد هستند و مسجد پيرزن كه در ميان مسجد گوهر شاد است با زدن چادرى براى بانوان شجاع و دلير مهيا مى‏شود. روز شنبه 11 ربيع الثانى 1354 ه.ق برابر 21 تير 1314 مسجد ديگر جاى سوزن انداختن نبود، شعارهايى ضد سلطنت وكلاه بين المللى و ضد حجاب زدايى داده مى‏شود، مردم يكپارچه در مسجد سرود مقاومت سر مى‏دهند، عوامل رژيم نگرانى خود را به مركز خبر مى‏دهند اما رضاخان دستور مى‏دهد اجتماع كنندگان در مسجد را به شدت سركوب نمايند. سران قشون و شهربانى قواى خود را هماهنگ مى‏كنند، قزاقان در اطراف مسجد مستقر مى‏گردند، اسدى نايب التوليه كه ازكشتار خونين در آينده‏اى نزديك اطلاع دارد و نيز مى‏داند عده‏اى مجتهد بر جسته در مسجد هستند به بهانه مذاكره آنان را از مسجد خارج مى‏نمايد. پاسى از نيمه‏هاى شب 12ربيع الثانى گذشته بود كه صداى غرّش مسلسل‏هاى قزاقان خراسان را به لرزه افكند و صداى شيپور جنگ از همه طرف بلند شد، گروهى از دژخيمان اسلحه بدست، به داخل مسجد رفتند و عده زيادى را كشتند و به هيچ كس رحم نكردند، وقتى سپيده سر زد نه صداى گلوله‏اى بود و نه ذكر فرياد معترضان از مسجد شنيده مى‏شد و قزاقان با كشتن بيش از دو هزار نفر تا پنج هزار نفر و اسير كردن 1500 تن و بازداشت نمودن عده‏اى از روحانيون موفق شدند قلب مقاومت مسجد گوهرشاد را درهم شكنند و دل استعمار گران را شاد كنند و ارباب خود يعنى رضاخان را راضى نمايند اما آنان نتوانستند آوازه‏هاى استقامت و دفاع از ارزش‏هاى الهى را به بند كشند و كوس رسوايى آنان به صدا در آمد.(21) فرياد اعتراض‏ها در قيام 15 خرداد
به دنبال دستور امام خمينى از اول محرم سال 1382 ه.ق مجامع و محافل كثيرى در سراسر كشور براى روشنگرى و افشاى رژيم وابسته به استكبار پهلوى برگزار شد و در دسته‏هاى سينه زنى و زنجيرزنى شعارهاى انقلابى مطرح گرديد. از جالب‏ترين اين برنامه‏ها تظاهرات روز عاشوراى تهران بود كه از مسجد حاج ابوالفتح واقع در ميدان شاه سابق آغاز گشت در اين حركت، جمعيت به گروههاى متعدد تقسيم شده و نظم و سازماندهى هر گروهى به عهده عده‏اى مجرب گذاشته شده بود و براى جلوگيرى از حمله آشوبگران گماشته دولتى، دو صف زنجيرى طويلى از مسئولين تظاهرات دو سوى جمعيت را محافظت مى‏كرد. هر گروهى شعار مخصوص خود را داشت، جالب اين كه اقشار دانشجويى، روحانى، بازارى، كارگر و دهقان، در اين خشم مقدس حضور داشتند، تصوير امام خمينى و جملاتى از حضرت امام حسين(ع) زينت بخش صفوف عزاداران بود، تظاهر كنندگان صبح روز عاشورا شروع به حركت كردند و ساعت سه بعد از ظهر پس از عبور از مسير رى، بهارستان، مخبرالدوله، دانشگاه، بازار در مسجد شاه (مسجد امام خمينى) به متينگ خود خاتمه دادند اين تظاهرات كه از مسجد آغاز و به مسجد ختم گرديد تبلور عينى اقشار مختلف جامعه خصوص بازاريان و دانشجويان بود كه در حمايت از روحانيت و مخالفت با رژيم پهلوى پاى بر ميدان نهاده بود.(22)
مساجد سيد عزيزالله، شيخ على، امين الدوله و آذربايجانى‏ها نيز به عنوان محل شكل‏گيرى هسته‏هاى مبارزاتى اهميت ويژه‏اى داشتند و مركز ارتباط روحانيان و بازاريان بودند، نقطه عطف اين مبارزات با روى كار آمدن اسدالله علم و اجراى طرح انجمن‏هاى ايالتى و ولايتى آغاز شد و به مبارزه علنى علما، بازاريان و ساير طبقات با رژيم پهلوى مبدّل گشت. به دنبال سخنرانى امام خمينى در خرداد 1342، در مسجد سيد عزيزالله مراسم دعا و نيايش برگزار شد و در پى آن علماى وقت آيات محترم خوانسارى، بهبهانى و تنكابنى در اين مسجد متحصّن شدند، در پى اين اقدام مساجد ديگر نيز وارد عمل شدند و مبارزات مردمى در كشور افزايش يافت و سخنرانى‏هايى در مساجد فوق به تأسى از امام خمينى توسط آية الله خوانسارى و حجج اسلام فلسفى و تنكابنى برگزار شد. به نحوى كه عمال رژيم پهلوى در خرداد 1342 مسجد سيد عزيزالله را كه در چهار سوق بازار تهران قرار داشت تعطيل كردند، با اين وجود شدّت مبارزات مردمى به حدى بود كه اسدالله علم ناچار به لغو تصويب نامه مورد اشاره گرديد. مسجد سيد عزيزالله همچنان جايگاه خود را در مبارزات ضد پهلوى حفظ نمود و در سال‏هاى 1346 تا 1350 ش محل موعظه استاد فلسفى و مركز تجمع مبارزان بود.در ماه رمضان سال 1371ه.ق (1331ش) قرار بود كه حجةاالاسلام فلسفى در مسجد شاه (امام خمينى كنونى) سخنرانى كند اما چون مطالب ايشان به قول عوامل رژيم، تحريك كننده بود، عده‏اى از افراد شهربانى داخل مسجد شدند و اجازه ندادند وى منبر برود و بدين گونه مراسم آن ايام اين مسجد، به تعطيلى كشانيده شد، از آن سوى فرماندارى نظامى تهران در اطلاعيه‏اى كه صادر كرد به وعاظ هشدار داد به هيچ وجه در منابر حق صحبت كردن در اطراف مسايل سياسى را ندارند، امام خمينى كه در زمان تعطيل گرديدن مراسم مسجد شاه در همدان بسر مى‏برد از اين برنامه اظهار نگرانى نمود، علماى قم و تهران و ائمه جماعات برخى شهرستان‏ها هم در بيانيه‏هاى جداگانه‏اى تأثر خويش را از اين بابت اعلام كردند.(23)
اين مسجد در حوادث 15 خرداد 1342 نيز، كانونى مهم به شمار مى‏رفت، به دنبال اعلام مراجع و علما خصوص امام خمينى به برگزارى مراسم و مجالس عزادارى بصورتى پررنگ‏تر در عاشوراى سال 1382 ه.ق، مردم به صورت دسته‏هاى عزادار در خيابان‏هاى تهران ظاهر شدند و با سردادن شعار خمينى خمينى خدا نگه دار تو، ملّت طرفدار تو ،حمايت خويش را از امام و مخالفت خود را با رژيم شاه اعلام كردند، آنان به بازار تهران آمدند و از طريق خيابان مولوى به مسجد شاه (امام) رفتند. در اين تظاهرات يكى از دانشجويان ضمن سخنرانى، پشتيبانى دانشجويان را از نهضت امام خمينى اعلام كرد. ساعت 16 همان روز مردم پس از تظاهرات به مسجد بازگشتندو پس از استماع سخنرانى آيةالله مكارم شيرازى كه در تقبيح اعمال رژيم پهلوى صورت گرفت، در حالى كه شعار خمينى خمينى خدا نگه دار تو بميرد بميرد دشمن خونخوار تو، سر مى‏دادند به سوى ميدان سپه راه افتادند و در اثناى حركت عده كثيرى به آنان ملحق شدند. آنان بعد از تظاهرات در بازار به مسجد حاج ابوالفتح رفتند و در مجلس ماتمى كه روحانيان برگزار كرده بودند، حضور يافتند، در آن جلسه مقرر گرديد تظاهرات روز بعد از مسجد شاه (امام) ادامه يابد.(24)
مسجد شيخ عبدالحسين واقع در بازار تهران است كه به مسجد ترك‏ها يا آذربايجانى‏ها موسوم است اين مكان توسط وصى ميرزاتقى خان امير كبير از ثلث اموال آن مرحوم يعنى شيخ عبدالحسين تهرانى مشهور به شيخ العراقين ساخته شد، اين مسجد نيز مركز فعاليت‏هاى مذهبى و تبليغى و سياسى بود، مرحوم فلسفى در شب عاشوراى سال 1383ه.ق (1342 ش) در اين مكان بحث هايى را آغاز كرد كه گزارش‏هايى از منبرهاى ايشان در اسناد ساواك و شهربانى آمده است، جالب آن كه اسداللّه علم نخست وزير وقت و نصيرى(رئيس ساواك)، برخى امراى ارتش و عده‏اى ساواكى، مستمع سخنان وى بودند، جمعيت به قدرى زياد بود كه فلسفى از طريق پشت بام به مسجد رفت. وى در اين منبر مسجد را كانون جنبش معرفى كرد و از استيضاح دولت عَلَم توسط روحانيت، قدرت علما، جنايات رژيم در مدرسه فيضيه و ايجاد محيط رعب و وحشت در قم سخن گفت، به همين دليل حجةالاسلام فلسفى را دستگير و به زندان شهربانى انتقال دادند.(25)
مسجد جامع بازار به دليل موقعيت سياسى بازار داراى نقش و اهميت خاصى در قيام 15خرداد 1342 و انقلاب اسلامى بوده‏است و از همان آغاز پايگاه مبارزان بود، اسناد شهربانى و ساواك اين موضوع را مورد تأييد قرار مى‏دهد، در اسناد 11خرداد 1342 شهربانى آمده است: پيرو گزارش قبل از مسجد جامع مراقبت به عمل آمد، هفت نفر روضه خواندند، آقاى كامل خراسانى بر منبر رفته و تمام صحبت‏هاى او اشاره به دولت و مردم را بر عليه حكومت تحريك مى‏نمود و گفت چرا خارجيان را به خاك ايران راه داده‏اند، آقاى انصارى قمى بر منبر قرار گرفت و به مردم گفت چرا قيام نمى‏كنيد و چرا از بيگانگان پيروى مى‏نمائيد.(26) مسجد و انقلاب اسلامى
امام خمينى رهبر انقلاب صرف نظر از آن كه جلسات درسى، عبادات و نماز جماعت را در مساجد برگزار مى‏نمود، مسجد را بهترين مكان براى شروع نهضت مى‏دانست. او در مسجد اعظم قم دوم ذى حجه 1383ه.ق (1342ش) اندكى پس از آزادى، در جمع هزاران نفر از علما و فضلاى قم و ساير اقشار به تفصيل آن چه را پس از بازداشت ايشان رخ داده بود و شاه و دستگاه تبليغاتى وى در ايران و خارج شايع ساخته بودند، به باد انتقاد گرفت. آنگاه در اثر انعكاس اين فريادها و بيدارباشى‏هاى روشنگر و حركت آفرين امام، در سراسر كشور خطبا و گويندگان متعهد در اجتماعات گوناگونى كه در مساجد تشكيل مى‏گرديد به پيروى از امام امت به افشاگرى و مخالفت صريح با نظام ستم شاهى پرداختند و تحول عظيمى در افكار و انديشه‏هاى مردم بوجود آوردند كه باعث هراس رژيم پهلوى و اربابانش گرديد.
اين فريادها كه از عمق جان‏ها در پايگاه مقدّس مسجد برخاسته بذر اميد و حركتى بود كه بر دل‏ها پاشيده و با تداوم آن به رشد و نمو و شكوفايى رسيد، امام در نجف اشرف و علما، خطبا و طلّاب در شهرهاى گوناگون و روستاهاى كشور با سخنرانى‏هاى كوبنده بر اين حركت مقدّس تداوم بخشيدند، نوارهاى سخنرانى‏هاى امام و پيام‏هاى معظم له به گونه دقيق و برنامه ريزى شدى در مسجد به مردم رسيد. به همين دليل رژيم در مقام مخالفت و به تعطيلى كشانيدن اين اماكن مقدس بر آمد اما موج حركت چنان قوى بود كه نمى‏توانست آن را از ريشه بركند لذا گاهى گويندگان متعهد را كه برفراز منابر مساجد حقايقى را مطرح مى‏كردند راهى زندان، تبعيد و يا ممنوع المنبر مى‏گردانيد و در مواقعى هم مزدوران رژيم ستم شاهى به مساجد مى‏ريختند و مردم را مورد ضرب و شتم قرار مى‏دادند و زمانى هم درب‏ها را مى‏بستند تا كسى به اين اماكن نيايد.
مسجد هدايت واقع در خيابان اسلامبول تهران پايگاه مهم فرهنگى و سياسى آيت الله سيد محمد طالقانى بود و او در مدت سى سال در اين مكان مبارك نسلى دين دار، دردمند و مبارز تربيت كرد، افراد(27) حاضر در اين مسجد اغلب جوانان و دانشجويان بودند و به قول شهيد مطهرى دالان دانشگاه بود بر اساس گزارش‏هاى ساواك طالقانى در مسجد مزبور به موعظه و تفسير مى‏پردازد و و در جلسات وى حدود 400نفر شركت مى‏كنند، او در بيانات خود پيوسته به اوضاع روز پرداخته و به مقامات عالى رژيم پهلوى حمله مى‏نمايد و اولياى امور را به ايجاد محيط رعب و وحشت و نقض قانون اساسى، آزادى بيان، اختلاس و ارتشا متهم ساخته و حضّار را به قيام عليه وضع كنونى تحريك مى‏كند. چون با وجود تذكرات مكرّرى كه به نامبرده در مورد خوددارى از ادامه اين روش داده شد، مشاراليه به حملات خود ادامه مى‏دهد، عمل وى طبق ماده 79 قانون مجازات عمومى جرم محسوب و در صورت تصويب مراتب به دادستانى ارتش منعكس تا نامبرده تحت تعقيب قرار گيرد.(28)
در گزارش ساواك اين مسجد به عنوان كانون جوانان معرفى شده چرا كه محل فعاليت‏هاى انجمن اسلامى دانشجويان دانشگاه تهران در اين مسجد بود و انجمن اسلامى دانشجويان تهران در سال 1342 سخنرانى‏هاى افشاگرانه خود را عليه انقلاب سفيد در مسجد هدايت برگزار كرد از اين رو شهيد باهنر آن را اولين مركز هدايت جوانان و روشنفكران و شهيد چمران آن را كشتى نجات ناميد بيانات طالقانى در اين مسجد كام حاكمان رژيم پهلوى را تلخ كرد و همواره وى را ممنوع المنبر مى‏نمودند يا روانه زندان و تبعيد مى‏كردند.(29)
شهيد آيةالله مفتح به موازات فعاليت‏هاى علمى و آموزشى بنا به دعوت اهالى مسجد الجواد كه يكى از معدود پايگاههاى عرضه اسلام راستين در آن زمان بود، در اين مكان به ايجاد سخنرانى و جلسات تفسيرى پرداخت و به روشنگرى نسل جوان مبادرت نمود، يادآور مى‏شود در سال 1349 تا 1351 ش برنامه‏هاى تبليغى اين مسجد زير نظر شهيد مطهرى بود.
مفتح در سال 1352 ش براى ايجاد تشكّل بين نيروهاى مؤمن و مبارز و گشودن سنگرى براى ارائه اسلام راستين، امامت مسجد جاويد را پذيرفت و در اين پايگاه يك هسته مقاومت تشكيل داد و در اكثر اوقات از سخنرانان مبارز و متعهد كه در راه نهضت اسلامى گام بر مى‏داشتند دعوت به عمل مى‏آورد تا جوانان و خصوص دانشجويان را متوجه حقايقى ناب بنمايد.
به دليل تبديل شدن مسجد جاويد به سنگرى استوار براى ستيز با طاغوت و استقبال اقشار تحصيل كرده از برنامه هايش و سخنرانى شخصيت هايى چون آيت الله خامنه‏اى و شهيد مطهرى در آن، برنامه‏هاى اين مسجد بيش از 18 ماه ادامه نيافت و در سوم آذر 1353 پس از سخنرانى آيت الله خامنه‏اى ساواك به آن هجوم برد و مسجد جاويد را تعطيل و مفتّح را روانه زندان ساخت. در سال 1355 ش مفتّح امامت مسجدى را در حوالى حسينيه ارشاد پذيرفت كه به مسجد قبا معروف گرديد تا يادآور مسجدى باشد كه در ظلمتكده جاهليت توسط رسول اكرم(ص) بنيان نهاده شد. مفتح در مسجد مزبور در سطحى وسيع‏تر به تشكيل كلاسهاى عقيدتى و سخنرانى‏هاى روشنگرانه دست زد، رژيم كه چنين شور و شوق و تحولى را مى‏ديد، وى را در تنگنايى سخت قرار داد اما او تنها و استوار در برابر فشارهاى سياسى ايستاد واين مسجد چنان مورد استقبال جوانان قرار گرفت كه جمعيت انبوه هنگام سخنرانى‏ها خيابان‏هاى اطراف آن را پر مى‏كرد. در گزارش ساواك نيز از جذب جوانان مذهبى در اين مسجد سخن به ميان آمده و اين كه مسجد قبا به قطب تازه‏اى براى مبارزين تبديل شده و جاى مسجد هدايت را گرفته است.(30)
شهيد دكتر محمد جواد باهنر طى سال‏هاى 1342تا1356 همزمان با استفاده از آموزش و پرورش و مدارس، از مساجد و حسينيه‏ها براى ايجاد تحول فرهنگى و سياسى در جامعه استفاده مى‏نمود. او فعاليت خود را به يك مسجد خاصى محدود نكرد بلكه با مساجدى كه پايگاه مبارزان بود، ارتباط داشت و در چندين مسجد سخنرانى مى‏نمود. مسجد جليلى واقع در خيابان ايرانشهر يكى از مهم‏ترين پايگاههاى مبارزه عليه حكومت پهلوى بود، در اين مسجد اقشارى از بازاريان تا روحانيان و دانشگاهيان در آن شركت مى‏كردند و به تبادل نظر در مسايل سياسى مى‏پرداختند. شخصيت تأثير گذار اين مسجد آيت الله محمد رضا مهدوى كنى بود. باهنر در مواردى در اين مكان به فعاليت و انجام سخنرانى مى‏پرداخت. وى در سخنرانى‏هاى خود در مسجد جليلى به ناهنجارى‏هاى سياسى در جامعه اسلامى پرداخت و سلطه خارجى را از موانع رشد و ترقّى دانست. باهنر به دليل شركت در بحث هايى كه شب‏هاى شنبه هر هفته در اين مسجد تشكيل مى‏گرديد تحت مراقبت و كنترل ساواك قرار گرفت.در مسجد هدايت هم باهنر، از رژيم پهلوى انتقاد شديدى نمود و حكومت شاهنشاهى را زير سؤال برد. باهنر به دليل فعاليت در اين مسجد و نيز مسجد الجواد ممنوع المنبر گرديد.(31) اوج‏گيرى نهضت اسلامى ايران‏
اول آبان 1356 (ذى قعده 1398 ه.ق) خبر تأثرانگيز شهادت حاج سيد مصطفى خمينى موج عظيمى در ميان مردم ايران پديد آورد و برخلاف اختناق شديد، اقشار مختلف مجالس ختم گوناگونى براى تجليل از مقام آن عالم بزرگوار و فرزند رهبر انقلاب ترتيب دادند اولين مجلس ختم از سوى علماى تهران در مسجد جامع اين شهر برگزار شد، سپس در مساجد ديگر تهران، قم و ساير شهرستان‏ها مجالسى بدين مناسبت منعقد گرديد.
مجلس بسيار بزرگ و بى سابقه از طرف حوزه علميه قم در مسجد اعظم اين شهر منعقد گشت كه در اين برنامه علاوه بر شركت گسترده علما، مراجع، فضلاء و طلّاب، جمعيت زيادى كه از شهرستان‏ها آمده بودند، حضور بهم رسانيدند. كثرت حاضران به حدى بود كه تمام شبستان‏ها، حياط مسجد و صحن مطهر حضرت فاطمه معصومه (س) و خيابان‏هاى اطراف مسجد و حرم مطهر مملوّ از جمعيت بود، سخنرانان نيز در افشاى هر چه افزون‏تر چهره استبداد كوشيدند و پايه‏هاى ستم را با بيان واقعيت‏ها، متزلزل نمودند.
مجالس ختم همچنان ادامه داشت تا قيام نوزده دى 1356 در قم بوجود آمد، اربعين شهداى اين قيام از سوى روحانيت متعهد تبريز و مردمان قهرمان اين سامان در مسجد حاج ميرزا يوسف آقا مجتهد تبريز برگزار شد. عده‏اى هم اعلاميه‏هايى را كه بر ديوار مسجد نصب شده بود مطالعه مى‏كردند كه مأموران ساواك با آنان درگير شدند و گروهى از مبارزان به شهادت رسيدند، براى بزرگداشت شهداى تبريز، مردم در شهرهاى ديگر مجالسى برگزار كردند.(32)
در ايام ماه رمضان سال 1398ه.ق مسجد مولا در شيراز، تحت محاصره ى قواى نظامى بود اما هزاران نفر در اين مكان به منظور اقامه نماز جماعت و شنيدن سخنان آيت الله محلاتى گرد آمده بودند. در مسجد جامع اين شهر رژيم دست به جنايتى ديگر زد و عصر پنجم رمضان (20مرداد1357) هنگامى كه مردم بى دفاع در اين مسجد مشغول انجام فريضه مذهبى بودند مورد هجوم افراد مسلّح پليس قرار گرفتند در اين يورش طىّ مدت كوتاهى دهها نفر شهيد و عده ى زيادى زخمى شدند.(33)
در اصفهان ضمن شكل‏گيرى تظاهرات و راهپيمايى‏هاى گسترده، همه روزه و شب‏ها اجتماعاتى در مساجد گوناگون برگزار مى‏شد، مسجد الرحيم، مسجد جامع و مسجد سيد از جمله آن‏ها بود. مسجد حكيم پايگاهى مهم براى نهضت اسلامى در اصفهان به شمار مى‏رفت و ضمن سخنرانى‏هاى انقلابى، اعلاميه‏هايى در اين مكان پخش مى‏گرديد.(34)
در 24 مهر ماه 1357ش در حالى كه مردم كرمان در مسجد جامع اين شهر گرد آمده بودند و چهلم شهداى ميدان شهداء قم و فاجعه 17 شهريور تهران را گرامى مى‏داشتند و به سخنان يكى از وعاظّ گوش فرا مى‏دادند، مأموران ساواك در حالى كه عده‏اى را اجير كرده بودند با چوپ و چماق به اين مسجد يورش بردند و پس از منفجر كردن چند كپسول گاز اشك آور، از درب ورودى و پشت بام مسجد با چوب، سنگ و آجر و اسلحه گرم به مردم حمله كردند و عده‏اى را شهيد و دهها نفر را مجروح و مصدوم كردند و قرآن‏ها و كتاب‏هاى موجود در آن را به آتش كشيدند.(35)
هرچه انقلاب اسلامى مسير حركت و رشد سريع خود را مى‏پيمود، نقش مساجد در شكوفايى آن محسوس‏تر مى‏گرديد، در لحظات پيروزى ديگر مساجد كانون تلاش، و مبارزه مردم بود و آنان جز آنجا، مكانى را براى دريافت اخبار نهضت نمى‏شناختند پيام‏هاى امام توسط گويندگان مذهبى و افراد متعهد از بلندگوهاى مسجد منتشر مى‏گرديد و تمامى راهپيمائيهاى با شكوه و حماسى ميليونى از مسجد سرچشمه مى‏گرفتند و چون جويبار هايى در خيابان‏ها و معبر جارى مى‏شدند تا آن كه بساط طاغوت در هم پيچيد و انقلاب اسلامى به پيروزى رسيد، بعد از اين فتح بزرگ مساجد كانونهايى براى حفظ انتظامات شهرى، پاسدارى از نهضت و مكانى براى تلاش‏هاى فرهنگى و اجتماعى بودند، كميته‏هاى انقلاب اسلامى، بسيج مستضعفين و كميته امداد امام خمينى در همين مكان‏ها شكل گرفتند و با شروع جنگ تحميلى مساجد مراكزى مهم براى ساماندهى نيروهاى رزمنده و عزيمت آنان به جبهه‏هاى جنگ به شمار مى‏رفتند، امكانات مورد نياز دفاع مقدس در مساجد جمع آورى و بسته بندى مى‏گرديد و به رزمندگان اسلام مى‏رسيد. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. سوره توبه، آيه 108. 2. تفسير مجمع البيان، ج 5، ص 73. 3. تفسير الميزان، ترجمه، ج 18،ص 330. 4. نك: سوره توبه، آيه 107. 5. سوره توبه، آيه 17. 6. همان، آيه 18. 7. سوره بقره، آيه 114. 8. وسايل الشيعه، شيخ حرّ عاملى، ج 12، ص 129. 9. همان، ج 3، ص 548، ج 10، ص 276؛وفاء الوفاء، سمهودى، ج 3، ص 808. 10. فروغ ابديت، جعفر سبحانى، ص 453 – 452 ؛ بينش اسلامى و پديده‏هاى جغرافيايى، دكتر عباس سعيدى رضوانى، ص 42. 11. صحيفه امام، روح اللّه موسوى خمينى، ج 10، ص 16. 12. سيماى كوفه، از نگارنده، ص 74 – 72. 13. سيرى در سيره ائمه اطهار،شهيد مرتضى مطهرى، 89 – 82 و نيز نك: صلح امام حسن شيخ راضى آل ياسين، ترجمه آية اللّه سيد على خامنه‏اى. 14. ماهيت قيام مختار، سيد ابوفاضل رضوى اردكانى، ص 322 – 309. 15. مقتل الحسين، خوارزمى، ج 2، ص 72 و 73 ؛ الارشاد، شيخ مفيد، ص 246. 16. تفصيل اين قيام را در كتاب سيره و قيام زيدبن على به قلم حسين كريمان و كتاب رهبر انقلاب كوفه، نوشته عبدالرزاق مقرم، ترجمه عزيز اللّه عطارى مطالعه نمائيد. 17. مقاتل الطالبين، ابوالفرج اصفهانى، ص 298؛ بحارالانوار، ج 48، ص‏165؛ تاريخ طبرى، ج 8، ص 194.. 18. قيام سربداران، يعقوب آژند، ص 40 – 24. 19. منتخب التواريخ، معين الدين نطنزى، ص 222 به بعد، مطلع السعدين، عبدالرزاق سمرقندى، به اهتمام عبدالحسين نوايى، ص 331 و 333. 20. تفصيل اين قيام را در كتاب ميرزا مسيح مجتهد و فتواى شرف، به قلم نگارنده مطالعه فرمائيد. 21. قيام گوهرشاد، سينا واحد، ص 50 – 47، علما و رژيم رضاخان، حميد بصيرت منش، ص 470 – 467. 22. نقش روحانيت مبارز در جنبش تاريخى 15 خرداد 1342،بى نا، ص 53 – 52 ؛ طلوع فجر، عبدالمجيد معاديخواه، ص 77؛ فصلنامه دانشگاه اسلامى، سال نهم، ش 28، ص 189 – 188 نهضت روحانيون ايران، على دوانى، ج 3 و 4، ص 73 و 74، ماهنامه مسجد، شماره 100، ص 78. 23. خاطرات و مبارزات حجةالاسلام فلسفى، ص 151 – 149. 24. تحولات سياسى اجتماعى در دوران پهلوى، عليرضا امينى، ص 276، قيام پانزده خرداد به روايت اسناد، جواد منصورى، ص 635، از قبا تا فيضيه، جنبش مسلمانان تبريز، ص 50. 25. خاطرات و مبارزات حجةالاسلام فلسفى، ص 255 و 258، 259 و 274. 26. فصلنامه ياد، شماره 45 و 46، ص 175 – 172. 27. راهى كه نرفته‏ايم (مجموعه مقالات برگزيده از 20 سال نشريه پيام‏هاجر درباره آيت طالقانى) به كوشش مهدى غنى (تهران، مجتمع فرهنگى آيت اللّه طالقانى)، 1379، ص 140 – 139. 28. آيت اللّه سيد محمود طالقانى(بازوى تواناى اسلام) به روايت اسناد ساواك، تهران، وزارت اطلاعات، ص 309. 29. پيك آفتاب، محمد اسفنديارى، ص 75 و 81. 30. نك: شهيد مفتح و تكبير وحدت، از نگارنده، ص 121 – 110. 31. شهيد دكتر محمد جواد باهنر، مواضع و ديدگاهها، مرتضى نعمتى زرگران، ص 92 – 89. 32. تحليلى از انقلاب اسلامى، حاتم قادرى، ص 100 – 97. 33. نهضت روحانيون ايران، على دوانى، ج 8 و 9، ص 208 – 202. 34. يادواره نهضت اسلامى يا چهره انقلاب در اصفهان، ج 3، سيد حسن نوربخش، ص 98، 104 و 146. 35. حماسه‏هاى اسلامى ملت به رهبرى امام خمينى، ولى اللّه فوزى، ص 95 – 94.

يك گزارش هشدار دهنده‏
در يك گردهمائى كه با حضور مقامات سازمان اطلاعات مركزى آمريكا (سيا) برگزار شد و در آن نماينده‏اى از سرويس اطلاعاتى انگليس (به علت تجارب زياد اين كشور در جوامع اسلامى) نيز حضور داشت به اين نتيجه رسيديم كه پيروزى انقلاب اسلامى ايران فقط نتيجه سياست‏هاى اشتباه شاه در مقابله با اين انقلاب نبوده است. بلكه عوامل ديگرى مانند قدرت رهبر مذهبى آن و استفاده از فرهنگ شهادت دخيل بودند كه اين فرهنگ از 1400 سال پيش توسط نوه پيامبر اسلام (امام حسين(ع)) بوجود آمده و هر ساله با عزادارى در ايام محرم اين فرهنگ ترويج و گسترش مى‏يابد. ما همچنان به اين نتيجه دست يافتيم كه شيعيان بيشتر از ديگر مذاهب اسلامى فعال و پويا هستند به همين منظور 40 ميليون دلار بودجه براى تحقيقات بيشتر بر روى مذهب شيعه اختصاص داديم…اين تحقيقات ما را به اين نتيجه رساند كه بطور مستقيم نمى‏توان با مذهب شيعه رو در رو شد و امكان پيروزى بر آن بسيار سخت است و بايد پشت پرده كار كنيم. ما به جاى ضرب المثل انگليسى «اختلاف بينداز و حكومت كن» از سياست «اختلاف بينداز و نابود كن» استفاده كرديم. در همين راستا برنامه ريزى‏هاى گسترده‏اى را براى سياست‏هاى بلند مدت خود طرح كرديم: حمايت از افرادى كه با مذهب شيعه اختلاف نظر دارند و ترويج كافر بودن شيعه به گونه‏اى كه در زمان مناسب عليه آنها توسط ديگر مذاهب اعلام جهاد شود!
يكى ديگر از مواردى كه بايد روى آن كار مى‏كرديم موضوع فرهنگ عاشورا و شهادت‏طلبى بود كه هر ساله شيعيان با برگزارى مراسمى اين فرهنگ را زنده نگاه مى‏دارند. ما تصميم گرفتيم با حمايت مالى از برخى سخنرانان و مداحان و برگزار كنندگان اصلى اينگونه مراسم عقايد و بنيان‏هاى شيعه و فرهنگ شهادت‏طلبى را سست و متزلزل كنيم و مسائل انحرافى در آن به وجود آوريم به گونه‏اى كه شيعه يك گروه جاهل و خرافاتى در نظر آيد… و مرجعيت را كه سد راه اصلى اهداف ما مى‏باشد تضعيف كرده و آنان را به دست شيعيان و ديگر مذاهب اسلامى نابود كنيم و در نهايت تير خلاصى بر اين فرهنگ و مذهب بزنيم.
خواننده گرامى! آنچه ملاحظه فرموديد بخشى از كتابى است با عنوان «نقشه‏اى براى جدائى مكاتب الهى» كه در آمريكا انتشار يافته و در آن به طرح‏هائى كه عليه مذهب تشيع تدارك ديده شده، اشاره گرديده است. در اين كتاب متن مصاحبه با دكتر مايكل برانت كه يكى از معاونان اسبق سيا مى‏باشد درج شده است.
مطلب فوق مشتمل بر چند بخش است: الف – ايجاد اختلاف ميان سنى و شيعه و تحريك گروه‏هاى افراطى جامعه اهل سنت عليه شيعه.
ب – لكه دار كردن فرهنگ عاشورا بوسيله افراد جاهل و دوست نما.
ج – تضعيف مرجعيت و ولايت امر كه سدى خلل‏ناپذير در برابر دشمنان اسلام و اقطاب استكبار، هر چند تير خلاصى كه اين نويسنده از آن سخن گفته پيش از آنكه بر فرهنگ شيعه وارد آيد بر قلب سياه و چركين اين جاسوس آمريكائى و ديگر تبهكارانى باشد كه در برابر فرهنگ آسمانى يعنى تشيع صف آرائى كرده‏اند و به كورى چشم آنان عظمت اسلام و بويژه فرهنگ پوياى تشيع امروز بيش از هر زمان ديگر جاى خود را در دلهاى حقيقت جويان عالم باز كرده و زوزه‏هاى پرچمداران استكبارى واكنش در برابر روند و رشد انديشه ناب اسلامى است همانگونه كه آثار آن را در انقلاب اسلامى ايران و مقاومت‏هاى دليرانه حزب الله لبنان و نهضت اسلامى فلسطين مى‏بينيم و بن بست‏هاى شكننده امريكا و انگليس را در عراق و افغانستان و خاورميانه مشاهده مى‏كنيم و به خواست خداوند در آينده بيش از پيش خواهيم ديد و اين همان چيزى است كه استكبار جهانى از آن وحشت داشته و دارد و جهان شاهد آخرين تير خلاص بر پيكر عفن عمال استكبار خواهد بود و به مصداق وعده صادق قرآن كريم: «بل نقذف بالحق على الباطل فيد مغه فاذا هو زاهق» خداوند حق را برابر سر باطل فرو خواهد كوبيد تا راهى ديار نابودى شود.
اين حقيقت غير قابل انكار به جاى خود اما در عين حال از توطئه‏هاى دشمنان و سنگ اندازى هايشان در اين مسير نبايد غفلت ورزيد. دشمن چند مطلب را در دستور كار خود قرار داده كه بدان اشاره شد. 1- ايجاد اختلاف و دامن زدن به تنش‏هاى قومى و مذهبى و تحريك عوامل جاهل يا مزدور بر ضد شيعه و تشيّع‏
اين سياست امروزه به شدت دنبال مى‏شود و يكى از عناصر نقشه راهبردى امپرياليسم و صهيونيسم در كشورهاى اسلامى مى‏باشد.
هر چند حركتهاى موذيانه بر ضد شيعه با تاريخ اسلام پس از پيامبر(ص) عجين است و همه حاكمان جور شيعيان را به دليل تسليم ناپذيرى در برابر طاغوتهاى حاكم مى‏كوبيدند و قتل و غارت و آوارگى آنان سياست امويان و عباسيان بود، اما دور جديد اين حركتها با ظهور وهابيت آغاز شد كه شرح جنايات اين فرقه افراطى از آغاز در اين مجال موضوع سخن نيست، اما نكته شايان ذكر اينكه استعمارگران انگليس و سپس آمريكا از افكار افراطى اين فرقه ضالّه سلاحى ساختند عليه وحدت امت اسلامى و با دامن زدن به انديشه‏هاى تكفيرى و سلفى جوخه‏هاى ترور و كشتار را در ميان مسلمانان رواج دادند وامروزه نيز همين جريان را براى فساد و خونريزى بكار گرفته كه نمونه آن جريان طالبان در افغانستان و عراق و پرورش تكفيرى‏ها در عراق به منظور ناامن ساختن اين كشور اشغال شده و آشوب زده و عجيب نيست اگر مى‏شنويم در يك نشست اخلالگرانه در پاكستان مشتى روحانى نماى ابله و مزدور به مباح بودن خون شيعيان فتوى مى‏دهند! اينها كه مدعى پيروى از قرآن و سنت اند جاى آن دارد كه بگويند با كدامين مستند شرعى خون شيعه مباح است؟ مگر شيعه حرفى برخلاف قرآن و سنت نبوى گفته است. مثل اينها همان است كه قرآن كريم درباره پيروان آئين يهودى مثال زده «مثلهم كمثل الحمار يحمل اسفاراً» بارى هيچكس ترديد ندارد كه كار گردان اين سناريو آمريكاى جنايتكار است كه مى‏خواهد باين وسيله از شيعه انتقام بگيرد كه داغ ننگ شكست را بر پيشانى رژيم جنگ طلب ايالات متحده نهاده است. به اين دليل خون شيعيان مباح مى‏گردد و مشتى عالم نماى خود فروخته در اين ماجرا استخدام مى‏شوند.
در چنين شرائطى شيعيان بويژه عالمان و رهبران فكرى آنها بايد بيش از پيش هشيار باشند و نقشه‏هاى شوم تروريستى رژيم شكست خورده امريكا و اسرائيل را خنثى كنند، تلاش در جهت وحدت و روشنگرى جوامع اسلامى و از برخى اعمال تحريك‏آميز عاميانه و عوام پسند بنام دوستى اهل بيت بپرهيزند، چه حساسيت اوضاع كنونى جهان و صف آرائى جبهه كفر در برابر اسلام ضرورت وحدت امت اسلام و برگزارى همايش‏ها و ارتباطات بين المللى در اين زمينه و تقريب مذاهب اسلامى زير پرچم اصول مشترك اسلام، جاى كمترين ترديد ندارد. امروز جبهه كفر و استكبار و صليبى گرى و صهيونيسم و عوامل خود فروخته آنها همدست شده‏اند جلو نهضت اسلامى را كه بر منافع نامشروع غرب هجوم آورده و در هم شكنند و يكى از ابزارهاى آنان ايجاد اختلاف و دامن زدن به آتش فتنه هاست كه هوشيارى مسلمانان اعم از شيعه و سنى و وحدت و همدلى با تكيه بر اصول مشترك خنثى كننده اين توطئه است… بى ترديد تحقق وحدت و تنش زدائى همكارى همه را اعم از شيعه و سنى مى‏طلبد كه هر يك از طرح مسائل تحريك‏آميز و جريحه دار كردن احساسات طرف مقابل بپرهيزد… 2- خرافه زدائى از فرهنگ عاشورا
از ديگر توطئه‏هاى دشمنان اسلام و تشيع، تحريف فرهنگ عاشورا و سرمايه گذارى روى عناصر ساده دل يا معلوم الحال براى تحقق اهداف استكبارى و متزلزل كردن بنيان‏هاى شيعه و فرهنگ شهادت‏طلبى و ايجاد انحراف در فهم و نشر فرهنگ عاشورا و خرافاتى جلوه دادن عزادارى است…
همانگونه كه مى‏دانيم حماسه شكوهمند عاشورا در جهان انسانى جايگاه بسيار عظمتى دارد كه همه آزادگان عالم اعم از مؤمن و كافر حركت ستم ستيز نهضت عاشوراى حسينى را ستوده و سرمشق آزادگى و ذلت‏ناپذيرى مى‏دانند، نهضتهاى رهائى بخش در طول تاريخ اسلام سرآغازش نهضت عاشورا بوده و انقلاب اسلامى يكى از اين نهضت هاست و پيروزى حزب الله بر اسرائيل و مقاومت فلسطين و انتفاضه در همين راستا ارزيابى مى‏شود. عاشورا سرچشمه حيات بخش براى ملت هائى است كه نمى‏خواهند تن به ذلت دهند و مرگ سرخ را به از زندگى ننگين مى‏دانند.
عزاداريهاى اين سوگ بزرگ اسلامى نيز با فلسفه احياى اين نهضت براى هميشه تا ظهور منتقم فاجعه كربلا و منجى انسان‏ها همچنان باقى خواهد بود. اين عزاداريها هنگامى تحول ساز است كه با خرافات و اعمال جاهلانه و اشعار كم وزن همراه نباشد شعراى امروز ما بايد از شاعران بلند آوازه اهل بيت امثال دعبل خزاعى و كميت اسدى الهام بگيرند كه چوبه دار خود را بدوش كشيدند و برضد جباران حماسه آفريدند و به تعبير معروف، از شعر شمشير جهاد ساختند، متأسفانه در اين اواخر ديده شده برخى شاعران و مديحه سرايان اشعارى در عزاداريها بكار مى‏برند كه خيلى پائين‏تر از شأن شهداى گرانقدر كربلا است، بوى ابتذال و كوتاه نگرى از اين شعرها به مشام مى‏رسد كه بايد از تكرار و ادامه آن جلوگيرى شود و علما و ائمه جمعه و رهبران دينى بايد به صراحت اين اشتباهات و انحرافها را از عزاداريها بزدايند و اجازه ندهند نغمه‏هاى نا مناسب اين اشعار با آلات لهو و لعب در سوگواريها بكار گرفته شود. همچنين جمعى از عزاداران از روى نادانى و بسا از روى ايمان و عشق به نوعى عزادارى روى مى‏آورند مانند قمه زنى و نظائر آن كه متأسفانه ابزارى به دست دشمنان داده تا فيلم اين حركات و چهره‏هاى خونين عزاداران را به كشورهاى ديگر ببرند و شيعه را يك جمعيت خرافاتى نشان دهند! توصيه به اين عده از عزاداران اين است كه از اينگونه اعمال – گذشته از مسئله فقهى آن – كه امروزه آلت دست دشمنان است كه از ما چهره خرافاتى بسازند و فرهنگ عاشورا را مسخ كنند، خوددارى كنند. انتظار از علماى اسلام و مديران حوزه‏هاى علميه است كه جوانان بويژه طلاب جوان را هدايت كنند و با منطق و استدلال از تكرار توسعه اين شيوه عزادارى مانع شوند و بسا لازم باشد دستگاه‏هاى اجرائى در اين ماجرا وارد شوند و جلوگيرى نمايند.
شرائط زمان و مقتضيات عصر را عزاداران در نظر داشته باشند و بدانند كه اين حركات به نفع اسلام نيست و به شيعه و تشيع زيان مى‏رساند كه نمونه‏ى از آن را در گزارش آن جاسوس امريكائى ديديم كه با جديت تمام در صدد مسخ چهره شيعه هستند و براى خاموش كردن شعله آسمانى عاشورا مى‏كوشند و سرمايه گذارى مى‏كنند، بطور خلاصه بر عزاداريها، مداحى‏ها و اشعار و ادبيات بايد نظارت شود و نهادهاى فرهنگى رسمى و غير رسمى اين مسئوليت را به عهده گيرند و ساماندهى تبليغات و سوگواريها را يك وظيفه جدى بدانند و فرهنگ عاشورا را حراست كنند… 3- حمايت از مرجعيت دينى و ولايت امر
از ديگر توطئه‏هاى دشمنان ما تضعيف مرجعيت و فقاهت و ولايت است. چرا كه آنها ديدند رهبرى روحانيت بود كه انقلاب تاريخى عصر ما را آفريد و امام راحل و رهبرى خردمندانه و پيامبرانه او بود كه به حاكميت طاغوت و سلطه استكبارى پايان داد و تحولى عظيم نه فقط در كشور ما بلكه در جهان اسلام پديد آورد. جاى شگفتى نيست كه بيشترين تبليغات منفى رسانه‏هاى استكبارى عليه ولايت فقيه است. ولايت فقيه عمود خيمه انقلاب اسلامى است و اگر اين اصل راهبردى صدمه ببيند به كل نظام لطمه وارد خواهد آمد.
ولىّ فقيه با ويژگيهائى كه قانون اساسى براى وى بيان مى‏كند ناخداى كشتى نظام است كه در طوفانهاى سهمگين نقش مهم و تعيين كننده دارد. ولىّ فقيه از پشتيبانى ملت برخوردار است و آحاد مردم در گزينش وى نقش دارند چرا كه خبرگان رهبرى منتخبان ملت ولىّ فقيه را بر مى‏گزينند و بر او نظارت دارند. اين اصل مترقى انقلاب و قانون اساسى در عين حال كه نمودار بهترين نوع مردمسالارى دينى است از حمايت معنوى و جايگاه شرعى برخوردار مى‏باشد. اگر انقلاب به پيروزى رسيد و توطئه‏ها خنثى شد، اگر در دفاع هشت ساله ملت مقاومت جانانه از خود نشان داد، اگر مواضع قاطعانه ما در برابر توطئه‏هاى مستمر امپرياليسم و صهيونيسم جهانيان را به شگفتى وا داشته و پوزه استعمار و استكبار را به خاك ماليده در پرتو اقتدار ملى و مواضع استوار فقاهت و مرجعيت و ولايت است و اگر در مسئله انرژى هسته‏اى مجلس و دولت و ملت استوار ايستاده‏اند، نتيجه وحدت و انسجامى است كه ولايت امر محوريت آن را دارد. بنابراين از دشمنان جز آنچه مى‏گويند انتظار نيست، چرا كه آنها از اينها سيلى خورده‏اند و همين امر مسئوليت ما را در حمايت از اصل مترقى ولايت فقيه و مرجعيت و فقاهت و روحانيت دو چندان مى‏كند.
پاورقي ها:

اى حسينى كه زداغت دروديوار گريست‏

هر دل زنده و هر ديده بيدار گريست‏
انبياء را همه دل سوخت به مظلومى تو

اولياء را همگى ديده و دل زار گريست(1)

گريه و عزادارى بر امام حسين(ع) با سرنوشت بشر گره خورده است. از روزى كه اوّلين بشر، يعنى حضرت آدم(ع) قدم بر اين زمين و عرصه گيتى گذاشت، سخن از شهادت و عزادارى امام حسين(ع) بود و همچنان در زمان ديگر انبياء(ع) ادامه يافت تا دوران خاتم پيامبران. انبياء(ع) نه تنها از شهادت امام حسين(ع)خبردار شدند كه بر آن گريستند، در اعمال روز سوم شعبان مى‏خوانيم: «اللّهم انّى اسئلك بحق المولود فى هذا اليوم الموعود بشهادته قبل استهلاله و ولادته بكته السّماء و من فيها و الارض و من عليها ولمّا يطالا بيتها؛خدايا تو را بحق مولودى در اين روز مى‏خوانيم، كه وعده داده شد به شهادت او قبل از آن كه متولد گردد، و آسمان و هر كه در آن است و زمين و هر كه بر آن است بر او گريه كردند در حالى كه هنوز قدم بر ريگستان مدينه نگذاشته بود»(2) آرى همه انبياء و اولياء بر حال او گريستند و بر قاتلان آن حضرت نيز لعن و نفرين كردند.
اولين كسى كه قاتل حسين(ع) را لعن كرد، حضرت ابراهيم(ع) بود و به فرزندانش نيز دستور داد كه لعن كنند و از آنها عهد و پيمان گرفت كه تا آخر چنين باشند. بعد از ابراهيم(ع) حضرت موسى و داود عليهما السلام بر قاتل امام حسين(ع) لعن و نفرين كردند و از پيروان خويش خواستند كه بر قاتل حسين(ع) لعن كنند و بعد از آنها حضرت عيسى(ع) بر قاتل امام حسين(ع) لعن و نفرين فرستاد و به پيروان خويش نيز سفارش فرمود.(3) همچنان ادامه يافت تا زمان حضرت ختمى مرتبت محمّد مصطفى(ص) و تا به امروز.
آنچه پيش رو داريد، نگاهى است به آشنايى و اطلاع انبياء(ع) از شهادت امام حسين(ع) و گريستن بر عزاى آن مظلوم. الف. حضرت آدم(ع) و آگاهى از شهادت امام حسين(ع)
1. در روايت آمده كه وقتى حضرت آدم(ع) به زمين آمد، حوّا را نديد. در جستجوى او برآمد تا اينكه به سرزمين كربلا رسيد. به مجرّد اين كه وارد كربلا گرديد، سينه‏اش تنگ شد و غمناك گرديد و پايش در همان محلّى كه حسين(ع) به شهادت رسيده بود(قتلگاه)لغزيد و (بر اثر افتادن) خون از پايش جارى شد. پس حضرت آدم(ع) سر به سوى آسمان بلند كرد و عرض كرد: خداى من! آيا از من گناه ديگرى سر زد كه اين گونه عقابم كردى؟ به راستى من تا كنون تمام روى زمين را سير كردم و در هيچ كجا چنين مصيبتى كه در اين زمين برايم پيش آمد، پيش نيامده بود.
«فأوحى اللّه اليه يا آدم ما حدث منك ذنبٌ، ولكن يقتل فى هذه الارض ولدك الحسين ظلماً فسال دمك موافقةً لدمه؛ پس خداوند به آدم وحى كرد كه اى آدم! از تو گناهى سرنزد وليكن در اين سرزمين فرزندت حسين(ع) از راه ظلم و ستم كشته مى‏شود. پس خون تو به خاطر همراهى خون او روان گرديد.»
آدم(ع) پرسيد: پروردگارا! آيا حسين پيغمبر است؟ فرمود: نه وليكن سبط و نوه پيغمبر است. پس آدم(ع) گفت: قاتل او كيست؟ فرمود: يزيد، لعن شده اهل آسمانها و زمين. پس آدم(ع) به جبرئيل گفت: من چه كارى انجام دهم؟ فرمود: يزيد را لعن كن! پس او را چهار مرتبه لعن كرد.
آن گاه به سمت عرفات حركت كرد و حوا را در آنجا يافت.(4)
2- از دُرالثمين در تفسير سخن خدا كه فرمود:«فتلقّى آدم من ربّه كلماتٍ؛(5) پس آدم از پروردگارش كلماتى را دريافت كرد.» نقل شده است كه آدم(ع) در ساق عرش اسامى پيامبر اكرم(ص) و ائمه(ع) را ديد. پس جبرئيل به او تلقين كرد كه بگو: «يا حميد بحق محمّد! يا عالى بحق على!، يا فاطر بحقّ فاطمه!يا محسن بحقّ الحسن و الحسين و منك الاحسان».
وقتى به نام امام حسين(ع) رسيد، «سالت دموعه و انخشع قلبه و قال يا اخى جبرئيل فى ذكر الخامس ينكسر قلبى و تسيل عبرتى قال جبرئيل ولدك هذا يصاب بمصيبةٍ تصغر عندها المصائب؛ اشكش جارى شد و قلبش خشوع پيدا كرد (و شكست) و گفت: برادرم جبرئيل در نام پنجم دلم شكست و اشكم جارى شد(راز اين مسئله چيست؟) جبرئيل گفت: اين فرزندت به مصيبتى گرفتار مى‏شود كه تمام مصيبت‏ها در مقابل آن كوچك است.»
پس گفت اى برادر! آن مصيبت چيست؟ جبرئيل گفت: «يقتل عطشاناً غريباً وحيداً فريداً ليس له ناصرٌ ولامعين ولوتراه يا آدم و هو يقول واعطشاه واقلّة ناصراه حتّى يحول العطش بينه و بين السّماء كالدّخان؛ تشنه و غريب وتنها و بى كس كشته مى‏شود و ياور و كمك كارى براى او نيست و اگر (در آن حال) او را مى‏ديدى، اى آدم! (متوجه مى‏شدى كه) او مى‏گويد: واى از تشنگى! واى از كمى يارى كننده! (آن قدر اين ناله را مى‏گويد) تا اينكه تشنگى بين او و بين آسمان همچون دود حائل مى‏شود.» و ادامه داد: سپس او را جز با شمشيرها جواب نمى‏دهند و (جام) مرگ را مى‏نوشد. پس همچون گوسفند او را از قفا سر مى‏برند و دشمنانش اموال او را به غارت مى‏برند و سرهاى او و يارانش را به شهرها مى‏برند، در حالى كه زنان(اسير) با آنهاست. چنين در علم(خداى) واحد منان سبقت گرفته است. «فبكى آدم و جبرئيل بكاء الثّكلى ؛ پس آدم(ع) و جبرئيل همچون زن بچّه مرده گريستند.»(6)

ب – حضرت نوح و خبر شهادت امام حسين(ع)

1- جريان خون از كشتى نوح‏
انس بن مالك روايت نموده كه پيامبراكرم(ص) فرمود: هنگامى كه خداوند خواست كه قوم نوح را هلاك نمايد، دستور داد كه نوح زير نظر جبرئيل كشتى بسازد، ميخهاى كشتى كه هزار عدد بود به وسيله جبرئيل در اختيار نوح قرار گرفت نوح تمام اين ميخها را در ساخت كشتى به كار برد تا اين كه پنج عدد باقى ماند. يكى از پنج عدد را گرفت، ناگهان نورى از آن مانند ستاره درخشيدن گرفت نوح متحير شد ناگهان صدايى از آن ميخ برآمد اى نوح من به نام بهترين از پيامبران يعنى محمد بن عبداللّه هستم، نوح گفت: اى جبرئيل حال و كيفيت اين ميخ چگونه است كه من تا كنون چنين ميخى نديده‏ام.
جبرئيل جواب داد اين ميخ به نام خاتم پيامبران حضرت محمد(ص) است كه بايد آن را در سمت راست كشتى نصب كنى، نوح چنين كرد پس ميخ دوم را برداشت از آن نيز نورى برخاست پرسيد اين چه بود؟ جواب داد: اين ميخ به نام پسر عموى پيامبر سيد اوصياء على بن ابى طالب(ع) است و بايد در سمت چپ كشتى نصب شود. نوح چنين كرد. ميخ سوم را برداشت باز نورى از او پديدار شد جبرئيل گفت: اين ميخ به نام فاطمه زهرا(س) است و بايد در كنار پدر بزرگوارش نصب شود، نوح چنين كرد. چهارمى را برداشت از آن نيز نورى برخاست، جبرئيل گفت: اين به نام امام حسن مجتبى است آن را در كنار پدرش قرار ده نوح نيز انجام داد.
امّا همين كه ميخ پنجم را برداشت ابتدا نورى از آن برخاست ولى وقتى آن را به كشتى كوبيد خون از آن جارى شد، جبرئيل گفت: اين ميخ به نام حسين است و قصّه شهادت امام حسين(ع) و رفتار امّت را با او براى حضرت نوح شرح داد.(7) 2- گذر نوح به كربلا
در روايت آمده هنگامى كه نوح سوار بر كشتى شد، تمام دنيا را سير كرد. «فلمّا مرّت بكربلاء اخذته الارض؛ پس هنگامى كه به سرزمين كربلا رسيد، زمين آن را به سمت خود گرفت نوح(ع) از غرق شدن ترسيد. پس پروردگارش را خواند كه پروردگارا تمام دنيا را دور زدم، در هيچ كجا اين چنين احساس خطر نكردم، اينجا كجاست؟ جبرئيل نازل شد و گفت: «يا نوح فى هذا الموضع يقتل الحسين سبط محمّدٍ خاتم الانبياء و ابن خاتم الاوصياء؛اى نوح! در اين محل نوه محمد(مصطفى(ص)) خاتم پيغمبران و فرزند خاتم اوصياء (على(ع)) كشته مى‏شود.»
نوح(ع) گفت: قاتل او كيست؟ جبرئيل گفت: قاتلش ملعون هفت آسمان و هفت زمين است. پس نوح(ع) چهار بار او را لعنت كرد.(8) ج: گذر ابراهيم (ع) از كربلا
در روايت آمده كه ابراهيم(ع) از كربلا عبور كرد، در حالى كه سوار بر اسب بود. اسب لغزيد و ابراهيم(ع) افتاد و سرش شكست و خون جارى شد. ابراهيم(ع) استغفار كرد و گفت: خدايا! چه خطايى از من سر زده است؟ جبرئيل نازل شد و گفت: «يا ابراهيم ما حدث منك ذنبٌ ولكن هنا يقتل سبط خاتم الانبياء و ابن خاتم الاوصياء فسال دمك موافقة لدمه؛ اى ابراهيم! گناهى از تو سر نزد ولكن در اين محل نوه خاتم پيامبران و فرزند خاتم اوصياء (حسين بن على عليهما السلام) شهيد مى‏شود. پس خون تو به موافقت خون او جارى شد.»
سؤال كرد: قاتل و كشنده او كيست؟ جواب داد: ملعون اهل آسمان و زمين. و قلم بر لوح، قاتل حسين را لعن كرد.پس خداوند به قلم وحى كرد: تو به خاطر اين لعن، سزاوار ستايش و تحسين خواهى بود. آن گاه ابراهيم(ع) دستهايش را بلند كرد و يزيد را بسيار لعن كرد و اسبش با زبان فصيح آمين گفت.(9) د: اسماعيل و خبر شهادت امام حسين(ع)
در روايت آمده كه حضرت اسماعيل گوسفندانش در كنار شط فرات به چرا مشغول بودند، روزى چوپانش خبر داد كه گوسفندان چند روزى است كه از آب شط فرات نمى‏آشامند علّت چيست؟ حضرت اسماعيل از خداوند متعال راز مسئله را پرسيد؟ جبرئيل نازل شد و گفت: اى اسماعيل از خود گوسفندان بپرس زيرا آنها از راز آن تو را خبر مى‏دهند؟ اسماعيل(ع) خطاب به گوسفندان فرمود: چرا از اين آب نمى‏نوشيد؟ «فقالت بلسانٍ فصيحٍ: قد بلغنا انّ ولدك الحسين(ع) سبط محمد يقتل هنا عطشاناً فنحن لانشرب من هذه المشرعة حزناً عليه؛ با زبان فصيح جواب دادند كه به ما خبر رسيده كه پسر تو حسين نوه محمد(مصطفى) در اينجا با لب تشنه شهيد مى‏شود پس ما به جهت اعلام حزن و اندوه بر او از اين آب نمى‏نوشيم. آنگاه اسماعيل از قاتل حسين(ع) پرسيد، گفتند: قاتل او كسى است كه اهل آسمان و زمين و تمام مخلوقات او را لعن مى‏كنند«فقال: اسماعيل اللّهم العن قاتل الحسين(ع)؛(10)پس اسماعيل عرض كرد: خدايا كشنده امام حسين(ع) را لعنت كن.» ه: گذر حضرت موسى(ع) به كربلا
در روايت آمده كه حضرت موسى(ع) با يوشع بن نون در بيابان مشغول گردش بود. وقتى كه به زمين كربلا رسيد، كفشش پاره شد و خارى در پايش فرو رفت و از آن خون جارى شد. پس عرض كرد: پروردگارا! چه از من سر زد (كه برايم چنين پيشامدى كرد)؟ «فاوحى اليه انّ هنا يقتل الحسين و هنا يسفك دمه فسال دمك موافقةً لدمه؛ پس خداوند به او وحى كرد كه در اينجا حسين(ع) كشته مى‏شود و خونش ريخته مى‏شود و خون تو به جهت همراهى خون او جارى شد.»
عرض كرد: پروردگارا! حسين(ع) كيست؟ خطاب رسيد كه او نوه محمد مصطفى(ص) و پسر على مرتضى(ع) است. عرض كرد: قاتل كيست؟ پس گفته شد: لعنت شده ماهيان درياها، حيوانات وحشى بيابانها و پرندگان هوا مى‏باشد. پس حضرت موسى(ع) دستهاى خود را بلند كرده بر (قاتل حسين) يزيد لعن كرد و يوشع آمين گفت و از آنجا گذشتند.(11)
در حديث ديگر آمده است كه موسى(ع) از خداوند خواست كه به او علّت برترى امّت محمد(ص) را بر ساير امتها بگويد. خداوند فرمود: به ده خصلت است، از جمله داشتن عاشورا است: «قال موسى يا ربّ و ماالعاشوراء قال البكاء و التباكى على سبط محمّدٍ(ص) و المرثية و العزاء على مصيبة ولد المصطفى؛ موسى عرض كرد كه عاشور چيست؟ خداوند فرمود: مقصود گريه يا تباكى كردن و روضه خوانى و عزادارى بر مصيبت فرزند مصطفى(ص) است.» اى موسى! هر بنده‏اى از بندگان من كه بر فرزند مصطفى در آن روزگار گريه يا تباكى يا عزادارى كند حتماً در بهشت جاودانه خواهد بود. و هر كس دارايى‏اش را در راه محبت او به عنوان طعام يا به هر عنوانى، درهم باشد يا دينار انفاق كند، دارايى‏اش را در دنيا با بركت قرار خواهيم داد، آن طور كه در مقابل هر درهمى كه داده، هفتاد درهم به او عنايت خواهيم كرد و در قيامت او را مورد عفو خويش قرار داده، گناهانش را مى‏آمرزم.(12) و: فرود سليمان(ع) در كربلا
مرحوم مجلسى نقل مى‏كند كه سليمان(ع) بر بساط در هوا سير مى‏كرد گذرش به سرزمين كربلا افتاد. ناگهان باد سه بار او را دايره‏وار چرخاند، به طورى كه ترسيد سقوط كند. آن گاه باد آرام گرفت و بساط سليمان(ع) در كربلا فرود آمد. پرسيد: چرا در اينجا فرود آمدى؟ «فقالت انّ هنا يقتل الحسين(ع) فقال و من يكون الحسين فقالت سبط محمّدٍ المختار و ابن علىّ الكرّار؛ پس باد عرض كرد: به راستى اينجا حسين(ع) كشته مى‏شود. پس سؤال كرد: حسين كيست؟ جواب داد: نوه(پيغمبر خاتم) محمد برگزيده و پسر على كرّار(حمله كننده به دشمن) است. پرسيد: چه كسى با او مى‏جنگد؟ جواب داد: ملعون آسمان و زمين، يزيد. پس سليمان(ع) دست به سوى آسمان بلند كرد و لعن و نفرين بر او فرستاد و جن و انس آمين گفتند: آن گاه باد بساط سليمان(ع) را حركت داد.(13) ز: عيسى(ع) و ياران در كربلا
نقل شده كه حضرت عيسى(ع) با ياران خود در حركت بود كه ناگهان گذرش به كربلا افتاد. در اين هنگام، شيرى قوى را ديدند كه دستهاى خود را پهن كرده و خوابيده و راه را بسته است. پس حضرت عيسى(ع) نزد شير رفت و فرمود: چرا اينجا نشسته‏اى و نمى‏گذارى ما برويم؟ شير با زبان فصيح و گويا جواب داد: من نمى‏گذارم از اين راه برويد مگر وقتى كه: «تلعنوا يزيد قاتل الحسين(ع) فقال عيسى(ع) و من يكون الحسين قال هو سبط محمّدٍ النّبىّ الامّى و ابن علىٍ الولىٍ؛ به قاتل حسين(ع) يزيد لعن كنيد. پس عيسى(ع) فرمود: حسين كيست؟ گفت: سبط محمد پيغمبر امّى و فرزند مولا على(ع).»
آن گاه پرسيد: يزيد كيست؟ جواب داد: نفرين شده در نزد حيوانات وحشى و درندگان. پس حضرت عيسى(ع) دستهايش را براى نفرين بر يزيد بلند كرد و بعد از لعن و نفرين، يارانش همه آمين گفتند و شير هم راه را براى آنها باز كرد و از آنجا گذشتند.»(14) ح: پيامبر خاتم و خبر از شهادت حسين(ع)
پيامبر اكرم(ص) در موارد متعددى از شهادت امام حسين(ع) و كيفيّت آن خبر داده و مفصّل براى آن حضرت عزادارى و سوگوارى كرده است. جالب اين است كه تعدّد اعلام پيامبر اكرم(ص) به اين جهت بوده كه از طرف خداوند توسط ملائك آسمانى بارها اين خبر به او اعلام شده بود. اينك به نمونه هايى اشاره مى‏شود كه بيشتر در منابع اهل سنّت آمده است: 1. گريه هنگام ولادت امام حسين(ع)
حافظ احمد بن حسن بيهقى به نقل از على بن حسين عليهما السلام از اسماء بنت عميس روايت مى‏كند كه گفت: «من در ولادت حسن وحسين قابله جده‏ات فاطمه(س) بودم. وقتى حسين(ع) به دنيا آمد، رسول خدا(ص) به سراغ من آمد و فرمود اى اسماء! فرزندم را بياور! حسين(ع) را در پارچه سفيدى قنداق كرده، به دست آن حضرت دادم. در گوش راست او اذان و در گوش چپش اقامه خواندند. آن گاه او را در دامن خود گذاشته. گريستند. عرض كردم: پدرم به فدايت چرا گريه مى‏كنيد؟ فرمود: بر اين پسرم! گفتم: او كه تازه متولد شده است! فرمود: اى اسماء! پسرم را گروه ستمگران خواهند كشت. خداوند شفاعتم را به ايشان نرساند! آن‏گاه فرمود: اى اسماء! اين مطلب را براى فاطمه نگو، چون تازه بچه‏دار شده است.»(15) 2. تعبير خواب ام الفضل‏
ام الفضل مى‏گويد: به محضر رسول خدا(ص) وارد شدم و عرض كردم: ديشب خواب بسيار ناراحت كننده‏اى ديدم. حضرت فرمود: خوابت را نقل كن! عرض كردم: در خواب ديدم كه گويا قطعه‏اى از بدن مبارك شما جدا و در دامن من گذاشته شد. حضرت فرمودند: خير(خواب خوبى) ديده‏اى. از فاطمه(س) فرزندى به دنيا مى‏آيد و در دامن تو رشد مى‏كند. چندى بعد فاطمه(س) حسين(ع) را به دنيا آورد و چنان كه پيامبر(ص) فرموده بود، حسين(ع) در كنار من (و تحت تربيت من) قرار گرفت.
روزى بر پيامبر وارد شدم. حسين(ع) را در دامن خود نشاند، «فاذاً عينا رسول اللّه تهرقان من الدّموع فقلت يا نبىّ اللّه بابى انت و امّى مالك قال اتانى جبرئيل عليه الصّلوة و السّلام فاخبرنى انّ امّتى ستقتل ابنى فقلت هذا فقال نعم و أتانى تربةً من تربةٍ حمراء؛ناگهان چشمان رسول خدا(ص) اشك ريزان شد. عرض كردم: پدر و مادرم به قربانت اى رسول خدا! شما را چه شده است؟ فرمودند: جبرئيل نازل شد و خبر داد كه امّتم فرزندم حسين را به قتل مى‏رسانند. گفتم: اين (فرزند) را؟ فرمود: آرى. سپس خاك سرخى را به من دادند. و اين خاك همان خاكى بود كه ساليان بعد حسين بر روى آن به شهادت رسيد».(16) 3. خبر شهادت در خانه ام‏سلمه‏
ام سلمه مى‏گويد: حسن و حسين عليهماالسلام در جلو پيامبر(ص) در خانه من مشغول بازى بودند. جبرئيل نازل شد و گفت: «يا محمّد انّ امّتك تقتل ابنك هذا من بعدك فأومأبيده الى الحسين فبكى رسول اللّه(ص) و وضعه الى صدره؛ اى محمّد! امّت تو فرزندت حسين را بعد از تو شهيد خواهند كرد. آن گاه رسول خدا(ص) گريست. سپس حسين را در آغوش گرفت و به سينه چسبانيد.» و فرمود: اين تربت در نزد تو امانت باشد. سپس خاك را بوييد و فرمود: اى ام سلمه! هرگاه اين تربت رنگ خون به خود گرفت، بدان كه فرزندم حسين به شهادت رسيده است.(17) 4. سوگوارى رسول خدا(ص) در منزل زينب‏
حافظ ابويعلى از زينب، دختر جحش نقل مى‏كند:«در يكى از روزهايى كه رسول خدا(ص) در منزل من بود، امام حسين(ع) كه تازه راه افتاده بود، در آنجا بود. وقتى وارد اتاق رسول خدا(ص) شد، او را گرفتم. فرمود: رهايش كن! او را رها كردم. آن گاه وضو گرفت و به نماز ايستاد، در حالى كه حسين(ع) را در آغوش داشت. هرگاه به ركوع مى‏رفت، او را به زمين مى‏نهاد.پس از نماز شروع به گريه كرد. عرض كردم: يا رسول اللّه! امروز موضوعى از شما مشاهده كردم كه تا كنون مثل آن را نديده بودم. فرمودند: جبرئيل آمدو خبر داد كه امّتم اين كودك را مى‏كشند. به جبرئيل گفتم، تربت او را به من نشان ده! جبرئيل خاك سرخ رنگى برايم آورد.»(18) 5. عزادارى رسول خدا(ص) در منزل عايشه‏
عايشه مى‏گويد: روزى جبرئيل بر رسول خدا(ص) نازل شد و در حالى كه حسين(ع) از شانه آن حضرت بالا مى‏رفت و بازى مى‏كرد، به آن حضرت گفت: «يا محمّد انّ امّتك ستقتل بعدك و يقتل ابنك هذا من بعدك و مدّ يده فأتاه بتربةٍ بيضاء و قال فى هذه الارض يقتل ابنك اسمها الطّف؛ اى محمّد! به زودى امّت تو قتل مى‏كنند و اين فرزند تو را پس از تو خواهند كشت. آن گاه جبرئيل دست برد و خاك سفيد رنگى آورد و گفت: فرزندت در اين سرزمين كه نام آن طفّ است كشته مى‏شود.»
پس از آنكه جبرئيل از نزد رسول خدا(ص) رفت، آن حضرت در حالى كه خاك را در دست داشت و گريه مى‏كرد، گروهى از يارانش كه ابوبكر، عمر، على(ع)(19)، حذيفه، عمار و ابوذر در بين آنها حضور داشتند، وارد شدند و فرمودند: جبرئيل به من خبر داده است كه فرزندم حسين پس از من در سرزمينى به نام طف كشته مى‏شود و اين خاك را به من نشان داده كه محل شهادت و قبر او در اين خاك خواهد بود.»(20) 6. گريه در هنگام روبه رو شدن با بنى‏هاشم‏
حافظ ابوبكربن ابى شيبه از عبداللّه مسعود روايت كرده است: «همراه جمعى از صحابه در محضر رسول خدا(ص) بوديم كه گروهى از بنى هاشم به سوى آن حضرت مى‏آمدند. چون چشم پيامبر(ص) به آنان افتاد، چشمان مباركشان غرق در اشك شد و رنگ رخسارشان دگرگون گرديد. ابن مسعود مى‏گويد: خدمت آن حضرت عرض كردم: در چهره شما آثار ناراحتى مى‏بينم؟ فرمود: ما اهل بيتى هستيم كه خداوند متعال آخرت را براى ما، بر دنيا ترجيح داده است، اهل بيتم پس از ما بلاها خواهند ديد و از بلاد خويش طرد خواهند شد.»(21) 8. گريه پيامبر و اصحاب‏
در روايت آمده است كه امام حسين(ع) كودكى دو ساله بود. پيامبر(ص) براى سفرى آماده گرديدند. در همان گامهاى نخستين ناگهان توقف كرده، فرمودند: «انّا للّه و انّا اليه راجعون»(22) و اشك از چشمان مباركشان جارى گرديد. علّت گريه را جويا شدند، فرمود: «هذا جبرئيل يخبرنى عن ارضٍ بشطّ الفرات يقال لها كربلاء يقتل فيها الحسين بن فاطمة(س)؛ هم اكنون جبرئيل مرا از سرزمينى آگاه كرد كه در كنار شط فرات قرار دارد و نامش كربلاست. حسين فرزند فاطمه در آن سرزمين به شهادت مى‏رسد.»
از قاتل او جويا شدند؟ فرمود: مردى كه نامش يزيد است، قاتل فرزندم خواهد بود و هم اكنون محل كشته شدن و دفن حسين را با چشم خود مى‏نگرم. آن گاه پيامبر(ص) با حالت غمگين از رفتن به مسافرت منصرف شد و دست راست را بر سر حسن(ع) و دست چپ را بر سر حسين(ع) گذاشت و سپس دست به دعا برداشت: بارالها! محمد بنده و پيامبر توست و اين دو، پاكان اهل بيت و برگزيدگان ذريه من و اصل و ريشه من هستند. اين دو را در ميان امتم به جانشينى خود مى‏گذارم،«اللّهم فبارك له فى قتله و اجعله من سادات الشّهداء؛خدايا! شهادت را براى حسين مبارك گردان و او را سرور شهيدان قرار ده.» خدايا! براى قاتل و خوار كننده‏اش بركتى قرار مده!
زمانى كه سخنان پيامبر(ص) به اينجا رسيد، صداى افراد حاضر در مسجد به گريه بلند شد. حضرت فرمود: «اتبكون ولاتنصرونه؛آيا(بر او) گريه مى‏كنيد و او را يارى نمى‏كنيد؟» پس از آن مسجد خارج شد و بعد از لحظاتى در حالى كه رنگش متغيّر و چهره‏اش برافروخته شده بود، به مسجد بازگشت و با چشمانى گريان فرمود:«اى مردم! دو گوهر گرانبها در ميان شما بر جاى مى‏گذارم، كتاب خدا و عترتم كه آميخته با آب حياتم و ثمره وجودم مى‏باشند. اين دو از هم جدا نخواهند شد تا هنگامى كه كنار حوض كوثر بر من وارد شوند…پس مواظب باشيد! شما را ملاقات نكنم، در حالى كه با اهل بيتم دشمنى و بر آنان ستم كرده باشيد.»(23) 9. گذر پيامبر اكرم(ص) به كربلا
از ام سلمه نقل شده است كه شبى رسول خدا(ص) از نزد من بيرون رفت و مدّتى طول كشيد. سپس مراجعت كرد، در حالى كه ژوليده و غبارآلود بود و چيزى در دست داشت. عرض كردم: اى رسول خدا! چه شده شما را ژوليده مو و غبارآلود مى‏بينم؟ فرمود: در اين هنگام مرا به طرف يكى از سرزمين‏هاى عراق كه آن را كربلا مى‏گويند سير دادند. پس جايگاه شهادت فرزندم حسين(ع) و عده‏اى از اهل بيتم را مشاهده كردم و بعد مشغول جمع آورى خاك آنجا شدم.
آن گاه دست خود را باز كرد و ديدم قدرى خاك سرخ بود. فرمود: ابن را بگير و در شيشه‏اى نگهدارى كن! سپس آن را گرفتم و در شيشه‏اى از آن محافظت كردم تا وقتى كه امام حسين(ع) از مكّه خارج و به طرف عراق رهسپار گرديد. من پيوسته شب و روز به اين شيشه نگاه مى‏كردم و آن را باز كرده مى‏بوييدم و مى‏گريستم تا اينكه روز دهم، يعنى روز شهادت امام حسين(ع) فرا رسيد. صبح عاشورا به شيشه نگاه كردم، خبرى نبود، ليكن همين كه عصر عاشورا فرا رسيد، ديدم خون تازه‏اى از آن شيشه و خاك مى‏جوشد. با ديدن اين صحنه، صداى گريه و ناله‏ام بلند شد، امّا از ترس دشمن خوددارى كردم و پيوسته اين روز را در خاطر داشتم تا آن زمان كه خبر شهادت امام حسين(ع) به مدينه رسيد و آنچه ديده بودم، محقق شد.»(24) گريه امير مؤمنان على(ع) در كربلا
علاوه بر انبياء(ع) امامان معصوم(ع) نيز قبل از ولادت امام حسين(ع) براى آن حضرت سوگوارى كردند كه در اينجا به ذكر گريه على(ع) در كربلا اشاره مى‏كنيم:
ابن عباس مى‏گويد: همراه على(ع) در جنگ صفين از سرزمين نينوا گذشتيم، به من فرمود: «يا ابن عبّاس اتعرف هذا الموضع قلت له ما اعرفه يا اميرالمؤمنين فقال(ع) لو عرفته كمعرفتى لم تكن تجوزه حتّى تبكى كبكائى قال فبكى طويلاً حتى اخضلّت لحيته و سالت الدّموع على صدره و بكينا معاً؛ اى ابن عباس! آيا اين سرزمين را مى‏شناسى؟ عرض كردم: خير، اى اميرمؤمنان. آن حضرت فرمود: اگر مثل من آن را مى‏شناختى، از اينجا عبور نمى‏كردى، مگر آنكه مانند من مى‏گريستى. آن گاه شروع به گريستن كرد تا اينكه اشك محاسن ايشان را فرا گرفت و بر سينه مباركشان جارى شد. ما نيز با آن حضرت گريستيم.»
«و هو يقول اوّه اوّه مالى و لآل ابى سفيان مابى و لآل حربٍ حزب الشّيطان و اولياء الكفر صبراً يا ابا عبداللّه…ثمّ بكى بكاءً طويلاً و بكينا معه حتّى سقط لوجهه و غشى عليه طويلا ثمّ افاق؛ على(ع) مى‏فرمود: اى واى اى واى (شگفتا) مرا با آل ابوسفيان و آل حرب، حزب شيطان و اولياء كفر، چه كار! (در همين حال فرمود:) اى ابا عبداللّه! صبر و مقاومت داشته باش! و آن گاه بسيار گريست و ما نيز با او گريستيم، به گونه‏اى كه آن حضرت با صورت به زمين فرود آمد و از هوش رفت و پس از مدّتى به هوش آمد».(25)
اصبغ بن نباته نيز مى‏گويد:«همراه على(ع) از سرزمين كربلا گذر كرديم. محل شهادت شهداء كربلا را نشان داد و فرمود: در اين محل جوانانى از آل محمّد(ص) كشته مى‏شوند كه آسمانها و زمين بر آنها گريه خواهند كرد.»(26)
همچنين عبداللّه بن نجى از پدرش نقل مى‏كند: در كنار على(ع) عازم جنگ صفين بوديم. ناگهان على(ع) فرياد زد: «اصبر يا ابا عبداللّه بشطّ الفرات قلت و ماذا قال دخلت على رسول اللّه(ص) ذات يومٍ و عيناه تفيضان قلت يا نبىّ اللّه اغضبك احدٌ ما سال عينك تفيضان قال بلى قام من عندى جبرئيل قبل محدّثين انّ الحسين يقتل بشط الفرات؛ اى اباعبداللّه! در كنار شط فرات توقف كن! عرض كردم: مگر چه شده است؟ فرمود: روزى نزد رسول خدا(ص) وارد شدم، چشمان مباركش پر از اشك بود، عرض كردم: يا رسول اللّه! كسى شما را ناراحت كرده است؟ چرا چشمانتان پر از اشك شده است؟ فرمود: نه، بلكه جبرئيل نزد من آمد و مرا از شهادت حسين در كنار شط فرات آگاه ساخت.» و گفت: آيا از خاك آنجا مى‏خواهى؟ گفتم: بلى. آن گاه مشتى از خاك آنجا را به من داد. از آن زمان ريزش اشك امانم نداد.(27) پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. اصول مدّاحى، ناصرى نژاد، ج 1، ص 168. 2. شيخ عباس قمى، مفاتيح الجنان، اعمال سوم شعبان، ص 270. 3. كامل الزيارات، به نقل از آشنايى با حسين، ميرزا باقر زخره‏اى اصفهانى، قم، نامدار، اول، 1382، ص 308، با تلخيص. 4. بحارالانوار، محمد باقر مجلسى، بيروت، داراحياء التراث العربى، چاپ دوم، 1403ق، ج 44، ص 242، ح 37؛ منتخب تاريخ، ص‏48. 5. سوره بقره، آيه 37. 6. بحارالانوار، ج 44، ص 245، ح 44. 7. ناسخ التواريخ، مرحوم سپهر، حالات اباعبداللّه الحسين(ع)، ص 111؛ آشنايى با حسين(ع)، همان، ص 309 – 310. 8. بحارالانوار، ص 243، ح 38، منتخب طريحى، ص 48. 9. بحارالانوار، ج 44، ص 243، ح 39، منتخب طريحى 38. 10. همان، ص 243 – 244. 11. همان،ص 244 ح 41 ؛ ناسخ، ج 1، ص 284. 12. معالى السبطين، ص 143 ؛ مستدرك الوسائل، ج 10، ص 318، ح 14. 13. بحارالانوار، ج 44، ص 244، ح 42 ؛ منتخب طريحى، ص 50، ناسخ، ج 1، ص 274. 14. همان، ح 43 ؛همان، ناسخ، ج 1، ص 275 منتخب طريحى، ص‏50. 15. مقتل، حافظ ابوالمؤيد خوارزمى، ج 1، فصل ششم، ص 88؛ ذخائر العقبى حافظ محب الدين طبرى، باب 9، فى ذكر الحسن و الحسين، ص‏119.قابل ذكر است در اين بخش از زحمات حسين رجبى، در كتاب، «پاسخ به شبهات عزادارى» بهره برده‏ايم. 16. مستدرك على الصحيحين، كتاب معرفة الصحابه، ج 3، ص 176، كنزالعمّال، متقى هندى، بيروت مؤسسة الرسالة، ج 12، ص 123، ح‏34300 ؛ المنتظم، ج 5، ص 78، و ج 6، ص 386. 17. مجمع الزوائد و منبع الفوائد، نورالدين هيثمى، ج 9، ص 189، باب مناقب الحسين، ذخائر العقبى، ص 147، مسند احمد حنبل، ج 3، ص 265. 18. كنزالعمّال، ج 6، ص 223 ؛ مجمع الزوائد، ج 9، ص 188. 19. اين ترتيب كه على(ع) سوم ذكر شده توسط عائشه انجام گرفته است. 20. مقتل خوارزمى، ج 1، ص 159؛اعلام النّبوة، ماوردى، ص 83؛ الصواعق المحرقة، ابن حجر، فصل سوم، احاديث وارده درباره اهل بيت، ص 192. 21. المصنف، ابن ابى شيبه، ج 2، ص 697؛ كتاب الفتن، شماره 74، صحيح، ابن ماجه، ج 2، ص 518؛ مستدرك حاكم، ج 4، ص‏464. 22. سوره بقره، آيه 156. 23. مقتل، عبدالرحمان بن على معروف به ابن جوزى، ج 1، ص 164، به نقل از پاسخ به شبهات عزادارى، حسين رجبى، دفتر نمايندگى رهبرى، اول، 1379، ص 75 – 76. 24. الارشاد، شيخ مفيد، ص 250، اسرار الشهادة، ص 81؛ آشنايى‏ام با امام حسين(ع)، ص 313. 25. بحارالانوار، ج 44، ص 252 – 254. 26. امالى، شيخ صدوق، ص 534؛ المصيبة، ج 1، ص 64 ؛ مقتل خوارزمى، باب هشتم، ص 162، تذكرة الخواص، ابن جوزى، ص 225؛ كتاب صفين، نصربن مزاحم، ص 58. 27. مسند احمد بن حنبل، ج 1، ص 85؛ سير اعلام النبلاء، ذهبى، ج 3، ص‏288 ؛ المصنف ابن ابى شيبه، ج 8، ص 632 ؛ الفتن، ح 259، الصواعق المحرقه، ص 193.

مقدمه
يكى از مهمترين سؤالات در حادثه عاشورا، آگاهى امام حسين (ع) از ماجراهاى آينده در فرايند عاشورا است. در اين راستا برجسته‏ترين مسئله، آگاهى آن بزرگوار از شهادت خود و ياران و خاندانش است، اين نوشتار به منظور پاسخ به سؤالاتى در اين باره تهيه شده است، اميد است كه اين تلاش گامى اندك در تبيين اين مسئله و ابهام زدايى از حادثه عاشورا باشد. آيا امام حسين (ع) مى‏دانست در اين قيام بزرگ شهيد مى‏شود؟
در پاسخ به اين سؤال چند نظريه مطرح شده كه مورد بحث و بررسى‏هاى مشروحى نيز قرار گرفته است. ما دو نظريه عمده را در اين جا مورد بررسى قرار مى‏دهيم.
نظريه اول: اگر چه قيام امام حسين (ع) از همه جهات صحيح و مستند به انگيزه تكليف خداوندى بود، ولى او نمى‏دانست در اين قيام به شهادت خواهد رسيد. لازمه سخن «عبدالرحمن ابن خلدون» (صفحات 216 و 217 مقدمه) و هم چنين عقيده بعضى از متفكران اين است كه امام حسين (ع) نمى‏دانست كه در سفر به عراق شهيد خواهد شد.
نظريه دوم: امام حسين (ع) از شهادت خود آگاه بود. اين نظريه، در ضمن تحليل هايى كه از داستان كربلا صورت گرفته، طرح شده است. حال لازم است درباره اين مسأله، مطلبى را بيان كنيم: مقام والاى امامت، علم غيب و آگاهى از آينده را به اذن پروردگار براى آنان امكان‏پذير مى‏كند.
خداوند سبحان در قرآن مجيد مى‏فرمايد: «عالم الغيب فلا يظهر على غيبه احداً الّا من ارتضى من رسولٍ»(1) خداوند داناى غيب است و كسى را به غيب خود مطلع نمى‏سازد، مگر كسى از فرستادگان خود را رضايت بدهد.
اين آيه، به صراحت امكان وجود علم غيب براى غير خدا را بيان مى‏كند. با انضمام اين آيه، به آيات ديگرى كه علم غيب را مخصوص خداوند مى‏دانند، اين معنى اثبات مى‏شود كه با عنايت خداوندى كسان ديگرى نيز مى‏توانند عالم به غيب شوند.
در ضمن آياتى كه مى‏گويد پيامبر اكرم(ص) علم غيب را به وسيله وحى از پروردگار دريافت كرده و ائمه (ع) از پيامبر اخذ كرده‏اند، بسيار فراوان است.(2)
ابن خلدون، در فصل پنجاه و سوم از مقدمه خود، پس از بيان مواردى از علم غيب كه مستند به امام جعفر صادق(ع) است، مى‏گويد: «حال كه كرامت كشف و شهود و اطلاع از امور غيبى براى ساير مردم (از كسانى كه رياضت كشيده و موفق به تهذيب و صفاى درونى گشته‏اند) امكان‏پذير است، پس خاندان پيامبر از نظر علم و دين و ديگر آثار پيامبرى و عنايت خداوندى… به كشف شهود و اطلاع از حقايق غيبى سزاوارتراند».
از جمله امور غيبى فراوانى كه حضرت رسول اكرم(ص) از آن‏ها خبر داده‏اند، اطلاع دادن آن حضرت از شهادت امير المؤمنين(ع) مى‏باشد.(3) ابن ابى الحديد مى‏گويد:(4)
«فصلٌ فى ذكر امورٍ غيبيّةٍ اخبر الامام ثمّ تحققت…»
اين فصل در ذكر امور غيبى اى است كه امام از آن خبر داده و تحقق يافته‏اند.
بدان كه اميرالمؤمنين (ع) سوگند ياد كرده كه مردم از هيچ حادثه‏اى نخواهند پرسيد، مگر اين كه او درباره آن حادثه خبر خواهد داد. هم چنين خبر خواهد داد از طايفه‏اى كه به وسيله آنان، صد نفر هدايت خواهند شد و صد نفر به ضلالت خواهند افتاد…
اين ادعا از سوى آن حضرت، ادعاى خدايى يا ادعاى نبوت نيست، زيرا آن حضرت اذعان داشت كه: از حضرت رسول الله(ص) آن اخبار را دريافت نموده است. درباره اخبار غيبى اميرالمؤمنين(ع) تحقيق كرديم و آن‏ها را موافق واقع ديديم و از اين راه، به صدق ادعاى مذكور از آن حضرت استدلال نموديم. اين موارد بيش از سى نمونه است كه به هفده مورد آن اشاره مى‏كنيم:
خبر درباره ضربتى كه بر سر مباركش اصابت خواهد كرد و خون سرش ريش مباركش را خضاب خواهد نمود.
خبر درباره ملك (سلطنت) معاويه بعد از وفات خود.
خبرى در توصيف معاويه و دستور او به سبّ اميرالمؤمنين(ع).
خبر درباره حجاج بن يوسف.
خبر درباره مارقين و خوارج در نهروان.
خبر درباره كشته شدن خوارج.
اخبار درباره ناكثين (طلحه و زبير) و پيروانشان كه جنگ جمل را به راه انداختند.
اخبار درباره قاسطين (معاويه و عمروبن‏عاص) و دار و دسته آن‏ها.
خبر درباره شماره سپاهى كه از كوفه بر آن حضرت وارد شدند، در آن هنگام كه آن حضرت براى جنگ با اصحاب جمل آماده حركت به سوى بصره گشته بود.
خبر درباره عبدالله بن زبير: او چيزى را مى‏خواهد كه به آن نخواهد رسيد. او طناب (دام) دين را براى شكار دنيا مى‏گستراند: «خبّ يروم أمراً و لا يدركه و هو يعدّ مصلوب قريش» او حيله گر و كينه توز است. امرى را مى‏خواهد و لكن آن را در نخواهد يافت. او به دار كشيده شده قريش است.
اخبار درباره پيدا شدن پرچم‏هاى سياه از سوى خراسان و تصريح به قومى از اهالى آن كه به «بنى رزيق» معروف بودند. اين گروه «آل مصعب» بودند كه از جمله آنان «طاهربن الحسين» و فرزندش و «اسحاق بن ابراهيم»بودند كه به دولت عباسى دعوت مى‏نمودند.
اخبار درباره ظهور پيشوايانى از فرزندانش در طبرستان مانند «الناصر» و «الداعى»(5) و غيره. ايشان در بعضى از سخنانشان فرموده‏اند: «و أنّ لآل محمد صلى اللّه عليه و آله و سلم – بالطّالقان لكنزاً سيظهره اللّه اذا شاء دعائه حقٌّ حتّى يقوم باذن اللّه فيدعوا الى دين اللّه»
و قطعاً براى آل محمد (ص) در طالقان خزانه‏اى است كه اگر خداوند آن را بخواهد ظاهر مى‏سازد. دعاى او (دعوت او) حق است تا اين كه بااذن خداوند قيام مى‏كند و به دين خداوند دعوت مى‏نمايد.
خبرى كه به «عبداللّه بن عباس» درباره انتقال امر زمامدارى به فرزندانش داده بود.
هنگامى كه «على بن عبداللّه» متولد شد، پدرش او را پيش على(ع) آورد. آن حضرت مقدارى از آب دهانش را در دهان فرزند عبداللّه وارد كرد و با خرمايى كه آن را جويده بود، زير چانه او را بست. سپس كودك به عبداللّه برگرداند و فرمود: اى پدر ملوك، او را بگير!
اخبار مربوط به آينده كوفه و اين كه حوادث بسيار تندى در كوفه بروز خواهد كرد.
اخبار مربوط به «مروان بن حكم» و فرزندانش و اين كه امت اسلامى روز خونينى از آنان خواهند ديد.
اخبار مربوط به بنى اميه، كه مدتى كوتاه از دنيا بهره‏مند مى‏شوند و سپس، همه آن چه را كه به دست آورده‏اند از دست مى‏دهند.
اخبار شهادت امام حسين (ع) از سوى پيامبر اكرم(ص) و اميرالمؤمنين(ع) در كتب شيعه و سنى، مجموعاً فوق تواتر است. كثرت ناقلان اين اخبار به حدى است كه اگر براى كسى يقين آور نباشد، آن شخص از هيچ خبر متواتر ديگرى نمى‏تواند يقين حاصل كند.(6)
درباره اين نظريه (شهادت امام حسين (ع))، دو سؤال وجود دارد:
سؤال يك – آيا با علم به كشته شدن در يك حادثه، تصميم و اقدام براى ورود به آن حادثه مشروع است؟
كسانى كه فرقى ميان اشخاص و ميان حوادث نمى‏گذارند و براى آنان، مرگ و كشته شدن معمولى و شهادت در راه دفاع از جان‏ها و ارزش‏هاى ضرورى و حيات مادى و معنوى يكسان است، مى‏گويند: از آن جا كه زندگى، مطلوب مطلق در عرصه هستى است و هيچ مطلوبى به درجه زندگى نمى‏رسد، لذا با وجود علم به كشته شدن در يك حادثه، اقدام به ورود در آن حادثه، از ديدگاه عقل و شرع ممنوع است. حتى با توجه به اهميت فوق العاده حيات گفته مى‏شود: اقدام به يك عمل با احتمال خطر مرگ نيز نامشروع است، چه رسد به يقين به مرگ!
پاسخ اين سؤال، با شناخت صحيح به معناى زندگى در قضيه «زندگى، مطلوب مطلق در عرصه هستى است» روشن مى‏شود. معناى صحيح زندگى در عرصه هستى چيست؟
اگر منظور از «زندگى»، فقط خوردن و آشاميدن و اشباع غرايز طبيعى محض باشد، براى كسانى كه حقيقت زندگى را در عظمت‏ها و امتيازات معنوى و كمالات روحانى آن مى‏بينند، ادامه اين زندگى با همه ناگوارى‏ها و محروميت‏ها و محدوديت هايى كه دارد، بسيار تلخ و ادامه آن مستند به يك نوع اضطرار است. لذا اين پديده نمى‏تواند ذاتاً به طور مطلق براى آنان مطلوب باشد. از سوى ديگر،اين همه خودكشى و آرزوى جدى مرگ در هنگام هجوم ناملايمات غير قابل تحمل، از روشن‏ترين دلايل عدم مطلوبيت مطلق زندگى طبيعى حيوانى براى هر انسانى است.
اما اگر منظور از زندگى،«حيات معقول» يا «حيات طيبه»،(7) باشد، نه تنها ديگر آن زندگى طبيعى حيوانى، مطلوب مطلق نيست، بلكه مزاحم «حيات معقول» است كه شايستگى وصول به جاذبيت شعاع ربوبى را دارد. البته كسى كه از «حيات معقول» و حيات مستند به خدا اطلاعى ندارد يا با وجود اطلاع، به علت سست عنصرى و پيروى از خواسته‏هاى حيوانى، از آن زندگى اعلاى انسانى خود را محروم ساخته است، همان زندگى طبيعى حيوانى را بالاترين آرمان خود تلقى مى‏كند و همه توانايى خود را نيز در ادامه آن زندگى به كار مى‏بندد.
خلاصه، براى كسى كه زندگى را به معناى «حيات معقول» مى‏داند، زندگى طبيعى محض يك وسيله مناسب براى وصول به «حيات معقول» است. چنين شخصى در راه چنان حياتى، حاضر است صدها بار دست از زندگى طبيعى محض بردارد.
وجود اين احساس با عظمت را در ياران فداكار و آگاه امام حسين(ع) همگان نقل كرده‏اند. البته اگر كسى به خود اجازه دهد كه عظمت فداكارى و كشته شدن در راه جهاد و دفاع از جان و حيثيت و شرافت و آزادى معقول و دفاع از ارزش‏هاى والاى انسانى را مورد ترديد قرار دهد، ما هيچ سخنى براى گفتن با او نداريم، روى سخن ما با كسانى است كه براى حيات بشرى، معنايى فوق خوردن و خوابيدن و اشباع شهوات و حركت بر مبناى «من هدف و ديگران وسيله»، معتقدند.
بديهى است كه دفاع و جهاد، يعنى حركت در مرز زندگى و مرگ. لذا شما اگر سخنان پيشتازان قافله انسانيت، و رشد يافتگان نوع بشر را مورد مطالعه و تحقيق قرار بدهيد، خواهيد ديد كه اين كمال يافتگان، مرگ را بر زندگى ذلت بار و محدود و غوطه ور بودن در جنب و جوش‏هاى حيوانى، ترجيح مى‏دهند؛ زيرا زندگى پست از نظر آنان بدتر از مرگ است. از جمله سخنان امام حسين(ع) در «ذى حُسُم»(8) اين است:
«فانّى لا ارى الموت الّا سعادةً و لا الحياة مع الظّالمين الّا برما»(9) من مرگ را جز سعادت، و زندگى با ستمكاران را جز دلتنگى و اضطراب و ملامت نمى‏بينم.
فرهنگ اقوام و ملل دنيا، به طرزى گسترده، اين حقيقت را گوشزد كرده‏اند كه:«مرگ سرخ به از زندگى ننگين است».
حقيقت اين است كه مشاهده يك حقيقت اعلا در زندگى، اين زندگى را قابل تحمل و تفسير و توجيه مى‏كند:
ما را به ميزبانى صياد الفتى است

ورنه به نيم ناله، قفس مى‏توان شكست
همه مى‏دانيم كه:
روزگار و چرخ و انجم سر به سر بازيستى

گرنه اين روز دراز دهر را فرداستى‏

بنابراين، تنها اعتقاد به ابديّت و حكمت عاليه وجود است كه بازى بودن روزگار و چرخ گردون را منتفى مى‏كند.(10) با چنين دريافتى است كه انسان‏هاى با فضيلت و آگاه، پاسخ سؤالات «من كيستم؟ از كجا آمده‏ام؟ چرا آمده‏ام؟ و به كجا مى‏روم؟» را آماده مى‏كنند و از «حيات معقول» برخوردار مى‏گردند.
سؤال دوم: علم به كشته شدن در يك حادثه، چگونه مى‏تواند با فعاليت و انديشه‏هاى مربوط به زندگى و رسيدن به هدف در آن حادثه سازگار باشد؟به عبارت ديگر، كسى كه مى‏داند در يك حادثه كشته خواهد شد، چگونه مى‏تواند از آن حادثه براى وصول به هدف و انديشه خود بهره بردارى كند؟ در موضوع بحث، فرض اين است كه حضرت امام حسين (ع) مى‏دانست كه در واقعه كربلا شهيد خواهد شد. با اين فرض، چگونه به قصد وصول به هدف – كه اقامه حكومت عدل در جامعه اسلامى بوده است – حركت كرد و با كمال دقت، به انتخاب وسايل اقدام كرد و به نامه‏هاى دعوت كوفيان توجه فرمود و حضرت مسلم بن عقيل را براى آماده كردن زمينه به كوفه فرستاد و به تنظيم دقيق امور نظامى با سپاه 72 نفرى خود و… پرداخت؟ براى حل اين مسأله، بايد يك بررسى اجمالى درباره درك انسان‏ها از زندگى و مرگ داشته باشيم. آيا انسان‏ها در درك زندگى و مرگ و حقيقت آن دو يكسان هستند؟
انسان‏ها، در درك زندگى و مرگ و حقيقت آن دو بسيار متفاوتند. ترديدى نيست كه بشر در دوران كودكى در زندگى محض حركت مى‏كند، بدون اين كه بداند زندگى يعنى چه؟ طبيعى است اگر او، در اين دوران از مرگ نيز دريافتى نداشته باشد، مانند ماهى اى كه در آب زندگى مى‏كند و نمى‏داند اگر از دريا بيرون بيفتد، چه روى خواهد داد؟
به تدريج، با پيشرفت ساليان عمر و ديدن يا شنيدن اين كه فلان كس مُرد يا آن يكى مى‏ميرد، پديده مرگ با نوعى ابهام براى بشر مطرح مى‏شود.
مردم پس از درك مرگ، كه به دنبال زندگى فرا مى‏رسد، اوضاع ذهنى گوناگونى درباره زندگى و مرگ پيدا مى‏كنند، از آن جمله:
برخى از مردم به علت غوطه ور شدن در ابعاد زندگى طبيعى محض، به همان وضع ذهنى دوران كودكى ادامه مى‏دهند و هيچ انديشه‏اى را درباره مرگ و زندگى به خود راه نمى‏دهند. گاهى شدت فرو رفتن فرد در امواج زندگى به درجه‏اى مى‏رسد كه حتى با علم پايان يافتن زندگى خويش، توجهى به انقراض زندگى نمى‏كند. بديهى است كه اين گروه با انواعى از تلقينات، خود را را از به ياد آوردن مرگ و انديشه درباره عالم پس از آن غافل مى‏سازند! حتى ممكن است نوع تلقين به قدرى احمقانه باشد كه فرد نتواند پذيرش آن را به ديگران ابراز كند؛ مثلاً گمان كند كه «زندگى من نابود نمى‏شود»! و يا «مرگ فقط براى ديگران است»!
گاهى بى اعتنايى به مرگ، به دليل شدت غوطه‏ور شدن انسان در زندگى طبيعى محض نمى‏باشد، ولى به جهت شيرينى زندگى و لذايذ آن، پديده مرگ از ديدگاه انسان ناپديد مى‏شود، گويى يقين به مرگ ندارد!
در يكى از سخنان اميرالمؤمنين (ع) اين مضمون آمده است كه «يقين به مرگ، براى بعضى از مردم مانند شك است»، زيرا غالباً از افق ذهن آنان به دور است.
دسته‏اى از مردم يقين به مرگ دارند، ولى به سبب ترديد و ابهامى كه درباره عالم پس از مرگ دارند، نمى‏توانند زندگى خود را طورى تنظيم نمايند كه مرگ روشنايى نتيجه بخشى در زندگى آنان بيندازد.
اين سه گروه، در زندگى ابهام‏آميز با يكديگر مشتركند. اينان غالباً در زمان حال زندگى مى‏كنند و با گذشته و آينده كارى ندارند، مگر آن مقدار كه به حال حاضر آنان مربوط باشد. در حقيقت، رشته عمر آنان مانند حلقه هايى گسيخته از هم است كه يكى پس از ديگرى مى‏گذرد. در واقع، حقيقتى به نام زندگى براى اين سه گروه مطرح نيست. با اين حال، پديده مرگ براى هر سه گروه – اگر توجهى به آن داشته باشند – به دليل عوامل مختلف غم‏انگيز و نگران كننده است. عامل اين اندوه و نگرانى را «ابن سينا» در رساله‏اى به نام «رسالة فى دفع الغم من الموت»(11) بررسى كرده است.
به واسطه اختلاف درك مردم از «زندگى و مرگ» گروه‏هاى ديگر نيز وجود دارند كه در اين جا نيازى به بيان مشروح آن‏ها نيست: اما با توجه به اشتراك همه آنان در نقص معرفتى كه از زندگى دارند، مى‏توان گفت كه همه آنان مشمول اين آيه قرآن هستند: «يعلمون ظاهراً من الحياة الدّنيا و هم عن الآخرة هم غافلون»(12) آنان از حيات دنيا تنها ظاهرى را درك كرده‏اند ولى از آخرت كاملاً غافلند. حقيقت زندگى و مرگ و معناى واقعى آن دو چيست؟ دو حقيقت مهم درباره زندگى و مرگ
حقيقت اول: زندگى و مرگ، دو جزء مكمل يكديگر در مجموعه منظم عالم هستى مى‏باشند.
بديهى است كه زندگى يك پديده گسيخته از هم كه در يك خلأ محض قرار گرفته نيست، بلكه جزيى از واقعيات موجود در عالم هستى است كه آشنايى لازم و كافى با آن، بدون داشتن آشنايى و آگاهى از اصول كلى حاكم بر مجموعه، امكان‏پذير است.
بنابراين، براى درك و فهم حقيقت زندگى لازم است اطلاعى از اصول كلى اين عالم بزرگ – كه پديده زندگى جزيى از آن محسوب مى‏شود – داشته باشيم. سپس، لازم است با مقدارى از قواعد و اصول خود پديده و قوانين و جرياناتى كه در به وجود آمدن آن در اين مجموعه كيهانى مؤثر بوده‏اند. آشنا شويم. بالاتر از همه اين‏ها بايد بدانيم كه يك معرفت عالى در اين زندگى وجود دارد كه با عبور از پل مرگ، آماده وصول به آن مى‏شويم.
با به دست آوردن اين آشنايى‏ها، خواهيم دانست كه «زندگى و مرگ» دو جزء مكمل يكديگر در مجموعه اين جهان بزرگ محسوب مى‏شوند. لذا رشد يافتگان به ديدگاهى دست يافته‏اند كه پديده مرگ در آن، به هيچ وجه فنا و نيستى و نابودى محسوب نمى‏شود. زيرا آن چه واقعيت دارد، اين است كه زندگى (حيات)، حقيقتى است كه بنا به مشيت و حكمت بالغه الهى، از مجراى مواد و قوانين عالم كيهانى عبور مى‏كند و مدتى در وجود آدمى به فعاليت خود جهت آماده ساختن شخصيت (نفس، يا من، يا جان) ادامه مى‏دهد. سپس آدمى براى ورود به منزلگه نهايى خود – كه سراى ابديت است – بايد از پل مرگ بگذرد.
حقيقت دوم: اين حقيقت با پيشرفت و افزايش رشد شخصيت آدمى كشف مى‏شود، اين است كه زندگى، با اين كه نمود يك واحد مستمر را دارد، ولى مانند ذرات نور يك جريان انفصالى است.
در ابيات زير دقت كنيم:
هر نفس نو مى‏شود دنيا و ما

بى خبر از نو شدن اندر بقا
عمر هم چون جوى نو نو مى‏رسد

مستمرى مى‏نمايد در جسد(13)
چنان كه:
شاخ آتش را بجنبانى بساز

در نظر آتش نمايد بس دراز
اين درازى مدت از تيزىّ صنع

مى‏نمايد سرعت انگيزىّ صنع
پس تو را هر لحظه مرگ و رجعتى است


مصطفى فرمود دنيا ساعتى است(14) اين حقيقت، با توجه به اصل دوام فيض خداوندى براى بقاى موجودات، مخصوصاً پديده زندگى، كاملاً روشن مى‏گردد. هم چنين براى روشن شدن بيشتر اين حقيقت، توجه به اين حديث مشهور بسيار مفيد است:
امام مجتبى (ع) فرمود: «و اعمل لدنياك كأنّك تعيش ابداً و اعمل لآخرتك كأنّك تموت غداً»(15)
براى دنياى خود چنان عمل كن كه گويى براى هميشه زنده خواهى ماند و براى آخرت خود چنان عمل كن كه گويى فردا خواهى مرد.
با درك اين حقيقت، شخصيت رشد يافتگان همواره در مرز طبيعت و فوق طبيعت (حيات و فوق حيات) حركت مى‏كند. اين نوع زندگى كه فوق زندگى طبيعى مردم است، در عين حال كه عوامل و لوازم زندگى را لازم مى‏شمارد، لوازم و نتايج قطع شدن آن را نيز كه مرگ ناميده مى‏شود، شهود مى‏كند. هر لحظه‏اى از لحظات اين زندگى، هم مسير است و هم مقصد، چنان كه هم وسيله است و هم هدف. اين زندگى بر مبناى «احدى الحسنيين»، يعنى زندگى سعادتمندانه و مرگ سعادتمندانه است كه مستند است به: «انّ صلوتى و نُسُكى و محياى و مماتى للّه ربّ العالمين»(16)
قطعاً نماز و عبادات و زندگى و مرگ من، از آن پروردگار عالميان است.
بديهى است كه زندگى قانونى، با احتمال وصول به هدف كه اولين حُسنى است، مقدم بر شهادت است كه دومين حُسنى است. نتيجه و خلاصه
بنابراين، امام حسين (ع) با علم به شهادت (كه يكى از دو سعادت حقيقى است) و بر مبناى احساس تكليف، براى رسيدن به چنين زندگى اى حركت كرده بود، گويى هر يك از لحظات اين زندگى كه به زودى به پايان مى‏رسد، يك حيات ابدى است كه انسان رشد يافته، بايد حداكثر تلاش خود را براى بهره بردارى از آن در راه تحصيل سعادت انجام دهد. نكته مهم
در اين جا بايد نكته بسيار مهم را نيز در نظر بگيريم و آن اين كه علم يك انسان رشد يافته به بقاى زندگى در يك زمان معين، يا علم او به مرگ يا شهادت د ريك زمان معين، علم مطلق نيست كه مختص خداوند باشد.
انبيا و ائمه (ع) و حتى بعضى از اولياءالله، با توجه به صفا و تهذّب باطنى اى كه از تأدّب به آداب و تخلّق به اخلاق الهى به دست آورده‏اند، مى‏توانند بعضى از حقايق غيبى را درك كنند كه پايان زندگى (مرگ يا شهادت) هم از آن جمله است. با اين حال، اين يك علم مطلق نيست كه با علم مطلق و علم مخزون خداوندى مساوى باشد. لذا ممكن است ائمه (ع) شهادت خود را در يك زمان معين بر مبناى علم امامت و دلالت بدانند، ولى درجه اين علم، هرگز به علم مخزون خداوندى كه منشأ «بداء» است نمى‏رسد.(17)
همين احتمال است كه همه تصميم‏ها و اقدامات مربوط به تكاليف زندگى را ضرورى مى‏نمايد.
امام حسين (ع) به سوى مكه حركت فرمود و اين آيه را خواند:
«فخرج منها خائفاً يترقّب قال ربّ نجّنى من القوم الظالمين»(18) از شهر خارج شد در حالى كه بيمناك و در انتظار حوادث ناگوار بود و گفت: پروردگارا، مرا از گروه ستمكاران نجات بده! اين آيه درباره حضرت موسى(ع) است، در آن هنگام كه از مصر خارج مى‏شد، زيرا بيمناك بود و انتظار حوادث ناملايم را داشت.
امام حسين (ع) جادّه و راه اصلى مكه را در پيش گرفت و هر چند اهل بيت آن حضرت پيشنهاد كردند كه از راه ديگرى – كه امنيتش بيشتر است – حركت كند، امتناع نمود و در پاسخ آنان فرمود: نه! سوگند به خدا، از همين راه مى‏رويم، تا قضاى خداوندى چه باشد!؟
همان طور كه پيش‏تر گفتيم، حركت امام حسين(ع) در متن زندگى طبيعى، بر مبناى قانون زندگى بود. به همين علت، هنگامى كه نزد «وليد بن عتبه» رفت، يارانى از دودمانش را كه مى‏توانستند در صورت احتمال خطر جانى از ايشان دفاع نمايند با خود برد. ممكن است گفته شود: اگر امام حسين (ع) مى‏دانست كه در كربلا شهيد خواهد شد، نمى‏بايست آيه فوق را در راه مكه قرائت مى‏كرد پاسخ اين است كه منظور آن حضرت از قرائت آيه شريفه، همه اجزاى مجموعه (حوادث حركت از مدينه تا آخر داستان قيام) بوده است، يعنى امام در همه آن حوادث، حيات قانونى خود را در خطر نابودى مى‏ديد. اگر چه از دست دادن حيات قانونى (شهادت) مطلوب حسين(ع) بود، ولى مطلوبيت شهادت، بعد از مطلوبيت به ثمر رسيدن قيام – كه با حيات و زندگى آن بزرگوار صورت مى‏گرفت – قرار داشت.
با توجه به اين كه حسين(ع) از هر راهى به منظور دفاع و حفظ جان خود و ياران و دودمانش استفاده مى‏كرد. روشن مى‏شود كه ايشان مى‏دانسته در صورت حركت از جاده اصلى، خطرى وجود ندارد، و اگر خطرى هم پيش بيايد، مربوط به عللى است كه از علم امامت او بالاتر بوده و مستند به علم مخزون خداوندى است.
امام حسين(ع) در شب جمعه – سه روز از ماه شعبان گذشته – وارد مكه شد در حالى كه اين آيه را مى‏خواند:
«و لمّا توجّه تلقاء مدين قال عسى ربّى ان يهدينى سواءالسّبيل»(19) وقتى كه (حضرت موسى(ع)) به طرف مدين حركت كرد گفت: شايد پروردگار من، مرا به راه راست هدايت فرمايد!
خواندن آيه مذكور، مانند تكرار آيات «اياك نعبدو اياك نستعين، اهدنا الصراط المستقيم»(20) در نمازهاى يوميه، روشن مى‏سازد كه خاتم الانبياء(ص) و ائمه معصومين(ع) نيز بر مبناى استمرار فيض خداوندى (هم فيض وجود و هم فيض تقرب به پيشگاه خداوندى) در هر لحظه نيازمند مقام شامخ ربوبى مى‏باشند. چرا امام حسين (ع) براى سفر به عراق از خداوند طلب خير كرد
هنگامى كه نامه‏هاى دعوت كوفيان تكميل شد، امام حسين(ع) برخاست و ميان ركن و مقام دو ركعت نماز گزارد و از خداوند سبحان در سفر پر اهميتى كه در پيش داشت، طلب خير نمود.(21)
بديهى است كه در اين جا امام حسين(ع) براى نهضت و قيامى كه آن را واجب مى‏دانسته، استخاره (به معناى معمولى‏اش) نكرده است، زيرا اين گونه استخاره‏ها در مواقع شك و ترديد مناسب است، نه در مواردى كه يقين به تكليف وجود دارد. حال آن كه با توجه به دلايل فراوان و شواهد بسيار، اين حقيقت روشن مى‏شود كه آن حضرت به قيام عليه يزيد ايمان و اعتقادى راسخ داشته است. بنابراين، معناى طلب خير از خداوند متعال، شهود مستقيم خير و صلاح بوده است، نظير آن شهود و آرامش قلبى اى كه حضرت ابراهيم خليل(ع) به وسيله رؤيت عينى كيفيت، زنده شدن مردگان در روز قيامت از خدا مى‏خواست. در آيه مربوط به اين داستان، حضرت ابراهيم خليل(ع) عرض كرد:
«ربّ أرنى كيف تحيى الموتى، قال اولم تؤمن قال بلى و لكن ليطمئنّ قلبى»(22) پروردگارا، به من نشان بده كه چگونه مرده‏ها را زنده مى‏كنى؟ خداوند فرمود: مگر ايمان نياورده‏اى؟ عرض كرد: بلى، و لكن مى‏خواهم قلبم به آرامش برسد.
سپس امام حسين (ع) نامه زير را مرقوم فرمود و به وسيله «هانى بن هانى» و «سعيد بن عبداللّه» – كه آخرين فرستادگان مردم كوفه بودند – براى آنان ارسال كرد: بسم اللّه الرحمن الرحيم
اين نامه‏اى است از حسين بن على براى جميع مسلمين و مؤمنين.
پس از حمد خداوند و درود به پيامبر اكرم؛ هانى و سعيد كه آخرين آورندگان نامه‏هاى شمايند، آمدند. هر آن چه را كه در آن نامه‏ها بيان نموده و متذكر شده بوديد فهميدم. سخن همه شما اين بود كه ما امام و پيشوايى نداريم، به سوى ما حركت كن! باشد كه خداوند ما را به وسيله توبه هدايت و حق موفق فرمايد! من نيز برادر و پسر عمو و شخص مورد اطمينانم مسلم بن عقيل را كه عضوى از دودمان من است، به سوى شما مى‏فرستم. به او دستور داده‏ام كه وضعيت و انديشه‏تان را براى من بنويسد. اگر او براى من نوشت كه نظر اكثريت مردم و صاحبان عقل و فضل شما، مطابق با نامه هايى است كه به من رسيده و من آن‏ها را خوانده‏ام، به همين زودى به طرف شما خواهم آمد. سوگند به جانم، پيشواى الهى كسى نيست مگر آن كه با كتاب الهى حكومت كند، قيام به عدالت نمايد، متدين به دين حق باشد و نفس خود را گواه سوگند خود گيرد!(23)
طرف خطاب نامه امام حسين(ع)، اهل كوفه و همه مسلمانان و مردم با ايمان بودند. اين خطاب اثبات مى‏كند كه تقاضاى حركت آن حضرت به كوفه، تنها از ناحيه شيعيان نبوده است، بلكه عموم مسلمين اين تقاضا را داشته‏اند. محبوبيت عام آن حضرت در ميان جامعه اسلامى، شاهد وجود زمينه چنين تقاضايى است.
هم چنين، لازمه خطاب مذكور اين است كه تعداد نامه‏ها، امضاها و اهميت صاحبان آن‏ها، به حدى بوده است كه (با قطع نظر از عوامل و انگيزه‏هاى ديگر»، استناد به آن‏ها براى حركت به كوفه و قيام به وسيله آن مردم، كاملاً منطقى بوده است.

آن جان كه وابسته خداست، شايسته سوگند خوردن است
مسلماً، سوگند در همه اقوام و ملل، به حقايقى مربوط مى‏شود كه مقدس باشند. ما اين سوگند (به جان خودم، به جان پدرم يا مادرم يا فرزندم) را فراوان مى‏شنويم. البته اين سوگندها، غالباً به علت اهميت جان عزيز بودن آن از نظر كسى كه سوگند مى‏خورد بر زبان آورده مى‏شود، نه به علت قداست آن. و مى‏دانيم كه اهميت و ضرورت يك حقيقت، غير از شرف و عظمت و قداست آن است. در سوگندى كه امام حسين(ع) به جان خود ياد كرده، منظور او آن جان است كه به مقام مقدس «للّه رب العالمين» رسيده است، شخصيت آن انسان كامل نشان مى‏دهد كه جانش از آن خداست. در اين موارد كه قداست يك جان بالا مى‏رود و مردم از اين قداست اطلاع پيدا مى‏كنند و به آن ايمان مى‏آورند، به آن سوگند ياد مى‏كنند، مانند قسم‏هايى كه مسلمانان به پيامبر اكرم(ص) و اميرالمؤمنين(ع) و فاطمه زهرا و ديگر ائمه معصومين(ع) ياد مى‏كنند. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. سوره جن، آيات 26و27. 2. ر.گ: تفسير الميزان، علامه طباطبايى، تفسير دو آيه مذكور در سوره جن. 3. دلائل النبوة، ص 202، الجامع الصغير، جلال الدين سيوطى، ج 1، ص 12 و نقل از حلية الاولياء. 4. ر.ك: ترجمه و تفسير نهج البلاغه، محمد تقى جعفرى، ج 16، ص 294-299. 5. حسن بن على الناصر و حسن بن زيد ملقب به داعى. 6. به عنوان نمونه، منابع اين خبر به شرح زير است: كامل الزياراة، احقاق الحق، ملحقات احقاق الحق، امالى(شيخ طوسى به نقل از تاريخ الخميس)، بحارالانوار، ينابيع الموده، مودة القربى، المعجم الكبير طبرانى، ابن حجر عسقلانى در تهذيب التهذيب، الفصول المهمة، ابن صباغ مالكى ج‏1، ج‏2، مقتل خوارزمى، مقتل عوالم، خصائص كبرى سيوطى، كفاية الطالب، گنجى شافعى، مجمع الزوائد هيثمى، كنزالعمال مولى على هندى، ارشاد مفيد، البداية و النهاية ابن كثير، مسند احمد بن حنبل، ج‏1، تاريخ اعثم كوفى، قاموس الرجال، ج 1، لهوف سيد بن طاووس، كشف الغمه، ج 2، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفى، طبقات ابن سعد، صواعق ابن حجر عسقلانى، ذخائر العقبى، تذكرة الخواص، اسدالغابه، نورالابصار شبلنجى، الاخبار الطوال دينورى، حياةالحيوان، ج‏1، السيرة النبوية اين هشام، ج 3، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 2. 7. اصطلاح «حيات معقول» مأخوذ از سه توصيف درباره حيات حقيقى است كه در قرآن مجيد آمده است: توصيف اول: «من عمل صالحا من ذكراو انثى و هو مؤمن فلنحيينه حياة طيبة» هر كس از مرد يا زن عمل صالح انجام بدهد، در حالى كه با ايمان است، او را با حيات طيبه احيا مى‏كنيم.(سوره نحل، آيه 97)- توصيف دوم: «ليهلك من هلك عن بينة و يحيى من حى عن بينه» تا آنان كه هلاك مى‏شوند، هلاك آنان، و آنان كه توفيق حيات «حقيقى» مى‏يابند، حيات آنان مستند بر دليل روشن گردد.(سوره انفال، آيه 42)- توصيف سوم: «قل ان صلوتى و نسكى و محياى و مماتى لله رب العالمين» به آنان بگو نماز و عبادات و زندگى و مرگ من، از آن، پروردگار عالميان است. (سوره انعام، آيه 162). 8. يكى از منازل ميان مكه و كوفه. 9. نفس المهموم، ص‏116. 10. اين حقيقتى است كه دانشمندان آگاه و خردمند شرق و غرب در آن اتفاق نظر دارند. به عنوان نمونه، «سانتهيلر» در مقدمه كتاب «اخلاق نيكو ماكوس»ارسطو صريحاً مى‏گويد:«اگر ابديتى پشت سر اين دنيا پذيرفته نشود، اين زندگانى معمايى ناگشودنى خواهد ماند». آناتو فرانس در كتاب «باغ اپيكور» ص‏31 مى‏گويد: «قدرت و نيكوكارى اديان است كه به آدمى علت وجود و عواقب كار را تعليم مى‏دهد. وقتى كه ما اصول عقايد فلسفه الهى را طرد نماييم، وسيله ديگرى باقى نمى‏ماند كه بدانيم چرا به دنيا آمده‏ايم و به چه كار به اين جهان قدم گذاشته‏ايم». 11. رساله‏اى در دفع اندوه از مرگ. 12. سوره روم، آيه 7. 13. ر.ك: تفسير و نقد و تحليل مثنوى، محمد تقى جعفرى، ج 1، ص‏505. 14. همان مأخذ. 15. بحار الانوار، علامه مجلسى، ج 44، ص 139، چاپ بيروت. 16. سوره انعام،آيه 162. 17. «يمحوا اللّه ما يشاء و يثبت و عنده ام‏الكتاب»، خداوند آن چه را بخواهد محو مى‏كند و آن چه را كه بخواهد اثبات مى‏نمايد و كتاب اصل در نزد اوست.(سوره رعد، آيه 39). 18. سوره قصص،آيه 21. 19. سوره قصص، آيه 22. 20. سوره فاتحه، آيات 4و5. 21. همان مأخذ، ص 50، امام حسين (ع) در پاسخ «عبدالله بن مطيع» كه پرسيده بود به كجا مى‏روى؟ فرمود: حالا به مكه و سپس از خدا طلب خير خواهم كرد. به نظرمى رسد آن طلب خير همين بود كه آن حضرت بعد از نماز، ميان ركن و مقام انجام داد. 22. سوره بقره، آيه 260. 23. نفس المهموم، به نقل از شيخ مفيد، ص 50، الكامل فى التاريخ، ابن اثير، ج‏4، ص 21.

انسان و تكامل‏
1- آفرينش انسان و تركيب وجودى او به گونه‏اى است كه استعداد ترقى و تعالى در هر زمينه در نهاد وى بسان نعمتى پر بها به وديعت نهاده شده است و مى‏تواند از راه‏ها و شيوه‏هاى گوناگون ابعاد وجودى خويش را گسترش و تكامل بخشد و به تعالى دست يابد. به عبارت ديگر: انسان با توجه به زمينه‏ها و استعدادهاى خويش رو به سوى كمال مطلق دارد و همواره در صدد صعود به مدارج عالى انسانى است. زيرا ميل به كمال مطلق و نيل به آن فطرى هر انسانى است.
براى نيل به اين مقصود انسانها راههايى را در پيش مى‏گيرند و شيوه‏هايى را اتخاذ مى‏كنند تا سير خود را به سوى هدف و صعود به قله‏هاى كمال، آسان‏تر گرداند.
مشاهده سير تكامل ديگران و نظاره صعود آنها به قلّه‏هاى كمال، انسان را به اين انديشه وامى‏دارد كه چه نيكوست او نيز همانند او راه مورد نظر را به پيمايد و در مسير رشد و كمال گام بردارد. روش الگويى مؤثرترين روش تربيت‏
2. يكى از مهمترين و مؤثرترين روشهاى تربيت، روش مبتنى بر الگوسازى و اسوه سازى است الگوهايى كه از متن جامعه برخاسته و به طور طبيعى نظر همگان را به خود جلب مى‏كنند و افكار و احساسات و رفتار و زندگى را تحت تأثير قرار مى‏دهند. زيرا عملى‏ترين و پيروزمندانه‏ترين وسيله تربيت، تربيت با يك نمونه عينى و سرمشق زنده عملى است و لذا اسوه و الگو به انسانها عرضه مى‏شود تا بتوانند صفاتى همانند صفات او را در خود تحقق بخشند و صبغه‏اى چون صبغه نمونه عينى را در خود بيابند. نقش الگوها و اهميت آن در كوششهاى تربيتى‏
3. الگوها از جهات گوناگون در زندگى انسانها نقش ايفا كرده كه با توجه به آن نقش، اهميت و ضرورت آن تبيين مى‏شود. نقشهايى كه الگوها دارند عبارت است از: الف: نقش الگوها در راهيابى و شناخت مسيرهاى رشد و تكامل‏
ما براى ساختن انسان صالح و در نتيجه جامعه صالح نيازمند اسوه‏اى هستيم تا راه صلاح و فلاح را به طور عينى در زندگى او بيابيم و در نتيجه با شناخت راه، خود در آن مسير گام برداريم. ب: نقش الگوها در كمبودها و آگاهى از نارسايى‏ها و نواقص‏
انسانى كه در مسير تكامل، حركتش را آغاز كرده و به سمت موفقيت پيش مى‏رود براى اينكه بداند در مسير رشد و تكامل در چه موقعيتى قرار دارد؟ و آيا پيشرفتى داشته است يا خير؟ و آيا سرمايه‏ها را درست بكار انداخته و يا دچار خسارت شده به ميزانى احتياج دارد تا در پرتو آن خوب و بد رفتار و رسائى و نارسائى انديشه‏ها را بسنجد و بازيابد. الگوها ميزانهاى سنجش صفات پاك و پليد انسانها هستند و اگر در امر تربيت و پرورش الگوها به عنوان ميزان به كار گرفته نشوند. انسانها در زندگى عقلى و عملى خويش دچار سردرگمى خواهند شد. ج: نقش الگوها به سان عامل تحرك‏
هنگاميكه انسان از همه استعدادها و توانايى‏هاى خود غافل باشد و از هرگونه تحرك و تلاش بازمانده باشد نمايش الگو يكى از عاليترين عواملى است كه در او حركت ايجاد و نيروهاى نهفته او را بيدار مى‏كنند و قوّه‏هاى خام و آرميده درون او رابه فعليت مى‏آورند الگوها اميد به پيروزى و رشد را در انسان احياء نموده و زواياى يأس و نوميدى را مى‏زدايند و از انسانهاى منجمد و ساكن عناصرى پويا و فعّال مى‏سازند. د: نقش الگوها در پيشگيرى از انحرافات و مبارزه عليه فساد و لغزشهاى اخلاقى‏
يكى از مناسب‏ترين و پرثمرترين راه مبارزه با انحرافات و كاهش آلودگيهاى اجتماعى و افزايش محبتها و صداقتها و پاكى‏هاى اخلاقى و منش انسانى نمايش الگوهاى صالح و مدلهاى انسان كامل است. انسانى كه در اجتماع خود از يك طرف شاهد عناصر پليد و ذلت و زشتى و زبونى اوست و از طرفى نظاره‏گر عناصر پاك و عزت و محبوبيت آنهاست سعى مى‏كند عشق پاكان را به دل گيرد و آنها را الگوى رفتار خود قرار دهد و در نتيجه به صلاح و عزت و محبوبيت نائل شود و از پليدى‏ها دورى گزيند.
خلاصه الگوها ميزان سنجش صفات پاك و پليد انسانها هستند كه در ارزيابى و اندازه‏گيرى و بازبينى اخلاق و فضائل انسانى به كار گرفته مى‏شوند. زيرا الگوهاى انسانى افرادى هستند كه مسير كمال را تا حدودى كه شايستگى الگو بودن را دارد پيموده و مراحلى از كمال را پشت سر نهاده و برازنده صفات نيكو شده است و انسانى كه سالك كوى كمال است به لحاظ انگيزه‏هاى درونى و بيرونى پاى در مسير او نهاده و همچون او به سوى كمال رهسپار مى‏گردد. 4. اسلام و معرفى الگوى مكتب با عنوان اسوه حسنه‏
هر مكتب و مرام فكرى و دينى براى اينكه در پيروان خود اعتبارى مستحكم و نفوذى خدشه‏ناپذير كسب نمايد هم بايد محتوا و اصول آن از عمق بر خوردار باشد تا بتواند پاسخگوى نياز فطرى انسان باشد. و هم بايد از نمونه‏هاى عينى كه تبلور و عينيت خارجى آن اصول و ارزشها هستند. بهره‏مند باشد بطوريكه هر فرد بتواند مكتب را در چهره رفتار و شخصيت هر يك از آنها ببيند لذا اسلام به عنوان مكتبى كه از جاهليت و هماهنگى با فطرت برخوردار است بر الگو و الگوسازى تكيه و انسانهايى را به عنوان نمونه عينى فضائل و ارزشها معرفى مى‏كند.
قرآن خطاب به مؤمنين مى‏فرمايد كه نبايد بين گفتار و عمل شما تناقض باشد «لم تقولون مالاتفعلون»(1) و ائمه معصومين(ع) فرمودند: «كونوا دعاة الناس بغير السنتكم؛ مردم را به غير زبانهاتان به حق دعوت كنيد.» علاوه بر اين با نگاه گذرا به قرآن به اسوه‏هاى متعددى برمى‏خوريم مثلاً حضرت ابراهيم(ع) اسوه برائت از باطل و باطل پرستان و بت شكنى و مبارزه با بتها و حضرت يوسف اسوه ايستادگى در برابر شهوات و حضرت نوح اسوه مقاومت و پايدارى در دعوت به حق و حضرت يعقوب اسوه صبر و تحمّل و حضرت داوود اسوه شهامت و شجاعت و حضرت اسماعيل اسوه ايثار و اصحاب كهف اسوه مهاجرين فى سبيل اللّه در شرائط حاكميت جهل و كفر و عدم امكان رهايى از آن جز با مهاجرت و بالآخره حضرت پيامبر خاتم(ص) اسوه حسنه معرفى شدند تا انسانها بدانند كه اين اسوه‏ها چراغهاى فروزانى فرا راه انسانها هستند كه آنها بدانند تا كجا مى‏توان مبارزه كرد، مقاومت نمود، استقامت داشت و ايثار و فداكارى نمود و تقواى الهى را در خود حفظ كرد. 5. امامان معصوم الگوهاى جاويدان و تجسّم عينى اسلام‏
امامت در اسلام موقعيتى رفيع دارد و هسته پايه‏اى تحقق حكومت اسلامى و هدايت گرى مردم در زواياى گوناگون اخلاق و معنويت و سياست و اجتماع و ديگر شئون بايسته صلاح و فلاح اين جهانى و آن جهانى است. امامت عهده دار مسؤوليت حفظ و نگهبانى اصول اساسى دين و بيان حقايق اسلامى و حمايت از حقوق جامعه و كوشش در راه بيدارى مردم است،«انّ الامامة زمام الدين و نظام المسلمين و صلاح الدنيا و عزّ المسلمين، انّ الامامة اسّ الاسلام النامى و فرعه السامى، بالامام تمام الصلاة و الزكاة و الصيام و الحج و الجهاد و توفير الفى‏ء و الصدقات و امضاء الحدود و الاحكام و منع الثغور و الاطراف».(2)
امامت زمام دين و نظام مسلمانان و صلاح دنيا و عزّت مسلمين است، امام اساس رشد اصول اسلام و فروع آن است با امام نماز و زكات و روزه و حج و جهاد و جمع آورى اموال عمومى و امضاء حدود و احكام و جلوگيرى از مرزها تمام مى‏شود و تحقق پيدا مى‏كند، امامت مسؤوليتى است كه در راه ايفاى آن عصمت و پرهيز از گناهان در همه موارد و مواقع ضرورت مى‏يابد. امام شخصيتى است كه همه گفتار و رفتار و همه حركات و سكناتش در نگاه اسلام براى مردم سند است و مستند.
امام جامعه را اداره مى‏كند و مسؤوليت رهبرى جامعه بر دوش اوست و به لحاظ اخلاقى جامعه را تزكيه و تهذيب مى‏نمايد.
الامام المطهّر من الذنوب و المبرّا عن العيوب، المخصوص بالعلم، الموسوم بالحلم نظام الدّين و عزّ المسلمين و غيظ المنافقين و بوار الكافرين؛(3) امام از گناهان پاك و از عيبها مبرّى است، از علم برخوردار و موسوم به حلم و بردبارى است، امام نظام دين و عزت بخش مسلمين است، امام موجب غيظ و كينه منافقان و خرابى و نابودى كافران است.
اسلام با طرح مسئله امامت به عنوان الگوى امت و نمونه عينى مكتب، عالى‏ترين قدم را در جاودانگى و تحقق آرمان و پيام خويش برداشته است. زيرا پيام و آرمان امام همچون آرمان اسلام منحصر به زمان و مكان و نسل خاص و معينى نمى‏باشد بلكه هميشگى و همگانى است بدين جهت است كه امام الگوى جاويدان است و شيعه اين امتياز را دارد كه در زندگى خويش قدم را در جايى مى‏گذارد كه امامان معصوم(ع) قدم را در آنجا گذاشته‏اند. نه از آنها سبقت مى‏گيرد تا سقوط كند و نه از آنها عقب مى‏افتد تا گرفتار خسارت گردد. 6. حسين(ع) از بزرگترين شخصيتهاى اسلام‏
امام حسين(ع) از جمله امامان معصوم شيعه و تجسّم عينى اسلام و از شخصيتهاى بزرگ مكتب است كه از او به عنوان مصباح هدايت و كشتى نجات و علت تبعيه دين و سيد و سرور جوانان بهشت و امام مطلق (چه قيام كند و چه قعود) و محبوب پيامبر و نمونه عينى مكتب ياد مى‏شود، امامى كه سنّت او يعنى گفتار و كردار و تقرير او حجتى است در برابر بشريت. تا انتخاب راه او خود در مسير سعادت و تكامل گام بردارد. امامى كه الگوى او پيامبر(ص) و على(ع) و انبياء(ع) و خود الگوى مسلمانان است. 7. عاشورا حادثه بزرگ تاريخ‏
نام حسين(ع) با نام عاشورا با هم عجين است كه با ياد يكى ديگرى تداعى مى‏شود عاشورا بزرگترين حادثه تاريخ در راستاى امامت براى تحقق اهداف امام تحقق پيدا كرد حادثه‏اى كه از آغاز تا انجام آن درس‏آموز است. الگويى است جاودانه براى همه كسانى كه اگر بخواهند انسان باشند و وظيفه شناس، از جهت فردى و اجتماعى بايد چگونه باشند.
امام حسين(ع) در نهضت عاشورا براى اينكه اعلام كند كه راه او ويژه او نيست بلكه راهى است جاودانه كه گذشتگان همان راه را رفته‏اند و آيندگان بايد همان راه را طى كنند ماهيت آن را امر به معروف و نهى از منكر مى‏داند و امر به معروف و نهى از منكر هم راه انبياء و روش صالحان است، چنانكه امام باقر(ع) فرمود: انّ الامر بالمعروف و النهى عن المنكر سبيل الانبياء و منهاج الصلحاء، فريضة عظيمة بها تقام الفرائض و تأمن المذاهب و تحلّ المكاسب و تردّ المظالم و تعمر الارض و ينتصف من الاعداء و يستقيم الامر؛(4) يعنى امر به معروف و نهى از منكر سبيل پيامبران و روش صالحان است، فريضه بزرگى است كه فرائض و واجبات با آن اقامه مى‏شود و راهها امن مى‏گردد و درآمدها حلال مى‏شود و ستم‏ها بر طرف مى‏شود و از دشمنان انتقام گرفته مى‏شود و كارها مستقيم مى‏گردد. لذا امام در وصيتش به محمد بن حنفيه بر اين استراتژى تكيه مى‏كند و مى‏نويسد: اريد ان آمر بالمعروف و انهى عن المنكر و اسير بسيرة جدى وابى على ابن ابيطالب.(5)
مى‏خواهم امر به معروف و نهى از منكر نمايم و به سيره جدّم و پدرم على بن ابى طالب سير نمايم. يعنى من با سلاح امر به معروف و نهى از منكر كه سلاح همه انبياء و صلحاء است از جمله سلاح پيامبر(ص) و على(ع) با دشمن مى‏جنگم و بعد هم وقتى با اصحاب حرّ روبرو مى‏شود و براى آنها سخنرانى مى‏كند در ضمن سخنرانى با استناد به سخن پيامبر(ص) و تطبيق آن بر شرائط موجود و لزوم تغيير وضع موجود مى‏فرمايد: و لكم فىّ اسوة(6) من براى شما اسوه و الگو هستم. امام حسين(ع) از آن جهت كه امام معصوم است و سنت او براى امت حجت، خود را الگو معرفى مى‏كند و از ديگران مى‏خواهد از اين الگو پيروى نمايند، بنابراين نهضت عاشورا كه به فعل و گفتار و تقرير معصوم بر مى‏گردد از آغاز تا انجام آن درس‏آموز است و الگو، كه براى انسانها لازم است با مطالعه اين رويداد الگوهايى را استنباط كرده و در صورتيكه شرائط همان شرائط باشد اين درسها را به كار بندند و به فلاح فردى و اجتماعى نايل شوند. بويژه بر ما كه شيعه هستيم و ولايت ائمه معصومين را پذيرا شده‏ايم.
زيرا بر ما لازم است در رابطه با امامان‏
اولاً: هدفهاى آنان را بشناسيم و ثانياً: با روش زندگى آنان آشنا شويم و ثالثاً: دستورهاى آنها را درباره زندگى فرا گيريم و در موارد لازم به كار ببنديم و رابعاً: راه آنان را كه راه خدا و راه معنى بخشى به زندگى است راه زندگى خود قرار دهيم و خامساً: در دوراهيهاى زندگى راهى را كه شايسته يك انسان مسلمان آگاه و آزاده است انتخاب كنيم و به سهم خود به هدفهاى آنها تحقق بخشيم. 8. الگوهاى قابل استنباط
الف: امام حسين(ع) الگوى سازش ناپذيرى لزوم مبارزه با ظلم و باطل و سازش ناپذيرى با آن.
سراسر زندگى امام حسين(ع) حكايت از امتناع و خوددارى از سازش با ستم و باطل است تا آنجا كه آن حضرت در تاريخ به ابوضيم(7) (پدر مقاومت و ايستادگى) ملقب شده است. امامى كه در مقام دعا و نيايش خدا را سپاس مى‏گويد كه در دولت ائمه كفر كه عهد الهى را شكستند و پيامبران خدا را تكذيب كردند به دنيا نيامده است و در شرايطى به دنيا آمد كه با بعثت پيامبر اسلام توحيد حاكم و هدايت الهى محقق شد.(8)
اوج اين خصلت را در امام حسين عليه السلام زمانى نظاره‏گر هستيم كه خبر مرگ معاويه به او مى‏رسد و از آن حضرت درخواست بيعت با يزيد مى‏شود و امام از بيعت كردن امتناع مى‏كند و براى اين امتناع منطق دارد و آن اينكه مانند منى كه از اهلبيت نبوت و معدن رسالت است مى‏خواهيد با يزيدى كه مردى فاسق و شراب‏خوار قاتل نفوس محترمه و متجاوز آشكار است بيعت كند در حاليكه «و مثلى لايبايع مثله»(9) شخصى چون من با مردى چون يزيد بيعت نمى‏كند. در اين بيان نمى‏گويد حسين با يزيد بيعت نمى‏كند بلكه هر انسانى كه شخصيتى چون من دارد يعنى موحّد صالح وارسته آزاده، عزيز به كمال رسيده‏اى با شخصيتى چون يزيد كه به انواع آلودگيها آلوده است سازش نمى‏كند و دست بيعت به او نمى‏دهد و در برخورد ديگرى كه وليد با امام دارد حضرت مى‏فرمايد: «و على الاسلام السلام اذبليت الامة براع مثل يزيد»(10) مرگ اسلام فرا مى‏رسد وقتى كه امت گرفتار سرپرستى چون يزيد باشند.
امام در همه مراحل عاشورا از تسليم ناپذيرى و ذليل نشدن سخن مى‏گويد حتى در روز عاشورا با اينكه دشمن در برابر امام صف كشيده‏اند بازهم بر اين موضع خود پافشارى مى‏كند و مى‏فرمايد: الا انّ الدعى ابن الدعى قد ركز بين اثنتين بين السلّه و الذلّة و هيهات منا الذلّة؛(11) بهوش باشيد كه اين پدر ناشناخته فرزند پدر ناشناخته مرا بر سر دو راهى قرار داده است ميان نابودى و خوارى، هرگز مباد كه ذلت را اختيار كنم. خداوند و پيامبرش و مؤمنان و پاكان و پاك دامنان كه ما را پروريده‏اند و انبوه پرهيزگاران و مردمانى كه به جان آمده‏اند ما را بر آن ميدارند كه كشته شدن شرافتمندانه را بر پيروى لئيمان برگزينيم و بدانيد كه ما اين خاندانيم با آنكه شمار آنان اندك است و چندان ياورى نداريم با ستم خواهيم جنگيد.
از سخنان امام و رفتار آن حضرت استفاده مى‏شود كه اگر در شرايطى باطل و جاهليت در تمام اركان جامعه رسوخ كرد… بر آنان كه آگاهى دارند نه تنها نبايد حاكميت باطل و ستم را بپذيرند بلكه حتى با قلّت عدد و كمى پيروان بايد به جنگند گرچه سرانجام آن شهادت باشد.
امام خمينى(ره) در بسيارى از سخنانش در زمينه عاشورا و زنده نگهداشتن نهضت حسين(ع) بر اين نكته تكيه مى‏كنند كه قضيه كربلا و زنده نگهداشتن آن، قضيه مقابله يك دسته كوچك امّا با ايمان بزرگ در مقابل يك رژيم طاغوتى بزرگ است، زنده نگهداشتن اين معنا است كه يك جمعيت كمى در مقابل يك امپراطورى بزرگ ايستاد.(12) و لذا بزرگترين درسى كه بايد از اين واقعه دريافت كنيم اين است كه يك اقليت را در مقابل يك اكثريت و جمعيت كم را در برابر يك قدرت بزرگ و يا حكومتى كه مى‏خواهند اساس اسلام را از بين ببرند براى يك مقصد اسلامى سازماندهى شوند.(13) ب: الگوى توحيد و عرفان‏
الگوى ديگرى كه از حادثه عاشورا استنباط مى‏شود توحيد ناب و عرفان است كه در سراسر نهضت از آغاز تا انجام حكم فرما است. امام حسين(ع) هنگاميكه با دعوت به بيعت روبرو مى‏شود مى‏فرمايد: انا للّه و انا اليه راجعون و على الاسلام السلام؛و در لحظه شهادت وقتى از اسب بر زمين افتاد فرمود: بسم اللّه و بالله و على ملّة رسول اللّه؛(14) با اين بيان استفاده مى‏كنيم، اول و آخر اين واقعه با روح توحيد و عرفان الهى پيش رفت و اين روحيه نه تنها از حسين(ع) مشهود بلكه تمام اصحاب و ياران آن حضرت چنين بودند چه اينكه مى‏بينيم، ظهر عاشورا كه امام و ياران با دشمن روبرو هستند و دشمن از مقابل به سوى امام و يارانش تيراندازى مى‏كند و اصحاب يكى پس از ديگرى به شهادت مى‏رسد ابوثمامه صائدى به حسين(ع) عرض مى‏كند يا اباعبداللّه فدايت شوم اين لشكر به تو نزديك شده‏اند، اما ما تا كشته نشويم تو را نكشند من دوست دارم و اگر خدا بخواهد نماز را كه اينك وقت آن رسيده است بر پاى دارم و آن گاه نزد خداى روم. حسين(ع) سرش را بلند كرد و فرمود: ذكرت الصلاة جعلك اللّه من المصلين الذاكرين نعم هذا اول وقتها؛ نماز را يادآور شدى خدا تو را از نمازگزاران قرار دهد، آرى اول وقت است. از اينان بخواهيد از ما دست بردارند تا نماز بخوانيم. چون اين پيام به دشمن رسيد حصين ابن تميم گفت: نماز شما قبول نيست. حبيب ابن مظاهر در پاسخ گفت: بگمان تو نماز خاندان پيامبر قبول نيست ولى نماز تو اى خمّار يا حمار قبول است كه امام پس از آن نماز خوف را بجا آورد.(15)
انسانى كه از عرفان و توحيد بهره‏مند است قطعاً عشق به لقاء خداوند آن چنان وجودش را لبريز مى‏كند كه از مرگ نمى‏ترسد بلكه از طرفى با شجاعت و دلاورى در برابر دشمن ايستادگى مى‏كند و از سوى ديگر براى رسيدن به لقاء اللّه كه لقاء معشوق است تلاش مى‏كند تا گوى سبقت را از ديگران بربايد.
گرچه بوعلى سينا در بيان حالات عارف مى‏نويسد: العارف هشّ بشّ بسّام يجبل الصغير من تواضعه كما يتجبل الكبير و ينبسط من الخامل مثل ما ينبط من النبيه و كيف لايهش و هو فرحان بالحق و بكل شى‏ء فانه يرى فيه الحق و كيف لايستوى و الجميع عنده سواسية اهل الرحمة قد شغلوا بالباطل؛(16) عارف گشاده رو و خوش برخورد و خندان است، در تواضع و فروتنى كودكان و خردسالان را همچون بزرگسالان محترم مى‏شمارد از گمنام همچون آدم مشهور با گشاده رويى استقبال مى‏كند، چگونه گشاده رو نباشد در حالتى كه او به حق مسرور و شاد است و در هر چيزى خدا را مى‏بيند و چگونه برابر نداند در حالتى كه همگان نزد او شبيه اهل رحمتند كه به باطل اشتغال ورزيده‏اند.»
از بيان ابن سينا استفاده مى‏شود كه عارف صلح كل است و از حماسه آفرينى بهره ندارد ولى عارف حقيقى بين حماسه و عرفان جمع مى‏كند و عارف حقيقى است كه حماسه آفرينى مى‏كند و تجلى جمع عرفان و حماسه در كربلا، و عاشورا است و حسين(ع) مظهر آن. زيرا اوج تجلى عرفان در دعاى عرفه و در شب عاشورا و اوج حماسه آفرينى آن حضرت روز عاشورا است. ج: الگوى برنامه ريزى‏
هركار موفقى متوقف بر داشتن هدف و برنامه ريزى و سازماندهى براى استفاده از امكانات در جهت رسيدن به آن هدف است. اگر هدفى نباشد و يا برنامه‏ريزى وجود نداشته باشد امكانات از بين مى‏رود بدون اينكه نتيجه‏اى از آن حاصل آيد.
نهضت عاشورا در راستاى هدف خود نهضتى موفق و پيروز بوده است زيرا هدف امام توجه دادن مردم به موقعيت اسلام و مسلمين و افشاى چهره حاكميت از جهت ظلم و ستم و جهل و انحراف از مسير اسلام بوده است و اين مقصد مى‏بايست با برنامه حساب شده و دقيق محقق شود نه اينكه اين نهضت ناقص و بى‏نتيجه باشد و لذا امام با توجه به اينكه قيام نهضتش دو مرحله داشت كه مرحله اول آن با خون و شهادت خود و اصحاب و يارانش پايان مى‏يابد و مرحله دوم آن كه در واقع مكمّل مرحله اول قيام است با اسارت اسراء شروع مى‏شود كه نتيجه آن در نهايت آگاهى مردم از شرائط موجود و ندامت صاحبان قدرت و آزادى اسراء است.
امام حسين(ع) به اين دليل نه تنها مردان را با خود همراه مى‏كند بلكه زنان و فرزندان خردسال را نيز با خود به همراه مى‏برد. كيفيت حركت آن حضرت با همراهان به گونه‏اى است كه موجب آگاهى مردم مى‏شود و لذا امام با استفاده از استراتژى هجرت از مدينه به سوى مكه هجرت مى‏كند در وصيت نامه‏اش به محمد بن حنيفه خروجش را از مدينه اراده امر به معروف و نهى از منكر و اصلاح امت جدّ اعلام مى‏كند نه خوش گذرانى و ظلم و ستم. و هنگام خروج در حاليكه خاندان آن حضرت غير از محمد بن حنفيه با او بودند تا توجه همگان را به اين نكته جلب كند كه شرائط و موقعيت، موقعيت حاكميت فرعونى و ارعاب و وحشت است و لذا آيه 21 سوره قصص را تلاوت مى‏كند« فخرج منها خائفاً يترقب قال ربّ نجّنى من القوم الظالمين» و وقتى وارد مكه مى‏شود آيه «فلمّا توجه تلقاء مدين قال عسى ربّى ان يهدينى سواء السبيل» (قصص، آيه 22) را تلاوت مى‏كند.
انتخاب مكه و ماندن چهار ماه در آن و فعاليتهايى كه آن حضرت دارد خود برنامه‏اى حساب شده است شروع مرحله دوم مهاجرت از مكه در روز عرفه با سخنرانى آتشين در بيابان عرفات و تبديل كردن حجش به عمره به مقصد كوفه با مقدماتى كه فراهم شده بود باز حاكى از برنامه ريزى است، فرستادن مسلم بن عقيل به سوى كوفه و بيان ويژگى‏هاى امام به طور كلى و فلسفه فرستادن مسلم خود نوعى برنامه‏ريزى است و بالآخره انتخاب شهادت آن حضرت و اصحاب و يارانش مرحله اول برنامه پيروز است و بعد از شهادت آن حضرت رسالت تكميل نهضت بر دوش اسراء به رهبرى ظاهرى زينب كبرى(س) نهاده مى‏شود و آن حضرت با سخنرانى‏هاى افشاگرانه و آتشين خود در بازار كوفه و مجلس ابن‏زياد در كوفه و همچنين سخنرانى آن حضرت در مجلس يزيد در شام و سخنانى كه در برخوردهاى گوناگون داشتند كه هم هدف امام را بيان مى‏كرد و هم چهره خلافت را افشاء مى‏نمود و سرانجام با سخنرانى امام چهارم(ع) در مسجد شام زمينه فشار افكار عمومى بر يزيد بگونه‏اى بود كه از كار خود اظهار ندامت بلكه گناه را بگردن ديگرى مى‏انداخت و بالأخره اسراء را آزاد كرد، همه اين وقايع حكايت از برنامه ريزى دقيق آن حضرت دارد تا هدف خود را محقق سازد.

د: الگوى صبر و مقاومت و تحمل مشكلات آن تا رسيدن به پيروزى‏
اگر انسان بخواهد در هر كارى با داشتن هدف و برنامه توفيق حاصل كند پشتوانه آن صبر و شكيبايى و تحمل شدائد و مشكلات آن است و اگر صبر نباشد پيروزى حاصل نخواهد شد.
صبر و ظفر هر دو دوستان قديمند

بر اثر صبر نوبت ظفر آيد

يكى از الگوهايى كه از نهضت عاشورا استنباط مى‏شود صبر و شكيبايى است كه خود حسين(ع) قهرمان صبر است، زينب كبرى اسطوره صبر است و همه كسانى كه در مرحله اول و دوم قيام تا پيروزى كامل پيش رفتند نتيجه صبر و شكيبايى بوده است.
اگر انسان صبور نباشد با روبرو شدن به مشكلى دچار يأس و در نتيجه گرفتار شكست مى‏شود لذا حسين(ع) از آغاز بر صبر تكيه مى‏كند كه به مواردى از آن اشاره مى‏شود:
در وصيت نامه حضرت به محمدابن حنفيه مى‏فرمايد: «فمن قبلنى بقبول الحق فاللّه اولى بالحق و هو خير الحاكمين و من ردّ على هذا صبرت حتّى يقضى اللّه بينى و بين القوم بالحق و هو خير الحاكمين» هر كس راه را برگزيند حق را پذيرفته و هر كس از من سرپيچى كند صبر پيشه مى‏كنم تا خداوند ميان من و اين چنين مردمان، خود قضاوت كند و او بهترين قضاوت كنندگان است.
در حقيقت نه تنها حسين(ع) بلكه همه همراهان او چه مردان و چه زنان و چه پيران و چه جوانان صبرشان عامل ايستادگى آنها بوده است. ه : عاشورا تجلى اطاعت از امام و تعهد در برابر مقام ولايت‏
يكى از الگوهاى قابل استنباط در نهضت عاشورا اطاعت از امام و تنها نگذاشتن رهبر و حتى مانع از ورود هرگونه زخمى بر او تا وقتى كه ياران هستند بوده است، يارانى كه پروانه وار عاشق وجود امام بوده و بر اطراف او حلقه و در شرائطى كه حتى امام در شب عاشورا مى‏فرمايد: «الا و انّى قد اذنت لكم فانطلقوا جميعاً فى حلّ ليس عليكم منى زمام، هذا الليل قد غشيكم فاتخذوه جملاً؛(17) من به شما اجازه دادم كه از اينجا برويد پس همه آزاد هستيد و هيچ گونه پيمانى و تعهدى از من بر گردن نداريد اكنون شب است و تاريكى شما را فرا گرفته است آن را مركب راهوار خود كنيد.»
نخستين كسى كه جواب حسين بن على را داد عباس بن على بود كه فرمود: چرا چنين كنيم، براى اينكه پس از تو زنده باشيم، نه هرگز خداوند چنان روزى را براى ما پيش نياورد. پس از او ديگران از او پيروى كرده همين سخن را تكرار كردند.
اين وقايع حكايت از اين حقيقت مى‏كند كه رهبر حق اگر با خطر روبروست امت و پيروان بايد چون پروانه گرد شمع وجود او حلقه بزنند تا گزندى به رهبر وارد نشود. و: الگوى عزّت و ارجمندى و نفوذناپذيرى‏
يكى از الگوهاى قابل استنباط از نهضت عاشورا كسب عزّت و عزيزانه زندگى كردن است و براى حفظ عزّت مرگ را به جان خريدن.
انسان عزيز كسى است كه هيچ كس و هيچ چيز در او نفوذ نمى‏كند نه تهديد او را از تلاش براى رسيدن به هدف باز مى‏دارد و نه تطميع او را به دنبال خود مى‏كشاند و نه امور ديگر در او اثر مى‏گذارد. لذا امام حسين عليه السلام در برابر نصيحت دوستان مى‏فرمود: به خدا سوگند من هرگز تن به پستى نخواهم داد.(18)
پس از آنكه خبر سازش ناپذيرى حسين(ع) به گوش دوستان و خويشان رسيد گروهى از هواداران از روى دلسوزى و براى حفظ جان آن حضرت به نزدش شتافتند و به موعظه و نصحيت پرداختند تا شايد حسين را از راهى كه برگزيده است برگردانند امّا امام حسين(ع) در جواب آنها مى‏گويد آن چه را كه شما مى‏دانيد من هم مى‏دانم ولى به خدا سوگند كه من هرگز تن به ذلت و پستى نخواهم داد. ز: الگوى اخلاق و عواطف و رحمت‏
يكى از الگوهاى قابل استنباط در جريان عاشورا درس رحمت و محبت است كه ما آن را از حسين(ع) در جريان برخورد با دشمن مشاهده مى‏كنيم امام هنگام روبرو شدن حُر و اصحابش با او و مشاهده آثار تشنگى در لشكر به جوانان خود دستور داد اين گروه را سيراب و دهان اسب‏هايشان راتر كنند آنها اطاعت كرده و همه آنها را آب دادند و حتى على ابن طعان محاربى را كه نمى‏توانست براحتى آب بخورد امام سر مشك را مى‏پيچاند تا به راحتى آب بياشامد و خود و اسبش سيراب شود.
امام در اين جريان اخلاق و عواطف انسانى را در برابر دشمنى كه براى محاصره وى بيابانها را در نورديده است از ياد نمى‏برد و آنها را با خوشرويى سيراب مى‏كند. ح: نقش الگويى زن در كربلا و نهضت عاشورا همچون مرد
آفرينش انسان به گونه‏اى است كه زن و مرد به عنوان دو موجود مكمّل همديگر هميشه مطرح بوده است. زن بدون مرد و مرد بدون زن ناقص مى‏باشند در نهضت عاشورا و كربلا نيز اين حقيقت تجلى پيدا كرده است و زن را در جاى جاى اين نهضت مشاهده مى‏كنيم كه نقش ايفا كرده است زنانى كه از ايثار و فداكارى و صبر و استقامت برخوردار بودند و حضور آنها گاهى به صورت مشوّق شوهر براى دفاع از اسلام و امام است چنانكه همسر زهيرابن قين چنين نقشى را ايفا مى‏كند و گاهى به صورت مادر با تشويق فرزند براى حضور در صحنه نبرد ظاهر مى‏شود و زمانى به صورت رساندن پيام خون حسين(ع) در صحنه‏هاى بعد از شهادت تا موفقيت كامل در حالت اسارت وظيفه خود را انجام مى‏دهد و اين حقيقت گواه اين حقيقت است كه اين دو صنف وظيفه دفاع از حق را داشته و نبايد هراس به دل راه دهند و شجاعانه بايد به وظيفه الهى خويش عمل كنند. امام خمينى(ره) فرمودند: سيد الشهداء و اصحاب او و اهل بيت او آموختند تكليف را، فداكارى در ميدان، تبليغ در خارج ميدان همان مقدارى كه فداكارى حضرت پيش خداى متعال ارزش دارد خطبه‏هاى حضرت سجاد(ع) و حضرت زينب(س) هم به همان مقدار يا قريب آن مقدار تأثير داشته است آنها به ما فهماندند كه در مقابل جائر، در مقابل حكومت جور نبايد زن‏ها بترسند و نبايد مردها بترسند حضرت زينب(س) در مقابل يزيد ايستاد و او را آنچنان تحقير كرد كه بنى اميه در عمرشان همچو تحقيرى نشنيده بودند. صحبتهايى كه آنها در كوفه و شام كردند در واقع چهره يزيد را فاش كردند هم حضرت سجاد(ع) اين مطلب را در حضور جمع فاش كرد كه قضيه مقابله غير حق با حق نيست بلكه مقابله حق با باطل است و حضرت زينب(س) هم همين حقيقت را فاش كرد.(19) ط : توبه اصل اساسى تربيت اسلامى‏
كربلا و عاشورا راه سلوك و پيمايش راه كمال را به انسان نشان مى‏دهد و به انسانها در طول تاريخ مى‏آموزد كه اگر خطا و گناه كردى حتى اگر آن گناه محصور كردن امام معصوم باشد باز هم باب رحمت الهى وسيع است و انسان كه بعد از يقظه و بيدارى نسبت به اعمال خود نادم و پشيمان شود و به سوى خدا باز گردد و توبه نمايد توبه‏اش مقبول واقع خواهد شد چنانكه در موضوع حُر و ندامتش و پذيرش توبه او توسط امام و ايثار و فداكارى و جانبازى او در برابر دشمن به عنوان نشانه صداقت در توبه اين حقيقت را به انسان مى‏باوراند كه اين اصل اساسى اگر توسط هر كسى اتخاذ شود مى‏تواند او رابه عالى‏ترين مراحل تكامل نائل گرداند. ى : الگوى ايثار و فداكارى همراه با شادابى و نشاط
عاشورا سراسر جلوه ايثار و فداكارى بود زيرا همه كسانى كه در ركاب حسين(ع) بودند سراپا عشق بودند و براى ربودن گوى شهادت از يكديگر سبقت مى‏گرفتند چون همه مى‏خواستند در راه حق هرچه سريعتر به لقاء حق برسند و لذا هرچه به لحظه شهادت نزديك مى‏شدند چهره آنها گلگون‏تر مى‏شد.
البته الگوهاى قابل استنباط در اين امور دهگانه منحصر نمى‏شود بلكه بايد توجه داشت كه عاشورا تجلّى عينيت كلى اسلام است كه در آن عقايد و اخلاق و احكام الهى خود را نشان مى‏دهد بنا به گفته مرحوم شيخ جعفر شوشترى: در كربلا هم عبادت بود و هم شجاعت و حماسه، هم سازش ناپذيرى با ظلم بود و هم حقوق افراد در آن رعايت شد. هم رقّت و دلسوزى بود و هم شدّت و ايستادگى، هم دورانديشى بود و هم ترس از خدا، و بالأخره ظهور و اطمينان و آرامش نفس.(20) بطوريكه سوره فجر را سوره حسين عليه السلام ناميدند و امام صادق(ع) فرمود: سوره فجر را در نمازهاى واجب و مستحب خود بخوانيد كه اين سوره حسين بن‏على است و به آن رغبت كنيد تا مشمول رحمت خدا شويد. سپس فرمود: آيا نمى‏شنوى كه خدا فرمود: يا ايتها النفس المطمئنه ارجعى الى ربّك راضية مرضية فادخلى فى عبادى و ادخلى جنّتى؛ يعنى حسين عليه السلام صاحب نفس مطمئنه راضيه مرضيه است و اصحاب آن حضرت در روز قيامت از خدا راضى هستند و خدا از آنها راضى است و اين سوره در خصوص حسين بن على(ع) و شيعه آن حضرت و شيعه آل محمد(ص) است.(21)
عاشورا روزى بود كه در آن نماز و جهاد و امر به معروف و نهى از منكر و ملاطفت و ادخال سرور بر مؤمن و ذكر و دعا و عيادت مريض و يقين و رضا و سخاوت و حلم و بردبارى و حسن خلق و جوانمردى و غيرت نسبت به نفس و اهل و عيال و قناعت و صبر و ديگر ارزشها به عينيت پيوست و بالأخره عاشورا در روز عاشورا صفات متضاد را جمع كرده است با توجه به اين خصائص و ويژگيها نهضت عاشورا براى همگان الگو است هم براى كسانى كه به لحاظ اخلاقى با مشكل مواجهند مى‏توانند از كربلا الگو بگيرند و در واقع با بيدارى و هوشيارى با قدم توجه به دنياى اخلاق و سير و سلوك وارد شوند و خودخواهى را كه امّ الرذائل انسانى است از خود دور كنند و هم براى مواجهه تهاجم فرهنگى از آن الگو بگيرند و با امر به معروف و نهى از منكر به مقابله با آن اقدام كنند و هم با روحيه سازش ناپذيرى و برخوردارى از عزت از تسليم شدن در برابر ستمگران و شياطين سرباز زده و بلكه با شجاعت و باك نداشتن و نترسيدن از دشمن، نيروها و امكانات و برنامه ريزى به گونه‏اى سازماندهى كنند كه نه تنها ريشه ستم و ستمگر را بسوزانند بلكه با استفاده از نيروى اندك بيشترين نتايج و بهره‏ها را ببرند و بالأخره با تعهد و مسؤوليت در برابر مقام ولايت و امامت و رهبرى همگام با رهبرى و اطاعت از او آنچه كه وظيفه است به انجام رساند تا هم اسلام از خطر مصون و هم جامعه از آفات محفوظ و هم انسان از وساوس شيطان و هواهاى نفسانى در امان باشد. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. سوره صف، آيه 2. 2. اصول كافى، ج 1، ص 200. 3. اصول كافى، ج 1، ص 201. 4. وسائل الشيعه، طبع آل البيت، ج 16، ص 119. 5. مقتل خوارزمى، ج 1، ص 188. 6. تاريخ طبرى، ج 4، ص 304. 7. فى رحاب اهل البيت، ج 2،(5-3) ص 54. 8. دعاى عرفه. 9. بحارالانوار، ج 44،ص 325. 10. همان، ص 326. 11. همان، ج 45، ص 9. 12. صحيفه نور، ج 10، ص 30 – 32. 13. همان، ج 16، ص 207 – 210. 14. لهوف، ص 54. 15. كامل ابن اثير، ج 4، ص 70. 16. اشارات، ج 3، ص 391. 17. ارشاد مفيد، ج 2، ص 91. 18. لهوف،ص 11 و 12. 19. صحيفه نور، ج 17، ص 59. 20. الخصائص الحسينيه، ص 37 – 44. 21. تأويل در آيات الطاهرة، ص 769.

مقدمه
واقعه عاشورا از عالى‏ترين حماسه‏هاى جاويدان است كه در كم‏ترين زمان و با فداكارى افراد معدودى رخ داد و هميشه به عنوان «انقلاب بزرگ» بر تارك تاريخ بشريّت مى‏درخشد.
انديشمندان مسلمان اين حادثه عظيم را از ابعاد گوناگون فرهنگى، اجتماعى، اخلاقى، عبادى، عرفانى، تاريخى و… مورد تحليل و بررسى قرار داده‏اند و هر يك در خور شأن و مقام خود، آموزه‏هايى را براى پويندگان راه حسينى به ارمغان آورده‏اند. امّا آن چه بيش از همه حادثه عاشورا را پر فروغ‏تر و جاويدان‏تر مى‏سازد، «بعد سياسى» آن است كه بسيارى از انسان‏ها را متحوّل و انقلابى ساخته و جلو خودكامگى بسيارى از زمامداران فاسد را گرفته است.
اگر حماسه عاشورا رخ نمى‏داد، بدون شك هيچ نهضت اسلامى ديگرى به وقوع نمى‏پيوست و خودكامگى زمامداران فاسد افزون‏تر مى‏شد، در نتيجه رشد جوامع اسلامى با خطرات جدّى‏ترى روبه رو شده و مكتب «انسان ساز» اسلام تعطيل مى‏شد، اما تأثير حماسه حسينى در بيدارى سياسى و شور انقلابى مردم به اندازه‏اى عميق بود كه سلاطين پر قدرت و كم شعورى مانند متوكل عباسى ناچار مى‏شدند براى تحكيم پايه‏هاى حكومتشان با كشته آن حضرت بجنگند و تبليغات مسمومى بر ضدش به راه اندازند، اما جذابيت اين واقعه سرنوشت ساز در ضمير حق پرست مردم به صورت مقدس و هدايت بخش استوار مانده و به نقش اساسى اش – كه هدايت و نجات جامعه بشرى است – هم چنان ادامه مى‏دهد.
در اين نوشتار سعى بر اين است تا به بخشى از اهداف سياسى اين حماسه جاويدان اشاره شود. اميد است كه مورد توجه و عنايت پويندگان راه ولايت و عاشقان حسينى قرار گيرد. تشكيل حكومت‏
اولين مولّفه سياسى قيام امام حسين(ع)، تشكيل حكومت اسلامى بود. آن حضرت به صراحت مى‏فرمود: آل ابوسفيان لياقت حكومت را ندارند و از جدّم رسول خدا(ص) شنيدم كه فرمود: «خلافت بر خاندان ابوسفيان حرام است و اگر روزى معاويه را در بالاى منبر من ديديد او را بكشيد، ولى مردم مدينه او را بالاى منبر ديدند و نكشتند و اينك خداوند آنان را به يزيد فاسق (بدتر از معاويه) گرفتار نموده است.»(1)
حضرت اباعبداللّه (ع) هم چنان كه بر عدم شايستگى آل ابوسفيان براى خلافت پافشارى مى‏نمود، بر لياقت و شايستگى خود به امر حكومت و خلافت اصرار داشت. با مطالعه تاريخ اين نهضت بزرگ مشخص مى‏شود كه سيدالشهداء(ع) در هرجا مناسب مى‏ديد، شايستگى خود را براى تشكيل حكومت اعلام مى‏نمود و مردم را به پذيرش حكومت و رهبرى عادل دعوت مى‏كرد.(2)
امام (ع) ضمن دعا براى مردم كوفه كه تصميم گرفته بودند ايشان را براى رسيدن به حقشان، يعنى تشكيل حكومت يارى كنند، فرمود: نامه‏هاى مسلم بن عقيل را كه مشعر به اجتماع هماهنگى شما در راه نصرت و يارى ما و مطالبه حق ما بود، دريافت نمودم، از خداوند مسئلت دارم كه آينده همه ما و شما را ختم به خير به گرداند و در اين اتحاد و اتّفاق به شما پاداش بزرگ عنايت فرمايد.(3)
هم چنين در نامه‏اى به مردم بصره نوشت: «… و نحن نعلم انّا احقّ بذلك الحقّ؛(4) ما يقين داريم كه در مسئله حكومت و خلافت از همه شايسته‏تر هستيم.»
از سخنان گهر بار امام حسين (ع) استفاده مى‏شود كه ايشان خود را شايسته‏ترين و جامع‏ترين فرد براى رهبرى مى‏دانست و آمادگى خود را براى تشكيل حكومت اصيل اسلامى اعلام كرد. و هر چند نتواند اين حكومت را تشكيل دهد، اما با قيام خود در بلند مدت زمينه تشكيل يك حكومت اصيل اسلامى را فراهم نمود. نفى سكولاريزم‏
معاويه و پسرش يزيد عملاً تفكر «سكولاريستى» را رواج مى‏دادند، به عنوان نمونه وقتى كه معاويه بر خلافت نشست، بلافاصله به عراق آمد و در سخنرانى خود به مردم اخطار نمود كه من با شما سرنماز و روزه نمى‏جنگيدم، بلكه مى‏خواستم بر شما حكومت كنم و به مقصود خود رسيدم.(5)
مرحوم علّامه طباطبايى (ره) در مورد اين سخن معاويه، مى‏گويد: «معاويه با اين سخن اشاره مى‏كرد كه سياست را از ديانت جدا خواهد كرد و نسبت به مقرّرات دينى ضمانتى نخواهد داشت و همه نيروى خود را در زنده نگه داشتن حكومت خود به كار خواهد بست و البته روشن است كه چنين حكومتى سلطنت و پادشاهى است نه خلافت و جانشينى پيامبر خدا(ص).»(6)
امام حسين (ع) با قيام خونين خود نشان داد كه مرز سياست از ديانت جدا نيست ودر اسلام بين اين دو هم گرايى و هماهنگى وجود دارد و هر وقت در رأس حكومت، زمامداران و حاكمانى فاسد قرار گيرند كه لياقت منصب حكومت و كشور دارى را ندارند بايد بر عليه آن‏ها شوريد و از منصب حكومت عزل كرد. عدالت خواهى‏
سالار شهيدان تلاش مى‏كرد تا تبعيض و بى عدالتى را از جامعه مسلمانان ريشه كن كند و عدالت و مساوات را در ميان مردم برقرار سازد. از ديدگاه بلند آن حضرت، زمامدار مسلمانان بايد در رفتار گفتار و انتخاب كارگزارانش شيوه‏اى عادلانه پيش گيرد و در جهت گسترش عدل و داد قدم بردارد.
سيدالشهداء(ع) بر اين باور تأكيد مى‏كرد و مى‏فرمود: «فلعمرى ما الامام الّا الحاكم بالكتاب و القائم بالقسط الدائن بدين الحقّ الحابس نفسه على ذات اللّه؛(7) به جان خودم سوگند! امام نيست مگر كسى كه بر اساس كتاب خدا حكم كند؛ براى عدالت قيام كند؛ متديّن به دين حق باشد و جان خود را در راه خدا گرو بگذارد.»
مرام عدالت گسترى آن حضرت و ياران باوفايش در همه جا اعلان و مشخص شده بود. حضرت مسلم بن عقيل – سفير آن امام(ع) – وقتى در دار الاماره كوفه با حاكم ستمگر يزيد (عبيدالله بن زياد) روبرو شد، به اين هدف والاى قيام اشاره كرد و از ايجاد عدالت سخن گفت.
ابن زياد وقتى از مسلم بن عقيل پرسيد: براى چه به كوفه آمدى و مردم را به انقلاب دعوت مى‏كنى؟ او پاسخ داد: «فاتيناهم لنأمر بالعدل و ندعو الى حكم الكتاب؛(8) آمده‏ايم تا امر به عدالت كرده و به قانون كتاب خدا دعوت كنيم.» ظلم ستيزى
ستم پذيرى آسيب مهمى براى دين دارى مردم است كه موجب مى‏شود جبّاران و ستمگران بر جامعه حاكم شوند، امّا اگر انسان‏ها با عزّت زندگى كنند قطعاً خط سير جامعه سراز ستم و بى عدالتى در نمى‏آورد. امام حسين (ع) فرمود: آن چه جبّاران را بر شما مسلط ساخته اين است كه شما از مرگ گريزان هستيد و به اين زندگى ننگين نا پايدار دل بسته‏ايد. جمعى مانند بردگان بى اراده و مقهور هستند و گروهى گرسنه و مغلوب و ستمگران به دلخواه در امور مملكت تصّرف مى‏كنند. به دنبال اين بيان، حضرت مى‏فرمايد:شگفتا كه سرزمين اسلام قبضه كسانى است كه يا خائن و ستم كار هستند و يا باج گير و نابكار و يا حكمران بى رحم و بى انصاف.(9)
حضرت اباعبدالله (ع) پس از ممانعت «حربن يزيد رياحى» از حركت ايشان به كوفه يا مراجعت به مدينه در خطابه‏اى فرمود: آيا نمى‏بينيد كه به حق عمل نمى‏شود و از باطل جلوگيرى به عمل نمى‏آيد؟! در حالى كه مؤمن بايد حق جو و طالب ديدار خداوند باشد و من مرگ را جز سعادت نمى‏بينم و زندگى با ستمكاران را جز ملامت و خستگى و كسالت نمى‏دانم.(10) مبارزه با علت فساد
سيد الشهداء(ع) با قيام جاويدان خود قلب فساد را نشانه رفت. آن حضرت لحظه‏اى با يزيد پليد به مجالست و مصالحت ننشست ؛ زيرا وى غير از معاويه بود. يزيد فردى بى شخصيت، ميمون باز، شراب خوار و بى كفايت بود كه براى برچيدن سفره توحيد از ابتدا سفره بان آن را هدف قرار داده بود و چاره‏اى نبود جز آن كه با پيكان مبارزه از ابتدا قلب او را نشانه رود. شهيد بزرگوار آيت اللّه مرتضى مطهرى(ره) مى‏گويد: چنان چه دعوت كوفيان براى قيام در كار نبود و حتى اگر معاويه بيعتش را از امام حسين(ع) بر مى‏داشت و او را به حال خود رها مى‏كرد، امام حسين(ع) دست از يزيد بر نمى‏داشت. (11) زنده كردن روح مقاومت اسلامى در جامعه
قيام امام حسين(ع) و يارانش احساس ضعف و وحشت مسلمانان را نسبت به بنى اميه تا حدّ زيادى از بين برد ؛ به طورى كه پس از شهادت آن حضرت شاهد چندين قيام در حجاز و عراق بر عليه امويان هستيم. قيام هايى كه هر يك نشان گر رشد غيرت دينى جامعه اسلامى و پيام آور عزّت مسلمانان مى‏باشد.
ناگفته پيداست كه مهم‏ترين كار كرد قيام حضرت سيد الشهداء(ع) حفظ بقاى اسلام بود. بنى اميه در زمان خلافت يزيد در پى ويران كردن بنيادهاى دين پيامبر(ص) يعنى، توحيد، نبوت، نماز، روزه و… بودند، ولى امام (ع) با حماسه خونين خويش چهره كريه بنى اميه را فاش كرد و با از بين بردن مشروعيّت و مقبوليّت بنى اميه، بقاى اصول اعتقادات و مسلّمات دين را تضمين نمود. از اين رو وقتى «ابراهيم» پسر «طلحة بن عبيداللّه» در شام از امام سجاد(ع) پرسيد:(اگر در جنگ جمل جدّت پيروز شد) حالا چه كسى پيروز شده است؟ امام (ع) در پاسخ او فرمود: «اذا اردت ان تعلم من غلب و دخل وقت الصّلاة فاذّن ثمّ اقم ؛(12) اگر مى‏خواهى بدانى چه كسى پيروز شده است، هنگام فرا رسيدن وقت نماز، ابتدا اذان بگو و سپس نماز را اقامه كن.»
اين سخن نشانگر آن است كه هدف نهضت حضرت اباعبداللّه الحسين(ع) در درجه اول حفظ اسلام و استمرار شهادت به توحيد و نبوت بر مأذنه‏هاى مساجد بود، زيرا اگر اين مولّفه‏هاى مهم از صفحه جامعه محو مى‏شد، ديگر چيزى از اسلام باقى نمى‏ماند. عدم پذيرش ذلّت
شخصيت هر انسانى در گرو عزّت و سربلندى اوست. از اين رو خداوند متعال اجازه نداده است كه هيچ مؤمنى تن به ذلّت دهد.
امام على(ع) در اين زمينه مى‏فرمايد: «من اذلّ نفسه فى طاعة اللّه فهو اعزّ ممّن تعزُّ بمعصية اللّه؛(13) هر كس نفس خود را در راه اطاعت خدا خوار كند، عزيزتر از كسى است كه با نافرمانى خدا به عزّت برسد.»
تمام عزّت و سربلندى امام حسين (ع) در بندگى و اطاعت او از خداوند بود. او در روز عاشورا زير باران تير دشمن، برترين عبادت الهى، يعنى نماز را در اول وقت برگزار كرد. و شب عاشورا از حضرت ابوالفضل (ع) درخواست كرد تا از دشمن مهلت بگيرد و انگيزه خود را از اين مهلت خواهى چنين بيان كرد: «… امشب را نماز بخوانيم و به درگاه خداوند دعا و استغفار كنيم. خدا مى‏داند كه من نماز خواندن براى او و تلاوت كتابش و زياد دعا كردن و استغفار را دوست دارم.»(14)
«قيس بن اشعث» از امام حسين(ع) خواست تا با يزيد بيعت كند، حضرت فرمود: «لا واللّه لا اعطيكم بيدى اعطاء الذّليل و لا افرّ فرار العبيد؛(15) به خدا سوگند! چون افراد ذليل با شما دست ذلّت نمى‏دهم و مانند بردگان فرار نمى‏كنم.»
صبح عاشورا كه دو سپاه نابرابر در مقابل هم قرار گرفتند فرمانده هان لشكرها مشخص شدند، امام حسين (ع) با جمعى از ياران خود به سوى لشكر كوفيان رفت تا با آنان اتمام حجت كند. آن حضرت خطبه خواند و سخنرانى كرد و در بخشى از آن فرمود: «… بيدار باشيد كه زنازاده فرزند زنازاده مرا بين دو چيز مجبور كرده است؛ بين مرگ و ذلّت، امّا ذلّت و خوارى از ما دور است…»(16) برگرداندن روحيه حق‏گرايى
نيم قرن از ارتحال آخرين فرستاده الهى حضرت محمد مصطفى(ص) نگذشته بود كه حوادث و وقايعى پيش آمد كه تصور آن هم استخوان سوز است. ظهور و بروز جريان «جعل احاديث»، سازمان دهى جريان‏هاى انحرافى مثل «مرجئه» و احياى ارزش‏هاى قومى و تعصّبات قبيله‏اى و دامن زدن به تفاخر و هجو و طعن قبايل نسبت به يكديگر و بسنده كردن به آن چه كه از طرف بنى اميه به اسم اسلام به خورد جامعه داده مى‏شد، از نمونه‏هاى بارز از بين رفتن روحيه حق گرايى در جامعه مسلمين بود.
امام حسين(ع) فرمود: «چنين وضعى براى ما پيش آمده است كه مى‏بينيد. جداً اوضاع زمان دگرگون شده، زشتى‏ها آشكار گرديده و نيكى‏ها و فضايل از محيط ما رخت بر بسته است. مردم در زندگى پست و ذلت بارى به سر مى‏برند و صحنه زندگى همچون چراگاهى سنگلاخ و كم علت و به جايگاه سخت و دشوارى تبديل شده است! آيا نمى‏بينيد كه ديگر به حق عمل نمى‏گردد و از باطل خوددارى نمى‏شود؟ در چنين محيط ذلّت بار و آلوده‏اى، مرگ را جز سعادت و زندگى با ستمگران را جز رنج و آزردگى نمى‏دانم. اين مردم بردگان دنيا هستند و دين لقلقه زبان آنهاست. حمايت و پشتيبانى شان از دين تا آن جاست كه زندگى اشان همراه با رفاه و آسايش باشد و آن گاه كه در بوته امتحان قرار گيرند، دين داران كم هستند.»(17) احياى روحيه شهادت‏طلبى
اعتقاد به مكتب شهادت در قيام حسينى تا آن جاست كه آن حضرت عشق خود را به مرگ در راه خدا اين گونه ابراز مى‏داشت: «خطّ الموت على ولد آدم مخطّ القلادة على جيد الفتاة و ما اولهنى الى اسلافى اشتياق يعقوب الى يوسف؛(18) مرگ بر انسان‏ها همچون گردن بند برگردن دختران جوان است و من به ديدار نياكانم آن چنان اشتياق دارم كه يعقوب به ديدار يوسف چنان مشتاق بود.»
امام حسين (ع) آرمان شهادت‏طلبى را از اركان قيام جاودانه خود مى‏دانست و در ضمن يك دعوت عمومى از تمامى آزادگان اين مهم را بيان مى‏كرد كه: «من كان باذلاً فينا مهجته و موطّناً على لقاء اللّه نفسه فليرحل معنا فانّى راحلٌ مصبحاً ان شاءاللّه تعالى؛(19) هر كس حاضر است تا در راه ما از خون خويش بگذرد و جان خود را در راه لقاى پروردگار نثار كند، آماده حركت با ما باشد كه من صبحگاهان حركت خواهم كرد ان شاءاللّه تعالى.»
حسين بن على(ع) با آگاهى به شهادت راه كربلا را پيش گرفت و ديگران را هم آگاه ساخت. چنان چه آن هنگام كه «ام سلمه» از سفر آن حضرت اظهار ناراحتى كرد، فرمود:من مى‏دانم در چه ساعتى و در چه روزى كشته خواهم شد و مى‏دانم كدام شخص مرا خواهد كشت و از خاندان و ياران من كدام افراد كشته مى‏شوند!(20)
سرانجام آن حضرت با شهادتش راه جاودانگى را به بشريت آموخت و با خون سرخش نسخه آزادگى را نگاشت و ارزش‏هاى اسلامى و انسانى را دوباره زنده كرد. از آن پس تا به امروز هر انسان آزاده‏اى راه سالار شهيدان را در پيش گرفته و با اقتدا به آن امام همام(ع) در مقابل ظلم ايستاده و مرگ سرخ را برگزيده است. تا هم خود را ماندگار سازد و هم جامعه را از آلودگى پاك كند و تا اين روحيه در خلق و خوى بشر بوده و هست هيچ ظلمى پايدار نمانده و هيچ ظالمى ماندگار نخواهد ماند.
همان گونه كه بنى اميه پس از شهادت حضرت ابا عبداللّه الحسين (ع) و يارانش ريشه كن گرديدند. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. سخنان امام حسين(ع) از مدينه تا كربلا، محمد صادق نجمى،ص‏16. 2. فرهنگ عاشورايى، جمعى از نويسندگان، ج 10، ص‏90. 3. مأخذ قبل، ص‏104. 4. تاريخ طبرى، محمد بن جرير طبرى، ج 7، ص 240. 5. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد معتزلى، ج 4، ص‏160. 6. شيعه در اسلام، محمد حسين طباطبايى، ص 44. 7. كتاب الغيبة، نعمانى، ص‏206. 8. تاريخ طبرى، ج 4، ص 282. 9. تحف العقول، ابن شعبه حرّانى، ص 272-271. 10. لمعات الحسين، محمد حسين حسينى طهرانى، ص 37. 11. حماسه حسينى، شهيد مطهرى، ج 3، ص 178. 12. امالى شيخ صدوق، ص 677. 13. كنز العمّال، متقى هندى، ج 2، حديث 42084. 14. بحار الانوار، مجلسى، ج 44، ص 391. 15. ناسخ التواريخ، محمد تقى سپهر، ج 2، ص‏234. 16. مأخذ قبل، ج 45، ص 8. 17. سخنان حسين بن على از مدينه تا كربلا، ص‏180. 18. بحار الانوار، ج 44، ص‏366. 19. كشف الغمّه فى معرفة الائمّه، على بن عيسى اربلى، ج 2، ص‏29. 20. چهره خونين حسين (ع)، علّامه سيد عبدالرزّاق مقرّم، ترجمه عزيزاللّه عطاردى، ص‏58.

قسمت اول‏ پرتو افشانى عاشورا
شهادت حضرت امام حسين (ع) سبط نبى اكرم (ص) در عاشوراى سال 61 ه.ق از حماسه‏اى پرشور و مبارزه‏اى عميق بر عليه هر گونه بى عدالتى، جور و جفا حكايت دارد، خون شهيدان كربلا گويى در جام خورشيد ريخته شده و فجرو شفق را سرخ فام كرده و اين گوى فروزان چنين خون رنگ بر تمامى مناطق جهان مى‏تابد گويى مى‏خواهد هر روز به جهانيان تذكر دهد آن فريادهايى كه در گلوى حسين بن على(ع) و ياران باوفايش با خنجر خيانت و ستم خاموش گرديد، دفاع از حقيقت و عدالت بود، هنوز هم حلقوم خونين آن فداكاران فرزانه و جاويدان لحظه به لحظه چون صاعقه‏اى در اعماق زندگى امّت و ملت‏ها طنين افكنده مى‏شود و رسالت عظيم و سترگ عاشورائيان را با ابهت و شكوهى شور آفرين منعكس مى‏نمايد و به مسلمانان و طالبان حق و علاقه‏مندان عدالت اين هشدار را مى‏دهد كه اگر چه جامعه‏اى به سوى توسعه اقتصادى و فنى روى آورد و از رونق علمى برخود ببالد مردمانش در باتلاقى از تبعيض و ستم بسر برند يا اقشارى از كشورهاى ديگر را در رنج و فشار قرار دهند، با وجود اين موفقيت‏ها، در جاهليت بسر مى‏برند و از آگاهى و بيدارى واقعى محرومند، تأكيد رسول اكرم(ص) و ائمه هدى(ع) و آن همه بركت، ثواب و فضيلت براى احياى فرهنگ عاشورا و زنده نگاه داشتن ياد ايثارگران وادى نينوا نه براى آن است كه مردم صرفاً عزادارى كنند و از فاجعه‏اى بنالند و برآن نوحه گر باشند ولى ذره‏اى از پرتو عاشورا بر وجودشان نتابد، بلكه چنين توصيه‏هاى مؤكّد براى اين منظور است كه اقاليم قبله همانگونه كه عاشورا را زنده نگاه مى‏دارند و پرتو افشانى خورشيد عاشورا را حفظ مى‏كنند با چنين پشتوانه درخشان و ارزشمند از همه ذلّت‏ها، حقارت‏ها برهند، بر غفلت‏ها و جمودها و خمودها پشت كنند، نه خود بر ديگران ستم نمايند و نه اجحاف و ظلمى را بپذيرند تا عزّت راستين و آزادى واقعى را در آغوش بكشند، استكبار و اعوان و انصارش در طول تاريخ كوشيده‏اند تا فروغ عاشورا را خاموش نگاه دارند يا احياى ياد حماسه آفرينان كربلا به گونه‏اى باشد كه خاصيت اصلى خود را به سوگواران انتقال ندهد، تا بتوانند به غارت فكرى، فرهنگى و استثمار اقتصادى و فشار سياسى خويش ادامه دهند. اما خوشبختانه اگر چه اين جرثومه‏هاى فساد و تباهى تنگناهاو تضييقاتى را براى ارادتمندان امام حسين(ع) فراهم كرده‏اند ولى در اين راه توفيقى بدست نياورده‏اند و فروغ عاشورا نه تنها در ميان شيعيان بلكه در بين مسلمانان جهان پرتو افشانى مى‏كند، عاشورا عامل مهمى براى گسترش فرهنگ اهل بيت در جهان بوده و نيز در هماهنگى و اتحاد مسلمانان جهان مؤثر بوده و آنان را براى رهايى از يوغ استعمار بسيج نموده است. يزيدبن معاويه كه بر اريكه قدرت نشسته بود، زير لب از فرط شادى پيروزى در كربلا نغمه هايى را در برابر تن‏هاى خسته و رنجور اسيران كربلا مى‏سرود، هيجان انتقام از فتح بزرگ بدر و خندق او را تا سر حد جنون پيش برده بود كه ناگهان زينب كبرى رسالت خود را آغاز كرد و در حالى كه زبان اميرمؤمنان (ع) را در كام داشت،
فريادش چنان در كاخ امويان طنين افكند كه گوش همه را نوازش داد و مقر يزيد را بر سر او و يارانش ويران كرد. آن بانوى فداكار گفت: اى يزيد، هر چه در توشه و توان دارى بكار گير. به خدا سوگند پيام ما خاموش نگشته و رسالت ما از بين نخواهد رفت، چند روزى بيش از اين باقى نخواهى ماند. بانگ قيام و اعتراض به گوش مى‏رسد و هنوز خطبه بانوى كربلا در بارگاه امويان پايان نگرفته بود كه انقلابى‏هاى كوفه به رهبرى صحابى بزرگ سليمان بن صردخزاعى با شعار «يالثارات الحسين» قيام كردند، در سال 65ه.ق اين قيام منجر به درگيرى با قواى اموى گرديد و پس از يك نبرد دلاورانه سليمان و يارانش به شهادت رسيدند. هنوز پرچم اين صحابى بر زمين نيفتاده بود كه مختار ثقفى رسالت انتقام از قاتلان حضرت اباعبدالله را بر دوش كشيد.
خلفاى اموى، مروانيان و عباسيان كوشيده‏اند همه جا چنان اختناقى ايجاد كنند كه مبادا بار ديگر شور حسينى برپا كنند، آنان زيارت كربلا را ممنوع كرده بودند و علاقه‏مندان به مرقد امام حسين را تحت شديدترين شرايط شكنجه و اختناق قرار مى‏دادند. متوكل خليفه عباسى كه پس از مرگ واثق (برادرش) چهارده سال و چند ماه حكومت كرد سادات و بازماندگان خاندان عترت را تحت فشارهاى سختى قرار داد، او نه تنها افرادى را كه در قيد حيات بودند شكنجه مى‏نمود بلكه شهداى اين ستارگان فروزان را مورد بى احترامى قرار مى‏داد وى مرقد مطهر و منوّر امام حسين و منازل و اماكن اطراف آن را ويران كرد و مردم را از زيارت آن حضرت بازداشت و تهديد نمود هر كس به زيارت امام حسين برود و دستگير گردد، در زير زمين زندانى مى‏شود.(1)
با وجود اين سخت‏گيرى‏ها، تهديدها و كشتارها كربلا ميعادگاه عاشقان جان بركف گرديد و حرم حسين كه توسط عباسيان بسته شده و از آن ويرانه‏اى باقى نمانده بود، هرگز خالى از زائر نگرديد و مردم از نان و آب خود مايه گذاشتند تا بارگاه مطهر امام حسين در كربلا هرچه شكوهمندتر، و با معمارى و جلوه‏هاى جالب بازسازى و احيا گردد و هر روز كه مى‏گذرد توجه مشتاقانه مردم به سوى اين بارگاه نورانى افزايش مى‏يابد و بركات آن چون رايحه‏اى معطر تمامى جهان اسلام را در بر گرفته است.
تأثير شگفت فرهنگ عاشورا آن چنان است كه مهاتما كاندى از قلب هندوستان فرياد مى‏زند: «من مبارزه با استعمار را از عاشورا آموختم». و شيخ محمد مدنى از مصر مى‏نويسد: ما بايد از ياد ماه محرم درس بياموزيم و شيخ عبدالله علايلى درباره يك شب عاشورا كه در مصر برگزار مى‏شود كتابى ارزشمند مى‏نويسد و اقبال لاهورى متفكر اصلاح طلب اهل پاكستان ياد آور مى‏شود:
رمز قرآن از حسين آموختيم

ز آتش او شعله‏ها اندوختيم(2)

محمد واعظ زاده خراسانى مى‏گويد از آيةالله بروجردى شنيدم كه مرحوم شيخ عبدالمجيد سليم از حادثه كربلا به شدت ناراحت بود و مى‏گفت: اين فاجعه لكه ننگى است بر دامن اسلام و اى كاش چنين حادثه‏اى در تاريخ اسلام رخ نداده بود. شيخ عبدالمجيد سليم شيخ اسبق جامع ازهر و استاد شيخ محمود شلتوت و يكى از طرفداران جدى تقويت مذاهب اسلامى و از جمله پايه گذاران دارالتقريب بين المذاهب الاسلاميه قاهره بود و با آية الله بروجردى مكاتبه داشت(3) آيةالله حائرى شيرازى مى‏گويد: در مدينه پاى منبر يكى از علماى اهل سنت بودم كه از سوى مقامات عربستان سعودى داراى صندلى مشخص و ميكروفون معينى هستند و كليد ميكروفون دست يك متصدى است و كسانى كه از قاضى القضات اجازه داشته باشند روى آن صندلى نشسته و مطالب را با اجازه رسمى بيان مى‏كنند. يك بار ديدم زنى كه نمى‏دانم اهل نيجريه و يا سودان بود كه پرسيد مى‏خواهم مرقد امام حسين را زيارت كنم حكم آن چيست، آرى در منطقه‏اى كه وهابيان نفوذ كامل دارند يك زنى غير شيعه و از قلب قاره آفريقا مى‏خواهد بارگاه امام حسين را زيارت كند، خطيبى كه آنجا بود گفت حرام است.(4) پس بوى بوستان عاشورا در همه جا مى‏آيد.

در خاورميانه (آسياى جنوب غربى)

1- عراق:
حادثه كربلا در سرزمين عراق روى داده است و بارگاه مطهر امام حسين (ع) موجب پيدايش شكل‏گيرى و گسترش شهرى به نام كربلاست كه نامش حماسه و قيام را در اذهان تداعى مى‏كند قبيله بنى حمراء از طوايف ايرانى تبار شيعه در كوفه نخستين كسانى بودند كه پس از واقعه كربلا به رغم ارعاب و تهديد بطور رسمى مجالس عزادارى براى امام حسين(ع) برپا كردند و براى خون خواهى سيدالشهداء به مختار پيوستند كه تعداد سپاهيان آنان به حدود 20000 نفر جنگجو مى‏رسيد. قبيله بنى اسد كه از طوايف شيعه و عرب تبار بودند بعد از عاشورا به صحراى كربلا آمدند و شهدا را به خاك سپردند، اكنون فرزندان آنان كه عشاير قابل توجهى را در عراق تشكيل مى‏دهند، هر سال به سنّت اجداد خود با حالتى آشفته، هروله كنان به سوى كربلا مى‏روند، جمعيت آنان به قدرى زياد است كه وسايل نقليه را از قبل به خارج از شهر كربلا مى‏برند و معابر اين شهر به مسير رفت و آمد افراد پياده زائرين حسينى اختصاص دارد. طول صفوف آنان به قدرى است كه هر كدام، فرصت دارند صرفاً يك بار از يك در صحن وارد و از صحن ديگر خارج شوند، هنگامى كه ابوالعباس سفاح، اولين خليفه عباسى به قدرت رسيد (سال 132ه.ق) وى فرمان داد مرقد امام حسين (ع) را از سقف برخوردار سازند ولى هارون دستور داد آستان حسينى را ويران نمايند مأمون فرزند او، به كسب رضايت شيعيان پرداخت و زمينه هايى فراهم ساخت تا شيعيان از اطراف و اكناف به كربلا بيايند اما متوكل چنانچه اشاره كرديم دستور به تخريب بارگاه امام حسين (ع) را داد و ستم‏هاى او در خصوص شيعيان و آثار مذهبى و مقدس آنان به حدى رسيد كه فرزند المنتصر بر پدر شوريد و او را به هلاكت رسانيد و در سال 247 هجرى وقتى قدرت را بدست گرفت دستور داد تا عمارت مجلّلى در كربلا بر مزار مطهر امام حسين(ع) بنا كنند. با روى كار آمدن آل بويه، گسترش و تقويت تشيع در رأس كارها قرار گرفت و احمد معزالدوله ديلمى فرمان داد در سال 352 هجرى در عراق و خصوص بغداد در ايام عاشورا مردم بطور رسمى عزادارى كنند.(5)
فيليپ حتى استاد تاريخ اسلامى در دانشگاه برستن آمريكا مى‏گويد: مسلمانان شيعه در عراق براى زنده نگه داشتن ياد شهادت حسين هر سال در دهه اول محرم برنامه سوگوارى بر پا مى‏كنند و مجلس روضه خوانى و محفل دينى سالانه در دو فصل برگزار مى‏شود. اول آن در روز عاشورا و در كاظمين حوالى بغدادبرگزار مى‏شود، فصل دوم چهل روز بعد از عاشورا در كربلا انجام مى‏شود.(6)
در روز اربعين صدها هزار زوّار به سوى حرم حسين مى‏آيند كه در ميان آنان دسته‏هاى بزرگى به نام دسته انصار در حركت است. عزاداران با حالتى از حزن و اندوه و با سرها و پاهاى برهنه و لباس سياه و علامت مصيبت زدگى گريه مى‏كنند، بر سرو صورت مى‏زنند و به رسول اكرم(ص) براى شهادت سبطاش امام حسين(ع) تسليت مى‏گويند. در جلو هر دسته پرچم‏هاى سياه در حال حركت است.(7)
در پيشاپيش برخى دسته‏ها، شبيه برخى شهيدان كربلا و نيز لشكريان ستم مشاهده مى‏گردد، سپس هودج‏هايى از زنان در ميان آنان است و مانند اسيرانى كه از شام به سوى مدينه بر مى‏گردد، ظاهر مى‏شوند و روز اربعين از كربلا عبور مى‏كنند، جمعيت كثيرى با ديدن اين صحنه‏هاى غم‏انگيز متأثر شده و بر سروسينه مى‏زنند.(8) دكتر على الوردى مى‏نويسد: همزيستى مسالمت‏آميز در منطقه دياله بين شيعه و سنى مشاهده مى‏گردد و بسيار ديده مى‏شود كه محله سنى‏ها در برخى دسته‏هاى عزادارى و مجالس حسينى شركت مى‏كنند و برخى از آنان دسته‏هاى مخصوص به خودشان را بيرون مى‏آورند و اين وضع در شهرهايى چون ناصريه ديده مى‏شود.(9)
در انقلاب سال 1338ه.ق (1299 ه.ش – 1920 م) كه به رهبرى ميرزا محمدتقى شيرازى (ميرزاى دوم) در كربلا عليه استعمار انگلستان صورت گرفت، رؤساى قبايل پس از يك جلسه مهم در حضور اين مرجع بزرگ به زيارت مرقد امام حسين مشرف شده و با يكديگر بيعت كردند تا بدست آوردن شهادت يا پيروزى دست از مبارزه با استعمار برندارند، اين انقلاب كه با الهام از حماسه حسينى و توأم با سوگوارى در شهرهاى نجف، كربلا، كاظمين، كوفه، حلّه، رمادى، بعقوبه، ديوانيه و… پا گرفت، ضربات مهلكى بر پيكر استعمار وارد ساخت و در نهايت موجب تحولاتى در تاريخ اجتماعى سياسى عراق گرديد.
در سال 1378 ه.ق عبدالكريم قاسم و كمونيست‏ها در عراق سخت‏ترين شرايط را براى زوّار و عزاداران امام حسين(ع) بوجود آوردند بعد از آن در سال 1382 ه.ق و زمان عبدالسلام عارف و برادرش عبدالرحمان عارف همان سخت‏گيرى‏ها عملى گرديد و دشمنى حكّام عراق با شيعيان عاشق حسين بن على(ع) استمرار يافت، در سال 1387 ه.ق كه طى يك كودتاى مجدد بعثى‏ها بر سر كار آمدند، اين بار هدف اين تشكيلات فاسد، مسخ كامل شعائر حسينى خصوص مراسم عزادارى بود اما به رغم اين فشارها و اهانت‏ها مردم در محرم سال 1396 ه.ق بزرگترين راهپيمايى مذهبى سياسى را ترتيب دادند كه حاصل آن چندين شهيد و زندانى بود، در بيستم صفر 1398 ه.ق مردم نجف اعم از كوچك و بزرگ در يك راهپيمايى با شكوه و با پاى برهنه راهى كربلا شدند، مبارزه با رژيم بعثى و سقوط اين قدرت باطل، شعارهاى مردم را در اين مسير هشتاد كيلومترى تشكيل مى‏داد. رژيم بعثى كه نتوانسته بود در مبدأ از خروج مردم جلوگيرى كند، كربلا را به اشغال نيروهاى نظامى در آورد و نيروهاى زرهى، توپخانه و هواپيماهاى خود را در ميان راه به مصاف راهپيمايان فرستاد، گلوله‏هاى توپ و خمپاره افراد بسيارى را شهيد كرد بعدها هشت نفر در اين ارتباط علناً در بغداد محكوم به اعدام شدند و يكصد وبيست نفر زير شكنجه‏هاى رژيم بعثى به شهادت رسيدند. يك بار ديگر عاشوراى سال 1399 اين حادثه تكرار شد و قيام مردم سركوب گرديد، وفاداران به حماسه عاشورا، در عراق، عشق و پيوند خود را با اين حماسه در قالب شعائر و برنامه‏هاى مذهبى و احساسات پاك دينى حفظ كرده‏اند، دسته‏ها و هيأت‏ها و موكب‏ها پايگاهى براى پيوستن علاقه‏مندان سيدالشهداء به اين تشكل مقدس محسوب مى‏شده است، هرگاه دسته‏اى به راه مى‏افتد در پيشاپيش آن پرچمى در اهتزاز است، برافراشتن عَلَم در هيأت‏هاى زائر و عزادار نوعى سازماندهى قواى عاشورايى و لشكر حسينى تحت پرچم كربلاست، شكوه اين دسته‏ها موجى از احساسات رشد دهنده را بر مى‏انگيزد و دل‏ها را با فرهنگ عاشورا پيوند مى‏زند و اشك‏هاى جارى شده، اين مودت‏ها را امضاء مى‏كند.(10)
شهيد قاضى طباطبايى مى‏نويسد: در ايام اربعين در عراق بيش از يك ميليون نفوس با مواكب حسينى براى زيارت قبر مطهر امام حسين وارد كربلا مى‏شوند و اجتماع عظيم اتحادآميز و مودّت خيز فراهم مى‏آيد و آن شهرستان مقدس يكپارچه عزا وناله و نوحه و ندبه بر سيد مظلومان مى‏گردد و مواكب از حرم سيدالشهداء خارج شده، به حرم ابوالفضل (ع) مى‏روند و در آن روز اثرات نهضت حسينى در جلو چشم انسان مجسّم مى‏گردد.(11)
در ماجراى يورش وحشيانه اشغالگران آمريكايى و انگليسى به عراق مردم با تأثيرپذيرى از قيام حسينى و ترتيب دادن دسته‏هاى عزادارى اراده و عزم خويش را در برابر متجاوزان، تقويت نمودند و اگر چه آنان از اواخر اسفند سال 1381 ه.ش از جرثومه‏اى چون صدام و حزب بعث رهايى يافتند اما به بهانه آزادى از نوع آمريكايى تحت فشار سياسى قواى بيگانه قرار گرفته‏اند كه البته تأسّى به عاشورائيان و پيروى از رهبران روحانى و دلسوز و اتحاد و تفاهم آنان را از اين طوفان مى‏رهاند. 2- سوريه و لبنان
نخستين سوگوارى‏ها در سوريه (شام) توسط اهل بيت امام حسين (ع) در بارگاه يزيد صورت گرفت كه مخالف و موافق را متأثر ساخت، وجود مزارها و مراقدى چون رأس الحسين و نيز مقام رؤوس شهداء در باب الصغير، بارگاه مقام حضرت زينب كبرى(س) و مرقد حضرت رقيه دختر امام حسين (ع) در اين سرزمين يادآور حماسه عاشورا و نيز فجايع امويان در قيام كربلا مى‏باشد.
اهالى سوريه و نواحى هم جوار، از زمان اتفاق حادثه نينوا در خانه‏ها و مراكز عبادى آشكارا و پنهانى سوگوارى مى‏نموده‏اند. حمدانيان از جمله حكمرانانى بودند كه به شيعيان اجازه دادند شعائر و مراسم خود را آزادانه و با شكوه هر چه تمام‏تر برگزار كنند، در عصر اين سلسله اقامه عزاى حسينى و نوحه سرايى وسيع‏تر و افزون‏تر گرديد. در زمان عثمانى‏ها با فشار و اختناقى كه امراى اين خاندان براى علاقه‏مندان به خاندان عترت فراهم كردند، شيعيان يا ناگزير شدند مراسم سوگوارى را پنهانى برگزار كنند و يا آن كه به مناطق دور افتاده و كوهستانى چون جبل عامل كوچ كنند و اين نواحى را پايگاه خويش قرار دهند و در آنجا دسته‏هاى عزادارى و مجالس نوحه خوانى براى شهيدان كربلا برگزار نمايند.
در حلب مشهدى قرار دارد كه به امام حسين (ع) نسبت داده مى‏شود كه از درآمد اوقاف آن در روز عاشورا مردم را اطعام مى‏كنند.(12) جعفر خليلى ملاقات خود با سيد محسن امين و توصيف عزادارى‏هاى سوريه را چنين يادآور مى‏شود: سيد محسن امين مرا دعوت كرد كه در يكى از مجالس سوگوارى حسين كه در دمشق اقامه مى‏گردد حاضر شوم، او به من گفت: در اين مجلس نكاتى را مى‏شنوى كه قبلاً كمتر شنيده‏اى و خطباء جديدى مى‏بينى كه براى اين گونه مجالس آماده كرده‏ام ومن كوشش مى‏كنم كه امثال آنان را افزايش دهم و به تو توصيه مى‏نمايم امشب در مجلسى كه به نام امام حسين (ع) برگزار مى‏شود حضوريابى(13)، مجالس سوگوارى در دهه اول محرم آغاز مى‏گردد و با تمام مظاهرش در روز عاشورا تجلّى مى‏كند.
در لبنان به رغم آن كه اكثريت مسلمان دارد و حكومت در دست مسيحيان است و مسلمين و خصوص شيعيان اقليت مردم شناخته مى‏شوند عاشورا حضور پرتحرك دارد و نيروى محركه‏اى گرديد براى سال‏ها مبارزه و استقامت شيعيان اين سامان با استعمار فرانسه و تجاوزهاى رژيم اشغال گر قدس. شيعه و سنّى در لبنان عليرغم توطئه‏هاى استكبارى به بزرگداشت مراسم عاشورا و احداث حسينيه‏ها همت مى‏گمارند كه اين برنامه در اتحاد آنان دخالت مهمى دارد.(14)
ميشل مزاوى متذكر مى‏گردد لبنان در دوره سلسله مماليك كه اين كشور در كنترل مركز حكومت اين طايفه يعنى مصر بود، براى انجام شعائر مذهبى خصوص سوگوارى وضع دشوارى داشتند، به گفته وى شيعيان جبل عامل در برگزارى مراسم عاشورا از عراق و ايران تأثير پذيرفته‏اند.(15)
آنچه كه قابل توجه است اجراى نوعى نمايش مذهبى يا تعزيه خوانى است كه صحنه شهادت امام حسين را مجسّم مى‏كند اين نمايش در برخى نواحى لبنان مركزى برگزار مى‏شود كه محققى به نام پيترز به بررسى آن پرداخت و اهميت سمبليك آن را در تداوم ساخت سنتى لبنان نشان داد.(16)
در جبل عامل عزادارى‏هاى محرم در اماكنى كه حسينيه نام دارد برگزار مى‏شود كه مساحت آن بر حسب بانى متفاوت است و براى آن موقوفاتى قرار داده‏اند، نخستين آنها حسينيه بناطيه التحتابور پس از آن در مناطق ديگر چنين اماكنى احداث گرديد.(17) سيد محسن امين خاطر نشان مى‏نمايد شيخ موسى شراره كه از نجف به بنت جبيل آمد اقامه عزادارى براى سيد شهيدان را در اين منطقه احيا كرد و براى سوگوارى، مجالس به شيوه و سبك عزادارى‏هاى عراق ترتيب داد وى مى‏افزايد در اين شهر مراسم احياء ياد عاشورا در دهه اول محرم برگزار مى‏گردد، روز عاشورا كارها تعطيل مى‏شود و كتاب‏هاى مقتل و زيارت عاشورا خوانده مى‏شود. بعد غذايى بنام هريسه تهيه مى‏كنند كه با حبوبات و گوشت كوبيده درست مى‏شود كه هر كس به قدر توانايى مالى آن را احسان مى‏كند و فقرا از آن مى‏خورند و ديگران نيز به قصد تبرّك اين غذا را تناول مى‏نمايند هريسه در بين اهالى محلات نيز توزيع مى‏گردد و تمامى اين‏ها به قصد تقرّب به خداوند از طريق حضرت امام حسين (ع) صورت مى‏گيرد و در روستاهايى كه اين گونه مراسم نيست به خواندن مقتل در روز عاشورا اكتفا مى‏شود.(18)
اين دانشمند برجسته لبنان (1371-1284ه.ق) اگر چه از رواج عزادارى‏هاى محرم در لبنان شادمان بود ولى آنچه كه وى را رنج مى‏داد وجود تحريفات و برخى خرافات در سوگوارى‏هاى شيعيان عراق است كه به اعتقاد وى بايد در آنها اصلاحاتى به عمل آيد و سپس ترويج گردد وى مى‏گويد مجالس عزاى حسينى كه در حرم زينب صغرى (ام كلثوم) در آبادى راويه انجام مى‏گيرد كه طى آن برخى كارهاى ناروا چون قمه زنى انجام مى‏گيرد بايد پالايش گردد.(19)
وى در مبارزه با برخى بدعت‏ها و در عزادارى‏ها رساله «التنزيه لاعمال الشبيه»(20) را نوشت ايشان كتاب المجالس السنيه را نيز به قصد تصحيح اخبار نادرستى كه بر سر منابر به ائمه نسبت مى‏دهند نگاشت تا از اين رهگذر جلوى زيادروى‏ها و افراطها را بگيرد البته عده‏اى از افراد جاهل و اهل جهود بروى تهمت زدند كه مى‏خواهد از اجراى مراسم دينى جلوگيرى كند او براى اثبات اين كه امور موهن و خلاف نبايد در عزادارى‏ها باشد به منابعى چون قرآن، روايات، سنت ائمه، نظر فقهى علماى شيعه و استدلال‏هاى خودپسند استفاده نموده است. در سال 1393ه.ق مطابق 1973م حكومت لبنان روز عاشورا را هر سال در تمامى نقاط لبنان تعطيل رسمى قرار داد كه در آن روز تمام ادارات دولتى، مؤسّسات ملى و بازارها تعطيل گرديد و اين موضوع در تاريخ لبنان براى نخستين بار مشاهده مى‏گردد.(21) 3- ديگر كشورهاى عربى
موته يكى از شهرهاى كشور اردن است كه در استان جنوبى كه كَرَك نام دارد قرار گرفته است و با كشور فلسطين هم مرز مى‏باشد، جنگ موته به فرماندهى جعفر طيار، زيدبن حارثه و عبدالله بن رواحه در اين ناحيه با دشمنان اسلام صورت گرفت، مشهد اين سه فرمانده كه طى جنگ مزبور به شهادت رسيدند در چند صد مترى محل نبرد قرار دارد و هر كدام از اين فرماندهان براى خود مزار و بارگاهى دارند اما مزار جعفر طيار از ويژگى خاصى برخوردار است زيرا شيعيان مقيم اردن در روز عاشورا در آنجا به عزادارى مى‏پردازند.(22) در اردن گروهى از طوايف شيعه طبق سنت ديرينه در روز دهم محرم به فقرا و مستمندان به ياد امام حسين (ع) و يارانش طعام انفاق مى‏كنند، از برخى حبوبات و سبزيجات و پياز غذايى طبخ مى‏كنند و به هر رهگذرى مى‏دهند تا قدرى از آن ميل نمايد اگر چه اندك باشد، غالب علاقه‏مندان اهل بيت اعم از شيعه و سنى در اين روز تلاش‏هاى روزانه را تعطيل مى‏نمايندو چون ام سلمه با شنيدن خبر كشته شدن امام حسين از كار شستشو كه مشغول آن بود دست برداشته، عده‏اى روش اين بانو را پيش گرفته‏اند و حداقل از كارهايى كه به نظافت و شستن ارتباط دارد اجتناب مى‏كنند.(23)
در مناظقى از شبه جزيره عربستان چون حجاز، مسقط، عمان، احساء، قطيف، حضرموت اگر چه همچون عراق عزادارى با شكل وسيع و گسترده برگزار نمى‏شود ولى در مجالسى كه مرثيه خوانده مى‏شود ياد امام حسين (ع) احيا مى‏گردد، در منبرها واقعه المناك كربلا از سوى خطبا در حسينيه‏ها، مراكز عبادى و خانه‏ها براى حاضران گوشزد مى‏گردد، در برخى از اين نواحى رسم است كه شبيه منظره اسيران و هودج‏هايى را به همراه سينه زنى و بر سرو صورت زدن را به نمايش بگذارند، افراد اين دسته‏هاى سوگوارى وقتى در خيابان‏ها به يكديگر مى‏رسند، از همديگر احوالپرسى مى‏نمايند يا اين كه بطور متقابل از حسينيه‏هاى يكديگر بازديد مى‏كنند كه با مراسمى ويژه توأم مى‏باشد.
در امارات متحده عربى ارادتمندان خاندان عصمت و طهارت در ايام عاشورا به نوحه خوانى و سينه زنى مى‏پردازند، در مسجد امام حسين عزاداران حسينى به مرثيه سرايى پرداخته و با اشك ماتم و نوحه خوانى ياد امام حسين را گرامى مى‏دارند، در اين مراسم مليت‏هاى گوناگون مسلمان شركت دارند كه به هنگام ظهر به نماز ايستاده و آواى توحيد سر مى‏دهند. در ابوظبى و شارجه نيز مجالس سوگوارى برپا مى‏گردد و عزاداران با بر دست گرفتن شمع و زمزمه نوحه و مرثيه به ياد محنت و رنج خاندان عترت و اهل بيت سالار شهيدان مى‏گريند ايرانيان مقيم امارات، در اين مجالس حضورى فعال و پرتحرك دارند.(24)
ده‏ها مسجد و حسينيه در كويت شاهد حضور و عزادارى شيعيان اين كشور به مناسبت فرا رسيدن سالروز شهادت امام حسين (ع) مى‏باشند، عزاداران در دسته‏هاى فشرده به زنجير زنى و نوحه خوانى پرداخته و در عزاى سبط نبى اكرم (ص) و يارانش اشك ماتم مى‏ريزند. عزاداران در حسينيه‏هاى اشكانى‏ها، بلوچى‏ها، امام حسين، آل ياسين و ده‏ها مسجد و حسينيه‏هاى ديگر برنامه‏هاى با شكوهى در اين ارتباط برگزار مى‏نمايند و طى سخنرانى‏ها، خطابه‏ها و ذكر مصائب از مظلوميت هايى كه بر خاندان پيامبر رفته و ظلم هايى كه نسبت به آنان روا داشته‏اند سخن مى‏گويند. علل بازگشت و احياى تفكرات جاهلى با فاصله كوتاهى پس از رحلت پيامبر و انحراف از اصول و مبانى قرآن و مخالفت آشكار با دستورات الهى، در مراسم مذكور از طريق سخنرانى‏هاى آموزنده و ارزنده مورد بررسى قرار مى‏گيرد. يك زن انگليسى به نام فراياستارك از مشاهدات خود در عزادارى‏هاى كويت چنين ياد مى‏كند: كودكان را روز عاشورا به معابر و كوچه‏ها مى‏آورند و كارد بزرگى را با اشاره به حالت نمايش بر زير چانه‏هاى آنان مى‏كشند كه نوعى تأثر و تألم را به همراه دارد. اين زن مى‏افزايد اين گونه حقيقت خالص ترسيم مى‏گردد و همين شيوه ساده دلالت بر اين دارد كه انسانيت نبايد فراموش شود و فداكارى‏ها بايد تكريم گردد.
يكى از مهم‏ترين جلوه‏هاى تشيع در بحرين تعطيل رسمى روز عاشورا و وجود حسينيه‏هاى شيعيان است كه در عرف محلى به آن ماتم مى‏گويند، اين مراكز محل اجتماع و سوگوارى علاقه‏مندان خاندان عترت در دهه محرم و روز عاشوراى حسينى است.(25) پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. الشيعه و الحاكمون، محمد جواد مغنيه، ص 195. 2. قيام جاودانه، ص 87 – 86. 3. چشمه خورشيد، ج اول، ص 140. 4. رويش جوانه‏ها در پرتو عاشورا، ص 17 و 18. 5. دائرة المعارف تشيّع، ج‏3، ص 284، دائرة المعارف فارسى، دكتر مصاحب، ج‏2، ص 1535، آل بويه، على اصغر فقيهى. 6. تارخ العرب، فيليپ حتى، ص 183. 7. تاريخ كربلا و حائرالحسين، سيد عبدالجواد كليد دار، ص 146. 8. نهضةالحسين، ص 165. 9. دراسة فى طبيعته المجتمع العراقى، دكتر على الوردى، ص 236. 10. مجله سروش، 259،21مهر 1362، چشمه خورشيد، ج اول، ص‏130. 11. تحقيق درباره اولين اربعين سيد الشهداء، قاضى طباطبائى، ص‏559. 12. تاريخ عزادارى حسينى، ميرسيد صالح شهرستانى، ص 298-299. 13. هكذا عرفتهم، جعفر خليلى، ص 215. 14. مجله سروش، ش 259. 15. تعزيه هنر بومى پيشرو ايران، پيتر چلكووسكى، ترجمه داود حاتمى، ص 33-332. 16. خاورميانه، پيتربيومونت و ديگران، ترجمه محسن مديرشانه چى و…، ص 480. 17. خطط جبل عامل، سيد محسن امين، ص 149. 18. سيرته، سيد محسن امين، ص 25. 19. همان، ص 75. 20. اين كتاب را كه سيد محسن امين در 18محرم الحرام سال 1346ه.ق نوشته در هفدهم آذر سال 1322ه.ش توسط جلال آل احمد با عنوان عزادارى‏هاى نامشروع ترجمه و چاپ شده است. 21. تاريخ عزادارى، ص 303. 22. گزارش سفر دوم به اردن هاشمى، جعفر سبحانى، مكتب اسلام، سال 38، ش‏7، ص‏11. 23. تاريخ عزادارى، ص 308. 24. گلبانگ مسجد، ش 32،17،12،1382،ص‏7. 25. مجله شاهد، ش 288، ارديبهشت 1378.

اخبار جهان اسلام‏
حزب اللّه خبر داد: ميان طرفداران سينيوره در لبنان سلاح توزيع شده است. (16/9/85)
سيد حسن نصراللّه خطاب به دشمنان داخلى و خارجى وحدت لبنان: مقابل موشك ايستاده‏ايم، تهديد اثر ندارد. (18/9/85)
مردم لبنان با تجمع ميليونى و شعار «مرگ بر آمريكا» خواستار كناره‏گيرى سينيوره شدند. (20/9/85)
تروريست‏ها در بغداد 290 غير نظامى را به خاك و خون كشيدند. (22/9/85)
اقدام موساد براى ترور اسماعيل هنيه نافرجام ماند. (25/9/85)
نمايندگان شيعه بحرين جلسه افتتاح پارلمان را تحريم كردند.
100 چهره فرهنگى جهان خواستار تحريم اسرائيل شدند. (26/9/85)
با الگو گرفتن از حزب اللّه، طرفداران حماس مقابل پارلمان فلسطين چادر زدند. (27/9/85)
خالد مشعل خطاب به سران عرب: 20 سال مذاكره بى نتيجه بود، 5 سال به مقاومت فرصت دهيد. (2/10/85)
واشنگتن براى مقابله با حزب اللّه 500 ميليون دلار به سينيوره كمك كرد. (3/10/85)
هواپيماهاى اتيوپى با چراغ سبز واشنگتن مسلمانان سومالى را قتل عام كردند. بعد از بمباران فرودگاه موگاديشو و كشته شدن تعدادى از افراد بى‏گناه، مسلمانان سومالى با در دست گرفتن قرآن كريم به خيابان‏ها ريختند و به اين اقدام ضد انسانى نظاميان اتيوپى كه با حمايت كاخ سفيد صورت گرفته، اعتراض كردند. تظاهركنندگان حمايت آمريكا از اتيوپى در قتل عام مسلمانان مظلوم سومالى را به شدت محكوم كردند. (5/10/85)
نخستين نماينده مسلمان كنگره آمريكا: مسلمانان آمريكا مى‏توانند به دولت درس عدالت بدهند.
از سوى سعدون دليمى وزير دفاع سابق عراق همكارى اشغالگران با تروريست‏ها در عراق افشا شد.
حكم اعدام صدام در دادگاه تجديد نظر تأييد شد. (6/10/85)
تروريست‏ها نمازگزاران عراقى را به خاك و خون كشيدند. تروريست‏ها بمبى را داخل مسجد شيعيان در شمال بغداد و در ميان نمازگزاران منفجر كردند كه به شهادت 9 تن از جمله امام جمعه انجاميد. (9/10/85)
صدام به جهنم رفت.
وزير سينيوره جاسوس اسرائيل از آب درآمد. وزير ارتباطات دولت لبنان در زمان جنگ 33 روزه اطلاعاتى را درباره محل اقامت دبير كل حزب اللّه در اختيار اسرائيل قرار مى‏داد. (11/10/85)
زندانبان ديكتاتور سابق عراق فاش كرد، صدام پس از شنيدن خبر اعدام مى‏لرزيد و التماس مى‏كرد.
ژنرال آمريكايى: صدام در آخرين ساعات عمر خود التماس مى‏كرد كه به او اجازه گفت و گو با يك مقام آمريكايى داده شود.
روزنامه “لوس آنجلس تايمز” رازهاى عصر حاكميت صدام حسين ديكتاتور سابق عراق با اعدام وى براى هميشه به گور سپرده شد. (13/10/85)
رژيم مصر 29 عضو اخوان المسلمين را دستگير كرد.
فايننشال تايمز فاش كرد عمليات تروريستى در عراق با دلار سعودى‏ها انجام مى‏شود. (14/10/85) اخبار داخلى
نشست گروه 1 + 5 درباره پيش نويس قطعنامه تحريم‏ها عليه ايران شكست خورد.
در پنجمين روز بازى‏هاى آسيايى،رضازاده طلسم طلا را شكست.
وزير بهداشت: 5 ميليارد تومان براى درمان رايگان معتادان اختصاص يافت.
تنور انتخابات با آغاز رقابت‏ها و شروع تبليغات داغ شد. (16/9/85)
«اسماعيل هنيه» نخست وزير فلسطين در نماز جمعه تهران: هرگز دولت غاصب صهيونيستى را به رسميت نخواهيم شناخت؟ (18/9/85)
در ديدار اسماعيل هنيه با رهبر انقلاب عنوان شد: اين نسل، قدس را آزاد مى‏كند. (20/9/85)
رئيس جمهور در جمع دانشجويان اميركبير: اگر احزاب بگذارند، دانشگاه‏ها مشكل ندارند. (21/9/85)
نخست وزير فلسطين پس از ديدار با ولى امر مسلمين: آيت اللّه خامنه‏اى فرمانده مقتدر جهان اسلام است. (22/9/85)
لاريجانى: پيش نويس اخير سازمان ملل مورد قبول ايران نيست. (23/9/85)
رسانه‏هاى جهان انتخابات ايران را مانور دموكراسى خواندند.
آفرين بر ملت، دشمن بار ديگر مبهوت حماسه حضور شد. (25/9/85)
با 26 ميليون رأى حضور 60 درصدى مردم در انتخابات خبرگان و شوراها صورت گرفت. (26/9/85)
محقق آلمانى: تبعيت از ولايت فقيه پيروى از تعاليم پيامبر اعظم(ص) است. (27/9/85)
آيت اللّه هاشمى رفسنجانى: پيروز واقعى اين انتخابات مردم و نظام هستند.
سخنگوى دولت: از گرانى‏هاى غير مترقبه متأسفم. (28/9/85)
رهبر انقلاب در پيامى پس از انتخابات: اينجانب چهره سپاس در برابر خداى عزيز و حكيم بر خاك مى‏سايم و با همه وجود از ملت بزرگ ايران تشكر مى‏كنم.
استقبال گرم در هواى سرد كرمانشاه از رئيس جمهور صورت گرفت.
اصولگرايان در انتخابات شوراى شهر تهران به پيروزى قاطع دست يافتند. (29/9/85)
در مرحله پايانى شمارش آراء كليد شهر تهران به دست اين 15 نفر رسيد. (30/9/85)
ايران به 1+5 هشدار داد، صدور قطعنامه مساوى است با پايان همكارى با آژانس. (2/10/85)
لاريجانى: راه اندازى 3000 سانتريفيوژ، پاسخ ايران به قطعنامه ضد ايرانى شوراى امنيت است.
رئيس مجلس: مجلس در همكارى با آژانس تجديد نظر مى‏كند. (3/10/85)
اولين واكنش تحليلگران غربى به قطعنامه شوراى امنيت، هيچ تحريمى ايران را متوقف نمى‏كند.
ايران قطعنامه آمريكايى شوراى امنيت رارد كرد. (4/10/85)
دانشگاهيان به كشورهاى امضا كننده قطعنامه عليه ايران اعتراض كردند. (5/10/85)
روزنامه قطرى الوطن: آرزوى حمله به ايران مثل اين است كه شيطان آرزوى بهشت كند. (6/10/85)
خبرگزارى‏هاى بين المللى: قطعنامه ضد ايرانى بورس‏هاى جهان را به هم ريخت.
مجلس خواستار تسريع در روند فعاليت‏هاى هسته‏اى و تجديد نظر در همكارى با آژانس شد. (7/10/85)
پيام ولى امر مسلمين به كنگره عظيم حج: دشمن ناتوان از رويارويى به تفرقه روى آورده است.
فرمانده نيروى دريايى آمريكا: نمى‏توانيم با ايران بجنگيم، اقتصاد جهانى به هم مى‏ريزد.
كريمى راد وزير دادگسترى بر اثر سانحه رانندگى در سه راهى سلفچگان درگذشت.
ديپلماتهاى دستگير شده ايرانى در بغداد آزاد شدند. (9/10/85)
آمريكا: قرار داد نفتى چين با ايران نقض قطعنامه تحريم است.
آيت اللّه هاشمى رفسنجانى: اعدام صدام تحقق وعده الهى بود. (11/10/85)
بيست و چهارمين سفر استانى رئيس جمهور و هئيت دولت با استقبال كم‏نظير مردم خونگرم خوزستان روبرو شد.
داروى گياهى ضد ايدز در ايران ساخته شد.
سن رأى دهندگان در انتخابات با تصويب مجلس از 15 سال به 18 سال افزايش يافت. (13/10/85)
آيت اللّه صافى: ارسال نامه به پاپ يك اشتباه بود. (14/10/85) اخبار خارجى‏
سينيوره: اجازه نمى‏دهيم لبنان صحنه شكست آمريكا شود. (16/9/85)
كارتر: در آمريكا همه وحشت دارند از اسرائيل انتقاد كنند. (19/9/85)
كوفى عنان در سخنرانى خداحافظى: آمريكا را ناقض حقوق بشر خواند. (22/9/85)
ژنرال پاول: ارتش آمريكا در عراق در آستانه متلاشى شدن است. (28/9/85)
رئيس جديد پنتاگون: ارتش آمريكا در عراق زمينگير شده است. (29/9/85)
شمشير بوليوار قهرمان استقلال آمريكاى لاتين توسط چاوز به رئيس جمهور ضد آمريكايى اكوادور هديه شد.
5 تفنگدار آمريكايى در عراق به هلاكت رسيدند. (2/10/85)
رايس: عراق بايد پايگاه سياسى آمريكا در خاورميانه باشد. (3/10/85)
بوش دروغگوترين سياستمدار سال 2006 معرفى شد. (4/10/85)
دبير كل جديد سازمان ملل با لابى‏هاى صهيونيستى در آمريكا ارتباط نزديك دارد. (7/10/85)
بر اساس آخرين نظرسنجى آسوشتيدپرس: بوش منفورترين فرد جهان شناخته شد. (11/10/85)
سال نو در فرانسه با آتش زدن 400 خودرو آغاز شد. (12/10/85)
سفيد پوستان آمريكايى شهردار سياهپوست را به قتل رساندند. (14/10/85)
پاورقي ها:

انگيزه قيام از زبان امام عليه السلام‏
امام حسين(ع) كنار قبر رسول‏خدا صلى‏اللّه عليه و آله:
«اَللّهُمَ اِنّى اُحِبُّ المَعرُوف وَ انكِرُ المُنكَرَ وَ اَسأَلُكَ يا ذَاالجَلالِ وَ الاِكرامِ بِحَقِّ هذَا القَبرِ وَ مَن فيهِ اِلّا اختَرتَ لى ما هُوَ لَكَ رِضىً وَ لِرَسُولِك َرِضىً» (مقتل خوارزمى، ج 1، ص 186)
خدايا! من معروف را دوست دارم و از بدى و منكر بيزارم. اى خداى ذوالجلال و كرامت بخش به احترام اين قبر و كسى كه در آن است از تو درخواست مى‏كنم راهى را پيش روى بگذارى كه مورد رضا و خشنودى تو و پيامبرت است.

امام حسين(ع) در وصيتش به محمد حنفيّه:
«و انى لَم أَخرُج أَشِراً وَ لابَطراً وَ لامُفسِداً وَ لاظالِماً و اِنَّما خَرَجتُ لِطَلَبِ الإصلاحِ فِى امّة جدّى أُرِيدُ أَن آمُر بِالمَعرُوفِ وَ أَنهى عَنِ المُنكَرِ وَ أَسيرَ بِسيرَةِ جَدّى وَ أبى على بن ابى‏طالب فمَن قَبِلَنى بِقَبُولِ الحَقِّ فَاللّه أولى بِالحَقِّ و َمَن رَدّ عَلَىِّ هذا أَصبِرُ حَتّى يقضِىَ اللّهُ بينى و بين القَومِ وَ هُوَ خَيرُالحاكِمِينَ وَ هذِهِ وَصِيَّتى اِلَيكَ يا أَخى! وَ ما تَوفِيقى اِلّا بِاللّه عَلَيهِ توكلت وَ اِليهِ أُنِيب».
(مقتل خوارزمى، ج 1، ص 188)
من نه از روى خودخواهى و يا براى خوشگذرانى و نه براى فساد و ستمگرى از شهر خود بيرون آمدم، بلكه هدف من از اين سفر، امر به معروف و نهى از منكر و خواسته‏ام از اين حركت، اصلاح مفاسد امت و احياى سنت و قانون جدم، رسول خدا(ص) و راه و رسم پدرم، على بن ابى طالب عليه السلام است. پس هر كس اين حقيقت را از من بپذيرد (و از من پيروى كند) راه خدا را پذيرفته است و هر كس رد كند (و از من پيروى نكند) من با صبر و استقامت (راه خود را) در پيش خواهم گرفت تا خداوند در ميان من و بنى اميّه حكم كند كه او بهترين حاكم است. و برادر! اين است وصيت من به تو و توفيق از طرف خداست. بر او توكل مى‏كنم و برگشتم به سوى اوست.»

سخنان امام در منزل بيضه:
«أيّها النّاس إنّ رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله قال: «من رأى سلطانا جائراً مستحلّاً لحرام اللّه، ناكثاً عهده مخالفاً لسنّة رسول اللّه، يعمل فى عباداللّه بالإثم و العدوان فلم يغيّر عليه بفعل و قول كان حقّاً على اللّه أن يدخله مدخله.» ألا و انّ هؤلاء قد لزموا طاعة الشّيطان و تركوا طاعة الرّحمن، و أظهروا الفساد، و عطّلوا الحدود، و استأثروا بالفى‏ء، و احلّوا حرام اللّه و حرّموا حلاله، و أنا أحق ممّن غيّر و قد أتتنى كتبكم و قدمت علىّ رسلكم ببيعتكم إنّكم لاتسلّمونى و لاتخذلونى فان أتممتم علىّ بيعتكم تصيبوا رشدكم فأنا الحسين بن علىّ و ابن فاطمة بنت رسول اللّه نفسى مع أنفسكم و أهلى مع أهلكم و لكم فىّ أسوة، و أن لم تفعلوا و نقضتم عهدكم و خلّفتم بيعتى من أعناقكم ما هى لكم بنكرٍ لقد فعلتموها بأبى و اخى و ابن عمّى مسلم، فالمغرور من اغترّ بكم فحظّكم أخطأتم و نصيبكم ضيّعتم و من نكث فانّما ينكث على نفسه و سيغنى اللّه عنكم. والسّلام عليكم و رحمة اللّه و بركاته.»
(انساب الاشراف، ج 3، ص 171)
«مردم! پيامبر خدا صلى اللّه عليه و آله فرمود: هر مسلمانى با سلطان زورگويى مواجه گردد كه حرام خدا را حلال نموده و پيمان الهى را درهم مى‏شكند و با سنت و قانون پيامبر از در مخالفت درآمده و در ميان بندگان خدا راه گناه و معصيت و دشمنى در پيش مى‏گيرد و او در مقابل چنين سلطانى با عمل و يا با گفتارش اظهار مخالفت ننمايد بر خداوند است كه اين فرد(ساكت) را به محل همان طغيانگر، در آتش جهنم داخل كند.
مردم! آگاه باشيد اينان (بنى اميه) اطاعت خدا را ترك و پيروى از شيطان را بر خود فرض و فساد را ترويج و حدود الهى را تعطيل نموده‏اند و فى‏ء را(كه مختص خاندان پيامبر است) به خود اختصاص داده‏اند. حلال و حرام و اوامر و نواهى خدا را تغيير داده‏اند و من به رهبرى جامعه مسلمانان شايسته هستم نه اين مفسدين كه دين جدم را تغيير داده‏اند.
گذشته از اين حقايق، مضمون دعوت نامه‏هايى كه از شما به دست من رسيده و پيك‏هايى كه از سوى شما به نزد من آمده‏اند اين بود كه شما با من بيعت كرده و پيمان بسته‏ايد كه مرا در مقابل دشمن تنها نگذاريد و دست از يارى من برنداريد، اكنون اگر به پيمان خود باقى و وفادار باشيد به سعادت و ارزش انسانى خود دست يافته‏ايد، زيرا من حسين فرزند دختر پيامبر و فرزند على هستم كه وجود من با شما مسلمانان در هم آميخته است و فرزندان و خانواده شما به حكم فرزندان و خانواده خود من هستند( در ميان من و مسلمانان جدايى نيست) كه شما بايد از من پيروى كنيد و مرا الگوى خود قرار دهيد. و اگر با من پيمان شكنى نموديد و بر بيعت خود باقى نمانديد به خدا سوگند! اين عمل شما نيز بى‏سابقه نيست و تازگى ندارد كه با پدرم و برادرم و پسرعمويم مسلم نيز اين چنين رفتار نموديد و با آنان از در غدر و پيمان شكنى درآمديد. پس آن كس گول خورده است كه به حرف شما اعتماد كند و به پيمان شما مطمئن شود. شما مردمانى هستيد كه در به دست آوردن نصيب اسلامى خود راه خطا پيموده و سهم خود را به رايگان از دست داده‏ايد و هر كس پيمان شكنى كند به ضرر خودش تمام خواهد گرديد و اميد است خدا مرا از شما بى‏نياز سازد. والسلام.»
پاورقي ها:

«و انى لغفار لمن تاب و آمن و عمل صالحا ثم اهتدى»
(سوره طه – آيه 82)

و همانا من آمرزنده كسى باشم كه توبه كرد و ايمان آورد و كارهاى شايسته و نيكو انجام داد سپس هدايت يافت.
غفّار: صيغه مبالغه است از غفران يعنى من بسيار آمرزنده‏ام. ظاهرا اين تأكيد به معناى اين است كه آمرزش خداوند نسبت به چنين أشخاصى نه تنها يكبار كه چندين بار دربر مى‏گيرد. و يا اينكه تأكيد بر آمرزش كامل است يعنى بيشتر گناهانشان را مى‏آمرزم و آنان را مستحق بهشت قرار مى‏دهم. البته از رحمت واسعه پروردگار بدور نيست كه حتى همه گناهان را بيامرزد. وانگهى استمراريت آمرزش را نيز مى‏رساند يعنى افرادى كه داراى چنان أوصاف و خصلتهائى باشند قطعا مورد آمرزش و غفران پيوسته خدا قرار مى‏گيرند.
حال بايد ديد اين چه شرايطى است كه بايد تحقق پذيرد تا خداوند انسانها را بيامرزد.
اين اوصاف چنانكه در آيه مباركه آمده است عبارتند از:
1- توبه و بازگشت: به اين معنى كه انسان به فطرت خود بازگردد و شرك نداشته باشد. شرك به آن معنى نيست كه قطعا براى خدا شريك و انبازى همچون بت‏ها يا اوليائى مانند عيسى و عزير و ديگران قرار دهد و به آنان معتقد باشد. بلكه هرنوع شريكى نادرست است. و اين خود بحث مفصلى است كه نياز به گفتارى ديگر دارد. پس اولين شرط، توحيد واقعى است و دورى از هرگونه شرك براى خدا.
2- ايمان: ايمان عبارت است از باور داشتن و معتقد بودن. يعنى بايد قلباً اسلام را پذيرفت نه تنها به زبان شهادتين را جارى ساخت. البته بسيارى از مسلمانان اسلام را قبول دارند ولى تنها قبولى براى آمرزش كافى نيست.
3- عمل صالح: پس بعد از آنكه ايمان انسان محقق شد، نوبت‏رسد به تحقق ايمان در خارج يعنى با انجام كارهاى درست و شايسته و عمل صالح،سخن را به كردار برگرداند. انجام عمل صالح كه قرآن پيوسته بر آن تأكيد دارد و هرگاه سخن از ايمان به عمل مى‏آورد عمل صالح را قرينه آن مى‏گرداند چيست ؟ عمل كردن به احكام و تسليم كامل در برابر آنها بدون آنكه خمى بر ابرو آورد.. اين است عمل صالح. خداوند مى‏فرمايد: «فلا و ربك لا يؤمنون حتى يحكموك فيما شجر بينهم ثم لا يجدوا فى أنفسهم حرجا مما قضيت و يسلموا تسليما» (سوره نساء، آيه 65) به خدايت سوگند هرگز ايمان نمى آورند تا اينكه تو را در تمام اختلافاتشان داور كنند سپس هرگز دردل خود از داوريت احساس ناراحتى نكنند و كاملا تسليم شوند.
عمل در صورتى صالح است و شايسته كه انسان صد در صد تسليم امر خدا شود و در برابر تمام احكام سر تسليم فرود آورد.
4- هدايت: جالب است كه پس از توبه و ايمان و عمل صالح تازه سخن از هدايت به ميان مى‏آيد. گويا آن همه اعمال شايسته و خوب و اطاعت بى چون و چرا، محقق نمى شود و پذيرفته نيست جز با هدايت. البته يك هدايت اوليه است كه فطرى مى‏باشد «كل مولود يولد على الفطرة» ولى هدايت ديگرى هست كه ايمان كامل نمى شود جز با آن.
برخى از مفسرين اين هدايت را به معناى استقامت دانسته اند يعنى ايمان، با استقامت و ثبات و پايدارى بايد توأم باشد. علماى تفسير گفته اند: الاهتداء لزوم الايمان و الاستمرار عليه ما دامت الحياة. مقصود از هدايت شدن (اهتداء) اين است كه بر ايمان خود تمام عمر، پايدار و پابرجا بماند. برخى نيز گفته‏اند مقصود از اهتداء اين است كه پيروى از سنت پيامبر كند و دنباله رو بدعت‏ها نباشد. برخى ديگر بر اين باورند كه اهتدا يعنى زدودن دل از اخلاق بد و منش‏هاى نادرست و خصلتهاى ناپسند. و هيچ دليلى بر اين تفاسير نيست.
ولى امام صادق عليه‏السلام آن را به گونه اى ديگر معرفى مى‏كند:
«ثم اهتدى الى ولايتنا أهل البيت فو الله لو أن رجلا عبد الله عمره ما بين الركن و المقام ثم مات و لم يجئ بولايتنا أكبّه الله فى النار على وجهه» امام پس از تلاوت آيه مباركه مى‏فرمايد: پس از آن هدايت يابد به ولايت ما أهل بيت. به خدا سوگند اگر كسى تمام عمرش بين ركن و مقام خدا را عبادت و پرستش كند سپس از دنيا برود و ولايت ما اهل بيت را نداشته باشد خداوند با صورت او را در آتش دوزخ بيافكند. و شبيه همين روايت از امام باقر عليه السلام نيز نقل شده است كه حاكم ابو القاسم حسكانى از علماى اهل سنت آن را نقل كرده است. كسى نيست از او بپرسد ولايت اهل بيت چيست؟
در تفسير نور الثقلين سدير از امام باقر عليه السلام نقل مى‏كند كه: «يا سدير انما أمر الناس أن يأتوا هذه الاحجار فيطوفوا بها ثم يأتونا فيعلمونا ولايتهم لنا و هو قول الله: ” و انى لغفار لمن تاب و آمن و عمل صالحا ثم اهتدى ثم أومى بيده الى صدره: الى ولايتنا» اى سدير همانا خداوند مردم را امر مى‏كند كه به سوى اين سنگها بيايند وطواف كنند سپس به طرف ما بيايند و ولايتشان را نسبت به ما اقرار و اعتراف كنند و اين است سخن خدا كه فرمود: «و انى لغفار لمن تاب …» آنگاه حضرت به سينه خود اشاره كرد و فرمود: هدايت شوند به ولايت ما. و اين معنى در روايات مكرر ديگرى نيز نقل شده كه مورد تأكيد معصومين عليهم‏السلام است.
بنابراين معلوم مى‏شود شرط صحت اعمال، ولايت است وگرنه هزار سال اگر عمر كند و در كنار خانه خدا شبها را به صبح با اطاعت و عبادت بگذراند و روزها را روزه بدارد هرگز او را فايده نبخشد و در روز قيامت سر به زير و شرمسار به سوى دوزخ روانه شود.
خدايا ما را بر اين ولايت كه اساس قبولى اعمال است پايدار بدار. آمين رب العالمين.
پاورقي ها:

نارسايى نظام‏هاى بشرى
نظام‏هاى فكرى، فلسفى و كلامى با دستورالعمل هايى كه براى زندگى عملى فردى و اجتماعى با تكيه بر انديشه‏ها و معارف بشرى عرضه مى‏گردند، نمى‏توانند جوامع اسلامى را به سوى كمالات و فضايل هدايت كنند و اصولاً در زندگى متفكران و افرادى كه كوشيده‏اند براى سعادت بشرى رهنمود بدهند خطاهاى زيادى وجود دارد، اين كه در هر عصرى در عرصه‏هاى گوناگون دانشى كشف مى‏گردد و در مواقعى يافته‏هاى جديد بر معارف گذشته ى دانشوران و مخترعان خط بطلان مى‏كشد خود دليل بارزى بر اين واقعيت است كه آدمى نمى‏تواند مكتبى جامع، كامل و همه جانبه براى تمام اعصار و امصار صادر كند، علاوه بر اين كاستى‏هاى نسبى و اشتباهات و نارسايى هايى كه در معلومات اهل دانش وانديشه ديده مى‏شود، مشاهيرى كه با يكديگر هم معاصرند غالباً در يافتن يك نظام آرام بخش و رهنمونى چند بعدى براى نجات بشريت با هم اختلاف دارند و معمولاً نظر يكديگر را مورد انتقاد قرار مى‏دهند.
تمدن هايى كه از مكتب وحى فاصله گرفته‏اند يا ناپايدارند و يا اين كه افرادش در امواجى از نگرانى و اضطراب غوطه ورند. در سرزمين هايى كه به كمك علم و فناورى، رفاه و آسايش و توسعه براى مردمش به ارمغان آورده‏اند، متأسّفانه باتلاق‏هاى آلودگى، فساد و ابتذال بيش از جوامع ديگر، انسان‏ها را تهديد مى‏نمايد، در اجتماعات مذكور، چنان مردم در چنگال هوى و هوس و اميال فناپذير گرفتار شده‏اند كه مجال هر گونه آرامش درونى و امنيت معنوى و روحى را از دست داده‏اند. به علاوه دنياى غرب براى اين كه سعادت دنيايى شهروندان خود را تأمين كند به جنايات زيادى دست زده‏اند، به سرزمين‏هاى ديگر تجاوز كرده و ثروت‏هاى ملى و عمومى را غارت نموده و در بخشى از جهان فشارهاى سياسى، رعب و تهديدهاى كاذب حاكم نموده تا در بخشى ديگر از زمين مردم به رفاه و مادّيات خويش برسند و حيوان صفت در فكر خوردن و خوابيدن و چريدن در مرتع شيطانى باشند. خوشبختانه متفكّران غربى به صراحت در نوشته‏ها،
گزارش‏ها و يافته‏هاى خود اعتراف كرده‏اند فرهنگ و تمدنى كه مبتنى بر علم بشرى و تكنولوژى صرف باشد نمى‏تواند انسان‏ها را از سقوط در دره‏هاى رذالت و گناه برهاند، از آن گذشته معارف و دانش هايى كه بشريت بدان‏ها دست مى‏يابد به هيچ عنوان نمى‏تواند از حيات پس از مرگ، عالم برزخ و قيامت خبرى دهد و دستورالعملى براى اين جنبه از زندگى آدميان صادر كند. چون نه تجربه‏اى در اين باره بدست آورده است و نه شناختى از اين جهان دارد و در حالى كه اعتقاد به معاد و روز رستاخيز قادر است رفتارها و گرايش‏ها و جهت گيرى‏هاى فردى و اجتماعى را كنترل كند اين جنبه ى مهم و سرنوشت ساز را فراموش كرده و آدمى را از چنين حقيقت محتوم و مسلّمى غافل نموده و با اين روند خسارت زا حقوق طبيعى، فطرى و سرشتى وى را تضييع نموده است. با اين وصف به دليل :
1- عدم احاطه ى بشر بر تمامى پيچيده گى‏هايى كه بايد اذهان و افكار انسان‏ها را با تمام رازها و رمزهاى حيات مادى و معنوى، چه در سطح اجتماعى و چه در سطح فردى در برگيرد.
2- كاستى دانش‏هاى انسانى نسبت به جلوه‏هاى گوناگون هستى اعّم از پديده‏هاى انسانى، اجتماعى، طبيعى و فرهنگى.
3- عدم تأمين تمامى نيازهاى اجتماعى و فردى از طريق علوم تجربى و اجتماعى.
4- تدريجى بودن آگاهى‏هاى انسانى و مبتلا بودن به نقص نسبى و خطاهاى آشكار.
5 – تعليمات فيلسوفان و متفكران علوم انسانى نتوانسته آيين درست بهزيستى و روش نائل گرديدن به سعادت را به جوامع گوناگون عرضه كند.
6- بسيارى از نظريه‏هاى علمى كه براى حل مشكلات روحى، رفتارى ارائه گرديده نه تنها نتوانسته است گرههاى روانى را بگشايد بلكه زنجيرهاى اسارت فكرى و اخلاقى را براى بشريت به ارمغان آورده است.
7- عاجز بودن در پاسخ به سؤالاتى چون ماهيت جهان ابدى، جاويدان بودن انسانى، نامتناهى بودن هستى و موضوعاتى چون سعادت معنوى.
عقل و ره آوردهاى علمى و فكرى بشريت نمى‏تواند آدمى را به سرمنزل مقصود برساند و يا حداقل براى سعادت انسان كفايت نمى‏كند و نيروهاى فكرى و خلاقيت‏هاى انسانى تنها به كمك وحى و رسالت انبياء الهى مى‏توانند براى نجات امّت‏ها و اقوام، اقدام كنند.
تعليمات فرستادگان الهى
اگر مشعل‏هاى فروزان پيامبران در مسير سعادت انسانى روشن نمى‏گرديد، حجّت الهى بر مردم تمام نمى‏شد و گمراهان و اهل ضلالت مى‏توانستند در پيشگاه عدل خداوند ادعا كنند ما موفق نشده‏ايم راه حق را تشخيص دهيم. قرآن در اين باره مى‏فرمايد: «رسلاً مبشرين و منذرين لئلا يكون للنّاس على اللّه حجّة بعد الرسل و كان الله عزيزاً حكيما؛(1) ما پيامبرانى بشارت دهنده (به رحمت خود) و بيم دهنده (از عذاب خويش) به سوى مردم فرستاديم تا بعد از آمدن آنان، حجّت بر مردم تمام شود و خداوند صاحب عزّت و حكمت است.»
بر خلاف ناتوانى هايى كه در مكتب‏هاى بشرى مشاهده مى‏گردد، فرستادگان الهى تعليماتى را عرضه نموده‏اند كه امتيازات و ويژگى‏هاى ذيل را دارند:
1- دستورالعمل هايى همه جانبه و برآورده ى تمامى نيازهاى انسانى ارائه مى‏دهند كه از دقت، ژرفايى،گستردگى و جهان شمولى ويژه‏اى برخوردارند و نه تنها به احتياجات مادى جوامع توجه دارند بلكه عواطف، خصلت‏هاى اخلاقى، حيات اخروى، زندگى معنوى و ارتباط مردم با خدا را نظر گرفته‏اند.
2- اين تعاليم بر اصولى استوار تكيه دارد كه از ايمان به خداوند و روز جزا منشأ مى‏گيرد و نه تنها قادر است ظواهر اعمال انسانى را كنترل و نظارت كند بلكه بر دل‏ها سيطره دارد و سرچشمه پيدايش فضايلى چون ايثار، گذشت، احسان و فروتنى مى‏باشد و جلو هر گونه تعدى و بى عدالتى را مى‏گيرد و با رهنمودهاى تربيتى در روح و روان انسان‏ها نوعى تحوّل مثبت پديد مى‏آورد.(2)
3- آن وجودهاى مبارك به آن چه مى‏گويند، عمل مى‏كنند و انسان‏ها را به سوى كمالاتى فرا مى‏خوانند كه خود به فرازين قلّه‏اش رسيده‏اند، همه ى فضايل و خصلت‏هاى عالى و پسنديده در وجودشان عينيت يافته و آنان نمونه ى ناب و شايسته ى يك انسان كامل اند. پيامبران براى پيمودن مسير سعادت، تمامى سختى‏ها را به جان خريده‏اند و در اين راستا با خصم برون و درون در ستيز و مبارزه‏اى سخت بوده‏اند، نه تسليم اميال خويش گرديده‏اند و نه با جبّاران و زورگويان كنار آمده‏اند، زندگى فردى و اجتماعى آنان با زيست انسان‏هاى محروم و كم بضاعت فاصله ندارد و بين اين ستارگان آسمان عصمت و انسان‏ها يك رابطه‏اى عاطفى، سرشار از محبت و عطوفت و توأم با نشاط و طراوت روحى برقرار است. از اين روى انسان‏ها به راحتى مى‏توانند به سيره ى فردى و اجتماعى آنان تأسّى كنند و از آنان درس زندگى بياموزند و با يك نوع شوق درونى و اشتياق سرشتى و ارادتى قوى سختى‏ها و رنج‏ها را مى‏پذيرند تا به كمالات ملكوتى دست يابند.(3)
4- پيامبران صلاحيت دريافت آگاهى ويژه‏اى تحت عنوان وحى را دارند و مى‏توانند با ماوراى محسوسات ارتباط برقرار كنند و ضمير و دل خود را به غيب و ملكوت پيوند زنند، قرآن اين صلاحيت ويژه را مورد توجه قرار مى‏دهد: «اللّه اعلم حيث يجعل رسالته.»(4)
چنين ارتباطى، شخصيت پيامبر را دگرگون مى‏كند، نيروهايش را بر مى‏انگيزد، ظرفيتش را به نحو فوق العاده‏اى ارتقا مى‏دهد و شرح صدر را برايش به ارمغان مى‏آورد: «الم نشرح لك صدرك».
5- پيامبران به هيچ عنوان دچار خطا و اشتباه نمى‏شوند، نه تحت تأثير اميال قرار مى‏گيرند و نه گناه مى‏كنند، يعنى يك نوع آگاهى و تشخيص ويژه‏اى بر اثر پيمودن راه تزكيه و ايمان و پارسايى بدست آورده‏اند كه مى‏دانند حتى يك خلاف كوچك چگونه مى‏تواند صفاى روح و پاكى باطن آنان را دچار خدشه سازد، چنان مصونيتى در خود پديد آورده‏اند كه وقتى ويروس‏ها و ميكروب‏هاى گناه به روح و روان و دلشان يورش مى‏آورد، در برابرش مقاومت مى‏كنند و آن عامل آلوده كننده ى خطرناك را در كوره پر حرارت ايمان و معرفت مى‏گدازند و از بين مى‏برند، آنان با كمال اختيار و اراده‏اى قوى قادرند با باتلاق‏ها و مرداب‏هاى جامعه مبارزه كنند بدون اين كه كوچكترين خطائى را مرتكب گردند. در واقع درجه ايمان و مرتبه تقواى آن وجودهاى مبارك چنان در اوج است كه توفان‏هاى خطا و خلاف، كوچك‏ترين گردى به دامن مطهرشان نمى‏نشاند.
پيامبران در ايجاد ارتباط با كانون وحى، دريافت وحى و رساندن پيام الهى به مردم، ميزان معارف و كمالاتى كه بدان‏ها دست يافته‏اند، چگونگى ارتباط با مردم و خصال اخلاقى و اجتماعى از چنين مصونيتى برخوردارند و هيچ گونه كاستى در تعاليم و دستورات و سيره ى آنان مشاهده نمى‏گردد.
6- هر پيامبرى كه از جانب حق تعالى مبعوث مى‏گردد از نيروئى ما فوق بشر برخوردار است كه گواه راستين بودن دعوت آسمانى و ملكوتى اوست، اين نشانه، آيت يا معجزه ناميده مى‏گردد. البته آن بزرگان با وجود جنبه‏هاى خارق العاده و برخوردارى از مقام عصمت از نظر زندگى عادى با ديگر افراد بشر تفاوتى ندارند و صرفاً مسئله وحى و زمينه‏ها و لوازم آن، هر پيامبرى را از ديگران ممتاز مى‏كند.
7- پيامبر به سوى حق تعالى سيرو سلوك مى‏كند و پس از عروج به ساحت قدس و ملكوت و سيراب گرديدن از سرچشمه معنويت، مشتاق هدايت خلق خدا مى‏گردد و در برابر جوامع انسانى احساس مسئوليت مى‏كند، او خالصانه به بازسازى، اصلاح و راهنمايى امّت خويش مى‏پردازد، در رسالت خود قاطعيتى ويژه دارد و در اين راستا از نقشه‏هاى اهل شرك و نفاق و اهمه‏اى ندارد و از جبهه ى حق دفاع مى‏كند و در برابر خرافات، جهالت‏ها، ستمگرى‏ها و بى عدالتى‏ها لحظه‏اى آرام نمى‏گيرد و تلاش مى‏نمايد مردم را به خدا نزديك نمايد، عدالت را در جامعه برقرار كند.(5) خاتم پيامبران
اگرچه رسول اكرم(ص) در امتيازاتى كه برشمرديم همانند ديگر پيامبران است و رسالت خويش را همچون فرستادگان آسمانى پيشين انجام داد و به پايان رسانيد و در اين راه زحمت‏هاى زيادى را بر خويشتن هموار ساخت امّا آن حضرت با ويژگى‏هاى منحصربه فردى شناخته مى‏شود:
1- شريعتى كه آن حضرت آورد با اركان كامل و جوانبى گسترده از هرگونه تحريف مصون ماند و دشمنان و مخالفان موفق نشدند در آن خدشه‏اى به وجود آورند.
2- از جانب خداوند، قرآن كريم بر قلب آن وجود مبارك نازل گرديد كه هم معجزه‏اش محسوب مى‏گردد و هم برهان رسالتش و به همين دليل جاويدان و باقى است و گرد زمان، آن را كهنه نمى‏نمايد، قرآن خود اين جنبه اعجاز و فوق بشرى را در آياتى اعلام كرده است از جمله مى‏فرمايد:
«و ان كنتم فى ريبٍ ممّا نزلنا على عبدنا فأتو بسورة من مثله؛(6) اگر در آن چه بر بنده خويش فرو فرستاديم ترديدى داريد، سوره‏اى مانند آن بياوريد.»
3- دين اسلام و آيين محمدى همگانى و جهانى است و در انحصار يك قوم و ملت نمى‏باشد؟، دين يهود نوعى امتيازطلبى و برترى نژادى را ترويج مى‏كند و به همين دليل ريختن خون مردم و غارت اموال آحاد اجتماع را حلال و بدون مانع مى‏دانند. البته منظور آيين تحريف شده كنونى است، اسلام مثل آيين كليسا دستور به كناره‏گيرى از دنيا نداده و عبادت و ارتباط با خدا در اين آيين به روز و زمان خاصى منحصر نمى‏باشد در هر زمانى و هر لحظه‏اى و در هر مكان پاك و طيبى مى‏توان با خالق هستى سخن گفت و او را عبادت كرد.
آن روز كه شعار توحيد توسط رسول اكرم(ص) در فضاى تاريك مكه طنين انداخت، نظر پرچمدار اين نهضت صرفاً حجاز،مكه و مدينه و گروه عرب نبود بلكه مأموريت داشت رسالت جهانى خويش را از محيط عربستان آغاز كند در حقيقت تعاليم محمّدى از روز اول چون چشمه‏اى صاف و زلال در شبه جزيره‏اى خشك و بى آب و علف آشكار گرديد، رفته رفته بر پهنا و ژرفايش افزوده شد و سرانجام به صورت رودخانه‏اى عظيم و سترگ درآمد كه سرزمين‏هاى گوناگون قلمرو اقوام و طوايف مختلف را آبيارى كرد و هم اكنون نيز هرچه جلوتر مى‏رود عميق‏تر و وسيع‏تر مى‏گردد رسول اكرم(ص) در آغاز دعوتش فرمود: «انّى رسول اللّه اليكم خاصة و الى الناس عامة»(7) قرآن مى‏فرمايد: «قل يا ايها الناس انّى رسول اللّه اليكم جميعاً؛(8)بگو اى مردم همانا من فرستاده‏اى از سوى خداوند به سوى شمايم.» «و ما ارسلناك الّا رحمةللعالمين؛(9) تو را نفرستاديم مگر به منظور رحمتى گسترده براى جهانيان» «…و اوحى الى هذا القرآن لانذركم به و من بلغ؛(10) اين قرآن به من وحى شده است تا به آن شما و هر كس ديگر را كه قرآن به او برسد بيم دهم.»
امام صادق(ع) در پاسخ مردى كه سؤال كرد چرا هرچه قرآن خوانده مى‏شود، باز هم تازگى دارد، فرمودند: قرآن را براى زمان خاص و گروه ويژه‏اى نفرستاده‏اند، بدين جهت تا رستاخيز در هر زمانى نو و نزد هر گروهى طراوت دارد.(11)
شاهد ديگر بر جهانى بودن اسلام اين است كه خاتم انبياء در سال ششم هجرت نمايندگان خود را به سوى زمامداران عالم فرستاد و با نامه هايى كه عنوان محمد رسول اللّه برتارك آن مى‏درخشيد، آنان را به جانب اسلام دعوت كرد، اين مكاتيب معناى واحدى را در بر داشتند و آن دعوت به توحيد و اخوّت اسلامى بود و چون فراخوانى رسول اكرم(ص) به فرمان خدا و براى هشدار دادن بود، اثر عميق و قابل توجهى در آنان مى‏گذاشت به نحوى كه مردم حق جو و با انصاف اسلام را پذيرفتند.(12) نامه‏هاى پيامبر منحصر به پادشاهان نبود بلكه براى ملت‏ها و مذاهب مختلف هم مكتوباتى مى‏فرستاد و آنان را از طلوع خورشيد اسلام با خبر مى‏ساخت.(13)
4- آيين محمّدى بيش از ساير اديان بر علم و دانش تأكيد دارد و حضرت محمد(ص) فرموده‏اند پيروان من يا بايد دانشمند باشند يا در پى تحصيل علوم. چرا كه متدين محروم از معرفت، چه بسا فريب باطلى را بخورد و يا در گرداب گمراهى قرار گيرد و فرموده‏اند هر كس تصور كند دانش پايانى دارد، علم را بى‏ارزش نموده است يعنى دامنه علوم محدود نمى‏باشند.
در تعاليم اسلامى به رشد و پرورش بُعد فطرى حقيقت جويى آدمى توجه گرديد و قرآن كريم هرگونه گفتارى را كه از روى ژرف انديشى و شناخت نباشد نفى مى‏كند و براى انسان‏هايى فرجام بد تعيين كرده كه اهل خردمندى، بصيرت و تفقه نبوده و به دليل اعراض از حق جويى و كسب آگاهى در غفلت و ضلالت به سر مى‏برند. كلام وحى بر قلم سوگند مى‏خورد و برايش قداست ويژه‏اى قائل است. مسلمانان به بركت اين تعاليم به كوشش‏هاى علمى و پژوهشى روى آوردند و تمدن اسلامى را در قرون اوليه و در حالى كه اروپا در توحّش به سر مى‏برد به وجود آوردند. گوستاولون اعتراف مى‏كند كه اسلام از هر دينى براى اكتشافات علمى مناسب‏تر است.(14)
شيخ محمد عبده به يك كشيش مسيحى گفت: از وقتى ما اسلام را رها كرديم رو به انحطاط نهاديم ولى وقتى شما از دين خود فاصله گرفتيد راه ترقى را پيموديد و اين بيان مؤيّد آن است كه تعاليم پيامبر اكرم(ص) تمدن آفرين است و از علم و تحقيق حمايت مى‏كند.(15)
5 – رسول اكرم(ص) رحمتى براى جهانيان است و آن قدر براى هدايت مردم دلسوزى دارد كه حتى از اين كه مشركان و شقاوت پيشگان در گمراهى بسر مى‏برند به شدت ناراحت است به همين دليل قرآن مى‏فرمايد: «ما انزلنا عليك القرآن لتشقى؛(16) ما قرآن را نفرستاديم كه تو خود را به دردسر و مشقت اندازى» گاهى برخى ياران از پيامبر درخواست مى‏كردند كه او به دشمنان نفرين كند امّا رسول اكرم(ص) حاضر نمى‏گرديد و دعايش اين بود كه: خدايا اين مردم را هدايت فرما.(17)
6- حضرت نبى اكرم(ص) كامل‏ترين انبياء است زيرا مظهر نبوت مطلقه است، تمامى انبياء از مشكات او فيض نور و فروغ مى‏گيرند و پرتو نبوى آنان از خورشيد نبى خاتم فيضان مى‏كند.
اسم اعظم و تجليات و ظهوراتش از احديت ذاتى منشأ مى‏گيرد و احديت ذاتى منشأ تعيّن مرتبه انسان كامل ختمى و اوصياء اوست. هر يك از انبياء از اين منصب برخوردار نمى‏باشند زيرا آنان مظاهر تجليات اسمايى و صفاتى‏اند. مقام نبى ختمى و اوصياى او مقام ولايت مطلقه است كه بر تمامى اشياء احاطه دارد و از تمامى موجودات عالم امكان اقوى و اكمل است. حقيقت محمّدى مظهر جامع اسماء اللّه است. تمامى مراتب موجودات كه مظاهر اسماء الهى‏اند مظهر حقيقت نبى اكرم‏اند. نبوت تشريعى به رسالت حضرت محمّد ختم مى‏گردد چنانچه قرآن مى‏فرمايد: «و تمّت كلمة ربّك صدقاً و عدلاً لامبدّل لكلماته(18). ما كان محمّد ابا احد من رجالكم ولكن رسول اللّه و خاتم النبيين؛(19) كلام پروردگار تو از روى راستى و عدالت كامل شد و كسى را توانايى تغيير دادن آنها نمى‏باشد و او شنوا و داناست. محمد پدر هيچ يك از مردان شما نيست همانا او فرستاده خدا و آخرين پيامبران است.»
ولايت اعم از نبوت و رسالت است و نبوت اعم از رسالت و اخص از ولايت، ولايت و امامت هرگز انقطاع نمى‏پذيرد و تداوم نبوت در ولايت جلوه‏گر مى‏گردد.
خورشيد ولايت ائمه اطهارند از اميرمؤمنان على(ع) تا مهدى موعود كه خاتم اوصيا است. وظيفه رسول اكرم تأسيس دين، تبليغ و راهنمايى خلايق به سوى توحيد است و مقام امامت كه مظهر كامل آن دوازده تن جانشينان پيامبرند كه به تكميل توحيد بشريت، تفسير قانونى آسمانى قرآن و به حفظ آن از اغراض و مقاصد پليد مأموريت دارند. پس از رحلت نبى اكرم كه قوه مؤسسه و مقننه است مردمان جهان به نيروى ولايت و امامت كه نيروى مبقيه است بيشتر نياز دارند. پيوستگى قرآن و عترت‏
بعد از رسول اكرم(ص) ضرورت دارد حافظى باشد تا شريعت الهى را از گزند اختلاف، تحريفات و كذب و نظائر آن حفظ كند و ضامن بقاى آن باشد و كسى كه مى‏تواند اين مسؤوليت را بر دوش گيرد امام معصوم است. اوست كه قادر است رموز و دقايق قرآنى را توضيح دهد جزئيات احكام الهى را بيان كند. نسبت پيامبر را صيانت نمايد به گونه‏اى كه مردم بتوانند به او اعتماد كنند و در صورت اختلاف به وى مراجعه كنند و با انگيزه‏اى درونى و اشتياقى خاص برحكم و فرمانش گردن نهند. امام و قرآن براى جامعه لازم و ملزوم يكديگرند(20) و امام به توضيح و تفسير واقعى و صحيح كلام حق مى‏پردازد. در منابع روايى از امام به عنوان قرآن ناطق، بيانگر وحى الهى و ترجمان وحى نام برده شده است. به علاوه وقتى پيامبر ديده از جهان بر بست، بشريت نياز شديدى به رهبرى دارد كه در احكام دين و قوانين الهى داراى آگاهى كامل باشد و در حل مشكلات مردم و برقرارى نظام عدالت اجتماعى از روى بصيرت توانايى خويش را به اثبات رسانيده باشد.
حدود الهى را با قاطعيت اجرا كند، عنصر امر به معروف و نهى از منكر را احيا نمايد، جلو شعله‏هاى فساد را بگيرد احكام خداوند را آن چنان كه بر رسولش نازل شده بدون تغيير و تبديل و كم و زياد در اجتماع پياده كند و اگر غير از اين باشد جامعه دچار هرج و مرج مى‏گردد و اختلافات فراوان، هم بستگى مذهبى و معنوى مردم را دچار تزلزل مى‏نمايد. حرمت حدود الهى از بين مى‏رود راستى چگونه امكان دارد خدايى كه نهايت لطف را در خصوص بنده‏اش نشان داده و در آفرينش او از كوچك‏ترين و جزئى‏ترين ريزه‏كارى‏ها دريغ نورزيده و به بركت عنايت خويش تمام نيازهاى انسان را براى ادامه حيات تأمين كرده است، جامعه انسانى را پس از واپسين پيامبرش بدون سرپرست بگذارد، و مگر مردم مى‏توانند بدون امام معصوم به سوى سعادت و هدايت گام بردارند به علاوه كمالات عالى را پيموده و به عالم غيب پيوسته و به اخلاق الهى آراسته شده است و در واقع صراط مستقيم را به خوبى درنورديده و در مرتبه‏اى فوق انسان‏ها رسيده است و اگر ديگران بخواهند چنين مسيرى را طى كنند بايد فرد برگزيده‏اى باشد كه ارتباط مستقيم با جهان غيب و عالم ربوبى برقرار كرده و واسطه فيض بين بشريت و خداوند به شمار مى‏رود. در واقع امام طلايه‏دار قافله انسانيت مى‏باشد و مورد توجه خاص خداوند بوده و از راه باطن قادر است هر فردى از انسان‏ها را بر حسب ظرفيت و استعدادش به كمال مطلوب برساند.
تنها كسانى صلاحيت دارند زمام رهبرى امّت را در دست گيرند و محور دين و دنياى مردم واقع شوند كه به عنايت الهى از هرگونه نقص، آلودگى، خطا و لغزش منزّه باشد.(21)
هنگامى كه خداوند خواست ابراهيم را پس از ابتلاهاى گوناگون و عبور از امتحان الهى به امامت برساند، حضرت ابراهيم پرسيد آيا از نسل من هم به اين مقام نائل مى‏گردند، پروردگار در جوابش فرمود: «لاينال عهدى الظالمين؛(22) عهد من(امامت) به ستمكاران نمى‏رسد»آن افرادى كه از ذرّيه تو به ستم و گناه آلوده شده‏اند مشمول اين پيمان نمى‏گردند. بنابراين كسانى كه به هر ترتيب در ايامى از عمر خود مرتكب معاصى گردند از چنين فيضى محرومند. امام، دانش و بينش خويش را از سرچشمه زلال حقيقت گرفته و پرورش يافته عنايات الهى است و بديهى مى‏باشد كسى كه واسطه فيض الهى و هادى و مربى انسان هاست چگونه امكان دارد از احكام و مقرّرات الهى بى خبر باشد، فردى كه در مدار شريعت قرار مى‏گيرد و جدا كننده حق از باطل است و پاسدار حريم ديانت مى‏باشد بر فرازين قلّه معرفت و بصيرت قرار گرفته است و از همه مردم در عصر خودش كامل‏تر و جامع‏تر بوده و در جهت علم و تقوا و هرگونه خصائص و فضايل بر آحاد جامعه برترى دارد، خرد آدمى و هرگونه برهانى منطقى اين را نمى‏پذيرد كه رهبر جامعه كه قلّه فضيلت و معرفت بايد باشد در درجات ايمانى، علمى و معنوى دچار كاستى هايى گردد حتى امام به اذن خداوند به عنوان جانشين حق تعالى بر روى زمين و مقرّب درگاه او و برگزيده‏اش قدرت تصرف در امور و پديده‏ها را دارد و در جهان خلقت منشأ تحولات و تغييراتى خواهد بود. تمامى دستورات و فرامين امام واجب الرعايه اوست او به عنوان ولىّ امر و صاحب اختيار مؤمنين نسبت به آنها اولويت دارد.(23) شجره طيّبه‏
شجره طيبه اسلام ثمراتى بهتر از على(ع) و خاندانش به عنوان ائمه بر حق ندارد، رسول اكرم(ص) براى انجام وظيفه رسالت و هدايتش صداقت و اخلاص خود را نشان داد و خداوند او را بر عموم بشر فضيلت داد و بر مخالفانش پيروز گردانيد و آن حضرت در تمام مقاصد خود موفق و مؤيّد گرديد. اهل بيت آن حضرت كه حضرت على،همسر و يازده فرزندش مى‏باشند. با بروز دادن مهم‏ترين آثار تعليم و تربيت خاتم پيامبران، صدق مدّعاى آن حضرت و حقانيت آيين مقدس او را به جهانيان شناساندند و در حقيقت با گفتار و كردارشان شاهد صدق نبى اكرم(ص) گرديدند و بين اين خاندان و پيامبر تناسب جالبى برقرار است زيرا يكى مؤسّس مكتب نبوت است و ديگرى معرّفش. به علاوه اهل بيت مصطفاى پيامبران در علم و تقوا بر ديگران برترى داشتند و رسول اللّه به حضرت على(ع) فرمود: هرچه من مى‏بينم تو هم مشاهده مى‏كنى و هرچه من مى‏شنوم تو هم مى‏شنوى با اين تفاوت كه تو پيامبر نمى‏باشى.(24)
حضرت على مى‏فرمايد: آل پيامبر نگهدارنده راز نهان و پناه فرمان آن حضرت و خزينه دانش آن وجود محترمند و مرجع حكمت‏هاى آن جناب و حافظ قرآن و سنتش، آنان براى دينش همچون كوه‏هايى استوارند. رسول اكرم(ص) به كمك آنان در ترويج دين قوت گرفت حضرت در ادامه افزوده‏اند: هيچ يك از اين امّت با آل محمد مقايسه نمى‏شوند. آل محمّد اساس دين و ستون ايمان و يقين هستند. دور افتادگان از راه حق به آنان مراجعه مى‏كنند و واماندگان به ايشان ملحق مى‏گردند. خصايص امامت در آنان جمع و حق ايشان است و بس.(25)
آن حضرت در جاى ديگر يادآور شده‏اند: (اى مردم) هنگامى كه در تاريكى گمراهى و نادانى بوديد و راهنمايى نداشتيد به سبب ما هدايت شديد و به راه راست قدم نهاديد و سيادت بدست آورديد و از تيرگى‏هاى كفر و شرك در روشنايى صبح داخل شديد.(26)
اميرمؤمنان (ع) تأكيد نموده‏اند: من از جانب پروردگارم به راستى و درستى خود، حجت و گواه دارم و به دستور پيامبر در راه راست حركت مى‏كنم و به راه و روشى آشكار رفتار مى‏نمايم، مسير حق را يافته و در آن گام نهاده‏ام. به اهل بيت پيامبر بنگريد و از طريق ايشان جدا نشويد، از آنان پيروى كنيد كه هرگز شما را از راه راست بيرون نبرند و به هلاكت و گمراهى بازنگردانند. پس اگر برخاستند و در كارى قيام كردند شما نيز برخيزيد و آنان را يارى دهيد و از ايشان پيش نيفتيد و به رأى خود رفتار مكنيد كه گمراه و سرگردان مى‏گرديد. پس نمانيد و از اوامر و نواهى ايشان غفلت ننماييد كه هلاك مى‏شويد.(27)
مولاى متقيان تصريح فرموده‏اند: آگاه باشيد مثل آل محمد(ص) همچون ستارگان آسمان است كه هر زمان ستاره‏اى غايب گردد، ستاره‏اى ديگر هويدا مى‏شود و هيچ گاه زمين از وجودشان خالى نمى‏ماند. پس چنان است كه نعمت‏هاى خدا بر شما كامل گشته و آن چه را آرزو داشتيد به شما عنايت كرده است.(28)
آن امام مظلوم مى‏فرمايند: كجايند كسانى كه گمان كنند در علم، مطلع و استوارند به جز ما اهل بيت. ادعاى آنان دروغ و ستم بر ماست. زيرا خداوند ما را برترى داده و ايشان را فرو گذاشته و اين مقام و منزلت را به ما اعطا فرموده و آنان را بى‏بهره ساخته و ما را داخل نموده و آنان را خارج فرموده است. به وسيله ما هدايت، طلب گردد، امامت و خلافت بر غير ائمه سزاوار نيست و جز آنان كه به نا حق روى كار آمده‏اند براى جانشينى پيامبر صلاحيت ندارند.(29) آن اسوه وارستگان متذكر گرديده‏اند: ما اهل بيت پيامبر از جهت قرب به پيامبر همچون پيراهن تن او هستيم و اصحاب آن بزرگواريم و خزانه‏داران درهاى علوم و معارفش و داخل خانه نمى‏توان شد مگر از دربش .(30) آن چه از آيات قرآن كه در مدح و منقبت علم و هدايت است درباره ايشان نازل گرديده و آنان گنج‏هاى خداوند بخشاينده‏اند، اگر به سخن لب گشايند راست گويند و اگر خاموش باشند ديگرى بر آنان سبقت نگيرد زيرا سكوتشان از روى حكمت و مصلحت است نه از روى ناتوانى.(31)
خاندان او(پيامبر) بهترين خاندان‏ها و خويشانش برترين اقارب و شجره‏اش بهترين شجره‏هاست كه در حرم روييده و در بوستان مجد و شرافت قد كشيده است. آن شجره را شاخه‏هايى بلند و ميوه‏اى است كه دست هر كس بدان نرسد.(32) امام حامى و مدافع پيامبر
حضرت على(ع) از سن شش سالگى در خانه رسول اكرم(ص) رشد يافت و دست پرورده او گرديد و نزد آن خاتم پيامبران محبوبيتى فوق العاده داشت و بيش از همه صحابه به اسلام و پيامبر پيوستگى ديرين داشت. او نخستين فردى بود كه با وجود كمى سن، به حضرت محمد(ص) ايمان آورد و رسالت او را پذيرفت، از همان سنين نوجوانى و جوانى به يارى پيامبر برخاست و فداكارى در راه خدا و فرستاده‏اش برايش كارى دشوار نبود. در شب هجرت نبى اكرم، در بستر پيامبر آرميد و از اين كه جانش در معرض خطر قرار گيرد و بدست دشمنان مشرك و كافر كشته شود، ابايى نداشت. در مدينه هم مخالفان او همان افرادى بودند كه با رسول اكرم(ص) خصومت داشتند. منافقان مدينه كه با ورود نبى اكرم(ص) به اين شهر قدرت موهوم و امتياز طبقاتى آنان در معرض تهديد قرار گرفت چون اقتدار و ابّهت پيامبر را مشاهده كردند در لاك خود فرورفتند و از اظهار مخالفت با آن حضرت در موجى از هراس قرار گرفتند اما خصومت خود را نسبت به على(ع) كه يار و همدم و حامى پيامبر بود، متمركز نمودند، از اين جهت دوستى و دشمنى با حضرت على(ع) ميزانى استوار براى شناخت منافقان به شمار مى‏رفت.
پيامبر در مدينه حضرت على(ع) را به برادرى برگزيد و بدين وسيله موقعيت او را مورد تأييد و تأكيد قرار داد. حضرت على هم در شرايط گوناگونى شرط دوستى و اخوت با پيامبر را به بهتر نحو به جاى مى‏آورد و همدم پيامبر در روزهاى تنهايى و ياورش در سختى‏ها و خطرها بود. او در پيكار با دشمنان اسلام از خود فداكارى فوق العاده‏اى نشان داد و موقعى كه در مقابل عمروبن عبدود قرار گرفت رسول اكرم(ص) فرمود: اينك تمام ايمان به مبارزه با تمام شرك بيرون شد. در باب مقام على(ع) اميرمؤمنان پيامبر فرمود: انا مدينة العلم و على بابها؛ من شهر علم هستم و على دروازه آن.
در موارد متعددى پيامبر تأكيد بر اين واقعيت دارد كه فردى از جنس خودش، درختى را كه با مشقت به شكوفايى رسانيده آبيارى كند و از آن حراست نمايد و اين شخص كسى جز على(ع) نبود چرا كه رهبر امت اسلامى بعد از پيامبر عيناً بايد به لحاظ فكرى و تربيت سياسى و اجتماعى مثل ايشان مى‏بود، الّا اين كه مقام نبوت نداشت، چنانچه پيامبر به على(ع) مى‏فرمود: تو براى من به منزله هارون هستى براى موسى، علماى اهل سنت هشتاد و دوبار از قول پيامبر نقل كرده‏اند كه خطاب به اميرمؤمنان لفظ «انت خليفتى» را به كار برده است كه افاده جانشينى مى‏كند. آشكار است اگر اين درخت بعد از رسول خدا به دست باغبانى عالم و كاردان سپرده نمى‏شد، نمى‏توانست آن رشد و بالندگى عصر خود رسول اللّه را داشته باشد و آن ريشه‏اى كه در ميان مردم دوانيده بود سُست مى‏گرديد و برگ‏هايش پژمرده مى‏شد و بعداً هم خود درخت در معرض خشك شدن قرار مى‏گرفت. پرورش و تعيين رهبرى آينده‏
شواهد و نمونه‏هاى فراوانى وجود دارد كه نشان مى‏دهد يك نوع پرورش و تربيت ويژه نبى اكرم در مورد حضرت على به انجام رسانيد تا او را براى رهبرى امت اسلامى، پس از خويش مهيا سازد و در مسأله سرپرستى امور مسلمانان توسط امام پس از خود صرفاً به بيانات سربسته اكتفا نفرمود بلكه از اولين روز دعوت، موضوع امامت را همراه با نبوت با صراحت اعلام كرد و در نخستين روزهايى كه دعوت آسمانى خويش را علنى ساخت و آن را با خويشاوندان خود در مجلسى مطرح كرد. خلافت حضرت على(ع) را اعلام و تأييد كرد و در طول سال‏هاى نبوت نيز به دفعات بسيار مقام شامخ اميرمؤمنان و اهل بيت را در مناسبت‏هاى مقتضى يادآورى و تذكر مى‏داد و در آخرين روزهاى زندگى به اين امر خطير بارها صريحاً تأكيد ورزيد و به اين وسيله تكليف مسلمانان را براى هميشه روشن ساخت و هيچ امرى را در پرده ابهام باقى نگذاشت، آخرين موردى كه پيامبر در يك مراسم رسمى و با حضور هزاران مسلمان حج گزار، حضرت على(ع) را به عنوان جانشين واقعى خود مشخص ساخت ماجراى غدير است.
سال دهم هجرت بود و موسم حج، منظره حج در اين سال شكوه و هيجان ويژه‏اى داشت و پيامبر شادمان است كه اجتماع مسلمانان در مسجد الحرام موج مى‏زند امّا نگران است كه مبادا اين جمعيت و هم عقيده و متحّد پس از رحلت او، از هم بگسلد و اتحاد از ميانشان رخت بربندد و سير قهقرايى بيابند. به خوبى واقف است كه امت اسلامى به رهبرى امامى عادل و عالم، نياز شديدى دارد و در غير اين صورت زحمت‏هاى چندين ساله‏اش به هدر خواهد رفت. چگونه پيامبرى كه در مسافرت‏هاى عادى، زمام امور مدينه را به دست فردى با كفايت مى‏سپرد(33) حال كه مى‏خواهد از اين سراى فانى به سوى دار قرار كوچ كند به موضوع رهبرى پس از خود، عنايتى ندارد، آيا آن تنديس رحمت و شفقت و چشمه عاطفه و دل سوزى به خود اجازه مى‏دهد، امت اسلامى را به حال خود رها كند.
سرانجام فريضه حج به پايان رسيد و مردم به سوى وطن‏هاى خود در حال حركت بودند كه ناگهان صداى مناديان پيامبر در صحراى حجاز طنين افكند و مسلمانان را دستور توقف داد زيرا فرشته وحى هشدار داد: اى پيامبر آن چه به سوى تو از پروردگارت فرود آمده است به مردم ابلاغ كن و اگر كوتاهى كنى رسالت او را نرسانده‏اى و خداوند تو را از شرّ مردم نگهدارى مى‏كند.(34)
موضوعى كه خداوند پيامبرش را با لحنى تند مخاطب ساخته بود. چيزى جز اعلام رسمى خلافت على(ع) نبود زيرا پيامبر نگران آن بود كه اگر اين برنامه را علنى نمايد اختلافاتى در ميان مسلمانان بروز نمايد امّا با نزول اين آيه، متوجه شد موقع مناسبى فرا رسيده است. پس آن جمعيت را در نقطه‏اى از بيابان كه غديرخم نام داشت فرا خواند و پس از اداى فريضه ظهر برفراز منبرى كه از جهاز شتران فراهم شده بود قرار گرفت و پس از خواندن خطبه‏اى و مطرح كردن مطالبى با حاضران، فرمود: خدا مولاى من است و من مولاى مؤمنان و به آنان از خودشان سزاوارترم آن گاه بدون فاصله و تأمل فرمود: به هر كه من مولا هستم و سمت ولايت و سرپرستى بر او دارم على(ع) هم بعد از من همين منصب را داراست و اين جمله را سه بار تكرار فرمود و در پايان بيانات خود، تأكيد فرمود اين حقيقت را حاضران به ديگران برسانند، جمعيت هنوز پراكنده نشده بود كه پيك وحى آمد و اين آيه را نازل فرمود: «اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلاتخشوهم و اخشون اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتى و رضيت لكم الاسلام ديناً؛(35) امروز كافران از بازگشت شما از دين خود نااميد شده‏اند از آنان مترسيد و از من خوف داشته باشيد. امروز دين شما را به كمال رساندم و نعمت خويش را بر شما تمام كردم و اسلام را دين شما برگزيدم.» امّا متأسفانه آن نگرانى كه رسول اكرم در خصوص جانشين خويش داشت.(36) با نقشه عدّه‏اى به وقوع پيوست و امت روى تافته از امام قدم در كوره راه تحيّر، و اختلاف نهاد و خود را از درك نعمت امامت كه براى استمرار حركت رسالت پيش بينى شده بود، محروم ساخت. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. سوره انبياء، آيه 165. 2. در اين زمينه بنگريد به كتاب وحى يا شعور مرموز، از علامه طباطبايى. 3. نك: انسان كامل، شهيد آيت اللّه مطهرى. 4. سوره انعام، آيه 124. 5. مقدمه‏اى بر جهان بينى اسلامى (وحى و نبوت)، شهيد مطهرى، ص 26 – 10. 6. سوره بقره، آيه 23. 7. كامل التواريخ، ج 2، ص 61. 8. سوره اعراف، آيه 158. 9. سوره انبياء، آيه 107. 10. سوره انعام، آيه 19. 11. سفينة البحار، محدث قمى، ج 2، ص 413. 12. مكاتيب الرسول، ج 1، ص 30 – 31 ؛ الكامل فى التاريخ، ج 2، ص 413. 13. سيره حلبى، ج 3، ص 285، محمد و زمامداران، ص 162. 14. تمدن اسلام و عرب، گوستاولوبون، ترجمه سيد هاشم حسينى، ص 143. 15. مسئله شناخت، شهيد مطهرى، ص 231. 16. سوره طه، آيه 2. 17. نبوت، محسن قرائتى، ص 94. 18. سوره انعام، آيه 115 و بنگريد به الميزان، ج 7، ص 348، تفسير منهج الصادقين، ج 3، ص 439. 19. سوره احزاب، آيه 40. 20. رسول اكرم امام و قرآن (عترت و كلام وحى) را انفكاك‏ناپذير مى‏داند و مى‏فرمايد: كسى كه به اين دو تمسك يابد گمراه نمى‏شود(حديث ثقلين را مرحوم ميرحامد حسين در كتاب عبقات الانوار با مدارك فراوان آورده است). 21. الميزان، ترجمه فارسى، ج 3،ص 192، ج 21، ص 260. 22. سوره بقره، آيه 124. 23. امامت از ديدگاه تشيع، علّامه محمد حسين مظفر، ص 47 – 43. 24. نهج البلاغه، خطبه قاصعه. 25. همان، خطبه دوم. 26. همان، خطبه چهارم. 27. همان، خطبه 97. 28. همان، خطبه 98. 29. همان، خطبه 144. 30. همان، خطبه 154. 31. همان. 32. همان، خطبه 93. 33. كامل ابن اثير، ج 1، ص 242، 216، 278؛ تاريخ طبرى، ج 3، ص 1173 – 1171. 34. سوره مائده، آيه 67. 35. همان، آيه 3. 36. رسول اكرم (ص) فرموده بود: بر شما از اين بيم دارم كه كسانى را جلو بياندازيد كه برترين شما در دين نمى‏باشند (بحارالانوار، ج 69، ص 227) و در حديثى ديگر با صراحت فرمودند: آن چه نسبت به او (على(ع)) بيم دارم آن است كه قريش پس از من با او از در نيرنگ و فريب درآيند (همان، ج 40، ص 29).

خطبه غدير
حادثه عظيم غدير كه در سال دهم هجرت، به دستور الهى در صحراى غدير در برابر بيش از صد هزار مسلمان رخ داد، بين شيعه و سنى از احاديث متواتر است، و در اصل ماجرا همه اتفاق نظر دارند(1) در اين همايش عظيم كه پيامبر(ص) مى‏خواست مطابق وحى الهى (آيه 67مائده) حضرت على(ع) را به عنوان جانشين و رهبر بعد از خود معرفى و نصب كند، نخست خطبه‏اى خواند. اين خطبه را محدثين شيعه و سنى – با اندكى اختلاف در الفاظ – نقل كرده‏اند، از منابع و مدارك اين خطبه عبارتند از:
1- الاحتجاج طبرسى، به سند متصل خود از امام باقر(ع)(2)
2- الاقبال سيد بن طاووس به سند خود از حذيفة بن يمان.
3- كتاب التحصين سيد بن طاووس به سند خود از زيدبن ارقم.
علامه طبرسى پس از پايان اين خطبه، از امام صادق (ع) نقل كرده: هنگامى كه رسول خدا(ص) اين سخنرانى را به پايان رسانيد، مردم، مردى خوش سيما كه بوى خوش از او به مشام مى‏رسيد ديدند كه گفت: «سوگند به خدا من هرگز محمد(ص) را مانند امروز نديده بودم كه چقدر در مورد امامت پسر عمويش على(ع) تأكيد كرد، او را به گونه‏اى براى رهبرى نصب كرد كه احدى جز كافر، اين نصب را نمى‏شكند، و اين عهد را نقض نمى‏كند، عذاب طولانى باد بر كسى كه چنين عهدى را بشكند.» عمربن خطاب كه در آنجا بود و سخن او را شنيد، از شكل و شمايل و سخن او شگفت زده شد، به پيامبر(ص) رو كرد و گفت: آيا گفتار اين شخص را نشنيدى كه چنين و چنان گفت؟ پيامبر(ص) به عمر فرمود: آيا مى‏دانى اين شخص كيست؟ عمر پاسخ داد: نه. پيامبر(ص) فرمود: «ذلك الرّوح الامين جبرئيل…؛ اين شخص روح الامين جبرئيل بود، بپرهيز از اين كه اين عهد را بشكنى، كه اگر چنين كنى خداوند و رسولش و فرشتگان و مؤمنان از تو بيزار خواهند شد.»(3)
اين خطبه بسيار مفصل و پرمحتوا است، از حمد و ثناى الهى شروع شده، سپس به زمينه سازى براى آماده كردن نفوس مى‏پردازد، آنگاه ولايت و امامت دوازده امام را رسماً اعلان مى‏فرمايد. و پس از آن دست، حضرت على(ع) را بلند مى‏كند، و به مردم معرفى مى‏نمايد، و ولايت و امامت او را به طور روشن اعلان مى‏كند. در مرحله پنجم تأكيد فراوان مى‏نمايد كه امت به مسأله امامت، توجه جدى و عميق كنند، و مسؤولانه اين مسأله را دنبال نمايند. آنگاه براى هشدار مؤمنان اشاره‏اى به كار شكنى‏هاى منافقان نموده، و مسلمانان را از كيد و نيرنگ آنان برحذر مى‏دارد. و در مرحله بعد به پيروان اهل بيت (ع) و ويژگى‏هاى آنها، و همچنين به ذكر دشمنان ايشان و خصايص آنها مى‏پردازد. در مرحله هشتم ذكرى از امام قائم آل محمد(عج) به ميان آورده و پاره‏اى از ويژگى‏هاى آن حضرت را تبيين مى‏سازد. آنگاه به مسأله اخذ بيعت براى حضرت على(ع) به عنوان امام و رهبر پس از خود مى‏پردازد، و در پايان به مسأله حلال و حرام و اهميت دادن به حج، و بيعت گرفتن از مردم براى پذيرش احكام اسلام، و عمل به آن، و نصايح ديگر راجع به توجه نمودن به زكات و نماز و امربه معروف و نهى از منكر، قرآن و محتواى قرآن تذكر مى‏دهد. و پايان گفتارش را با اين سخنان ملكوتى مى‏آرايد.
«اللّهم اغفر للمؤمنين بما ادّيت و امرت و اغضب على الجاحدين الكافرين، و الحمدللّه ربّ العالمين ؛خدايا به خاطر آنچه ادا كردم، و امر نمودم، مؤمنين را بيامرز و بر منكران كه كافرند خشم فرما، و حمد و سپاس ويژه خداوند جهانيان است.» فراز بر جسته از اين خطبه غرّا
گرچه همه جمله‏ها و واژه‏هاى اين خطبه حاوى پيام، و فراز قابل توجه در راستاى رهبرى و امامت حضرت على(ع) پس از پيامبر(ص) است، ولى براى رعايت اختصار نظر شما را به فراز برجسته جلب مى‏كنيم: توحيد ناب اساس مكتب
در آغاز اين خطبه به طور مبسوط و بسيار عرفانى و در سطح عالى، سخن از توحيد ناب به ميان آمده، سخن از آفريدگار بى همتاى جهان، سخن از اوصاف و ويژگى‏هاى او و سپاسگزارى از او و گواهى به عظمت و اوصاف او، كه اگر به راستى توحيد ناب در دل‏ها ريشه دواند و تثبيت گردد، هرگونه انحراف و نابسامانى‏هاى نظرى و عملى از زندگى انسان زدوده مى‏شود، و انسان آماده پذيرش رهبرى حق، رهبرى كه از سوى خدواند يكتا تعيين شده مى‏گردد و با جان و دل او را به عنوان نماينده خدا در ميان انسان‏ها مى‏پذيرد. در فرازى از اين بخش چنين مى‏خوانيم: «احمده كثيراً و اشكره دائماً على السّرّاء و الضّرّاء…؛او را بسيار سپاس گويم و همواره شكر مى‏نمايم خواه در آسايش باشم و يا در گرفتارى، در حال خستگى باشم يا آرامش. و به او و فرشتگانش، و كتاب‏ها و پيامبرانش ايمان مى‏آورم، دستور او را گوش مى‏دهم، پيروى مى‏نمايم، و به تحصيل رضايت او مبادرت مى‏ورزم.و در برابر مقدرات او تسليم مى‏باشم از روى خوف و اميد، چرا كه او است خدايى كه نمى‏توان از مكر او در امان بود، و او ظلمى نمى‏كند كه از ظلمش در هراس باشيم. ابلاغ فرمان مهم الهى، و توصيف منافقان‏
در اين بخش مسأله امامت و رهبريت حضرت على(ع) به دستور الهى مطرح مى‏شود، آن حضرت پس از ذكر آيه 67 مائده خطاب به مردم مى‏فرمايد: اى مردم! من در ابلاغ آنچه خداوند بر من نازل كرده كوتاهى نكرده، و من سبب نزول اين آيه را براى شما بيان مى‏كنم، جبرئيل سه بار بر من نازل شد، و سلام پروردگارم را – كه او سلام است – مرا مأمور كرد كه در اين همايش بر خيزم، و به سمع هر سفيد و سياهى ابلاغ كنم كه على بن ابيطالب (ع) برادر من و وصى من، و جانشين من بر امتم، و امام بعد از من است. نسبت او به من همانند هارون به موسى است، جز اين كه پيامبرى بعد از من نيست، و او صاحب اختيار شما بعد از خدا و رسولش است، و خداوند در اين مورد اين آيه را از كتابش نازل كرده: «انّما وليّكم اللّه و رسوله و الّذين آمنوا الذّين يقيمون الصّلاة و يؤتون الزّكاة و هم راكعون؛ جز اين نيست كه سرپرست و صاحب اختيار شما، خدا و رسولش هستند، و كسانى كه ايمان آورده و نماز را بپا مى‏دارند، و در حال ركوع زكات مى‏دهند.»(4)
و على بن ابيطالب (ع) است كه نماز را به پا داشته، و در حال ركوع، زكات داده، و در هر حال خداوند متعال را قصد مى‏كند. اى مردم من از جبرئيل تقاضا كردم از خدا بخواهد تا مرا از ابلاغ اين مهم (معرفى رهبرى على عليه السلام) معاف بدارد، زيرا افراد پرهيزكار كم اند، و منافقان بسيار، و از تباهى ملامت گران، و نيرنگ‏هاى مسخره كنندگان به اسلام آگاهم، همان كسانى كه خداوند آنان را در قرآن چنين توصيف نموده: «يقولون بالسنتهم ما ليس فى قلوبهم ؛(5) آنها به زبان خود چيزى مى‏گويند كه در دل ندارند.» و اين كار (مهم رهبرى) را سهل مى‏شمرند، در حالى كه در پيشگاه خداوند بسيار مهم و عظيم است. و همچنين به خاطر اين كه منافقين بارها مرا آزار نموده‏اند، تا آنجا كه مرا اُذُنْ (گوش دهنده هر حرفى) ناميدند، و گمان كردند كه من چنين هستم…(6) اگر بخواهم گويندگان اين نسبت (اذن) را نام ببرم مى‏توانم اگر بخواهم به شخص آنها اشاره كنم مى‏نمايم، و هرگاه خواسته باشم با نشانه‏ها آنها را معرفى كنم مى‏توانم، ولى سوگند به خدا من با آنها بزرگوارانه برخورد نموده‏ام.
پس از همه اين امور، ذات پاك خدا از من راضى نمى‏شود، مگر آنچه را كه در حق على(ع) نازل كرده ابلاغ كنم، آنچه را كه نازل كرده اين آيه است: «يا ايّها الرّسول بلّغ ما انزل اليك من ربّك و ان لم تفعل فما بلّغت رسالته و اللّه يعصمك من النّاس؛(7) اى پيامبر! آنچه از طرف پروردگارت برتو نازل شده است كاملاً (به مردم) برسان، و اگر نرسانى رسالت او را انجام نداده‏اى، خداوند تو را از (خطرات احتمالى) مردم، نگاه مى‏دارد، و خداوند جمعيت كافران (لجوج) را هدايت نمى‏كند.» ويژگى‏هاى على(ع) و اشاره به امامان بعداز او
در اين بخش، پيامبر(ص) به همه جهانيان از هر قوم و نژاد اعلام عمومى صادر كرده و مى‏فرمايد: «بدانيد كه خداوند على(ع) را سرپرست و امام قرار داده، كه اطاعتش را واجب نموده است. و همه مهاجران و انصار و تابعين و روستايى و شهرى، عربى و عجمى را بر اطاعت او فرا خوانده است. بر همه افراد از آزاده، برده، بزرگ و كوچك، سفيد و سياه و بر هر يكتاپرست، حكم او اجرا شونده، و كلامش مورد عمل، و فرمانش نافذ است. هر كس با او مخالفت كند ملعون است، و هر كس پيرو او باشد، و او را تصديق نمايد، مشمول رحمت الهى است. اى مردم! اين آخرين بارى است كه در چنين اجتماعى بپا مى‏ايستم، پس بشنويد و اطاعت كنيد، و در برابر فرمان خداوند سر تسليم فرود آوريد، چرا كه خداوند متعال صاحب اختيار و معبود شما است و بعد از خداوند رسولش و پيامبرش كه شما را مورد خطاب قرار داده است، و بعد از من على(ع) صاحب اختيار شما و امام شما به امر الهى است…
حلالى نيست مگر آنچه را خدا و رسولش و امامان حلال كرده باشند، و حرامى نيست مگر آنچه خدا و رسولش و امامان بر شما حرام كرده باشند… اى مردم! على(ع) را بر ديگران فضيلت دهيد، هيچ عملى نيست مگر آن كه خداوند آن را در من جمع كرده است، و هر علمى را كه آموخته‏ام در وجود امام المتقين(على(ع)) جمع نموده‏ام، و هيچ علمى نيست مگر آنكه آن را به على(ع) آموخته‏ام. او است امام مبين كه خداوند در سوره يس، آيه 12 ذكر كرده است: اى مردم از على(ع) به سوى ديگرى گمراه نشويد، و از او روى برمگردانيد، و از ولايت او سرباز نزنيد، اوست كه به حق هدايت نموده و به آن عمل مى‏كند، و باطل را ابطال نموده و از آن نهى مى‏نمايد، و در راه خدا سرزنش ملامت كننده‏اى او را از حق باز نمى‏دارد…اى مردم على(ع) را فضيلت دهيد، كه او افضل مردم بعد از من از مرد و زن است، تا مادامى كه خداوند روزى را نازل مى‏كند، ملعون و مورد خشم خدا است آن كسى كه اين گفتار مرا رد كند و با آن موافق نباشد، و بدانيد كه جبرئيل از جانب خداوند اين خبر را براى من آورده است: «هر كس با على(ع) دشمنى كند، و ولايت او را نپذيرد، لعنت و غضب من بر او باد.»
اى مردم قرآن را تدبّر نماييد، و آيات آن را بفهميد. و در محكمات آن نظر كنيد، و به دنبال متشابه آن نرويد، سوگند به خدا باطن قرآن را براى شما آشكار نمى‏سازد، و تفسيرش را برايتان روشن نمى‏كند، مگر اين شخص(على عليه السلام) كه دستش را مى‏گيرم، و او را به سوى خود بالا مى‏برم و بازوى او را مى‏گيرم و با دو دستم او را بلند مى‏كنم و به شما مى‏فهمانم كه: «هر كس من صاحب اختيار اويم، اين على صاحب اختيار اوست»، و او على بن ابيطالب برادر و جانشين من است و ولايت او از جانب خداوند متعال است كه بر من نازل كرده است.
اى مردم على و پاكان از فرزندانم از نسل او ثقل اصغرند، و قرآن ثقل اكبر است، هر يك از اين دو از ديگرى خبر مى‏دهد، و با آن موافق است، آنها از يكديگر جدا نمى‏شوند تا بر سر حوض كوثر بر من وارد گردند. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. در اين باره به جلد اول كتاب ارزشمند الغدير علّامه امينى مراجعه شود. 2. احتجاج طبرسى، ج 1، ص 71 تا 84، و از علماى اهل تسنن، محمد بن جرير طبرى در كتابش «الولاية» به نقل از زيدبن ارقم نقل نموده است (الغدير، ج 1، ص 270). 3. همان، ص 84. 4. سوره مائده، آيه 55. 5. سوره فتح، آيه 11. 6. چنان كه در آيه 61 سوره توبه به اين مطلب اشاره شده است. 7. سوره مائده، آيه 67.

پيروى و پند آموزى در دعاى حضرت مهدى (عج)
در پانزدهيمين فراز از دعاى امام عصر(عج) مى‏خوانيم: «و على المستمعين بالاتّباع و الموعظة ؛ خدايا شنوندگان را توفيق پيروى كردن و پند گرفتن عنايت فرما.» در اين فراز به دو دعاى بسيار مهم كه بيانگر وظيفه نيايشگران است اشاره شده، و در حقيقت امام عصر(عج) به ما مى‏آموزد كه داراى اين دو ويژگى باشيم و در دعاهاى خود آن را بگنجانيم، و با اصرار از درگاه الهى بخواهيم كه اين دو صفت را يعنى نيروى استماع و شنيدن، و نيروى پند گرفتن را به ما لطف فرمايد. اصولاً گوشى كه شنوا نباشد دلى كه پندپذير نگردد، چنين انسانى يكى از مهمترين راه‏ها و عوامل سعادت و خوشبختى را به روى خود بسته، و همين بستن شنوايى و پندگيرى، باعث تيرگى درون، و انحراف و ظلمات قلب و روح مى‏گردد، مانند آن كه خانه تاريكى را از نور خورشيد و يا نور چراغ ببنديم، و نگذاريم كوچك‏ترين روشنى به آن برسد. دو صفت فوق بيانگر آن است كه شنوايى موعظه به تنهايى كافى نيست، بلكه علاوه برآن بايد پند گرفت، يعنى آن موعظه را با تمام وجود پذيرفت و سپس به آن عمل كرد، وگرنه شنيدن بدون پذيرفتن هرگز موجب نجات نخواهد بود. در اينجا نظر شما را به ياد آن داستان معروف مولانا در مثنوى مى‏آورم كه صيادى پرنده‏اى را صيد كرده و در قفس افكنده بود، پرنده به او گفت اگر مرا آزاد كنى به تو سه پند مى‏آموزم، اولى را هنگامى كه در دستت هستم، دومى را وقتى كه بر بالاى ديوار هستم، سومى را كه هنگامى كه بر بالاى درخت مى‏باشم. صياد آن پرنده را آزاد كرد و در دستش نگه داشت، پرنده گفت پند اولم اين است كه: «برگذشته افسوس نخور.» صياد او را رها كرد، او به روى ديوار نشست و گفت: «پند دومم اين است كه از هيچكس كار محال را باور نكن.» آنگاه بر روى شاخه درخت نشست و خواست صياد را امتحان كند كه آيا به آن دو پند عمل كرده تا پند سومش را بگويد. به صياد گفت: بى جهت مرا آزاد كردى، زيرا در درون شكم من گوهرى گرانقيمت به اندازه سه درهم بود. صياد تا اين را شنيد آه و افسوسش بلند شد كه دريغا آن همه گوهرى گرانقدر از دست دادم. پس از لحظه‏اى گفت: اينك پند سومت را بگو. پرنده گفت تو قابل پند نيستى زيرا آن دو پند قبل را نپذيرفتى، گفتم چيز محال را باور نكن، باور كردى (من مگر چقدر وزن داشتم كه در شكمم گوهرى به اندازه سه درهم باشد؟) گفتم برگذشته افسوس نخور، تو افسوس خوردى، پس لياقت پند را ندارى تا سومين پند
را به تو بگويم.
اين بگفت و برپريد و شاد رفت

سوى صحرا سر خوش و آزاد رفت
پند گفتن با جهول خوابناك

تخم افكندن بود در شوره خاك‏
چاك حمق و جهل نپذيرد رفو

تخم حكمت كم دهش اى نيك خو(1)
براى مسأله متابعت و پندگيرى نظر شما را به مثال ديگرى جلب مى‏كنم، گويند: در روزگاران گذشته پادشاه چين سه عروسك طلايى بسيار ظريف براى شاه ايران به عنوان هديه فرستاد، آنها را در سه شماره (1-2-3) مشخص نمود، و همراه گروهى نزد شاه ايران فرستاد، و براى او پيام داد كه در مورد عروسك شماره 2 بيشتر دقت كن.
وقتى كه آن عروسك‏ها همراه پيام به پادشاه ايران رسيد، هر چه دقت كرد ديد آن سه عروسك به طور كامل يكسان هستند و تفاوتى بين آنها نيست، پس راز اينكه شاه چين گفته كه در مورد عروسك دوم بيشتر دقت كن چيست؟ دقت او طول كشيد ولى رازش را نيافت، دانشمندان و حكيمان شهر را دعوت كرد، و از آنها خواست در كشف اين راز او را كمك كنند. همه آنها پس از فكرهاى طولانى درمانده شدند، تا يكى از آنها چوب نازكى طلبيد، و آن چوب را داخل سوراخ گوش آنها نمود. آن چوب داخل گوش عروسك شماره يك و سه شد، و از گوش ديگرش خارج گرديد، ولى در مورد عروسك دوم آن چوب از گوش ديگرش خارج نگرديد. آن حكيم به كشف راز پى برد و چنين گفت: «شاه چين خواسته است بگويد وقتى سخنى مى‏شنوى از يك گوش نشنو كه از ديگرى بيرون كنى، بلكه آن را بشنو، و در مغز خود آن را تجزيه و تحليل كن، و خوبى‏ها و آموزندگى‏هاى آن را دريافت نما.» همه حاضران رأى او را پسنديدند، و او را در مورد كشف راز، تحسين و تمجيد كردند. به اميد آن كه در مورد پندها اين گونه باشيم.(2) اطاعت و پندپذيرى از نظر قرآن
قرآن در آيات متعدد، همه انسان‏ها را به پيروى و موعظه پذيرى فرا خوانده است، به عنوان نمونه نظر شما را به چند آيه جلب مى‏كنيم:
قرآن بيست و نه بار با تعبير اطيعوا اللّه – و اطيعون، بندگان را به اطاعت و پيروى از خدا فرا مى‏خواند.(3) از جمله مى‏فرمايد: «قل ان كنتم تحبون اللّه فاتّبعونى يحببكم اللّه…؛(4) بگو اگر خدا را دوست داريد، از من پيروى كنيد تا خداوند (نيز) شما را دوست بدارد، و گناهانتان را ببخشد، و خدا آمرزنده مهربان است.» و يا به طور مكرّر مى‏فرمايد: «اطيعوا اللّه و الرّسول، فان تولّوا فانّ اللّه لايحبّ الكافرين ؛(5) از خدا و رسول او اطاعت كنيد و اگر سرپيچى كنيد خداوند كافران را دوست نمى‏دارد.»
«و انّ ربّكم الرّحمن فاتّبعونى و اطيعوا امرى ؛(6) خداوند رحمان است، پس از من پيروى كنيد، و فرمانم را اطاعت نماييد.» و در آيات متعدد مى‏فرمايد از غير خدا مانند شيطان و هوس‏هاى نفسانى پيروى نكنيد. «و لا تتّبعوا خطوات الشّيطان؛(7) اى مردم! از گام‏هاى شيطان پيروى نكنيد.»
«ولا تتّبع اهواء الّذين لا يعلمون؛(8) و از هوس‏هاى كسانى كه آگاهى ندارند، پيروى نكن.»
در مورد موعظه و پندپذيرى نيز، در قرآن مطالب بسيار آمده از جمله مى‏فرمايد: «و لو انّهم فعلوا ما يوعظون به لكان خيراً لهم…؛(9) و اگر اندرزها را كه به آنها داده مى‏شد، آنها مى‏پذيرفتند و انجام مى‏دادند براى آنها بهتر بود، و موجب تقويت ايمان آنان مى‏گشت.» و در آيه ديگر چنين مى‏خوانيم: «ولا تكونوا كالّذين قالوا سمعنا و هم لايسمعون؛(10) و همانند كسانى نباشيد كه گفتند: شينديم، ولى در حقيقت نمى‏شنيديد.»
خدواند در قرآن مى‏فرمايد: «به يقين گروه بسيارى از جن و انس را براى دوزخ آفريديم، (از اين رو كه) آنها عقل هايى دارند و انديشه نمى‏كنند و نمى‏فهمند، و چشم هايى دارند كه با آن نمى‏بينند، و گوش هايى دارند كه نمى‏شنوند، آنها همچون چهارپايانند بلكه گمراه ترند «لهم آذان لا يسمعون بها اولئك كالانعام بل هم اضلّ»(11) اين آيه به روشنى بيانگر آن است كه گوش فرا ندادن به مواعظ الهى و پند نگرفتن، از صفات دوزخيان است، آنها بر اثر بى اعتنايى به اندرزهاى الهى در صفت حيوانات بلكه گمراه‏تر خواهند بود. اين‏ها نمونه‏هايى از آياتى است كه ما را به پند آموزى و پذيرفتن دستورهاى الهى فرا مى‏خوانند، و با تعبيرهاى مؤكّد و تهديدهاى هشدار بخش ما را از نپذيرفتن پندها بر حذر مى‏دارند و به سرنوشت بد، و مكافات عمل مغرورانى كه مواعظ الهى را به اصطلاح پشت گوش مى‏اندازند هشدار داده و با انذارهاى شديد آنها را از اين كار دور مى‏كند. جالب اين كه: قرآن چنين كسانى را كافر خوانده و مى‏فرمايد: «واى بر هر دروغگوى گنهكار، كه پيوسته آيات خدا را مى‏شنود، كه بر او تلاوت مى‏شود، اما از روى تكبّر اصرار بر مخالفت دارد.»(12) نمونه‏اى از پند پذيرى
در تاريخ بسيار ديده شده كه افراد مغرور و منحرفى، متنبّه شده و با پندپذيرى، دگرگون شده و در پرتو آن به سعادت و قلّه رفيع مقامات معنوى رسيده‏اند، به عنوان نمونه فضيل بن عياض (م‏187) كه در بصره و كوفه مى‏زيست، يكى از قلدرهاى بى باك، و مجرمان جنايتكار بود، تا آنجا كه با عده‏اى از دوستانش سر راه قافه‏ها را مى‏گرفت و بعضى از آنها را مى‏كشت، و اموالشان را غارت مى‏كرد، و در منطقه‏اى كه او مى‏زيست، نا امنى شديد ايجاد كرده بود، و به چپاول اموال مردم مى‏پرداخت، و با تجاوز جنسى، مردم در ناامنى شديد جنسى و ناموسى بودند، اين شخص شبى براى رفتن به بستر دخترى، از ديوار خانه او بالا رفت در همين لحظه شنيد، شخصى نصف شب از بستر برخاسته و قرآن مى‏خواند، و اين آيه را تلاوت مى‏كرد: «الم يأن للّذين آمنوا ان تخشع قلوبهم لذكراللّه و ما نزل من الحقّ؛(13) آيا وقت آن نرسيده است كه دل‏هاى مؤمنان در برابر ذكر خدا، و آنچه از حق نازل كرده است خاشع گردد؟»
فضيل تحت تأثير اين آيه قرار گرفت و آن چنان از آن پند گرفت كه 180 درجه تغيير كرد، و با حالى زار به خدا عرض كرد: «يا ربّ قد آن؛ پروردگارا اكنون وقت آن رسيده است كه در برابر عظمت حق خشوع كنم، و تسليم گردم؟» از آنجا شبانه به خرابه‏اى رفت، شنيد افراد كاروانى در تاريكى به همديگر مى‏گويند سريع‏تر از اينجا عبور كنيم تا نوچه‏هاى فضيل به ما نرسند و ما را غارت نكنند. فضيل به آنها گفت از اين پس فضيل توبه كرده، و من همان فضيل هستم، در امن و راحت باشيد. از آن پس فضيل واقعاً توبه كرد، و به مكه هجرت نمود، و در آنجا مجاور خانه خدا به عبادت و راز و نياز پرداخت تا آن كه از دنيا رفت.
روايت شده: علت مرگش اين بود كه در مسجد الحرام كنار آب زمزم مشغول عبادت بود، شنيد شخصى اين آيات قرآن را مى‏خواند: «… وترى المجرمين يومئذٍ مقرنين فى الاصفاد…؛ در آن روز اين زمين به زمين ديگر، و آسمان به آسمان‏هاى ديگرى، مبدل مى‏شوند، و در آن روز مجرمان را با هم در غل و زنجير مى‏بينى…» فضيل آن چنان تحت تأثير اين آيه قرار گرفت كه همانجا بيهوش بر زمين افتاد و از دنيا رفت.(14) ظرفيت‏سازى براى فراگيرى پندها
در معارف و مواعظ پيامبر(ص) و امامان (ع) در مورد پند آموزى و درس‏گيرى و شنوايى، مطالب بسيار گفته شده، در اينجا به عنوان نمونه نظر شما را به چند فراز از آنها جلب مى‏كنيم، اين نمونه‏ها به ما مى‏آموزند كه براى پندگيرى، و فراگيرى مطالب سازنده و سودمند، بايد در خود زمينه سازى و ظرفيت سازى كنيم، و مزرعه روح و روان خود را براى پذيرش بذرهاى اندرزها آماده سازيم، بر همين اساس امير مؤمنان على(ع) مطالبى در اين راستا فرموده از جمله مى‏فرمايد: «من اسلام را به گونه‏اى تعريف مى‏كنم كه احدى قبل از من آن را آن گونه تعريف نكرده باشد، «الاسلام هو التّسليم، و التّسليم هو اليقين، و اليقين هو التّصديق، و التّصديق هو الاقرار، و الاقرار هو الاداء، و الاداء هو العمل ؛ اسلام همان تسليم (در برابر حق) است، و تسليم همان يقين، و يقين همان تصديق، و تصديق همان اقرار به زبان ، و اقرار همان احساس مسؤوليّت، و احساس مسؤوليّت همان عمل است.»(15) از اين بيان شفّاف استفاده مى‏شود پذيرش اسلام و پندگيرى از آن در تعريف حقيقت اسلام گنجانده شده است، كه اگر پذيرش و پند آموزى از اسلام نباشد، هرگز به حقيقت اسلام نخواهيم رسيد. نيز از بيانات آن حضرت است: «انّ هذه القلوب اوعية فخيرها اوعاها؛(16) اين دل‏ها همانند ظرف‏ها است، كه بهترين آنها ظرفى است كه فراگيرى و نگهداريش بيشتر باشد.» اين سخن به ما مى‏آموزد كه اگر خواسته باشيم بهترين روح و روان را داشته باشيم بايد، داراى دل و سينه‏اى پند پذيرتر و فراگيرتر كه ظرفيت و نگهداريش بيشتر است باشيم، چرا كه دل‏ها متفاوتند، مانند: دل كور، دل بسته و تيره، دل واژگون، دل كم ظرفيت، دل متوسط و دل پر ظرفيت تا دريا دل و… بنابراين با زمينه سازى و آماده كردن و ظرفيت سازى كارى كنيم كه دل‏ها براى پند پذيرى آماده شوند، تا وقتى پندى شنيدند آن را به راحتى جذب نمايند، مانند مزرعه آماده‏اى كه پذيراى بذرهاى نيك است و آنها را در بستر خود به خوبى نگه مى‏دارد و باعث رشد و نمو آن مى‏شود، نه مانند شورزار، كه در برابر باران لطيف، به جاى روئيدن لاله و گل، خس و گياهان زيان آور پديد آورد. حضرت على(ع) در تعبير ديگر مى‏فرمايد: «انّ هذه القلوب تحمّل كما تحمّل الابدان، فابتغوا لها طرائف الحكمة؛(17) اين دل‏ها همانند تن‏ها خسته و افسرده مى‏شوند (و قدرت جذب حقايق را از دست مى‏دهند) در اين صورت حكمت‏هاى زيبا و

نشاطانگيز را براى آنها انتخاب كنيد.» همان گونه كه نسيم فرح بخش از جانب شكوفه‏ها و طراوت بهار، موجب رفع خستگى و نشاط بدن مى‏گردند، پندها و حكمت‏هاى زيبا نيز موجب نشاط و آرامش روح و روان آماده خواهند شد، و باعث رشد و ترقّى شده و در نتيجه آثار درخشانى را پديدار مى‏سازند. بر همين اساس روايت شده كه امام باقر(ع) فرمود: «تعرّض لرقّة القلب بكثرة الذّكر فى الخلوات؛براى آمادگى روح و روان، بسيار به ياد خدا در خلوت‏ها باش.» يعنى ظرفيت سازى موجب زمينه خوب براى روح و روان مى‏شود و آن را آماده پذيرش معارف الهى و پندها خواهد كرد.
بايد توجه داشت كه گناه و غفلت، و عشق به زرق و برق دنيا موجب تيرگى قلب شده، و آن را از پذيرش و پندپذيرى باز مى‏دارد، و به عكس، پاكى و صفاى باطن و نورانيت قلب در پرتو ياد خدا و عبادات خالصانه، آن را براى فراگيرى پندها آماده مى‏سازد. بر همين اساس اميرمؤمنان على(ع) فرمود: «من عشق شيئاً اعشى بصره، و امرض قلبه، فهو ينظر بعينٍ غير صحيحةٍ، و يسمع باذنٍ غير سميعة، قد خرقت الشّهوات عقله، و اماتت الدّنيا قلبه؛(18) هر كس به چيزى عشق افراطى داشته باشد، نابينايش مى‏كند، و روح و روانش را بيمار مى‏سازد، در نتيجه او با چشمى معيوب مى‏نگرد، و با گوشى غير شنوا مى‏شنود، هوس‏هاى نفسانى، عقلش را نابود ساخته، دنيا پرستى قلبش را ميميراند.»
نتيجه اين كه: بهترين راه براى شنوايى و پندپذيرى، پاكسازى روح و روان از لوث آلودگى گناه، و ايجاد صفا در باطن است، چنان كه قرآن مى‏فرمايد: «هدى للمتّقين ؛(19) قرآن مايه هدايت و روشنى براى دل‏هاى پرهيزكار و آماده است.»
و در روايات آمده، امام على(ع) فرمود: «خداوند احدى را مانند قرآن اندرز نداده است، چرا كه قرآن بهار دل و چشمه‏هاى علم است.»(20)
به اميد آن كه با ظرفيت سازى در پرتو صفاى باطن و تعليمات الهى، به مرحله‏اى برسيم كه مشمول دعاى امام عصر(عج) گرديم كه: «خدايا! پيروى كردن و پندگرفتن را به شنوندگان عطا فرما.» پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. ديوان مثنوى، دفتر چهارم، به خط ميرخانى، ص 380. 2. داستان‏هاى جمع الحكايات از :محمد عوفى، ص 23 و 24، گزينش نگارنده. 3. مانند: آيات 20سوره انفال، آيات 54 سوره نور، آيات 13 سوره مجادله، آيه 50 سوره آل عمران، آيات 108 و 126 سوره شعراء، آيه 63 سوره زخرف و…. 4. سوره آل عمران، آيه 31. 5. همان، آيه 32. 6. سور طه، آيه‏90. 7. سوره بقره،آيه 168. 8. سوره جاثيه، آيه 18. 9. سوره نساء، آيه 66. 10. سوره انفال، آيه 21. 11. سوره اعراف، آيه 179. 12. سوره جاثيه، آيه 7و8. 13. سوره حديد، آيه 16. 14. سفينةالبحار، ج 2، ص 369، واژه فضل. 15. نهج البلاغه، حكمت 125. 16. همان، حكمت 147. 17. همان، حكمت 197. 18. همان، خطبه 109. 19. سوره بقره، آيه 3. 20. نهج البلاغه، خطبه 176.

روز 24 آذرماه ملت بزرگ ايران با حضورى كم نظير حماسه‏اى ديگر آفريدند، انتخابات خبرگان رهبرى و شوراهاى شهر و روستاو مياندوره‏اى مجلس شوراى اسلامى در يك تجميع زيباى انتخاباتى حضور پرشور ملت را به نمايش گذاشت به گونه‏اى كه نه فقط براى ما افتخار و سربلندى و براى نظام اقتدار بيشتر آفريد، بلكه ديگران را به شگفتى و اعجاب واداشت كه اين حماسه پرشكوه را كه بيعتى مجدد با رهبرى نظام و اعلام وفادارى به آرمان‏هاى بنيانگذار جمهورى اسلامى امام راحل بود قلمداد كنند و در همين حال پاسخى دندان شكن بود به دشمنان ملت و امپرياليسم و صهيونيسم و خاك يأس بر چهره خصم بدانديش پاشيدند كه ديگر خواب و خيال واهى يأس آفرينى و سردى مردم را در سر نپرورند كه با حضور هميشگى مردم توهمات دشمنان رؤياى بى تعبير است چرا كه انقلاب اسلامى در رگ و خون ملت جاى دارد و به هيچ وجه از آن دست نخواهد كشيد. در اينجا به چند نكته اساسى بايد توجه داشت:
1- حضور مردم در پاى صندوق‏هاى رأى را ما نبايد فقط به حساب اشخاص و افراد و جبهه‏ها و جناح‏هاى سياسى بگذاريم و اين مايه غرور و غفلت شود و از وظائف سنگين منتخبان و يا نقدهائى كه در پاره موارد به صورت جدى وجود دارد غافل باشيم. رأى مردم پيش از آنكه به انتخاب شدگان باشد، رأى به نظام اسلامى و اعلام وفادارى و پايدارى در راهى است كه بهاى سنگينى براى آن پرداخته شده و با تمام تلاش و توان بايد از آن دفاع كنيم، حتى اگر از عملكرد برخى مسؤولان ناراضى باشيم و يا نابسامانيهائى را در مديريت‏ها و يا موارد ديگر شاهد باشيم، حساب اينها از حساب اصل نظام جدا است. ملت در هر انتخاباتى در مرحله نخست به اصل نظام رأى مى‏دهد به رغم آنچه دشمنان براى آن در تلاشند و آن دلسرد كردن ملت و سست كردن باورهاى آنها و جدائى افكندن ميان آنها و نظام اسلامى است و اين دستاورد بزرگى است كه بايد به ملت بزرگ تبريك گفت و آحاد مردم را ستود و نقش بزرگ آنان را آنگونه كه هست شناخت و از آن غافل نشد و كمر به خدمت آنان بست.
2- مردم ما در انتخاب كردن اشتباه نمى‏كنند. اين را بايد باور كرد، چرا كه وقتى اخلاص و ايمان بر دلها حاكم باشد خداوند نور فرقان و تميز و تشخيص و گزينش را در دلها تابش مى‏دهد. افزون بر اين مردم ما از رشد سياسى كافى برخوردارند، در فراز و نشيب ده‏ها سال تجربه سياسى و تلخ و شيرين حوادث، جريان‏ها و جبهه‏ها و خط و خطوط را شناخته‏اند و چشم بسته به كسى روى نمى‏آورند و از كسى روى بر نمى‏تابند بلكه با آگاهى سياسى و فطرت پاك و ايمان و اخلاص راهى را دنبال مى‏كنند كه در جهت آرمان‏هاى مقدّسشان باشد و بدين ترتيب نه تبليغات پر حجم انتخاباتى و القاب دهن پركن تأثير چندانى در انتخاب آنها مى‏گذارد و نه وعده‏هاى دوران تبليغات انتخاباتى دل مردم را مى‏فريبد كه طى سالها تناقضاتى را در شعار و عمل تجربه كرده و چندان به وعده‏ها دل نمى‏بندند بلكه به اصولى مى‏انديشند كه نظام با آن شكل گرفته و هر كجا اين اصول را پر رنگ‏تر ديدند بار ارادت و اميد و اطمينان خود را آنجا فرود مى‏آورند، به عبارت ديگر امكان دارد مردم نارضايتى‏هائى در مسائل جانبى از عملكرد دستگاه‏ها و جريانهاى سياسى داشته باشند اما در نهايت به جريانى رو مى‏آورند كه به اصل نظام وفادار باشد و از آنانكه راه انحراف مى‏پيمايند رخ مى‏گردانند بنابراين رويكرد مردم نسبت به يك گروه نبايد مايه غرور يك جريان سياسى (حتى خودى‏ها) باشد كه تصور كنند تمام آنچه مى‏كنند مورد رضايت ملت است. بلكه برگزيدگان ملت بايد به دور از خود باورى، چالش‏ها را بشناسند، نقص‏ها را جبران كنند و اشتباهات را تصحيح نمايند و مسؤوليت سنگين خود را از ياد نبرند و بدانند خادم ملت‏اند نه حاكم و قيّم آنها.
3- با اعتراف به اين حقيقت كه پيروز اين انتخابات ملت است و ركن عمده نظام ايمان و اعتماد مردم است و اكثريت قاطع مردم همان كسانى هستند كه با ايمان به اصول انقلاب اسلامى و خط امام و رهبرى همواره در همه سنگرها حضور داشته و دارند و در همايش‏هاى ملى و رفراندوم‏هاى همگانى عملى اعلام حضور مى‏كنند، مصالح و خواسته‏ها و انتظارات اين اكثريت عظيم بر همه چيز مقدم است هر چند اقليت‏هائى باشند با گرايش‏هاى سياسى خاص كه با راه ملت همسوئى ندارند و به دنياى ديگرى مى‏انديشند كه در چارچوب انقلاب نمى‏گنجد، اعلام نارضايتى كنند به دليل خواسته هائى كه دارند و با اميال دشمنان بيشتر سازگارى دارد تا راه استوار ملت، كه رضايت آنان ملاك عمل نيست و حاكميت نمى‏تواند به خواسته‏هاى آنان بينديشد.
4- منتخبين ملت در هر جايگاه اعم از مجلس، دولت،خبرگان و شوراها به خوبى مى‏دانند كه در نظام اسلامى هيچ يك از اين مقامات جز با هدف خدمتگذارى ارزش ندارد و به فرموده اميرالمؤمنين(ع) به يكى از كارگزارانش «طعمه» نيست بلكه «امانت» است. حاكميت مطلق از آن خداست و بندگان در هر سطح كه باشند امانتدارند و بايد اين امانت را پاس دارند و حق آن را ادا كنند. اداى حق اين امانت به رعايت حقوق و وظايف مقرر است كه خداوند بر عهده آنان نهاده. قرآن كريم در بيان اين مطلب مى‏فرمايد: «آنانكه اگر در زمين تمكن و اقتدار مى‏داديم نماز را بپا دارند، زكات را ادا كنند وامر به معروف و نهى از منكر نمايند» تمام اركان حاكميت از صدر تا به ذيل موظف به اين وظائف‏اند كه آيه بيان مى‏كند: اقامه نماز و ترويج و گسترش اين عبادت بزرگ و پرستش خداوندگار جهان كه در صدر واجبات مى‏باشد. آنگاه رساندن حقوق نيازمندان به آنان به ويژه محرومان و مستمندان و از كار افتادگان و فراموش شده‏گان و بديهى است كه اداى زكات در اينجا فراتر از گندم و جو و خرما و كشمش و ساير موارد مشمول زكات است. زكات دادن حكومت اسلامى نوع ديگر است، رساندن بيت المال يعنى ميلياردها بودجه و امكانات و درآمد عمومى كشور به مصارف اصلى آن، توزيع بودجه‏ها به گونه‏اى كه به دورترين نقطه كشور و محروم‏ترين افراد رسانيده شود و اين هنگامى ميسر است كه سياست حاكميت خدمت به محرومان و مناطق فراموش شده باشد و اين مسؤوليت شوراها است كه اين مناطق را شناسايى كنند و به مسؤولان نظام منتقل نمايند.
و اين وظيفه براى همه مسؤولان از آلى و دانى است تا كارنامه قابل قبولى داشته باشند. سيره مباركه پيامبر و اهلبيت عليهم السلام در اين ميدان بايد ملاك عمل باشد كه حتى ارزاق يتيمان و تهى دستان را به دوش مى‏كشيدند و به خانه‏هاى آنها مى‏بردند. اين است معناى زكات دادن حكومت و گرنه ميان حكومت مداران و ساير مردم كه مقدارى از درآمد خود به عنوان خمس و زكات مى‏دهند تفاوتى نخواهد بود. بنابراين سياستگذارى نظام حاكم در كليه سطوح بايد در راستاى اجراى عدالت و رساندن حق صاحبان حق به آنان باشد به گونه‏اى كه آحاد ملت از امكانات كشور بهره‏مند شوند و شوراهاى اسلامى مى‏توانند در اين فرايند نقش مهمى ايفا كنند.
امر به معروف و نهى از منكر نيز از وظايف نظام حاكم و همه دست اندركاران است كه آيه كريمه بر آن تأكيد مى‏ورزد، مع الأسف اين دو اصل مهم اجتماعى كه با هدف نظارت و امر و نهى در مسائل فرهنگى و اخلاقى و اقتصادى تشريع شده به درستى حق آن ادا نشده است شاهد بر اين مدعا گسترش روزافزون فساد و هنجار شكنى‏هاى علنى است كه در سطح جامعه به چشم مى‏خورد و براى دردمندان اسلام رنج آور و مايه دردمندى شده و راه چاره‏اى براى آن انديشيده نمى‏شود. بدانيم كه دشمنان ما سرمايه‏هاى كلانى را براى اسلام زدائى و منحرف كردن اين نسل هزينه كرده و مى‏كنند در چنين فضائى كه انواع ابزارها براى هجوم بر اسلام به كارگرفته مى‏شود مسؤوليت ما بسيار سنگين است، مسؤوليتى كه خداوند بر دوش‏مان نهاده و كوتاهى كردن در انجام آن هيچگونه توجيهى ندارد و عقوبت الهى را در پى دارد بويژه در شرائط كنونى كه همه اركان نظام در اختيار اصولگرايان است و اين همسوئى و همنوائى كه كمتر فراهم شده است امروزه فراهم آمد، و عزم جدى و شجاعت لازم مى‏طلبد كه براى مبارزه با فساد اعم از فرهنگى يا اقتصادى كمر ببنديم و امر به معروف و نهى از منكر را به عنوان مسؤوليت حاكميت جدى بگيريم و راه كارهاى عملى آن را در فضاى جامعه و مراكز فرهنگى و رسانه‏اى شناسائى كنيم و نسل جوان را دريابيم كه لحظه‏اى غفلت حسرت بى‏فرجام را در پى خواهد داشت «اضاعة الفرصة غصة».
5 – نكته ديگر در انتخابات اخير خاك يأس و نوميدى بود كه حضور پرشور ملت بر چهره استكبار جهانى به سردمدارى آمريكا پاشيد. در حالى كه نو محافظه كاران آمريكا در انتخابات اخير كنگره شكست خوردند و دموكرات‏ها بر جمهورى خواهان پيروز شدند و كرسى‏هاى كنگره را تصاحب كردند و مردم آمريكا سياستهاى جنگ طلبانه كاخ سفيد را عملاً مردود ساختند و نظام حاكم را داغ ننگ بر پيشانى نهادند، انتخابات ما با حضور بيش از 60 درصدى باشور و اشتياق ملت و رقابت آزاد داوطلبان انجام شدو در اين مرحله نيز به اصولگرايان بيشترين رأى را دادند. قطع نظر از نتيجه انتخابات از اهميت فوق العاده برخوردار است، اصل حضور پرشور مردم عامل نيرومندى است براى تحكيم نظام اسلامى و پاسخى دندان شكن به بمباران‏هاى تبليغاتى دشمنان ملت .اين حماسه با شكوه در شرائطى كه دشمنان ما با استفاده از سازمان‏هاى دست‏آموز بين المللى برآنند تا مردم ما را از يك حق مشروع و قانونى در بهره‏ورى از انرژى هسته‏اى محروم سازند دستمايه نيرومندى است در دست مسؤولان، تا با قوت و قاطعيت در برابر زورگوئيهاى قدرت‏هاى اهريمنى ايستادگى كنند و از حق مسلّم كشور و ملت در صحنه بين المللى دفاع نمايند.
6- نكته قابل ذكر ديگر در اين مقال، ضرورت همسوئى و وحدت نيروهاى انقلاب و وفاداران نظام و پرهيز از تنش و تشتت زيانبار است كه گهگاه رخ مى‏نمايد. لحظه‏هايى را پيش روى داريم كه دشمنان ما مى‏كوشند با ايجاد اختلاف جبهه ما را ضعيف كنند و از فضاى آلوده اختلافات بهره گيرند و اگر به اين خطر توجه كافى نشود و خودى‏ها در تضعيف يكديگر بكوشند علاوه بر آن كه به نقشه دشمنان كمك رسانده‏اند دوستان را نيز دلگير و گلايه‏مند ساخته كه عواقب نامطلوب آن بر كسى پوشيده نيست. راستى اگر خودى‏ها نتوانند در اين لحظه‏هاى حساس به وحدت و همدلى برسند و با انسجام و اتحاد براى حل مشكلات گام بردارند آيا مى‏توانند وجدان خود را راضى كنند؟ آيا هرگز به محاسبه نشسته‏اند كه براى چه چيز اختلاف؟ اگر ما براى خدا كار مى‏كنيم و هدفمان خدمت به ملت است چرا تحريك كردن و چرا انگ زدن؟ با كدام مجوز و استنادى به اختلاف روى آوردند؟ اختلاف پس از پيروزيها همواره خطر ساز بوده و دنياگرائى پس از پيروزى شكست‏هائى را در پى داشته است. نظير آنچه در جنگ احد اتفاق افتاد كه سرگذشت اسفبار آن را همه مى‏دانيم. بنابراين توصيه به اصولگرايان (البته اگر توصيه ما را بپذيرند) اين است كه بخود آيند و همدلى را شعار خود سازند كه با هضم نفس و شكستن خودى‏ها به مصالح كلى بينديشند نه مصالح و خواسته‏هاى گروهى و جناحى چرا كه اختلاف آنها و تعدد ليست‏هاى انتخاباتى آنها زمينه را براى رقيبان فراهم مى‏سازد، همان‏ها كه ورود به شوراها را پلى براى مجلس و مجلس را پل دولت آينده مورد نظر خود دانسته و بدان تصريح كرده‏اند. اصولگرائى بايد با گذشت و نفى خودى و وفاق و همدلى همراه باشد و گرنه مصداق اين مثال خواهند شد كه: «آبادى بتخانه ز ويرانى ماست» انشاءاللّه كه از تجربه‏ها درس بياموزيم و آزمون و خطا را كمتر كنيم.


پاورقي ها:

هر انسانى كمترين اطّلاعى از تاريخ اسلام داشته باشد به خوبى در مى‏يابد كه هيچ كسى مانند اميرمؤمنان على(ع) با پيغمبر همراه و همگام نبوده است، او كه دوران كودكى را در دامان پيامبر سپرى كرد و از خوى و بوى او بهره فراوان برد، آنچنان با پيامبر همراه بود كه بيش از همراهى فرزند با والدين. و در غار حرا نيز قبل از بعثت او را همراهى مى‏كرد و هنگام بعثت اوّلين فرد و اوّلين مردى بود كه پيامبر را همراهى نمود و به او ايمان آورد و در «يوم الدار» و روز علنى شدن رسالت تنها فردى كه پيامبراكرم را همراهى كرد و مدال افتخار «انت وصيّى و خليفتى» را نصيب خويش نمود على(ع) بود. و در شعب ابى‏طالب نيز سه سال همراه پيامبر بود و در شب هجرت پيامبر اكرم(ص) اين على(ع) بود كه با جان خويش پيامبر را يارى و همراهى نمود و خطر را به جان خريد و جاى پيغمبر خوابيد، و بعد از آن نيز بهترين همگامى را داشت چرا كه امانت‏هاى موجود نزد پيامبر(ص) را به مردم برگرداند و برخى بانوان به جامانده از جمله دختر پيامبر اكرم(ص) فاطمه زهرا را به مدينه رساند، و در مدينه نيز كه آغاز زحمات و جنگ‏ها بود على(ع) در تمامى جنگ‏ها حضرت را يارى و همراهى نمود و در برخى صحنه‏ها همچون جنگ احد هفتاد زخم را بر تن خريد تا پيامبر(ص) را يارى و همراهى نمايد، و تا آخرين لحظه نيز از همراهى پيامبر اكرم(ص) دست بر نداشت تا آن جا كه سر مبارك پيامبر اعظم در لحظه پرواز روحش به ملكوت اعلى به دامان على(ع) بود و بعد از رحلت، مراسم تغسيل و تكفين و تدفين نيز توسط او انجام گرفت. راستى بايد گفت او از كودكى تا رحلت پيامبراكرم با او و همراه او بود و بعد از رحلت نيز همراه وصيّت و سنّت‏ها و دستورات او. آنچه پيش رو داريد نگاهى است اجمالى به همگامى و همراهى اميرمؤمنان با خاتم پيامبران(ص). على در دامن پيامبر(ص)
همراهى على(ع) با پيامبر اكرم(ص) به دوران كودكى او برمى گردد و در واقع تحت نظارت مستقيم پيامبر اكرم(ص) تربيت شده است.
عموم سيره نويسان نوشته‏اند كه: «پيش از بعثت پيامبر، خشكسالى عجيبى در مكه پديد آمد، ابوطالب عموى پيامبر كه عائله زيادى داشت و بزرگ قريش بود وضع درآمد او با هزينه او چندان متوازن نبود، و نسبت به برادر خود «عباس» چندان ثروتى نداشت، وضع زندگى ابوطالب در چنين سال قحطى پيامبر را بر آن داشت (كه) با عموى ثروتمند خود “عباس” مذاكره نمود و قرار گذاردند كه براى گشايش كار “ابوطالب” برخى از فرزندان ابوطالب را به خانه خود ببرند، تا از اين راه به هزينه زندگى او كمك كنند و در نتيجه «على» را پيامبر و «جعفر» را عباس به خانه خود برد.(1)
على(ع) در آن زمان حدود هشت سال داشت و پيامبر خواست با اين نقشه علاوه بر كمك مالى از نظر تربيتى حضرت را مستقيماً تحت نظر بگيرد.
خود آن حضرت در اين باره مى‏فرمايد: «و قد علمتم موضعى من رسول اللّه(ص) بالقرابة القريبة و المنزلة الخصيصة وضعنى فى حجره و انا ولد يضمّنى الى صدره و يكنفنى فى فراشه و يمسّنى جسده و يشمّنى عرفه و كان يمضغ الشّى‏ء ثم يلقمنيه و ما وجد لى كذبة فى قول ولاخطلة فى فعل…و لقد كنت اتّبعه اتباع الفصيل اثر امّه يرفع لى فى كلّ يومٍ من اخلاقه علماً و يأمرنى بالاقتداء به؛(2) شما موقعيت مرا نسبت به رسول خدا در خويشاوندى (و همراهى و مقام و منزلت) نزديك و منزلت ويژه مى‏دانيد، پيامبر مرا در اتاق خويش (و يا در بغل خود) مى‏نشاند در حالى كه كودك بودم، مرا در آغوش مى‏گرفت و به سينه خود مى‏فشرد، و در بستر مخصوص خود مى‏خواباند، بدن خود را به بدن من مى‏چسباند و بوى پاكيزه خود را به من مى‏بوياند، و غذا را لقمه لقمه در دهانم مى‏گذارد، هرگز دروغى در گفتار من و اشتباهى در كردارم نيافت. از همان لحظه‏اى كه پيامبر را از شير گرفتند، خداوند بزرگترين فرشته خود (جبرئيل) را مأمور تربيت پيامبر نمود تا شب و روز، او را به راههاى بزرگوارى و راستى و اخلاق نيكو راهنمايى كند. من همواره با پيامبر بودم چنان كه (فرزند همراه با مادر است و) شتر بچّه با شتر است. پيامبر(ص) هر روز نشانه تازه‏اى از اخلاق نيكو را برايم آشكار مى‏فرمود. و به من فرمان مى‏داد كه به او اقتدا نمايم.»
حضرت در بيانش از ضرب المثل «اتّباع الفصيل اثر امّه» استفاده مى‏كند در عرب هرگاه بخواهند بفهمانند كه آن دو نفر هميشه با هم و همراه هستند از اين ضرب المثل استفاده مى‏كنند راستى چه كسى را مى‏توان پيدا كرد جز على(ع) كه چنان همراهى با پيغمبر داشته باشد. همراه حضرت در غار حرا
على(ع) همه جا با آن حضرت بود حتى در خلوتهاى مناجاتى آن حضرت در غار حرا با او بود، خود در اين باره مى‏گويد: «و لقد كان يجاور فى كلّ سنة بحراء فاراه و لايراه غيرى؛ و به راستى پيامبر(ص) هميشه (چند ماه از) هر سال را در (غار) حرا(3) مى‏گذراند، من او را مشاهده مى‏كردم و غير از من كسى او را نمى‏ديد.»(4) همراهى در آغاز بعثت‏
اولين كسى كه به پيامبر ايمان آورد و اوّلين مسلمان و اولين فردى كه با پيغمبر نماز گزارد على(ع) بود.
جابر مى‏گويد: پيامبر اكرم(ص) فرمود: «سه نفر چشم بر هم زدنى به وحى كافر نشدند مؤمن آل ياسين، على بن ابى طالب و آسيه زن فرعون.»(5)
در روايات متواترى از پيامبر اكرم(ص) نقل شده است كه اوّلين فردى كه به او ايمان آورده است على(ع) است اين روايات را مرحوم علّامه امينى در الغدير جمع آورى نموده است كه به نمونه‏هايى از آن اشاره مى‏شود.
1- رسول خدا(ص) به على(ع) فرمود: «هذا اوّل من آمن بى و صدّقنى وصلّى معى؛(6) اين (على) اوّل كسى است كه به من ايمان آورد، و مرا تصديق كرد و اول كسى بود كه با من نماز گزارد.»
2- در جاى ديگر فرمود:«انّ هذا اوّل من آمن بى و هذا اوّل من يصافحنى يوم القيامة،(7) اين (على) اوّل كسى است كه به من ايمان آورد، و اوّل فردى است كه در قيامت با من مصافحه مى‏كند.»
3- و خود آن حضرت فرمود:« انا عبداللّه و اخو رسول اللّه و انا الصّديق الاكبر لايقولها بعدى الاكاذب مفترى و لقد صلّيت مع رسول اللّه قبل الناس بسبع سنين و انا اوّل من صلّى معه؛(8) من بنده خدا و برادر رسول، صديق اكبر منم، و اين جمله را بعد از من كسى نگويد جز اينكه دروغگو باشد، با پيامبر هفت سال پيش از آن كه كسى با او نماز بخواند، نماز گزاردم و من اوّل كسى بودم كه با او نماز خواندم.» و در تعبيرات ديگر از آن حضرت آمده «انا اوّل من اسلم مع النبى»؛ «انا اوّل من صلّى مع رسول اللّه»(9) و…
ابن حجر، ابن عبدالبر و بسيارى از دانشمندان اهل سنّت نقل كرده‏اند كه عفيف كندى گفت: «در روزگار جاهليت وارد مكّه شدم و ميزبانم «عباس بن عبدالمطلب» بود و ما دو نفر در اطراف “كعبه” بوديم ناگهان ديدم، مردى آمد، در برابر “كعبه” ايستاد و سپس پسرى را ديدم كه آمد در طرف راست او ايستاد، چيزى نگذشت كه زنى را ديدم كه آمد در پشت سر آنها قرار گرفت و من مشاهده مى‏كردم كه اين دو نفر به پيروى از آن مرد ركوع و سجود مى‏نمودند، اين منظره بى‏سابقه حس كنجكاوى مرا تحريك كرد كه جريان را از “عباس” بپرسم، او گفت: آن مرد محمد بن عبداللّه است و آن پسر، برادر زاده او (على(ع)) و زنى كه پشت آنها است همسر محمد (خديجه) است… بخدا سوگند؛ روى زمين كسى پيرو اين آيين نيست جز همين سه نفر، سپس راوى مى‏گويد: آرزو مى‏كنم كه من چهارمين آنها باشم.»(10) همراهى در يوم‏الدار
قبل از عمومى شدن دعوت پيامبر اكرم(ص) در سال سوم بعثت، به حضرت دستور داده شد كه اوّل بستگان و خويشاوندان خويش را به دين اسلام دعوت نما، آيه نازل شد كه «و انذر عشيرتك الاقربين؛(11) خويشاوندان نزديك خود را (از عذاب الهى) بترسان».
حضرت به على بن ابى طالب كه بيش از 15 سال نداشت دستور داد غذايى آماده كند و همراه آن شيرى نيز تهيه نمايد و آنگاه 45 نفر از سران بنى‏هاشم را دعوت نمود، ولى بعد از صرف غذا خواست رسالت خويش را اعلام نمايد ابولهب مجلس را بهم ريخت فرداى آن، برنامه قبلى را تكرار كرد و بعد از اتمام غذا فرمود: «به راستى هيچگاه راهنماى يك جمعيت به بستگان خود دروغ نمى‏گويد به خدايى كه جز او خداوندى نيست من فرستاده خدا به سوى شما، و جهانيان هستم…خدايم فرمان داده تا شما را به جانب او بخوانم: «فايّكم يوازرنى على هذا الامر على ان يكون اخى و وصيّى و خليفتى» سپس كداميك از شما پشتيبان و هميار من خواهد بود تا برادر و وصى و جانشين من (در ميان شما) باشد.» همه در سكوت فرو رفتند، ولى على جوان پانزده ساله سكوت را شكست و عرض كرد: «اى پيامبر خدا من آماده پشتيبانى از شما هستم» رسولخدا دستور داد تا بنشيند و آن گاه گفتار خويش را تا سه بار تكرار كرد جز همان جوان پانزده ساله، نداى او را لبيك نگفت و جز على اعلام همراهى و همگامى و هميارى نكرد. پيامبر(ص) رو به خويشاوندان نموده فرمود: «انّ هذا اخى و وصيّى و خليفتى عليكم فاسمعوا له واطيعوه؛ به راستى اين (على) برادر و وصى و جانشين منست بر شما، پس به سخنان او گوش دهيد و از او پيروى كنيد.» و برخى افراد با خنده و تبسّم به ابوطالب گفتند: محمد دستور داده كه از پسرت پيروى كنى و از او فرمان ببرى…»(12)
راستى همگامى و هميارى به اين زيبايى را در كجاى تاريخ مى‏توان يافت، و جز على(ع) كداميك از مسلمانان چنان همكارى و همراهى با پيامبر اكرم(ص) داشته؟ من همراه پيامبر بودم‏
بعد از علنى شدن دعوت بهانه جويى‏ها و كارشكنى‏ها شروع شد، از جمله روزى جمعى از قريش محضر آن حضرت آمدند، على(ع) جريان را اين چنين گزارش مى‏دهد. «و لقد كنت معه لمّا آتاه الملأمن قريشٍ؛ براستى من همراه پيامبر بودم آنگاه كه سران قريش نزد او آمدند و گفتند: اى محمد(ص) تو ادّعاى بزرگى كردى، كه هيچ يك از پدران و خاندانت نكردند، از تو معجزه‏اى مى‏خواهيم اگر پاسخ مثبت دادى و آن را نشان ما دادى تو پيامبر و فرستاده خدايى… گفتند: اين درخت را بخوان تا از ريشه كنده شود و نزد تو بايستد» پيامبر فرمود: خداوند بر همه چيز توانا است اگر اين كار انجام شود ايمان مى‏آوريد؟ و به حق شهادت مى‏دهيد؟ گفتند: بلى درخت به امر خدا از جا كنده شد و نزد پيامبر آمد «و من (على) طرف راست پيامبر ايستاده بودم. وقتى سران اين منظره را مشاهده كردند با كبر و غرور گفتند: به درخت فرمان ده، نصفش جلوتر آيد، و نصف ديگر در جاى خود بماند اين كار نيز انجام گرفت، باز گفتند اين نصف به نصف اصلى ملحق شود، اين هم انجام گرفت ولى ايمان نياورند: «فقلت انا لااله الّا اللّه انّى اوّل مؤمنٍ بك يا رسول اللّه و اوّل من اقرّبانّ الشجرة فعلت ما فعلت بامر اللّه تصديقا لنبوتك و اجلالاً لكلمتك؛(13) پس من گفتم: خدا يكى است، و من اول مؤمن به تو هستم اى رسول خدا! و نخستين فردى هستم كه اقرار مى‏كنم كه درخت به فرمان خدا براى تصديق نبوّت، و بزرگداشت دعوت رسالت آنچه را خواستى انجام داد امّا سران همگى گفتند: او ساحرى است دروغگو كه سحرى شگفت آور دارد و سخت با مهارت است.» همراهى در ليلة المبيت يا حساس‏ترين شب زندگى پيامبر(ص)
طبق پيشنهاد ابوجهل بنا شد از هر قبيله‏اى جوانى نيرومند با شمشير شبانه به خانه پيامبر(ص) حمله كنند و او را به قتل برسانند، آيه نازل و او را از اين نقشه خطرناك باخبر نمود «به خاطر آور) هنگامى را كه كافران نقشه مى‏كشيدند كه تو را به زندان بيفكنند يا به قتل برسانند و يا (از مكّه) خارج سازند آنها مكر كردند و خداوند هم تدبير مى‏كرد و خدا بهترين چاره‏جويان و تدبيركنندگان است.»(14) و جبرئيل نزد پيامبر آمد و گفت: امشب در بسترى كه هر شب در آن مى‏خفتى نخواب. پيامبر(ص) به على بن ابى طالب دستور داد كه: تو امشب در بستر من بخواب و اين بُرد حضرمى سبز مرا روى خود بينداز…(15)
گويند در آن شب كه على(ع) جاى پيامبر(ص) خوابيد، خداوند به جبرئيل و ميكائيل وحى كرد كه: من در ميان شما عقد برادرى بستم…كدام يك از شما حيات ديگرى را بر حيات خود مقدم مى‏دارد؟ آن دو فرشته گفتند: ما حيات خود را دوست‏تر داريم و زندگانى ديگرى را بر زندگانى خود اختيار نمى‏كنيم، به آنان وحى شد كه ميان على(ع) و محمد(ص) عقد برادرى بستم و او جان خود را فداى نفس گران مايه محمّد(ص) ساخت و حيات محمّد(ص) را بر حيات خويش مقدم داشت… آن گاه آن دو ملك نزد على(ع) آمدند و گفتند: اى على مانند تو كيست كه خداى تعالى به سبب تو بر ملائكه مباهات مى‏كند.
سرى كه داشتم انداختم به پاى تو حيف‏

كه نيستم سر ديگر مرا به پاى دگر

آن جماعت وقتى شبانه ريختند و پيامبر(ص) را در جاى خود نديدند حضرت على(ع) را مورد ضرب قرار دادند، و ساعتى در مسجد زندانى نمودند.(16)
ابن عباس مى‏گويد: آن شبى كه على(ع) جاى پيامبر خوابيد اين آيه نازل شد: «و من النّاس من يشرى نفسه ابتغاء مرضاة اللّه و اللّه رؤوف بالعباد؛(17) بعضى از مردم جان خود را به خاطر خشنودى خدا مى‏فروشند و خداوند نسبت به بندگان مهربان است.(18)
شيخ مفيد مى‏گويد: همين خفتن على جاى پيامبر سبب نجات رسول خدا و حفظ خون او گرديد تا بتواند رسالت خود را انجام دهد. و اگر اميرالمؤمنين اين فداكارى را انجام نمى‏داد، امر تبليغ رسالت پيامبر تمام نمى‏شد و دشمنان و حسودان بر او چيره مى‏شدند.(19)
اين همراهى و فداكارى در تاريخ نظير ندارد، و از تمجيد قرآن به دست مى‏آيد كه مسئله عظيم و بى سابقه بوده است.
و بعد از هجرت پيامبر(ص) على امانات مردم را به صورت علنى به صاحبان آنها برگرداند و آن‏گاه فواطم(فاطمه دختر حمزه، فاطمه دختر عتبه، فاطمه مادر على(ع)، فاطمه زهرا دختر پيغمبر(ص)) را و كسانى از بنى هاشم را كه قصد هجرت داشتند به سوى مدينه برد.(20) عقد اخوّت‏
پيامبر بعد از رسيدن به قبا منتظر على(ع) ماند با اين كه ابوبكر پيشنهاد داد كه حضرت منتظر نماند چون ممكن است تا يك ماه نيايد، حضرت فرمود: من هرگز عجله نخواهم كرد و تا پسر عمويم و برادرم نيايد، از اين جا نمى‏روم، او محبوب‏ترين اهل بيت من، نزد من است و كسى است كه مرا با جان خود از مشركان حفظ كرد. ابوبكر به خشم آمد و به تنهايى وارد مدينه شد و پيامبر اكرم(ص) منتظر ماند تا على(ع) آمد، و بعد به سوى مدينه حركت كرد.(21)
در مدينه بعد از ساخت مسجد يكى از كارهاى حضرت اين بود كه سيصد نفر از مهاجر و انصار را با يكديگر برادر نمود و رو به مسلمانان نموده فرمود: فلانى تو برادر فلانى هستى و… كار اخوّت به پايان رسيد ناگهان على(ع) با چشم‏هاى اشكبار عرض كرد: اصحاب خود را با يكديگر برادر كرديد ولى عقد اخوّت ميان من و فرد ديگرى برقرار نكرديد، پيامبر فرمود: به اين علّت كار برادرى تو را عقب انداختم كه مى‏خواستم در پايان با تو برادر شوم «انت اخى فى الدّنيا و الآخرة؛(22) تو در دنيا و آخرت برادر من هستى.»
اين نهايت همگامى و همراهى على با پيامبر اكرم(ص) بود تا آن جا كه برادر دنيا و آخرت پيامبر گشت، و در دنيا و آخرت همراه و مصاحب او گرديد. ابن عباس نقل كرده كه پيامبر اكرم(ص) به على(ع) فرمود: انت اخى و صاحبى؛(23) تو برادر و همراه من هستى. كلمه “صاحبى” دلالتش بر همراهى على(ع) با پيامبر قوى‏تر از كلمه “اخى” است.
و در روايت پيش گفته از الغدير نقل شد، كه در منابع اهل سنّت آمده كه على(ع) فرمود: «انا عبداللّه و اخو رسوله؛(24) من بنده خدا و برادر رسول خدا هستم.» جنگ بدر و همراهى على(ع)
على(ع) در جنگ بدر كه اولين جنگ با مشركين بود همگامى و همراهى مؤثرى با پيامبر اكرم(ص) داشت اولاً به فرماندهى گروهى چون زبيربن عوام، سعد ابى وقاص… انتخاب شد تا در كنار آب “بدر” رفته اطلاعاتى از دشمن به دست آورند، و اينگروه در كنار آب به دو غلام كه متعلق به قريش بودند برخورد كردند هر دو را جهت بازجويى و كسب اطلاعات دستگير نمودند.(25)
ثانياً در جنگ تن به تن بعد از اين كه وليد را از پا درآورد به كمك عبيده شتافت و “عتبه” را نيز از پا درآورد و در نتيجه بر اثر حمله عمومى پيروزى نهائى به دست آمد خود آن حضرت در اين باره در نامه به معاويه نوشت: «و عندى السيف الذى اغضضته بجدّك و خالك و اخيك فى مقامٍ واحد؛ شمشيرى كه من آن را در يك روز بر جد تو (عتبه پدر هند مادر معاويه) و دائى تو(وليد فرزند عتبه) و برادرت (حنظله) فرود آوردم هنوز در نزد من است.(26)
و پيامبر اكرم(ص) در جلسه‏اى خطاب به عبيدة بن حارث كه زخمى بود، درباره على(ع) چنين فرمود: «على فرزند ابوطالب را نمى‏بينى كه همانند شير در راه خدا و پيامبر مقاتله مى‏كند و فرزند ديگرش در جهاد خدا در زمين حبشه مى‏باشد…»(27) جنگ احد و نهايت همكارى و هميارى با پيامبر(ص)
در جنگ احد على(ع) بيش از 26 سال نداشت ولى جانانه‏ترين دفاع را از پيامبر اكرم(ص) به نمايش گذاشت كه در اين بخش به برخى روايات از منابع فريقين اشاره مى‏كنيم:
1- ابن اثير مى‏نويسد: «وجود پيامبر از هر طرف مورد هجوم دسته‏هايى از ارتش قريش بود، هر گروهى كه حمله مى‏كردند، توسط على(ع) با فرمان پيامبر اكرم(ص) متفرق و يا كشته مى‏شدند و اين جريان چند بار تكرار شد. در برابر اين فداكارى امين وحى نازل گرديد و فداكارى على(ع) را نزد پيامبر ستود و گفت: لاسيف الّا ذوالفقار و لافتى الّا على ؛ يعنى شمشيرى(خدمتگزارى) جز ذوالفقار(على) نيست و جوانمردى جز على وجود ندارد.»(28)
2- ابن ابى الحديد مى‏گويد: دسته هايى كه براى كشتن پيامبر هجوم مى‏آوردند، دسته پنجاه نفرى بودند و على در حالى كه پياده بود آنها را متفرق مى‏ساخت سپس جريان نزول جبرئيل را نقل كرده مى‏گويد: اين جريان از نظر تاريخ مسلّم است و من آن را در نسخه‏هاى كتاب غزوات محمد بن اسحاق ديده‏ام. حتى روزى از استادم «عبدالوهاب سكينه» از صحت آن پرسيدم، گفت: اين جريان سنداً صحيح است. من به او گفتم: چرا اين خبر صحيح را مؤلفان صحاح ششگانه ننوشته‏اند وى در پاسخ گفت: خيلى از روايات صحيح داريم كه نويسندگان صحاح از درج آن “يا عمداً و يا…” غفلت ورزيده‏اند.»(29)
3- ابو رافع مى‏گويد: روز جنگ احد، هنگامى كه على(ع) پرچم داران كفر (و در مجموع 12 نفر) را به قتل رساند، رسول خدا جماعتى از مشركان قريش را مشاهده كرد و به على(ع) فرمود: به آنان حمله كن على(ع) بر آنها حمله برد و جمع آنها را پراكنده ساخت و شيبة بن مالك را به قتل رساند، جبرئيل به رسول خدا گفت: «انّ هذه لمواساة؛اين است همدردى و فداكارى» رسول خدا فرمود: «انّه منّى و انا منه؛ او از من و من از اويم» جبرئيل گفت: «و انا منكما؛ من (نيز) از شمايم» آن گاه مردم صدايى شنيدند كه: «لاسيف الّا ذوالفقار و لا فتى الّا على»(30)
4- عمران بن حصين مى‏گويد: در روز جنگ احد، هنگامى كه مردم از اطراف پيامبر پراكنده شدند على(ع) در حالى كه شمشير در دست داشت، آمد و در برابر پيامبر ايستاد، رسول خدا سر مباركش را بلند كرد و فرمود: چرا با ديگران فرار نكردى، على(ع) گفت: يا رسول اللّه!آيا پس از اسلام، راه كفر را پيش گيرم، آنگاه به حملات مكرر على به دشمنان اشاره مى‏كند تا مى‏رسد به جريان آمدن جبرئيل: «جبرئيل گفت: يا رسول اللّه ملائكه از همراهى على(ع) با شما در عجب شدند، رسول خدا فرمود: چه چيزى او را از اين كار باز دارد “در حالى” كه او از من و من از اويم، جبرئيل گفت: من نيز از شمايم»(31)
اين بى‏نهايت درجه همراهى و هميارى است كه انسان حتى در حالى كه خود زخمى است با اين حال آن همه از پيامبر اكرم(ص) دفاع نمايد. خود مى‏فرمايد: «روز احد، شانزده ضربت بر من وارد شد كه چهار مرتبه به زمين افتادم، شخص زيباروى و خوش بويى دست مرا مى‏گرفت و بلند مى‏كرد و مى‏گفت: بر دشمنان حمله كن كه تو در اطاعت خدا و رسول او هستى و آنان از تو راضى‏اند. على(ع) مى‏گويد: رسول خدا را از اين جريان مطّلع ساختم فرمود: يا على! خدا چشم تو را روشن گرداند، آن شخص جبرئيل بوده است.»(32) همراهى در جنگ با بنى قريظه‏
در جنگ با يهود بنى قريظه على(ع) نقش مهمّى در همراهى حضرت داشت كه به صورت فهرست وار به اين هميارى اشاره مى‏شود:
1- پرچم ولايت در دست على(ع) بود و در حقيقت صاحب پرچم و پرچمدار او بود.
2- به شدّت از پيامبر اكرم پاسدارى مى‏كرد به گونه‏اى دور او را گرفته بود كه آن حضرت دشنام يهوديان بنى‏قريظه را متوجه نشود.
3- هنگامى كه بنى قريظه على(ع) را مشاهده كردند به شدّت دلهره و ترس بر آنها حاكم گشت.
4- على(ع) در كشتن يهوديان بنى قريظه نقش اصلى را ايفا كرد، از جمله حىّ بن اخطب يهودى به دست على كشته شد، و افتخار او اين بود كه به دست على(ع) كشته مى‏شود. و على(ع) با جوان مردى با او برخورد كرد بعد از قتل نه تنها او را برهنه و مثله نكرد بلكه از برداشتن اسلحه او نيز خوددارى كرد.(33) نقش و همراهى على(ع) در جنگ خندق‏
در سال پنجم هجرت كه جنگ خندق و يا احزاب پيش آمد، كفر با تمام قوا در مقابل اسلام قرار گرفت پيامبر اكرم(ص) فرمود: «…برز الايمان كلّه الى الشّرك كلّه؛تمام ايمان در برابر تمام شرك قرار گرفت.»(34)
عامل اصلى پيروزى پيامبراكرم(ص) در اين جنگ قهرمانى‏ها و فداكارى‏هايى بود كه على(ع) از خود نشان داد. اولين فردى كه على(ع) با او درگير شد، و او را از پا درآورد قهرمان معروف عرب عمروبن عبدود بود، او به ميدان آمد و صداى «هل من مبارزش» بلند شد، هيچ كس پاسخ او را جز على(ع) جوان نداد. پيامبر شمشير خود را به على داد، عمّامه مخصوص بر سر او بست و در حق او چنين دعا كرد، خداوندا على را از هر سوء حفظ بنما…، پروردگارا على را از گزند دشمن حفظ بنما. سپس اين آيه را خواند «ربّ لاتذرنى فرداً و انت خيرالوارثين؛(35)پروردگارا مرا تنها مگذار و تو بهترين وارثى»(36) اين جمله نشان مى‏دهد كه همه اميد پيغمبر به جانشينى و همراهى اميرمؤمنان على(ع) بوده است جنگ آغاز شد حضرت با ضربتى عمرو را از پا درآورد و صداى تكبير او بلند شد، بعد از او قهرمان ديگرى به نام نوفل بن عبداللّه را از پا درآورد، و همين طور جبيل بن عمرو پسر عمرو را به قتل رساند، كه اين قهرمانى‏ها باعث وحشت و اضطراب در لشكر قريش و از همه بيشتر ابوسفيان گرديد و با وزيدن طوفان و سرما ترس آنها دو چندان گرديده و زمينه فرار و شكست دشمن فراهم آمد.
پيامبر اكرم(ص) درباره ضربت على(ع) فرمود: «ضربة علىّ يوم الخندق افضل من عبادة الثقلين؛ ضربت على در روز (جنگ) خندق برتر از عبادت جن و انس بود.»(37)
در نتيجه بايد گفت: بزرگترين پيروزى پيامبر(ص) در اين جنگ با نقش مهم على(ع)در يارى پيامبر(ص) و قهرمانى‏هاى آن حضرت به دست آمد. جنگ خيبر و نقش محورى على(ع)
در سال هفتم هجرت بعد از برگشت از حديبيّه، پيامبر با 1400 نفر پياده و دويست نفر سواره در حالى كه پرچم سفيد خود را به دست على(ع) داده بود به سوى خيبر حركت كرد، بيست و چهار روز چهارده هزار نفر يهوديان خيبر در محاصره بودند و سرانجام خيبر به دست على(ع) فتح شد.
بريده اسلمى و سهل…نقل مى‏كنند: رسول خدا هنگامى كه به قلعه‏هاى خيبر فرود آمد، پرچم را به دست ابوبكر داد، او با گروهى رفت و شكست خوردند، فرداى آن روز عمر رفت او نيز شكست خورد، حضرت فرمود: فردا پرچم را به دست كسى مى‏دهم كه خدا و پيامبر را دوست دارد و خدا و پيامبر هم او را دوست دارند…سپس رسول خدا على(ع) را كه چشم درد داشت طلبيد و آب دهان به چشمان او ماليد و دعا كرد چشمان على شفا يافت، پيامبر اكرم(ص) پرچم را به دستش داد.(38) و زره خود را بر او پوشاند، عمّامه را با دست خود بر سرش نهاد و ذوالفقار را به كمر او بست.
حضرت درب قلعه خيبر را كند و سپر قرار داد در حالى كه 18 نفر توان جابه جايى آن را نداشتند و بعد آن را پلى روى خندق قرار داد كه هفتاد نفر توانست آن را به جاى خودش برگرداند.(39)
بعد از آن مرحب يهودى و برادرش حارث را كشت، و شدّت حزن و اندوه پيغمبر و مسلمانان را بعد از 24 روز با پيروزى به شادى تبديل نمود،(40) اين همه با دست با بركت و قدرتمند على(ع) انجام گرفت.
و خوب است اين يارى على(ع) را از زبان خودش بشنويم: «ما در برابر ارتش فزون‏تر يهود و دژهاى آهنين آنها قرار گرفتيم، دلاوران آنها هر روز از دژها بيرون آمده مبارز مى‏طلبيدند، و گروهى را مى‏كشتند در اين لحظه رسول خدا به من دستور داد تا برخيزم و به سوى دژ بروم. من با قهرمانان آنان روبرو شدم گروهى را كشته و گروهى را عقب راندم، و پناهنده دژ شدند و در را بستند من در دژ را كنده و تنها وارد دژ شدم، و كسى در برابر من مقاومت نكرد و من در اين راه كمكى جز خدا نداشتم.»(41)
در اين جنگ نيز اصلى‏ترين قهرمانى كه به پيغمبر يارى رسانده و زمينه پيروزى او را فراهم نموده على(ع) بوده است. بر دوش پيغمبر
على(ع) در فتح مكه نيز همراهى و همكارى و نقش تعيين كننده‏اى داشت از جمله در شكستن بت‏ها كه پا بر دوش پيامبر اكرم(ص) گذاشت جريان را از زبان خود مولا مى‏شنويم:
على(ع) مى‏فرمايد: در فتح مكّه، شبى رسول خدا مرا به همراه خود به مسجد الحرام برد. رفتيم تا به كعبه رسيديم، فرمود: بنشين من نشستم و رسول خدا(ص) از دوش من بالا رفت و فرمود: برخيز وقتى برخاستم، نبى اكرم(ص) در من احساس ضعفى نمود و فرمود: بنشين، بعد فرمود: بر دوش من بالا برو و بت‏ها را به زير انداز…
على(ع) مى‏گويد: هنگامى كه رسول خدا(ص) مرا بلند كرد، احساس كردم كه مثل اين كه اگر بخواهم به آسمان بروم، مى‏توانم، پس بر بام كعبه رفتم و بت بزرگى كه از مس و يا از شيشه بود به زير انداختم. بعد همه بت‏ها را به جز بت خزاعه كه با ميخ‏هاى آهنين بسته بودند، به پايين انداختم، بعد پيامبر(ص) فرمود: كه آن را نيز جدا كنم من آن را كنده و به زير انداختم و شكسته شد. آن گاه رسول خدا به مقام ابراهيم كه به بيت متّصل بود، رفت و دو ركعت نماز گزارد.»(42) جنگ حنين و دفاع و يارى على(ع) از پيامبر اكرم‏
بعد از نماز صبح پيامبر و ياران وارد وادى حنين شدند، كفّار هوازن از هر سمت حمله كردند و مسلمانان را پراكنده نمودند، همه فرار كردند، جز گروهى از بنى هاشم كه در رأس آنها على(ع) بود. قرآن در اين زمينه مى‏گويد: «خداوند شما را در جاهاى زيادى يارى كرد و در روز حنين در آن هنگام كه كثرت تعدادتان شما را مغرور ساخت ولى هيچ نفعى براى شما نداشت و زمين با همه وسعتش بر شما تنگ شد، سپس پشت كرده فرار نموديد، آن‏گاه خداوند آرامش خود را بر رسول خدا و بر مؤمنان فرو فرستاد. و سپاهيانى فرود آمدند كه آنها را نمى‏ديدند و كسانى را كه كفر ورزيدند عذاب كرد و سزاى كافران همين بود.»(43)
گفته شده كه مراد، نزول سكينه بر آن مؤمنين بود كه فرار نكرده و در كنار پيامبر باقى ماندند و آنان على(ع) و عباس و گروهى ديگر از بنى هاشم بودند. و ملائكه نيز براى تقويت قلوب مؤمنين نازل شدند.(44)
و اين مقاومت على(ع) و ياران او، و كمك و عنايت الهى باعث شد دشمن با هفتاد كشته و شش هزار نفر اسير و غنائم زياد شكست خورد و همين امر باعث شد گروه زيادى از كفّار مكه مسلمان شوند.(45) همراهى على در مسئله مباهله‏
پيامبر اكرم(ص) با گروهى از مسيحيان نجران درباره حضرت عيسى بحث نموده حضرت فرمود: «وضع حضرت عيسى در نزد خدا مانند آدم است كه با قدرت خدا از خاك آفريده شده…»(46) ولى نمايندگان نجران اين امر را نپذيرفتند و درخواست مباهله نمودند، در اين هنگام آيه مباهله نازل شد كه «هر كس پس از روشن شدن جريان با تو مجادله كند بگو بياييد فرزندان و زنان و نزديكان خود را گرد آوريم و لابه كنيم و بناليم و لعنت خدا را بر دروغگويان قرار دهيم»(47) بعد از آيه بنا شد همگى براى مباهله آماده شوند فرداى آن روز پيامبر اكرم(ص) در حالى كه حضرت حسين را در آغوش داشت (و يا در دست او) و دست حسن را گرفته بود و فاطمه به دنبال آن حضرت و على(ع) پشت سر وى حركت مى‏كردند، گام به ميدان مباهله نهاد. اسقف نجران با ديدن اين صحنه گفت: من چهره‏هايى را مى‏بينم كه هرگاه دست به دعا بلند كنند و از درگاه الهى بخواهند كه بزرگترين كوه‏ها را از جاى بكند، فوراً كنده مى‏شود، هرگز روا نيست با اين قيافه‏هاى نورانى و با اين افراد با فضيلت، مباهله نماييم، زيرا بعيد نيست كه همه ما نابود شويم و ممكن است دامنه عذاب گسترش پيدا كند و همه مسيحيان جهان را بگيرد و در روى زمين يك مسيحى باقى نماند.(48)
همراهى على(ع) در اين مسئله با پيامبر اكرم(ص) نشان از نزديكى بى‏نهايت على(ع) به پيامبر اكرم(ص) دارد و گواه زنده آن خود آيه است كه از على(ع) به «انفسنا» يعنى جان پيغمبر تعبير نموده است و شخص پيامبر اكرم(ص) با خواندن آيه تطهير «انما يريد اللّه ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهّركم تطهيرا»(49) و گفتن «اللّهم هؤلاء اهلى؛ خدايا اين‏ها اهل بيت من هستند» مسئله را تأكيد و تأييد بيشتر نمود. جنگ تبوك و منزلت على(ع)
تنها جنگى كه على(ع) در آن شركت نكرد و همراه پيامبر اكرم(ص) نبود، جنگ تبوك بود، و به دستور خود پيامبر(ص) در مدينه ماند تا جلو خطر منافقان و برخى از فرصت طلبان را بگيرد، ولى منافقان شايع كردند كه على(ع) به خاطر دورى راه و شدّت گرما از شركت در جنگ خود دارى نموده، على(ع) خود را به پيامبر اكرم(ص) رساند و حضرت جمله تاريخى را كه نشان دهنده نزديكى على(ع) به پيامبر اكرم(ص) و بيانگر مقام امامت اوست بيان نمود و فرمود: «اما ترضى ان تكون منّى بمنزلة هارون من موسى الّا انّه لا نبىّ بعدى؟ آيا خشنود نمى‏شوى كه تو نسبت به من مثل هارون نسبت به موسى باشى جز اين كه پس از من پيامبرى نيست (همانطورى كه هارون وصى بلافصل موسى بود، تو نيز جانشين و خليفه من باشى»(50)
در اين جنگ به ظاهر همراه پيامبر نبود ولى نهايت درجه همراهى با پيامبر(ص) را داشت چرا كه تهمت‏ها را به جان خريد و به دستور پيامبر اكرم(ص) در مدينه باقى ماند و حديث منزلت را نيز به عنوان پاداش اين فرمانبرى و همراهى دريافت نمود.
آرى به خاطر همين همراهى است كه خداوند نيز او را در جريان مباهله، در آيه تطهير، در آيه تبليغ و ولايت و همه جا در كنار پيامبر قرار داده، و پيامبر(ص) نيز او را از خود دانسته و به منزله جان خويش مى‏شمارد. دست على در دست پيامبر(ص)
در سال حجةالوداع وقتى پيامبر اكرم براى انجام فريضه حج حركت كرد، على(ع) در يمن بود و خود را به پيامبر اكرم(ص) رساند و براى عمره محرم شد. آن گاه على(ع) نزد رسول خدا رفت و خبر سفر يمن را به اطلاع او رساند رسول خدا(ص) به او فرمود: برخيز و طواف كن و همانند اصحابت از احرام خارج شو. على(ع) عرض كرد يا رسول اللّه! من هنگامى كه محرم مى‏شدم، گفتم: خدايا! محرم مى‏شوم همان گونه كه نبى و عبد و رسول تو محمد(ص) محرم شده است. پيامبر(ص) فرمود: آيا با خود قربانى آورده‏اى؟ على(ع) گفت: نياورده‏ام پس رسول خدا او را در قربانى اى كه با خود آورده بود شريك نمود، و على (ع) در احرام با رسول (ص) خدا باقى ماند تا از حج فارغ شدند آنگاه رسول خدا (ص) آن شتران را از طرف خود و على قربانى نمود.(51)
و برخى افراد كه از على(ع) در نزد پيامبر(ص) شكايت كرده بودند كه حله‏هاى بيت المال را اجازه نداده استفاده كنيم، پيامبر(ع) فرمود: «مردم! از على شكايت نكنيد سوگند به خدا خشونتش در راه خدا بالاتر از آن است كه از او شكايت شود.»(52)
پيامبر اكرم (ص) در روز نهم در عرفات فرمود: «على منّى و انا من علىٍّ و لا يؤدّى عنى الّا انا و علىٌ ؛ على از من و من از على هستم و از من چيزى را ادا نكند مگر خودم يا على»(53)
روز پنج شنبه هجدهم ذى حجّه كاروان به جحفه رسيد، حضرت بعد از خطبه مفصّل دست على(ع) را گرفته بلند نمود به گونه‏اى كه سفيدى زير بغل هر دو نمايان شد، جملاتى فرمود تا رسيد به اين جمله «فمن كنتُ مولاه فعلىٌّ مولاه؛پس هر كس من مولاى او هستم (بعد از من) على مولاى اوست» و اين جمله را نيز سه بار تكرار نمود.(54)
در غدير نه تنها همراهى على (ع) با پيامبر تثبيت شد كه ادامه خط رسالت در قالب امامت بر دوش على(ع) گذاشته شد تا همراهى و همكارى اين دو برادر ابدى و هميشگى شود. سر مبارك پيامبر(ص) به دامن على(ع)
همراهى و همكارى اين دو شخصيت برتر عالم هستى به دوران جنگ و طول 23 سال رسالت منحصر نمى‏شود بلكه على (ع) از كودكى با او و هميار او بود تا لحظه جان دادن و رحلت پيامبر اكرم (ص) و حضرت نيز تا آخرين لحظه بر امامت و فضيلت على(ع) تاكيد داشت، در روزهاى آخر هنگامى كه سران صحابه به نزد پيامبر اكرم (ص) به عيادت آمدند، فرمود: كاغذ و دواتى بياوريد تا براى شما چيزى بنويسم كه پس از آن گمراه نشويد. در اين لحظه خليفه دوّم سكوت را شكست و گفت: بيمارى بر پيامبر غلبه كرده قرآن پيش شما است، كتاب آسمانى ما را كافى است، بر اثر اين حرف اختلافاتى در گرفت كه باعث ناراحتى پيامبر اكرم(ص) شد و به قول ابن عباس، بزرگترين مصيبتى كه براى اسلام پيش آمد اين بود كه اختلاف اصحاب مانع از آن شد كه پيامبر نامه مورد نظر خود را بنويسد.(55)
البته حضرت موضوع را جبران كرد، دستى بر دوش على گذاشت و دستى بر شانه ميمونه روانه مسجد شد، در حالى كه به شدّت، درد توان فرسا را تحمل مى‏كرد، به مردم فرمود: من دو چيز گرانبها را بين شما مى‏گذارم يكى قرآن و ديگرى همان عترت من است.(56) و در رأس اهل بيت على(ع) قرار دارد. وقتى برگشت منزل در آخرين لحظات عمر خويش چشمان خود را باز كرد و گفت: برادرم را صدا بزنيد على را صدا زدند، او در كنار بستر پيامبر نشست، و لحظات احتضار پيامبر فرا رسيد و در حالى جان سپرد كه سر او در آغوش على بود.(57)
امير مؤمنان على(ع) خود در اين باره مى‏فرمايد: «و لقد قبض رسول اللّه و انّ رأسه لعلى صدرى… و لقد ولّيت غسله و الملائكة اعوانى ؛براستى رسول خدا(ص) در حالى كه سر او بر سينه من بود قبض روح شد… و غسل او را با يارى ملائكه من انجام دادم.»(58)
و همين طور مراسم تكفين حضرت نيز توسط على(ع) انجام گرفت (59) بعداز كفن كردن صورت پيامبر(ص) را باز كرد در حالى كه اشك مى‏ريخت اين جملات را گفت: پدرم و مادرم فداى تو باد اى رسول خدا براستى با مرگ تو چيزى (و وحيى)قطع شد كه با مرگ ديگران اين گونه قطع نمى‏شود، و با مرگ تو رشته پيامبرى، و فرود آمدن پيام و اخبار آسمانى گسست.
مصيبت تو ديگر مصيبت ديدگان را به شكيبايى واداشت و همه را در مصيبت تو يكسان عزادار كرد. اگر به شكيبايى امر نمى‏كردى، و از بى تابى نهى نمى‏فرمودى، آن قدر اشك مى‏ريختم تا اشك هايم تمام شود و اين درد جانكاه هميشه در من خواهد ماند، و اندوهم جاودانه شد كه همه اين‏ها در مصيبت تو ناچيز است. چه بايد كرد كه زندگى را دوباره نمى‏توان بازگرداند و مرگ را نمى‏شود مانع شد، پدر و مادرم فداى تو بود ما را در پيشگاه پروردگارت ياد كن و در خاطر خود نگه دار.(60) اولين كسى كه بر جنازه پيامبر نماز گزارد على(ع) بود و بعد از پيامبر(ص) نيز با سنت و دستورات پيامبر زندگى كرد تا خود نيز دار فانى را وداع گفت و شربت شهادت نوشيد. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. سيره ابن هشام، ج 1، ص 246، به نقل از فروغ ابديت جعفر سبحانى، قم، دارالتبليغ اسلامى، ج 1، ص 201. 2. نهج البلاغه، خطبه 192 (قاصعه) ص 398 شماره 115، ترجمه محمد دشتى. 3. حراء كوهى است در شمال مكّه به فاصله 6 كيلومترى. بر دامنه جنوبى كوه در ارتفاع 160 مترى (به فاصله نيم ساعت) غارى وجود دارد كه پيامبران گذشته و حضرت ابراهيم در آن عبادت مى‏كردند و خلوتگاه عبادت رسول خدا(ص) نيز بود كه آيات آغازين قرآن در آن جا نازل شد. 4. نهج البلاغه، همان، ص 398. 5. تاريخ بغداد، ج 14، ص 155. 6. الغدير، علامه امينى، دارالكتب الاسلاميه، ج 3، ص 221 و روايت 9. 7. همان، ص 220، روايت 4. 8. همان، ص 221، روايت 1. 9. همان، ص 221، روايت 2 – 4. 10. تاريخ طبرى، ج 2، ص 211، كامل ابن اثير ج 2، ص 37 – 38، اعلام الورى، ص 25، فروغ ابديت، ج‏1، ص 203، طبقات ابن سعد، ج 8، ص 17، قصّه كوفه، نظرى منفرد، ص 46 – 47. 11. سوره شعرا، آيه 214. 12. تاريخ طبرى، ج 2، ص 63-62؛ تاريخ كامل ابن اثير، ج 2، ص 40 – 41، مسند احمد حنبل، ج 1، ص 111؛ شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 13، ص 210 – 221؛ فروغ ابديت، ج 1، ص 212 – 214. 13. نهج البلاغه، محمد دشتى، خطبه 192، ص 400. 14. سوره انفال، آيه 30. 15. كامل ابن اثير، ج 2، ص 103؛تاريخ طبرى، ج 2، ص 372، قصه هجرت، نظرى منفرد، ص 86. 16. تاريخ روضة الصفا، ج 2، ص 176؛تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 92؛ نورالابصار، ص 77، الفصول المهمه، ص 47. 17. كامل ابن اثير، ج 2، ص 103، قصه هجرت، همان، ص 86 پاورقى. 18. سوره بقره، آيه 207. 19. بحارالانوار، ج 19، ص 56 ؛ تفسير عياشى، ج 1، ص 101. 20. ارشاد شيخ مفيد، ج 1، ص 52 ؛ قصه هجرت، ص 89، 21. سيره حلبيّه، ج 2، ص 37؛ بحارالانوار، ج 19، ص 61. 22. روضه كافى، ص 340، حديث 536؛اعلام الورى، ص 76 ؛ قصّه هجرت، ص 120. 23. ينابيع المودة، ج 1، ص 55؛ البدايه و النهايه، ابن كثير، ص 226، ج 2؛ فروغ ابديت، ج 1، ص 375 ؛ سيره حلبيّه، ج 2، ص 21. 24. مناقب ابن شهر آشوب، ج 2، ص 186. 25. الغدير، همان، ج 3، ص 223؛ المضف لابن ابى شيبه، ج 12، ص 65، ح 12133. 26. فروغ ابديت، ج 1، ص 408. 27. همان، ص 418، نهج البلاغه، محمد دشتى، ص 516 نامه 26 با اندك تفاوتى و رك تاريخ طبرى، ج 2، ص 445. 28. بحارالانوار،ج 19، ص 255. 29. كامل ابن اثير، ج 2، ص 107 به نقل از فروغ ابديت، ج 2، ص 474. 30. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج 14، ص 251؛ فروغ ابديت، ج 2، ص 475. 31. تاريخ طبرى، ج 2، ص 514؛ كامل ابن اثير، ج 2، ص 154؛ قصّه هجرت، ص 321. 32. ارشاد شيخ مفيد، ج 1، ص 85. 33. الفصول المهمّه، ص 57، قصّه هجرت، ص 320. 34. اعيان الشيعه، ج 1، ص 399، قصه هجرت، ص 328. 35. اعيان الشيعه، سيد محسن الامين، دارالتعارف، ج 1، ص 397. 36. سوره انبياء، آيه 89. 37. كنزالفوائد، ص 137، به نقل از فروغ ابديت، ج 2، ص 545. 38. بحارالانوار، ج 20، ص 216، مستدرك حاكم، ج 30، ص 32. 39. تاريخ طبرى، ج 3، ص 12؛ صحيح بخارى، ج 5، ص 171؛ قصه هجرت، ص 497 – 499. 40. اعيان الشيعه، همان، ج 1، ص 405. 41. همان، و ر ك قصّه هجرت، ص 502. 42. خصال صدوق، ج 2، ص 16؛ فروغ ابديت، ج 2، ص 659. 43. روضةالصفا، ج 2، ص 462 ؛ سير حلبيّه، ج 3، ص 99، 101 به نقل از قصه هجرت، ص 586. 44. سوره توبه، آيه 26. 45. مجمع البيان، ج 5، ص 17. 46. سيره زينى دحلان، ج 2، ص 351 و قصّه هجرت، ص 614. 47. سوره آل عمران، آيه 61. 48. همان، آيه 62. 49. ر – ك كشاف، زمخشرى، ج 1، ص 282 – 283، مفاتيح الغيب، ج 2، ص 471 – 472؛ فروغ ابديت، همان، ج 2، ص 818؛ ابن اثير، كامل، ج 2، ص 112. 50. سوره احزاب، آيه 33. 51. بحارالانوار، ج 21، ص 207، سيره ابن هشام، ج 2، ص‏520. 52. ارشاد شيخ مفيد، ج 1، ص 171، قصّه هجرت، ص 728. 53. طبرى، تاريخ، ج 3، ص 148، قصّه هجرت، ص 729. 54. المراجعات، مراجعه، ص 48. 55. الغدير، همان، ج 1، ص 10. 56. صبح بخارى، كتاب علم، ج 2، ص 14، صح مسلم، ج 2، ص 14، مسند احمد، ج 1، ص 325، طبقات كبرى، ج 2، ص 244. 57. بحار الانوار، ج 22، ص 476. 58. طبقات، ج 2، ص 263، قصه هجرت، ص 774-776. 59. نهج البلاغه، فروغ ابديت، ج‏2، ص 870. 60. نهج البلاغه، خطبه 235، ص 472، محمد دشتى.

كنگره آمريكا اخيراً در گزارشى با ارائه آمارى درباره جمعيت شيعيان در لبنان نسبت به قدرت يافتن آنها در اين كشور ابراز نگرانى كرد.
آمار منتشره از سوى كنگره درباره جمعيت طوايف مختلف بدين شرح است:
شيعيان: يك ميليون و 192 هزار نفر (34 درصد كل جمعيت). اهل سنت: 700 هزار نفر(20 درصد). مارونى‏ها: 666 هزار نفر(19 درصد). دروزى‏ها: 280 هزار نفر(8 درصد). ارتودوكس: 210 هزار نفر(6 درصد). ارمنى‏ها: 210 هزار نفر(6 درصد). كاتوليك: 75 هزار نفر(5 درصد). سايرين: 70 هزار نفر(2 درصد).
در اين گزارش به منشور ملى سال 1943 پرداخته شده كه در آن نقش اصلى به مسيحيان داده شده تا اينكه پس از 15 سال جنگ داخلى، رنه معوض به عنوان رئيس جمهورى برگزيده شد. وى پس از مدتى ترور و الياس هراوى جانشين وى شد. در حال حاضر نيز اميل‏لحود رياست جمهورى لبنان را بر عهده دارد كه در دوران وى رفيق حريرى نخست وزير لبنان بر اثر انفجارى مهيب كشته شد و اين ترور آغاز مرحله‏اى جديد در لبنان بود كه در آن سوريه به دست داشتن در اين ترور متهم شد. در ادامه گزارش به روابط لبنان و ايالات متحده آمريكا در خلال دهه‏هاى گذشته پرداخته شده است.
يكى ديگر از محورهاى گزارش، ناتوانى دولت لبنان در برابر حزب اللّه است كه باعث شده سنيوره نتواند به جز نام مقاومت نامى ديگر را براى اين جريان مورد استفاده قرار دهد. از سوى ديگر توافق ميان حزب اللّه و جريان ملى آزاد موازنه قوا را كه پس از ترور حريرى ايجاد شده بود، تعديل كرد.
در بخش حضور خارجى در لبنان، گزارش به حضور نيروهاى سوريه در لبنان در سال‏هاى گذشته و قطعنامه 1559 مى‏پردازد. بر اساس گزارش «ترى رود لارسن» فرستاده سازمان ملل به منطقه، با اين حال سازمان اطلاعات سوريه همچنان در لبنان حضور دارد اما مدركى در اين زمينه در دسترس نمى‏باشد.
گزارش در ادامه به اوضاع فلسطينى‏هاى ساكن لبنان پرداخته و مى‏گويد كه اصول گرايان فلسطينى را بايد به حساب آورد به ويژه كه فلسطينى‏هاى ساكن لبنان با القاعده در ارتباط بوده و برخى از آنها در عراق با نيروهاى آمريكايى جنگيده‏اند. از جمله گروه‏هاى القاعده مى‏توان به «جندالشام» با 100 عضو و «عصبة الانصار» با 400 عضو اشاره نمود. بر اساس گزارش، بحران با حزب‏اللّه با اوضاع فلسطين و نوع رابطه اين حزب با جنبش حماس فلسطين مرتبط است.
دولت آمريكا درصدد ارزيابى مجدد راهكارهايش در لبنان است. اين دولت از يك سو با قدرت از ارتش اسرائيل در برابر سازمان‏هاى تروريستى حمايت و بر حق اسرائيل در زمينه دفاع از خود تأكيد مى‏كند و از سوى ديگر خواهان ادامه روند دموكراسى در لبنان است.
گزارش كنگره در ادامه با هشدار نسبت به احتمال بروز جنگى داخلى يا سيطره جريان‏هاى تندروى طرفدار ايران و روسيه مى‏نويسد: اهداف آمريكا در چنين صورتى ضربات سنگينى خواهد خورد. اين در حالى است كه ايالات متحده كه خواهان نظام چند حزبى، اقتصاد آزاد و دموكراسى سياسى در لبنان است نمى‏تواند بازگشت لبنان به فضاى جنگ داخلى را تحمل نمايد. آمريكا نمى‏خواهد كه سازمان‏هاى مسلح را در مرزهاى لبنان و اسرائيل و همچنين بى‏ثباتى در اين مرزها و منطقه را ببيند اما رشد نفوذ سوريه و ايران در منطقه و حمايت از تندروى و دشمنى با غرب و همچنين شبه نظاميان مخالف اسرائيل، اهداف آمريكا در زمينه مبارزه با تروريسم و ايجاد ثبات در منطقه را در معرض خطر قرار داده و آن را با مشكلاتى مواجه مى‏سازد.

پاورقي ها:

آغازين سخن‏
بررسى سيره پيشوايان معصوم(ع) در راستاى تشكيل حكومت اسلامى و به عهده گرفتن زمام اداره امور جامعه از مواردى است كه علاوه بر هدايت و نجات انسان‏ها، نقش قابل تأمّلى را در حفظ آرمان‏هاى جامعه مسلمين ايفا مى‏كند.
از اين رو آن بزرگواران در دوران امامت خويش همواره در صدد تأسيس حكومت اسلامى بودند و آن را مسؤوليتى مهم از جانب خداى سبحان مى‏دانستند. گرچه دوران امامت حضرت على(ع) بسيار كوتاه بود، امّا خط مشى سياسى آن حضرت(ع) نشان مى‏دهد كه موضع‏گيرى‏اش معقول‏ترين و پسنديده‏ترين روش ممكن بود و هرگونه حركت و موضع‏گيرى ديگرى غير از آن ممكن بود ضربات جبران ناپذيرى بر پيكر اسلام وارد سازد.
هر چند اميرمؤمنان على(ع) در مدت حكومت خويش به علت كارشكنى‏ها و توطئه‏هاى داخلى و خارجى نتوانست به همه آرمان‏هاى اصلاحى خود دست يابد، امّا بى شك در ارائه الگوى حكومتى بر مبناى تعاليم اسلام و منطبق با معيارهاى سياسى توفيق كامل داشت كه در اين نوشتار به خطوط برجسته آن به عنوان شاخصه‏هاى آموزنده و سازنده اشاره مى‏شود، اميد است كه مورد توجه و عنايت مسؤولان واقعى و پويندگان راه امامت و ولايت قرار گيرد. عدالت خواهى و ظلم گريزى‏
اولين سياست حضرت على(ع) پس از پذيرش حكومت، برپايى عدالت و مبارزه با ظلم و تبعيض بود. از منظر آن حضرت قدرت و منصب ابزارى است براى برقرارى عدالت و احقاق حق و نابودى باطل.
مطالعه تاريخ زندگى اولين پيشواى شيعيان نشان گر آن است كه آن بزرگوار وقتى خلافت را پذيرفت، تمام سعى‏اش برقرارى عدالت و احياى ارزش‏هاى الهى و انسانى بود.
امام على(ع) علت پذيرش خلافت را بر هم خوردن عدالت در جامعه اسلامى شمرد و فرمود: «خدايا تو مى‏دانى كه من فرمانروايى و نشستن بر كرسى پادشاهى و رياست را اراده نكرده‏ام و آنچه اراده كرده‏ام تنها برپا داشتن حدود تو و تحقّق شرع تو و قراردادن امور در جاى خود و رساندن حقوق به صاحبانش و حركت در مسير سيره پيامبر(ص) است.»(1)
آن حضرت نيز در بيان بسيار زيبايى، ضرورت عدالت خواهى و ظلم‏گريزى خويش را به تصوير كشيده و فرموده است: «به خدا سوگند اگر تمام شب را بر روى خارها به سر ببرم و با غل و زنجير به اين سو و آن سو كشيده شوم، برايم بهتر است كه خداوند و پيامبرش را در حالى در قيامت ملاقات كنم كه به بعضى از بندگان ستم و چيزى از اموال عمومى را غصب كرده باشم.»(2)
برخورد انعطاف‏ناپذير و پرصلابت آن امام در برخورد با برادرش عقيل كه تقاضاى امتيازى از بيت المال مى‏كرد، نمونه بارزى از اهتمام آن حضرت بر اجراى عدالت و ظلم گريزى بود. قانون محورى‏
اصل ديگرى كه اميرالمؤمنين(ع) در سياست، مورد نظر داشت، «قانون محورى» بود، زيرا نظم در جامعه در سايه ايمان به قانون و عمل به آن پديد مى‏آيد و اگر پاسدار قانون، خود قانون شكنى كند، قانون شكنى براى همگان آسان مى‏گردد. آن حضرت قوانين الهى را بى‏پروا و بدون واهمه اجرا مى‏كرد و هرگز عواطف انسانى يا پيوند خويشاوندى، وى را تحت تأثير قرار نمى‏داد.
اميرمؤمنان على(ع) در طول زمامدارى خود، حتى يك لحظه از قانون گرايى كنار نرفت. يكسان نگرى او به قانون زبانزد همگان بود. «نجاشى» يكى از شاعران به نام عصر امام على(ع) بود و پيوسته با شعر خود، على(ع) را يارى مى‏كرد و به سرودهاى شاميان در انتقاد از آن حضرت پاسخ مى‏داد. اشعار حماسى او در پيشرفت سپاه امام مؤثر بود، ولى يك روز آلوده به گناه شد و لب به شراب زد و گناه او نزد حضرت على(ع) ثابت شد. آن بزرگوار بدون اين كه مقام و موقعيت او را در نظر بگيرد، حدّ شراب را بر او جارى ساخت.
اجراى حد بر قبيله شاعر، گران آمد و يكى از بزرگان به نام «طارق» بر على(ع) وارد شد و چنين گفت: «يا على! با اجراى حدّ بر شاعر قبيله ما، نجاشى، سينه ما را مجروح ساختى و تفرقه در ميان ما پديد آوردى. ما را به پيمودن راهى وادار كردى كه مى‏دانيم پايان آن جهنّم است (جدايى از تو و پيوستن به معاويه).
امير مؤمنان در پاسخ به او، مسئله قانون‏گرايى را يادآور شد و فرمود: اجراى حدود الهى بر غير خاشعان و خاضعان سنگين است. اى برادر بنى‏نهد! نجاشى فردى است از مسلمانان كه پرده حرمت يكى از محرّمات الهى را پاره كرده، لذا حد را براى او اجرا كرديم تا كفّاره گناهان او باشد.»(3) شايسته سالارى‏
امام على(ع) ميراث دار حكومتى بود كه در نظام‏هاى گوناگون ادارى، گزينشى، قضايى، نظامى و… روابط، جانشين ضوابط شده بود و انگيزه‏هاى دودمانى، تملّق، ثروت اندوزى و قدرت نمايى، جانشين اصل تقوا و شايسته سالارى گرديده بود.
لذا به جاى افراد لايق و شايسته اعضاى خاندان زمامدار، متملّقان و فرصت طلبان در مراكز تصميم‏گيرى نفوذ كرده بودند و تحت عنوان مقدسات اسلامى و در سايه حكومت دينى، به دنبال كسب مقام و جمع آورى ثروت‏هاى باد آورده و اشباع نمودن خواسته‏ها و تمايلات نفسانى مى‏پرداختند و در اين راه هيچ گونه حد و مرزى قايل نمى‏شدند.(4)
پيشواى بزرگ شيعيان با توجه به نابسامانى‏هاى مزبور، پس از دست‏يابى به حكومت با قاطعيّت فرمود: «و الّذى بعثه بالحقّ لتبلبلن بلبلةً و لتغربلنّ غربلةً و لتساطنّ سوط القدر حتّى يعود أسفلكم اعلاكم و اعلاكم اسفلكم و ليسبقنّ سابقون كانوا قصروا و ليقصّرنّ سبّاقون كانوا سبقوا؛(5) سوگند به خدايى كه پيامبر(ص) را به حق مبعوث كرد، سخت آزمايش مى‏شديد و چون دانه‏اى كه در غربال مى‏ريزند يا غذايى كه در ديگ گذارند، به هم خواهيد ريخت و زير و رو خواهيد شد تا آن كه پايين به بالا و بالا به پايين رود. آنان كه سابقه‏اى در اسلام داشتند و تاكنون منزوى بودند، بر سر كار مى‏آيند و آن‏هايى كه به ناحق پيشى گرفتند، عقب زده خواهند شد.»
با يك نگاه گذرا به كارگزاران آن حضرت در مقامات گوناگون سياسى، قضايى، نظامى و اقتصادى چنين برداشت مى‏شود كه هيچ چيز جز شايسته سالارى در عزل و نصب و برآمدن و برافتادن آن‏ها دخالت نداشته است. قدرتمندانى كه پيش از رهبرى آن پيشواى معصوم بر اساس تعلّقات خانوادگى، قدرت مالى و مصلحت جويى بر سر كار آمده بودند، فوراً بر كنار شدند و متعهدان كارشناس و لايق به كار گمارده شدند.
قاطعيّت بى‏مانند امام در برابر انحرافات و زياده‏خواهى‏هاى سردمدارانى چون طلحه، زبير و معاويه، نشانه اهتمام آن حضرت در مورد تعهد و ايمان كارگزاران نظام اسلامى است.
پايمردى و توجه حضرت على(ع) به شايسته سالارى به اندازه‏اى بود كه حتى وحدت مسلمانان و يكپارچگى جهان اسلام نتوانست او را در اجراى شايسته سالارى به ترديد وادارد.
او تاوان جنگ‏هاى تحميلى، جمل، صفين و نهروان را بر دوش كشيد، امّا هرگز براى بقاى دولت و گسترش سلطه خويش از اصول اسلامى و ارزش‏هاى بلند دينى از جمله شايسته سالارى مايه نگذاشت.(6) حق‏مدارى و اخلاق سياسى
يكى از مهم‏ترين اهداف مولاى متقيان ارايه تصويرى اخلاقى از سياست بود. انديشه‏هاى آن حضرت درباره سياست اخلاقى كاملاً اصيل است و به همين جهت در بررسى انديشه‏هاى ايشان در اين زمينه به هيچ انديشه سياسى كهن و نو نياز نيست.
مبناى اخلاق از ديدگاه امام على(ع) حق مدارى است. امام به طور كلى تابع دستورات الهى بود و اصول اخلاقى را در زندگى فردى و سياسى خود كاملاً رعايت مى‏كرد.
جوهر انديشه‏هاى اخلاقى امام على(ع) تفكيك مطلق حق و باطل و اطاعت كامل از حق است. حضرت در اين‏باره مى‏فرمايد: «فوالّذى لااله الّا هو انّى لعلى جادّة الحقّ…؛(7) سوگند به خدايى كه جز او خدايى نيست! من در جاده حق قدم بر مى‏دارم…»
از نظر حضرت على(ع) تشخيص حق اهميت حياتى دارد، ولى پيروى از حق مهم‏تر است. به همين دليل در انديشه آن امام همام «نسبى‏گرايى» راه ندارد و تمام مبارزاتش براى نشان دادن تفاوت حق و باطل بود. ايشان نزاع اصلى انسان‏ها را نزاع حق و باطل مى‏داند و با بينشى مذهبى و الهى بزرگ‏ترين عامل اختلاف افراد بشر را پيروى عدّه‏اى از حق و عدّه‏اى ديگر از باطل مى‏داند.(8)
وصى پيامبر(ص) معتقد است: اگر زمانى حق و باطل با هم آميزند، تنها كسانى كه مورد لطف خدا قرار دارند، نجات مى‏يابند. پس اگر باطل از امتزاج و آميختگى با حق جدا باشد، مردم حق جو منحرف نمى‏شوند و اگر حق از پوشش باطل جدا شود و آزاد گردد، زبان بدخواهان از آن قطع مى‏گردد، ولى قسمتى از حق و قسمتى از باطل گرفته و مخلوط مى‏شوند. اينجاست كه شيطان بر اولياى خود مسلّط مى‏شود و آنان را فريب مى‏دهد، ولى آنانى كه مورد لطف الهى هستند نجات مى‏يابند.»(9)
امام على(ع) در عرصه سياست و حكومت نيز اثبات حق و عمل به آن را وظيفه اصلى حاكم مى‏داند. از اين منظر تفكيك اخلاق از سياست غير ممكن مى‏شود و اخلاق جزئى از سياست مى‏گردد و سياستى كه از مدار اخلاق خارج بشود، در واقع از مدار حق خارج شده است. انسان محورى‏
مردم دارى يكى از اصول سياسى حضرت على(ع) در حكومتش بود. امام در نامه‏اى به مالك اشتر چنين مى‏نويسد: «…ولاتكوننّ عليهم ضارياً تغتنم اكلهم فانّهم صنفان: امّا اخٌ لك فى الدّين او نظيرٌ لك فى الخلق…؛(10) همچون درنده ضرر زننده نسبت به رعيّت نباش كه خوردن اموال آنان را غنيمت بشمارى، زيرا مردم دو دسته هستند: دسته‏اى برادر دينى تو و دسته‏اى ديگر در آفرينش با تو همانند هستند.»
آن حضرت براى جان و مال تمام انسان‏ها تحت شرايطى احترام قايل بود و هرگز انسانى را به جرم مسلمان نبودن فاقد احترام و بى‏بهره از حقوق اجتماعى نمى‏شمرد نقل مى‏شود كه يك پيرمرد مسيحى در تمام عمر خود، كار و تلاش نموده بود، امّا در آخر عمر از طريق گدايى زندگى مى‏كرد، روزى اميرمؤمنان على(ع) در عبور از گذرگاهى با اين وضع رقّت بار روبه رو شد و از احوال اين پيرمرد جست وجو نمود. سرانجام معلوم شد كه اين مرد فاقد هر نوع امكانات زندگى است و جز گدايى راه ديگرى براى زندگى ندارد.
كسانى كه پيرمرد را مى‏شناختند آمدند و شهادت دادند كه اين پيرمرد مسيحى است و تا جوان بود و چشم داشت كار مى‏كرد. او اكنون كه هم جوانى را از دست داده و هم چشم را، نمى‏تواند كار بكند و ذخيره‏اى هم ندارد و از روى ناچارى گدايى مى‏كند.
حضرت فرمود: عجب! تا وقتى كه توانايى داشت، از او كار كشيديد و اكنون او را به حال خود گذاشته‏ايد؟ سوابق اين مرد حكايت مى‏كند در مدّتى كه توانايى داشته كار كرده، بنابراين وظيفه حكومت و اجتماع است كه تا زنده است، او را تكفّل كند. برويد و از بيت المال به او مستمرى بدهيد.(11)
امام على(ع) در نامه‏اى به «قثم بن عباس» كارگزار آن حضرت در مكه چنين نوشت: «… و بامداد و شامگاه با مردم بنشين و آن را كه فتوا خواهد، فتوا ده و آن را كه نيازمند دانش است، بياموز و با دانا به گفت و گو بپرداز. مردم پيام تو را جز از زبان خودت از كسى نشنوندو براى ملاقات خويش واسطه‏اى قرار مده و هيچ نيازمندى را از ديدار خود محروم نساز، زيرا اگر در اولين برخورد از ديدارت محروم شدند، هر چند در پايان حاجت خويش بستانند ولى تو را نستايند».(12) انتقاد پذيرى‏
اولين امام شيعيان در مسائل اجتماعى به پيروان خود ميدان اظهار نظر مى‏داد و با اين كه در مقام رفيع عصمت جاى دارد و از خطا و طغيان مصون است، خود را در معرض انتقاد قرار مى‏داد و آماده پذيرش انتقاد اصحاب خود بود، زيرا اگر عظمت و موقعيّت والى مانع از انتقاد گردد، مسلّماً چرخ اصلاحات به كندى پيش مى‏رود و عقده‏هاى روحى براى افراد پديد مى‏آيد. از اين رو آن حضرت در يكى از سخنان خود يادآور مى‏شود كه نبايد زمام‏دار مسلمانان را فوق انتقاد انگاشت، بلكه بايد در مواردى او را به خطايش آگاه ساخت. باز مى‏فرمايد: «از گفتن حق يا رأى زدن در عدالت باز نايستيد كه من نه برتر از آنم كه خطا نكنم و نه در كار خويش از خطا ايمن هستم، مگر اين كه خدا مرا در كار نفس كفايت كند كه او از من بر آن تواناتر است.»(13)
بدون شك ائمه اطهار(ع) به حكم آيه «تطهير» از هر لغزشى مصون و معصوم هستند ولى در عين حال امام على(ع) به خطاپذيرى خود اشاره مى‏كند. اكنون بايد ديد چگونه مى‏توان اين دو را با هم جمع كرد؟!
خطاپذيرى امام مربوط به وجود امكانى است و هر ممكن بالذاتى خطاپذير است ولى مانع از آن نيست كه در پرتو عنايات الهى از هر لغزشى مصون باشند. از اين گذشته هدف امام از اين سخن فتح مجال براى مسلمانان در طول زمان است تا افكار و انديشه‏هاى خود را درباره سياست‏هاى زمامداران بازگو كنند كه اين آثار سازنده فراوانى به همراه دارد.(14) تملّق ستيزى‏
حضرت در خطبه‏اى كه در صفين ايراد نمود به شدّت ستايش گرى و چاپلوسى را نكوهش كرد و بر حاكمان واجب نمود كه به مقابله با اين آفت اجتماعى برخيزند و فرمود: «در نظر مردمان شايسته، زشت‏ترين حالات زمامداران آن است كه بر آنان گمان رود كه دوستدار فخر و مباهات هستند و كارهايشان به حساب خود بزرگ بينى گذارده شود. بيزارم از آن كه بر من گمان آن بريد كه دوست دارم مرا بستاييد و من مدح و ثناى شما را بشنوم…»(15)
هنگامى كه دهقانان شهر «انبار» آن حضرت را بر سر راه صفين ملاقات كردند، به احترام وى پياده شدند و پيشاپيش او دويدند. حضرت فرمود: اين چه كارى بود كه كرديد؟ گفتند: عادتى است كه با آن حاكمان خود را بزرگ مى‏شماريم.
فرمود: به خدا سوگند كه حاكمان شما از اين كار سودى نبرند و شما در دنيايتان خود را به رنج و مشقت مى‏اندازيد و در آخرت بدبخت خواهيد شد و چه زيان‏بار است رنجى كه در پى آن كيفرى باشد و چه سودمند است آسايشى كه از آتش در امان است.(16) عفو و گذشت در منازعات سياسى‏
در درگيرى‏ها، منازعات سياسى و جنگ‏ها افرادى كه اصول انسانى را نسبت به رقيب و دشمن خود رعايت نمايند، كم‏تر ديده مى‏شوند. برخى با غلبه بر طرف مقابل خود از هر ابزار و وسيله نامقدسى براى رسيدن به اهداف خود بهره مى‏جويند، امّا حضرت على(ع) هيچ‏گاه از حريم عدل و انصاف و ملايمت و ملاطفت خارج نگرديد و اصول انسانى را رعايت مى‏نمود.
در پايان جنگ جمل كه نتيجه آن شكست سپاه ناكثين بود، آن حضرت اوضاع را به دقت بررسى كرد و عفو عمومى اعلام نمود. او به يارانش توصيه كرد كه فراريان را تعقيب نكنند، هيچ مجروحى را نكشند و هر كس سلاحش را بر زمين گذاشت، در امان خواهد بود.(17)
وصى رسول خدا(ص) پس از پيروزى بر اصحاب جمل با بازماندگان سپاه دشمن با عطوفت و ملايمت رفتار كرد.
شيوه رفتار امام با عايشه كه از سردمداران جنگ جمل بود و نسبت به آن حضرت بغض و كينه شديدى داشت، بسيار آموزنده و زيباست. او را به همراه چهل زن كه لباس نظامى مردانه پوشيده بودند، با احترام به مدينه فرستاد. عايشه مى‏پنداشت كه همراهان اعزامى او از سوى حضرت على(ع) مرد هستند و به همين علت مى‏گفت: على(ع) حرمت رسول خدا(ص) را در مورد من رعايت نكرده است، امّا پس از اين كه فهميد آن‏ها زن هستند، براى امام دعا كرد كه حرمت پيامبر(ص) را در مورد او حفظ كرده است.(18)
در جنگ صفين با اين كه سپاه معاويه زودتر آب را تصرف كرده و سپاه على(ع) را از آن محروم كرده بود، پس از اين كه ياران امام آن را از تصرف دشمن بيرون آوردند، امام با دشمن مقابله به مثل نكرد و استفاده از آب را آزاد گذاشت.(19)
برخى از ياران معاويه چنين مى‏پنداشتند كه با افتادن آب دست سپاه عراق، آن‏ها هم همچون سپاه شام رفتار خواهند كرد، امّا عمرو عاص خطاب به معاويه گفت: على(ع) مانند تو و يارانت رفتار نخواهد كرد.(20) امنيّت همگانى‏
حضرت على(ع) برقرارى امنيت را يكى از اهداف تأسيس حكومت خود مى‏داند و مى‏فرمايد: «اللّهمّ انّك تعلم انّه لم يكن الّذى كان منّا منافسةً فى سلطانٍ و لا التماس شى‏ء من فضول الحطام ولكن لنرد المعالم من دينك و نظهر الاصلاح فى بلادك فيأمن المظلومون من عبادك و تقام المعطّلة من حدودك؛(21) خدايا تو مى‏دانى كه جنگ و درگيرى ما براى به دست آوردن قدرت و حكومت و دنيا و ثروت نبود، بلكه مى‏خواستيم نشانه‏هاى حق و دين تو را به جايگاه خويش بازگردانيم و در سرزمين‏هاى تو اصلاح را ظاهر كنيم تا بندگان ستم ديده‏ات در امن و امان زندگى كنند و قوانين و مقررات فراموش شده تو بار ديگر اجرا گردد.»
هدف آن حضرت از تأسيس حكومت، ايجاد امنيت فكرى، مالى و روانى از همه جهت بوده است و نيز مى‏فرمايد: «سربازان به فرمان خداوند، قلعه‏هاى محكم مردم، زينت فرمانروايان و باعث عزت دين هستند و راه‏هاى امنيت به اين وسيله تأمين مى‏شود.»(22)
امام متقين در زمانى كه حكومت را در اختيار داشت با تمام وجود براى برقرارى امنيت همگانى تلاش مى‏كرد و در مواردى براى برهم نخوردن امنيت جامعه از حقوق مسلّم خويش صرف نظر مى‏نمود. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد معتزلى، ج 2، 299. 2. نهج البلاغه، محمد دشتى، خطبه 224، ص 458. 3. مناقب ابن شهرآشوب، ج 2، ص 147. 4. تاريخ تحليلى اسلام، سيد جعفر شهيدى، ص 118. 5. نهج البلاغه، خطبه 16، ص 59. 6. مجله معرفت، شماره 37، آذر و دى 1379، ص 27. 7. نهج البلاغه خطبه 197، ص 412. 8. فصلنامه فرهنگ كوثر، شماره 54، تابستان 1382، ص 66. 9. نهج البلاغه، خطبه 50، ص 102. 10. همان، نامه 53، ص 566. 11. وسايل الشيعه، حرّ عاملى، ج 2، ص 425. 12. نهج البلاغه، نامه 67، ص 608. 13. همان، خطبه 216، ص 444. 14. مجله معرفت، شماره 77، ارديبهشت 1383، ص 19. 15. نهج البلاغه، خطبه 216، ص 444. 16. همان، حكمت 37، ص 632 – 631. 17. تاريخ يعقوبى، احمد بن واضح يعقوبى، ج 2، ص 183. 18. الامامة و السياسة، ابن قتيبه دينورى، ج 1، ص 78. 19. نهج البلاغه، ص 188. 20. شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، ج 3، ص 319. 21. نهج البلاغه، خطبه 131، ص 248. 22. همان، نامه 53، ص 572.

##تهيه و تدوين: حجةالاسلام و المسلمين محمد رضا مصطفى پور##
غدير يكى از روزهاى بسيار مهم در تاريخ زندگى پيامبر اسلام(ص)، بلكه مهمترين حادثه در تاريخ اسلام است. زيرا روزى است كه پيامبر اسلام(ص) اميرالمؤمنين على را رسماً براى جانشينى خود تعيين كرد. روزى كه كفّار در ميان امواج يأس فرو رفتند، زيرا آن‏ها انتظار داشتند كه آئين اسلام قائم به شخص باشد و با از ميان رفتن پيامبر اوضاع به حال سابق برگردد و اسلام به تدريج برچيده شود، چنان كه در جنگ احد وقتى كه پيامبر(ص) مجروح شد و عدّه‏اى شايع كردند كه آن حضرت كشته شد. شيوع اين خبر باعث ايجاد اميد و اثر مثبت در كفار و مشركان و تزلزل در ميان مسلمانان گرديد به گونه‏اى كه عدّه‏اى به سرعت از ميدان جنگ خارج شدند، آيه‏اى نازل شد كه آن آيه حكايت از اين حقيقت دارد كه دين اسلام قائم به شخص نيست بلكه آئينى است كه تا ابد جاودان خواهد ماند. از اين رو فرمود: «و ما محمّد الّا رسول قد خلت من قبله الرسل افان مات او قتل انقلبتم على اعقابكم و من ينقلب على عقبيه فلن يضرّاللّه شيئاً و سيجزى اللّه الشاكرين؛(1) محمّد(ص) تنها فرستاده خداست. پيش از او هم فرستادگانى بودند كه از دنيا رفتند اگر او بميرد يا كشته شود بايد شما سير قهقرايى كنيد و به آئين بت پرستى برگرديد به آن‏ها كه به عقب برگردند و به دوران كفر و بت‏پرستى باز گردند تنها به خود زيان مى‏رسانند نه به خدا زيرا با اين عمل تنها سعادت خود را از بين برده و گرفتار شقاوت مى‏شوند و خدا كوشش شاكران را پاداش مى‏دهد.»
در واقع خدا با نزول اين آيه به همه جهانيان از جمله به مسلمانان توجه مى‏دهد كه اسلام قائم به فرد و شخص نيست از اين رو همگان بايد بدانند اسلام ماندنى است، در مكّه نيز وقتى عبداللّه پسر پيامبر از دنيا رفت. مشركان به دليل اين كه فرزند پسر را تداوم بخش برنامه‏هاى پدر مى‏ديدند. تصور مى‏كردند با رحلت پيامبر اكرم(ص) برنامه‏هاى او به خاطر نداشتن فرزند ذكور تعطيل خواهد شد، خداوند سوره كوثر را بر آن حضرت نازل كرد تا اين سوره پاسخى باشد به مشركان و كفار و اين كه دشمن پيامبر ابتر است و برنامه اسلام و قرآن هرگز قطع نخواهد شد بلكه به بقاء خودش ادامه خواهد داد.
يكى از مراحلى كه قرآن يأس كفار را اعلام مى‏كند روز غدير است. زيرا هنگامى كه مشركان مشاهده كردند مردى كه از نظر علم و تقوا و قدرت و عدالت بعد از پيامبر در ميان مسلمانان بى‏نظير بود به عنوان جانشينى آن حضرت انتخاب شد و از مردم براى او بيعت گرفت، يأس ونااميدى نسبت به آينده اسلام آن‏ها را فرا گرفت و دريافتند كه اين دين و آئين ريشه‏دار و پايدار است. از اين رو قرآن فرمود: «اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلاتخشوهم و اخشون… .(2)»
امروز كفار از دين شما نااميد شدند، اول بايد ديد طمع كافر چه بود و حد و مرز آن چه اندازه بوده است تا معلوم شود كه امروز چه حادثه‏اى اتفاق افتاد كه توانست مخالفان اسلام را با تمام گستردگى آن و دشمنى آنان با كمال شدتش مأيوس و نا اميد كند وقتى اسلام ظهور كرد، كافران اعم از مشركان و يهوديان و مسيحيان به مبارزه با آن برخاستند زيرا آيين و دين خود را بر حق مى‏دانستند و روى تعصب و رسوبات جاهلى شرك را صحيح مى‏دانستند و سرانشان براى منافع ماديشان در حفظ آن مى‏كوشيدند و به يكديگر مى‏گفتند برويد بت‏ها را حفظ كنيد، براى آن‏ها در مقابل مشكلات صبر كنيد كه بت‏پرستى و حفظ بت‏ها امرى است كه روى آن تصميم گرفته شده است همان طورى كه خداوند درباره امور مهم مى‏فرمايد: انّ ذلك من عزم الامور؛(3) يعنى كارى است كه بايد درباره آن تصميم گرفت.
يهوديان و مسيحيان هم دين خود را الهى و برحق مى‏دانستند و مى‏گفتند: «لن يدخل الجنة الامن كان هوداً او نصاراً».(4)
از اين رو گاهى رسول خدا را ديوانه و گاهى ساحر و گاهى كاهن و گاهى شاعر مى‏خواندند در واقع آن‏ها بر دو كار تصميم گرفته بودند.
1- آيين خود را حفظ كنند از اين رو مى‏گفتند برويد و دين خود را حفظ كنيد.
2- از طرفى تلاش مى‏كردند تا اسلام را به هر وضعى است نابود كنند: «يريدون ان يطفئوا نور اللّه بافواههم؛(5) تلاششان اين بود كه نور خدا را خاموش كنند و براى خاموش كردن نور الهى هم مشركين نقش داشتند و هم كافران اما خداوند نورش را تمام مى‏كند، آن‏ها مى‏خواستند دين شما را از شما بگيرند، شايان ذكر است، در واقع دشمنى و مخالفت مشركان و كافران مخالفت اقليمى و براى آب و خاك نيست بلكه براى خاموش كردن چراغ دين است و آن‏ها از هر فرصتى براى اين منظور استفاده مى‏كنند بنابراين با اين كه كافران و مشركان مى‏خواستند با به سازش كشاندن پيامبر و برافروختن شعله جنگ و خاموش كردن نور الهى، دين را از بين ببرند اما در روز عيد غدير حادثه مهمى رخ داد كه كافران مأيوس شدند و آن نصب على(ع) به عنوان ولى و جانشين پيامبر(ص) بود زيرا آن‏ها على(ع) را شناخته بودند كه او كيست و چه مى‏كند و چه مى‏گويد، از اين رو با روى كار آمدن على(ع) آن طمع خام به يأس مبدّل شد.
منشأ يأس كفّار آن است كه با نصب على(ع) دين داراى ولى و قيّم شد. دين از اين كه به شخص قائم باشد خارج و به معصوم متكى شد، در عصر پيامبر حفظ دين بر عهده پيامبر(ص) است و بعد از ارتحال آن حضرت بر عهده اهل بيت (ع) خواهد بود.
بعد از بيان اين مطلب به مسلمانان فرمود: از كفار نترسيد و از من بترسيد يعنى خطرى از ناحيه كفّار شما را تهديد نمى‏كند و اگر خطرى است از ناحيه خودتان هست. زيرا خداى سبحان وضع هيچ قومى را دگرگون نمى‏كند چز آن كه خودشان در خويشتن خويش دگرگونى ايجاد كنند «انّ اللّه لا يغيّر ما بقوم حتى يغيّروا ما بانفسهم(6)».
و ملتى اگر اين تحول در آن‏ها ايجاد شده و خدا ترس شدند همگان از آن‏ها مى‏ترسند و آن هم عالم شدن است «انّما يخشى اللّه من عباده العلماء »(7).
فقط عالمان از ميان بندگان الهى خدا ترسند. و انسان خداترس مطيع خدا و مطيع خدا از روحيه بسيار بالايى برخوردار خواهد بود و انسان هايى كه داراى روحيه مقاوم باشند در مقابل دشمن پيروزند به ويژه اگر رهبرى عادل و دين‏شناسى هدايت مردم را برعهده بگيرد. در تفسير على ابن ابراهيم آمده است كه يأس كفار براى آن است كه ولايت اميرالمؤمنين على ابن ابيطالب نازل شده است.(8) اجراى عدالت توسط رهبر سبب يأس دشمن
حضرت على (ع) در نهج البلاغه فرمود: اگر والى رهبر سياسى نصب شد كه رابطه او با مردم بر اساس قسط و عدل باشد. هم مردم حقشان را اداء كنند و هم والى قسط و عدل را رعايت كند چنين نظامى ماندنى است و دشمنانى كه طمع در نابودى و براندازى آن نظام را داشته باشند نااميد و مأيوس خواهند شد.
واعظم ما افترض سبحانه من تلك الحقوق حق الوالى على الرّعيه و حقّ الرعية على الوالى فريضة فرضها الله سبحانه على كلٍّ فجعلها نظاماً لالفتهم و عزّاً لدينهم فليست تصلح الرعية الّا بصلاح الولاة و لا تصلح الولاة الّا باستقامة الرعية فاذا ادّت الرعية الى الوالى حقّه و ادى الوالى اليها حقّها عزّ الحق بينهم و قامت مناهج الدين و اعتدلت معالم العدل و جرت على اذلالها السنن، فصلح بذلك الزمان و طمع فى بقاء الدولة و يئست مطامع الاعداء؛(9).
در بيان حقوق الهى بزرگترين حق، حق رهبر بر مردم و حق مردم بر رهبر است، حق واجبى كه خداى سبحان بر دو گروه لازم شمرده و آن را عامل پايدارى پيوند ملت و رهبر و عزت دين قرار داد.
پس رعيت اصلاح نمى‏شود جز آن كه زمامداران اصلاح گردند و زمامداران اصلاح نمى‏شوند جز آن كه رعيت و مردم درست كار باشند.
آنگاه كه مردم حق رهبرى را ادا كنند و زمامدار حق مردم را بپردازد، حق در آن جامعه عزّت مى‏يابد و راه‏هاى دين پديدار و نشانه‏هاى عدالت بر قرار و سنت پيامبر(ص) پايدار گردد پس روزگار اصلاح شود و مردم در تداوم حكومت اميدوار و دشمن در آرزويش مأيوس مى‏شود.» اليوم اكملت لكم دينكم
در روز غدير بانصب على ابن ابيطالب (ع) دين كامل شد زيرا رهبرى پيدا كرد كه هم دين شناس است و هم عادل و معصوم است و هم دين را در همه ابعاد زندگى فردى و اجتماعى اجرا مى‏كند. امام باقر(ع) فرمودند: بنى الاسلام على خمسة اشياء على الصلاة و الزكاة و الحج و الصوم و الولاية. قال زراره و اىّ شى‏ء من ذلك افضل فقال: الولاية افضل، لانّها مفتاحهن و الوالى هو الدليل عليهنّ؛(10)
دين داراى پنج پايه است: 1- نماز 2- زكات 3- حج 4- روزه 5 – ولايت از آن حضرت سئوال شد كدام يك از اين پنج پايه ارزش مندتر است فرمود: ولايت با فضيلت‏ترين و با ارزش‏ترين آن هاست و براى اين كه كسى خيال نكند كه ولايتى كه افضل بناهاى اسلام است به معناى محبت و اعتقاد به حقانيت اهل بيت و يا ولايت تكوينى است فرمود: ولايت كليد و مفتاح همه آن‏ها و والى دليل بر آن‏ها ست. يعنى ولايت به معناى حكومت و زعامت سياسى است و آن كه زعامت سياسى جامعه را برعهده دارد والى مسلمين است. او چون دين شناس و دين باور و متين و مفسّر دين و مجرى حدود آن و مدافع حريم است. كليد دين است. و اگر دين داراى ولى و قيمى با اوصاف گذشته باشد مقوّم دين و موجب كمال دين است، ناگفته نماند كه دين اسلام در زمان پيامبر(ص) نيز كامل بود زيرا در آن زمان قيّم و شارح و مبيّن دين و عامل و مجرى حدود و مدافع آن شخص آن حضرت بوده است و بعد از ارتحال آن حضرت اين شئون برعهده خليفه آن حضرت است و اين خليفه بايد با مستخلف عنه سنخيّت و هماهنگى داشته باشد و لذا جانشين رسول خدا از مقام عصمت برخوردار بود تا بتواند با برخوردارى از اين ويژگى به تفسير معصومانه وحى و اجراى آن بپردازد. مراد از كمال دين
واژه كمال در لغت مقابل نقص به كار مى‏رود و هنگامى چيزى بدان متصف شود كه هدف مورد نظر را بر آورده نمايد بنابراين تعيين (دقيق حد و مرز معناى آن وابسته به هدفى است كه از متعلق آن مد نظر است.
هنگامى كه اين واژه براى دين به كار مى‏رود اول بايد هدف آورنده آن را شناخت قدر جامع و مشترك همه اديان الهى كه همان دين پذيرفته شده در نزد خداى سبحان است، اسلام است، ان الدين عندالله الاسلام؛(11).
و اگر كسى غير از آن دينى را انتخاب كند پذيرفته نخواهد شد و من يتبغ غير الاسلام ديناً فلن يقبل منه ؛(12).
و معناى دين در واقع تسليم و انقياد و فرمان بردارى در برابر خداى سبحان و فرمان‏هاى اوست و به عبارت ديگر دين در لغت به معناى خضوع و انقياد در برابر برنامه و مقررات معيّن مى‏آيد و در قرآن به معناى مجموعه معارف و احكام و مقرراتى اطلاق شده كه از جانب خداى سبحان نازل گشته تا برنامه زندگى بندگان باشد و مردم نيز بايد در برابر آن مقررات و معارف تسليم و منقاد باشند و دين در قرآن به كمال وصف شده است و حضرت اميرالمؤمنين(ع) نيز آن را به كمال وصف كرده است. از جمله در خطبه 86 فرمود :و انزل عليكم الكتاب تبيانا لكل شى‏ء و عمّر فيكم نبيّه ازماناً حتى اكمل له و لكم فيما انزل من كتابه دينه الذى رضى لنفسه و انهى اليكم على لسانه؛(13).
خداى سبحان كتاب و قرآن را بر شما نازل كرد كه بيان گر همه چيز است و تمام امورى كه به هدايت و سعادت و نجات انسان‏ها مربوط است در آن بيان شده است و پيامبر را آن مقدار در ميان شما عمر داده كه براى شما و او دينى را كه مورد رضاى اوست و در كتاب آسمانى اش نازل كرده كامل نمايد و برزبان پيامبرش اعمالى را كه بر شما لازم بود رسانده است.
بر اساس اين فراز از خطبه نهج البلاغه خداى سبحان به پيامبرش فرصت داده كه همه گفتنى‏ها را بگويد و دين و آيين خدا را كامل گرداند و آن چه كه هدف اصلى از بعثت آن حضرت است يعنى مسئله انسان سازى و سعادت بشر در تمام زمينه هاست در بردارد. از جمله مسئله رهبرى دين بعد از خودش را نيز معرفى كرده است. در خطبه 183 نيز فرمود: القرآن آمرزاجر و صامت ناطق حجة الله على خلقه اخذ عليه ميثاقهم و ارتهن عليهم انفسهم اتمّ نوره و اكمل به دينه .
قرآن امر كننده و باز دارنده است، خاموش گويا و حجت خدا بر خلق است، خداوند پيمان عمل به آن را از بندگانش گرفته و آنان را در گروه دستورات قرآن قرار داده است، نور خدا را در ميان بندگان به وسيله آن كامل ساخت و دين و آيينش را با آن به حد كمال رساند.
در خطبه 18 نيز در جواب كسانى كه آراى متفاوت ارائه مى‏نمايند فرمود: ام انزل الله ديناً تاما فقصّرالرسول عن تبليغه و ادائه و الله سبحانه يقول: ما فرطنا فى الكتاب من شى‏ء و فيه تبيان لكلّ شى‏ء.
آيا خدا دين كاملى نازل كرده است ولى پيامبر در تبليغ و اداء آن كوتاهى نموده است حال آ نكه خداى متعال مى‏فرمايد: ما چيزى در قرآن فروگذار نكرديم و در قرآن بيان همه چيز آمده است.
بديهى است هيچ مسلمانى اين احتمال را درباره پيامبر نمى‏دهد كه او در تبليغ و اداء رسالت خود كوتاهى كرده باشد چرا كه در تبليغ و اداى وحى معصوم است بنابراين در تبليغ رسالت و وحى الهى كوتاهى نكرده است.
با توجه به اين كه دين خدا كامل است و در روز غدير به كامل بودن خبر داده است لازم است بدانيم كه كمال دين تنها به بيان احكام الهى نيست بلكه اين دين به مبيّن و شارح معصوم و مجرى معصوم دارد كه هم دين را به طور صحيح بيان كند و هم از تحريف و ايجاد بدعت در دين جلوگيرى نمايد و هم آن را به طور صحيح و كامل اجراء نمايد و اين، تحقق پيدا نمى‏كند جز اين كه پيامبر مسئول اين وظيفه مهم را مشخص نمايد و از ين رو در روايات كمال دين را به ولايت اميرالمؤمنين (ع) مى‏داند و اين امر در روز عيد غدير خم تحقق پيدا كرده است. پيامبر اكرم(ص) فرمود: «يوم غدير خم افضل اعياد امتى و هو اليوم الذى امرنى الله تعالى ذكره فيه بنصب اخى على ابن ابيطالب (ع) علماً لامتى يهتدون به من بعدى و هو اليوم الذى اكمل الله فيه الدين و اتمّ على امتّى النعمة و رضى بهم الاسلام ديناً؛(14) روز غدير خم از با فضيلت‏ترين عيدهاى امت من است و آن روزى است كه خداى سبحان به من امر كرد تا برادرم على را به عنوان نشانه امتم منصوب كنم تا آنها بعد از من به وسيله وى هدايت شوند و اين روز همان است كه دين در آن كامل شده ونعمت بر امتم تمام گرديد. و اسلام به عنوان دين براى آنها پسنديده شده است» و در حديث ديگرى امام رضا(ع) فرمود: «و امرالامامة من تمام الدين؛(15) تمام و كمال دين به امر امامت است.» سرّ آن همان است كه گفته شد، امام هم اين را تبيين مى‏كند و هم از تحريف آن جلوگيرى مى‏نمايد و هم نمى‏گذارد در دين بدعت ايجاد شود و هم دين را درست اجرا مى‏كند. و اتممت عليكم نعمتى
خدا در روز عيد غدير نعمت خود را بر امت مسلمان به اتمام رساند و آئين اسلام به تكامل نهايى خود رسيد. زيرا بدون تعيين جانشينى براى پيامبر و بدون روشن شدن وضع آينده مسلمانان اين آئين به تكامل نهايى نمى‏رسد.
براساس اين آيه دين نعمتى است كه روابط انسان را با خلق و خالق و نظام هستى تنظيم مى‏كند و زمينه عبادت و عبوديت را براى او فراهم مى‏سازد و با انتخاب جانشين براى پيامبر اين نعمت ويژه و مطلق الهى به مرحله پايانى خود مى‏رسد و با نصب على(ع) به عنوان جانشين، اسلام نيز به كمال لازم خود رسيده است. و رضيت لكم الاسلام دينا
اسلام را به عنوان دين نهايى براى شما پذيرفتم يعنى روز غدير روزى بود كه اسلام با تكميل برنامه هايش به عنوان آيين نهايى از طرف خداوند پذيرفته شده است و با توجه به اين كه در اين روز على(ع) به عنوان جانشين پيامبر منصوب شد روشن مى‏شود كه نعمت الهى بدون جهت يافتن با رهبرى الهى تمام و مرضىّ خدا نيست.
خداى سبحان در سوره نور كه پيش از سوره مائده بر پيامبر نازل شده است فرمود: «وعدالله الذين آمنوا منكم و عملوا الصالحات ليستخلفنّهم فى الارض كمااستخلف الذين من قبلهم و ليمكنّن لهم دينهم الذى ارتضى لهم وليبدّلنّهم من بعد خوفهم امناً؛(16).
خدا به آنهايى كه ايمان آورده‏اند و عمل صالح انجام داده‏اند وعده داده است كه آنها را خليفه خدا در روى زمين قرار دهد، همان طور كه پيشينيان آنان را چنين كرد و نيز وعده داد آئينى را كه براى آن پسنديده است مستقر و مستحكم گرداند و بعد از ترس به آن‏ها آرامش بخشد.»
بر اساس اين آيه خداى متعال به مؤمنان و كسانى كه عمل صالح انجام دهند وعده داده است كه آئينى را كه پسنديده است در روى زمين مستقر مى‏سازد و زمانى اسلام در زمين مستقر و ريشه‏دار شد كه با ولايت توأم شده است.
اگر در اين آيه به مؤمنان وعده داده است كه سه ويژگى به افراد با ايمان اعطاء مى‏كند و آن خلافت در روى زمين و امنيت و آرامش براى پرستش پروردگار و استقرار دينى كه مورد رضاى خدا مى‏باشد با وعده‏ها در روز عيد غدير با نصب على (ع) و با نزول آيه اكمال دين جامه عمل پوشيده است زيرا در اين روز نمونه كامل فرد با ايمان و عمل صالح يعنى على ابن ابيطالب (ع) به جانشينى پيامبر مبعوث شده است. نتيجه‏گيرى
با توجه به مجموع مطالبى كه در رابطه با آيه اكمال دين مطرح شده روشن مى‏شود كه امامت و ولايت از اركانى است كه با تحقق آن، هم كفار مأيوس مى‏شوند و هم دين كامل مى‏گردد و هم نعمت خدا به پايان مى‏رسد و هم دين اسلام به عنوان دين پسنديده مرضىّ خدا قرار مى‏گيرد. بنابراين پذيرش امامت و ولايت به عنوان امرى اعتقادى از اهميت فوق العاده‏اى برخوردار است كه همگان بايد آن را بپذيرند و به آن ايمان پيدا كنند. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. سوره آل عمران، آيه 144. 2. سوره مائده، آيه 3. 3. سوره لقمان، آيه 17. 4. سوره بقره، آيه 111. 5. سوره توبه، آيه 32. 6. سوره رعد، آيه 11. 7. سوره فاطر، آيه 28. 8. تفسير نورالثقلين، ج 1، ص 587. 9. نهج البلاغه، خطبه 216. 10. اصول كافى، ج 2، ص 18. 11. سوره آل عمران، آيه 19. 12. همان، آيه 85. 13. نهج البلاغه، خطبه 86. 14. تفسير نور الثقلين، ج 1، ص 589. 15. همان. 16. سوره نور، آيه 55.

اخبار جهان اسلام‏
نظاميان صهيونيست در بيت حانون همه چيز را ويران كردند. (17/8/85)
نورى مالكى: با بعثى‏ها و تروريست‏ها مقابله مى‏كنيم.
فرياد ضد بوش سراسر اندونزى را فرا گرفت. (21/8/85)
كابينه سينيوره با استعفاى ششمين وزير در سراشيبى سقوط قرار گرفت.
حزب اللّه در آستانه تشكيل دولت قرار گرفت. (23/8/85)
فرانسه خواستار عقب نشينى نيروهاى آمريكايى از عراق شد.
كارتر رژيم صهيونيستى را عامل اصلى بحران خاورميانه معرفى كرد. (25/8/85)
سيد حسن نصراللّه: دولت بى‏اراده لبنان از واشنگتن دستور مى‏گيرد. (29/8/85)
بوش برو گم شو! اندونزى مستعمره نيست. (30/8/85)
ترور رئيس مجلس عراق نافرجام ماند. (2/9/85)
در پى اهانت سران ائتلاف 4 مارس، سيد حسن نصراللّه طرفداران خود را به آرامش فرا خواند.
آزادى معاون صدام طرح تازه آمريكا براى كودتا است.
شيعه كشى در عراق اوج گرفت. (4/9/85)
آمريكا، القاعده و بعثى‏ها در قتل عام شيعيان عراق همكارى دارند. (5/9/85)
حزب اللّه: مردم براى سرنگونى دولت به خيابان‏ها مى‏آيند.
اسلامگرايان در مرحله اول انتخابات بحرين به پيروزى چشمگيرى رسيدند. (6/9/85)
5 كودك عراقى با گلوله تانك اشغالگران به شهادت رسيدند.
كارتر رئيس جمهور اسبق آمريكا: فلسطين، سرزمين فلسطينى‏هاست نه اسرائيلى‏ها. (9/9/85)
در پاسخ به فراخوان سيد حسن نصراللّه 2 ميليون لبنانى به حزب اللّه “آرى” گفتند.
آخرين گروه از نظاميان ايتاليايى خاك عراق را ترك كردند.
تظاهرات عظيم مردم لبنان براى سرنگونى دولت سينيوره انجام شد. (11/9/85)
اسلامگرايان اكثريت پارلمان بحرين را به دست گرفتند. (13/9/85)
در آستانه سقوط دولت لبنان، سينيوره به گلوله متوسل شد و حزب اللّه گفت: مقابله به مثل نمى‏كنيم. (14/9/85)
بن بلا نخستين رئيس جمهور پس از استقلال الجزاير: افتخار مى‏كنم كه سرباز سيد حسن نصراللّه باشم. (15/9/85) اخبار داخلى
رهبر انقلاب در ديدار رئيس جمهور بلاروس: كشورهاى مستقل با گسترش همكارى مشترك در برابر قدرتهاى سلطه‏گر ايستادگى كنند. (16/8/85)
مردم وفادار سمنان امروز ميزبان رهبر معظم انقلاب هستند. (17/8/85)
رهبر انقلاب در اجتماع به يادماندنى مردم سمنان: شكست پى در پى آمريكا در مقابل ايران اتفاقى نيست.
107 شركت تابعه وزارت نفت آماده واگذارى است. (18/8/85)
2 هزار ميليارد تومان اعتبار براى مبارزه با فقر اختصاص يافت. (21/8/85)
رهبر انقلاب در جمع مردم گرمسار: دولت براى خدمت به مردم كمر بسته است. (22/8/85)
وزير امور خارجه: بازنگرى در روابط با آژانس در دستور كار قرار گرفت. (23/8/85)
رهبر انقلاب در ديدار نبيه برى و جمعى از اعضاى حزب اللّه: لبنان نقطه آغاز شكست آمريكا و اسرائيل است.
رئيس جمهور: ظرف 2 سال همه سهامدار مى‏شوند. (24/8/85)
رئيس جمهور: تاقله رفيع انرژى هسته‏اى پيش خواهيم رفت. (25/8/85)
لاريجانى: تعليق غنى سازى را نمى‏پذيريم، تحقيق و توسعه فناورى هسته‏اى در ايران بايد كامل شود. (27/8/85)
در پى مقاومت تهران و مخالفت مسكو و پكن، آمريكا در برابر ايران يك گام ديگر عقب نشست.
محققان ايران در ساخت پوست زنده انسان در شرايط آزمايشگاهى به موفقيت رسيدند. (28/8/85)
مجلس انگشت نگارى از اتباع آمريكا را تصويب كرد.
ايران به جمع 3 كشور توليد كننده داروى بيمارى ام اس پيوست. (29/8/85)
مذاكرات رسمى رؤساى جمهور ايران و زيمبابوه در تهران آغاز شد.
رئيس جمهور در حاشيه بازديد 9 ساعته از سازمان صدا و سيما: ايران سوخت هسته‏اى مورد نياز خود را تا سال آينده تأمين خواهد كرد. (30/8/85)
رهبر انقلاب در ديدار رئيس جمهور زيمبابوه: شكست پى‏در پى آمريكا محصول پايدارى كشورهاست.
رئيس جمهور 3 وزير را مأمور رسيدگى به مشكلات مسكن اجاره‏اى كرد.
به مناسبت ارتحال آيت اللّه ميرزا جواد تبريزى اعلام عزاى عمومى شد. (1/9/85)
آخرين وداع با آيت اللّه تبريزى در موج اندوه تشييع كنندگان انجام شد. (2/9/85)
رهبر انقلاب: نيروهاى مسلح آماده باشند تا دشمنان طمع ورزى نورزند. (5/9/85)
در سقوط هواپيماى سپاه 38 نفر شهيد شدند.
جلال طالبانى به ايران آمد. بحران عراق در كانون مذاكرات تهران قرار گرفت.
حضرت آيت اللّه فاضل لنكرانى: عاملان توهين به پيامبر(ص) واجب القتل هستند. (7/9/85)
رهبر انقلاب در ديدار جلال طالبانى: عراق لقمه‏اى نيست كه از گلوى آمريكا پايين برود. (8/9/85)
تبليغات 164 نامزد مجلس خبرگان آغاز شد. (9/9/85)
رهبر انقلاب در ديدار نخست وزير تركيه: آمريكا با فضاحت از عراق خارج خواهد شد. (13/9/85)
رهبر انقلاب در ديدار رئيس جمهور گامبيا: ايستادگى مسلمانان بر مبانى اسلامى مانع جولان قدرتهاى استكبارى مى‏شود. (14/9/85)
رئيس جمهور در اجتماع مردم مازندران: شورا و شهردارى نبايد محل اجحاف به مردم باشند. (15/9/85) اخبار خارجى‏
رسانه‏ها و تحليلگران غرب: هيولاى صدام را ما به جان ملت‏ها انداختيم. (17/8/85)
رئيس ستاد ارتش آمريكا: چاره‏اى جز خروج از عراق نداريم. (21/8/85)
اكثر نمايندگان مجلس دانمارك معتادند. (24/8/85)
آزمايش موشك هاتف – 5 با قابليت حمل كلاهك هسته‏اى در پاكستان انجام شد. (27/8/85)
با پيروزى “رافائل كوره” سياستمدار ضد آمريكايى، اكوادر هم به صف مخالفان آمريكا در آمريكاى لاتين پيوست. (7/9/85)
واشنگتن پست: با وجود دولت مالكى در عراق منافع آمريكا تأمين نمى‏شود.
هنرى كيسينجر وزير خارجه صهيونيست آمريكا مشاور سياسى پاپ شد. (12/9/85)
چاوز دوباره به رياست جمهورى ونزوئلا انتخاب شد. (14/9/85)
اشپيگل: نومحافظه كاران كاخ سفيد به آخر خط رسيده‏اند. (15/9/85)


پاورقي ها:

مقاله وارده
دست بر قلم برديم تا با استعانت از خداوند سبحان بتوانيم ذره‏اى از درياى بى كران صفات مولاى متقيان على(ع) را در كتاب آسمانى بيابيم و از خداوند متعال خواستاريم كه جسارت و گستاخى را بر ما ببخشد از آن رو كه ما قدرت فهم فضايل على(ع) را نداريم چه خامه شكسته و زبان الكن و فهم قاصر است و شناخت او فقط توسط خدا و پيغمبرش ميسّر مى‏شود و بس و ما هرچه بنويسيم و بخوانيم مثل آن است كه بر لب دريايى ايستاده باشيم و فقط از ساحل آن سود ببريم چون نمى‏توانيم در وسط آن غوطه وربشويم چه هر كس به اندازه فهم و درك خود مى‏تواند از اين بحر لايتناهى استفاده كند.
در ضمن خاطر نشان مى‏شود مطالبى كه در اين جا مطرح شده كم و بيش خوانندگان محترم با آن آشنا هستند و تقريباً مطالب ما بازگو كننده صحبت‏ها و نوشته‏هاى ديگران است و از اين رو كه سعى شده در حدّ توان قسمتى از آيات و مطالب مربوط به اين موضوع در اين مقاله گنجانده شود، حايز اهميت است.
از فضائل على(ع) سخن رانديم چون على(ع) از خانواده‏اى است از بنى‏هاشم كه در همان اوائل رسالت پيامبر(ص) جزء اولين كسانى بودند كه ايمان آوردند و با او در سختيها و رنجها كه از سوى كافران تحميل مى‏شد و در تمام مصايب از قبيل شعب ابى‏طالب و تحت فشار گذاشتن پيامبر توسط كفار، كه دست از دعوت خود بردارد و مسائل ديگرى كه وجود داشت در كنار پيامبر بودند و از او دفاع مى‏كردند و على(ع) نيز در كنار پدر بزرگوار خود ابوطالب در كنار پيامبر و خانواده او بود و در غم و اندوه آنها شريك بود و على(ع) بعد از خديجه همسر پيامبر، اول كسى بود كه دعوت پيامبر را لبيك گفت و در همان جلسه‏اى كه پيامبر با خويشاوندان خويش در اوايل رسالت خود تشكيل داده بود علاقمندى به پيامبر و مسلمان شدن خود را مطرح كرد.
براى على(ع) همين بس كه او پسرعمو و داماد خاتم الانبياء(ص) بود و همسرى چون فاطمه سيده نساء عالمين داشت و فرزندانى چون حسن و حسين(ع) – سروران جوانان اهل بهشت – از او بودند. اگر بخواهيم نمونه بارزى از جامع خوبيها و فضايل را در تاريخ بيابيم جز على و خاندانش كس ديگر صاحب اين فضيلتها و امتيازها نبوده است و نيست. نخستين مسلمان چه كسى بود؟
در پاسخ اين سؤال همه متفقاً گفته‏اند نخستين كس از زنان كه مسلمان شد خديجه همسر وفادار و فداكار پيامبر بوده و از مردان همه دانشمندان و مفسران شيعه به اتفاق گروه عظيمى از دانشمندان اهل سنت على عليه السلام را نخستين كسى از مردان مى‏دانند كه دعوت پيامبر را پاسخ گفت .
اين مطالب را در ذيل آيه 100 از سوره توبه مطرح كرده‏اند و مى‏گويند منظور از «السابقون الاولون من المهاجرين و الانصارو…» همان حضرت على(ع) است كه اولين مسلمان است.(1) حديث ديگرى از پيامبر داريم در رابطه با اينكه حضرت على(ع) را اولين مسلمان و اولين ايمان آورنده مى‏داند: «يا على انت اوّل المؤمنين ايماناً و اول المسلمين اسلاماً و انت منّى بمنزلة هارون من موسى».(2)
قابل توجه اين كه حديث معروفى در اينجا داريم كه در كتب شيعه و اهل تسنن نقل شده است. طبق اين حديث آيه فوق درباره پيامبر(ص) و على عليه السلام نازل شده است. چون پيامبر دخترش فاطمه(س) را به همسرى على(ع) در آورد، به اين ترتيب على(ع) هم پسر عموى پيامبر و هم همسر دخترش بود و اين است معنى (نسباًو صهراً).(3)
سوره اعراف آيه 44 «…فأذّن مؤذن بينهم ان لعنة اللّه على الظالمين؛ندا دهنده‏اى در ميان آنها ندا مى‏دهد كه لعنت خدا بر ستمگران باد.» در اين كه اين مؤذن (ندا دهنده) كه صداى او را همگان مى‏شنوند و در حقيقت، سيطره تفوقى بر همه آنها دارد كيست؟ از آيه چيزى استفاده نمى‏شود ولى در روايات اسلامى كه در تفسير و توضيح آيه فوق آمده است غالباً به اميرمؤمنان على(ع) تفسير شده است. حاكم ابوالقاسم حسكانى كه از دانشمندان اهل سنت است به سند خود از محمد حنفيه از على(ع) نقل مى‏كند كه فرمود: «انا ذلك المؤذن ؛ آنكه اين ندا را مى‏دهد منم» و همچنين به سند خود از ابن عباس نقل مى‏كند كه على(ع) در قرآن نام‏هايى دارد كه مردم نمى‏دانند از جمله مؤذّن در آيه شريفه: «فاذّن مؤذن بينهم» على است كه اين ندا را در مى‏دهد و مى‏گويد: «الا لعنة اللّه على الذين كذبوا بولايتى و استخفوا بحقى؛ لعنت خدا بر آنها باد كه ولايت مرا تكذيب كردند و حق مرا كوچك شمردند.»
از طريق شيعه نيز روايات متعددى در اين زمينه وارد شده است از جمله اين كه (صدوق) با سند خود از امام باقر(ع) نقل مى‏كند كه اميرمؤمنان على(ع) به هنگام بازگشت از ميدان جنگ نهروان مطلع شد كه معاويه آشكارا او را دشنام مى‏دهد و يارانش را به قتل مى‏رساند حضرت برخاست و خطابه‏اى ايراد كرد و در ضمن فرمود: ندا دهنده در دنيا و آخرت منم، همانگونه كه خداوند مى‏فرمايد: «فاذّن مؤذن بينهم ان لعنة اللّه على الظالمين»من آن مؤذّن رستاخيزم و نيز مى‏فرمايد: «و اذان من اللّه و رسوله» به هنگام حج بايد از طرف خدا و پيامبر اين صدا به گوش همه مردم برسد. آن مؤذّن نيز من بودم.
ما فكر مى‏كنيم علت اين كه مولاى متقيان به عنوان مؤذن و ندا دهنده در آن روز انتخاب مى‏شود اين است كه اولاًدر دنيا نيز اين منصب را از طرف خدا و پيامبر(ص) داشت، زيرا پس از فتح مكه مأموريت پيدا كرد كه سوره برائت را در مراسم حج با صداى رسا براى همه مردم بخواند و اعلام دارد «و اذان من اللّه و رسوله الى الناس يوم الحج الاكبر انّ اللّه برى‏ء من المشركين و رسوله؛اين ندايى است از طرف خداوند و پيامبرش به همه مردم در روز حج اكبر كه خدا و رسولش از مشركان بيزارند». ثانياً موقف على(ع) در تمام طول زندگى موقف مبارزه با ظلم و ستم و درگيرى مداوم با ظالمان و ستمگران بود. آن چنان كه حمايت از مظلوم و دشمنى با ظالم در تمام فرازهاى تاريخ زندگيش، با توجه به شرايط خاص عمرش مى‏درخشد. همانطور كه نمايندگى از سوى پيامبر در مراسم حج و ابلاغ سوره برائت يكى از بزرگترين افتخارات او محسوب مى‏شود، و همانطور كه مبارزه با ظالمان و ستمگران از برجسته‏ترين فضائل او است، تصدى اين منصب در قيامت كه دنباله همان برنامه است نيز فضيلت آشكارى محسوب مى‏شود.(4)
از ديگر آياتى كه در شأن مولاى متقيان على(ع) نازل شده است، آيه مباهله است كه به نقل از مفاتيح الجنان اين آيه (آيه مباهله) و آيه انّما وليكم اللّه در روز 24 ماه ذى الحجه نازل شده است.
مراد آيه «فمن حاجك فيه من بعد ما جاءك من العلم فقل تعالوا ندع ابناءنا و ابناءكم و نساءنا و نساءكم و انفسنا و انفسكم ثم نبتهل فنجعل لعنت اللّه على الكاذبين؛(5) ابتهال در زبان عربى به دو معنى زارى كردن و لعنت كردن آمده است مباهله نيز به معنى يكديگر را لعنت كردن است. اين آيه و دو آيه پيش از آن درباره فرستادگان مسيحيان نجران نازل گشته كه پيش پيامبر(ص) آمدند و گفتند: شما درباره عيسى(ع) چه مى‏گوييد؟ پيامبر(ص) فرمود: او بنده برگزيده خدا بود او را پدرى نبود و خداوند او را همانند حضرت آدم(ع) آفريد، چون مسيحيان نجران به ناروا گفتار پيامبر اسلام را نپذيرفتند رسول خدا(ص) آنان را به (مباهله) فرا خواند، ولى ايشان كه در دل به درستى سخنان پيامبر(ص) پى برده بودند از مباهله سرباز زدند و به جاى آن جزيه پرداختند. عموم علماى شيعه و اكثر علماى اهل سنت بر اين قول متفق‏اند كه «ابناءنا و نساءنا و انفسنا؛ فرزندانمان و زنانمان و خودمان» در اين آيه به ترتيب بر امام حسن(ع) و امام حسين(ع) و حضرت فاطمه(ع) و حضرت على(ع) منطبق است و پيامبر آنان را خواست و فرمود اينها اهل بيت منند.(6)
از فخر رازى كلامى در ذيل آيه مباهله منقول است كه نقل آن در اينجا مناسب است. فخر بن الخطيب گفت كه شيعه از اين آيه استدلال مى‏كند بر آن كه على بن ابيطالب(ع) از جميع پيغمبران بجز پيغمبر خاتم(ص) و از جميع صحابه افضل است زيرا كه حق تعالى فرمود: «و انفسنا و انفسكم؛ بخوانيم نفسهاى خود و نفسهاى شما را» و مراد از نفس، نفس مقدّس نبوى نيست، زيرا كه دعوت اقتضاى مغايرت مى‏كند و آدمى خود را نمى‏خواند پس بايد مراد ديگرى باشد و به اتفاق غير از زنان و پسران كسى كه بانفسنا تعبير از او شده بغير از على بن ابيطالب(ع) نبود. پس معلوم شد كه حقتعالى نفس على را نفس محمد گفته است و اتحاد حقيقى ميان دو نفس محال است. پس بايد كه مجاز باشد و در علم اصول مقرر است كه حمل لفظ بر اقرب مجازات اولى است از حمل بر ابعد و اقرب مجازات استواى على است با حضرت رسول(ص) به جميع امور و شركت در جميع كمالات مگر آن چه به دليل خارج شود مانند نبوت كه به اجماع بيرون رفته است و على در اين امر با او شريك نيست اما در كمالات ديگر با او شريك است كه از جمله فضيلت رسول خداست بر ساير پيغمبران و جميع صحابه و مردمان پس على(ع) نيز بايد فضل باشد.(7)
آيه نجوى سوره مجادله آيه 12: «يا ايها الذين آمنوا اذا ناجيتم الرسول فقدموا بين يدى نجويكم صدقة ذالك خير لكم و اطهر فان لم تجدوا فان اللّه غفور رحيم؛ اى اهل ايمان هرگاه بخواهيد كه با رسول سخن سرّى گوييد پيش از اين كار بايد (مبلغى) صدقه دهيد كه اين براى شما بهتر و پاكيزه‏تر است و اگر از فقر چيزى براى صدقه نيابيد در اين صورت خدا البته آمرزنده و مهربان است.»
در شأن نزول اين آيه (زجاج) گفته است سبب آن بود كه توانگران نزد پيامبر خدا مى‏رفتند و درباره آنچه كه مى‏خواستند با وى به رايزنى نهانى مى‏پرداختند ولى تهيدستان از چنين امكانى برخوردار نبودند. از اين رو خداوند برايشان واجب ساخت كه پيش از شور و رايزنى با پيامبر(ص) چيزى (صدقه‏اى) – كم يا بيش – در راه خدا بدهند (ذلك خيرلكم و اطهر) يعنى پيشداشت صدقه براى شما بهتر و براى جلوگيرى از گناه كارسازتر است. زيرا كه با پرداختن آن، به انجام دادن كارى نيكو روى آورده‏ايد اگر براى صدقه دادن، چيزى به دست نياورديد، خداوند درباره آن از شما چشم خواهد پوشيد و شما را در پوشش بخشايش خود قرار خواهد داد. در پى اين دستور، ديگر كسى به نجوى با پيامبر روى نياورد ولى اميرالمؤمنين على(ع) يك دينار از كسى وام گرفت و آن را در راه خدا داد و با پيامبر(ص) به نجوى پرداخت و پس از آن، حكم تصدق براى رايزنى نهانى با پيامبر به وسيله آيه‏اى پس از آيه نجوى از ميان برداشته شد، عبداللّه بن عمر گفت: على بن ابيطالب داراى سه ويژگى بود كه اگر من يكى از آنها را دارا مى‏بودم از اشتران سرخ موى براى من دوست داشتنى‏تر بود: 1- همسرى وى با فاطمه 2- سپردن پرچم به دست وى در كارزار خيبر 3- آيه نجوى.(8)
آيه ديگرى كه درباره شأن و منزلت حضرت على(ع) نازل شده است آيه 207 سوره بقره است: «و من الناس من يشرى نفسه ابتغاء مرضات اللّه و اللّه رؤفٌ بالعباد؛ بعضى از مردم جان خود را در برابر خشنودى خدا مى‏فروشند و خداوند نسبت به بندگانش مهربان است.» شأن نزول اين آيه چنين است كه هنگامى كه پيغمبر اسلام تصميم گرفت مهاجرت كند على(ع) را به جاى خويش قرار داد و شب هنگام كه مى‏خواست بسوى غار ثور برود و مشركان اطراف خانه را براى حمله به او محاصره كرده بودند دستور داد على(ع) در بستر او بخوابد و پارچه سبزرنگى (بُرد خضرمى) كه مخصوص خود پيغمبر بود روى خويش بكشد در اين هنگام خداوند به (جبرئيل و ميكائيل) وحى فرستاد كه من بين شما برادرى ايجاد كردم و عمر يكى از شما را طولانى‏تر قرار دادم كدام يك از شما حاضر است ايثار به نفس كند و زندگى ديگرى را بر خود مقدم دارد: هيچكدام حاضر نشدند به آنها وحى شد اكنون على در بستر پيغمبر من خوابيده و آماده شده جان خويش را فداى او سازد، به زمين برويد و حافظ و نگهبان او باشيد. هنگامى كه جبرئيل بالاى سر و ميكائيل پايين پاى على نشسته بودند جبرئيل مى‏گفت: به به آفرين به تو اى على خداوند به وسيله تو به فرشتگان مباهات مى‏كند و در اين هنگام بود كه آيه فوق نازل گرديد و به همين دليل آن شب تاريخى به نام «ليلة المبيت» ناميده شده است.(9)
سوره (هل اتى) يكى ديگر از آيات مهمى است كه در شأن على(ع) نازل شده است و آن سوره، سوره دهر است كه دو آيه آن مشهورتر از همه آيات آن است از اين قرار «و يطعمون الطعام على حبه مسكيناً و يتيماً و اسيراً، انما نطعمكم لوجه اللّه لانريد منكم جزاء و لاشكوراً؛و هم بر دوستى او به فقير و اسير و طفل يتيم طعام مى‏دهند و گويند، ما فقط براى رضاى خدا به شما اطعام مى‏دهيم و از شما هيچ پاداش و سپاسى نمى‏طلبيم» و اين از كثرت جود و سخاوت، آن جناب روزها روزه مى‏گرفت و شبها بگرسنگى مى‏گذراند و قوت خود را به ديگران عطا مى‏فرمود و اين سوره در باب ايثار آن حضرت نازل شده. هم اين آيه و هم آيه 273 سوره بقره در شأن او نازل شده است كه مى‏فرمايد: «الذين ينفقون اموالهم بالليل و النهار سرّاً و علانية فلهم اجرهم عند ربهم و لاخوف عليهم و لا هم يحزنون؛ آنها كه اموال خود را به هنگام شب و روز، پنهان و آشكار، انفاق مى‏كنند مزدشان نزد پروردگارشان است و نه ترسى بر آنهاست و نه غمگين مى‏شوند.» آن حضرت درهمى در شب،درهمى در روز و درهمى در آشكارا، درهمى در نهان انفاق مى‏كرد.(10) آن حضرت كارگرى مى‏كرد واجرتش را تصدق مى‏نمود و خود از گرسنگى بر شكم مبارك سنگ مى‏بست و بس است شهادت معاويه كه اعدا عدو آن حضرت است كه در سخاوت آن جناب گفته: كه على(ع) اگر مالك شود خانه‏اى از طلا و خانه‏اى از كاه، طلا را بيشتر تصدق مى‏كند تا هيچ از آن نماند.(11)
يكى ديگر از آياتى كه شأن نزول آن را به حضرت على(ع) نسبت مى‏دهند، آيه برّ كه آيه 177 از سوره بقره است. به دليل طولانى بودن آيه آن را اينجا نمى‏آوريم و فقط ترجمه آن را ذكر مى‏كنيم. آيه اينگونه است: «نيكوكارى بدان نيست كه روى به جانب مشرق يا مغرب كنيد لكن نيكوكار كسى است كه به خداى عالم و روز قيامت و فرشتگان آسمان و كتاب آسمانى و پيغمبران ايمان آرد و دارائى خود را در راه دوستى خدا به خويشان و يتيمان و فقيران و رهگذران و گدايان بدهد و هم در آزاد كردن بندگان صرف كند و نماز بپا دارد و زكوة مال به مستحق برساند و با هر كه عهد بسته به موقع خود وفا كند و در كارزار و سختى‏ها صبور و شكيبا باشد و به وقت رنج و تعب صبر پيشه كند كسانى كه بدين اوصاف آراسته‏اند آنها به حقيقت راستگويان عالم و ايشان پرهيزگارانند.»
سبب نزول آيه آن بوده كه يهود رو به مغرب و ترسايان رو به مشرق نماز مى‏گزاردند و مى‏گفتند: نيكويى خود همين گونه نماز گزاردن است كه ما مى‏گزاريم ولى خداوند با فرو فرستادن اين آيه گفته‏هاى آنان را تكذيب كرد، چون عوض شدن قبله مسلمانان از بيت المقدس به كعبه سبب گشته بود كه در اين باره سخنان بسيارى گفته شود و حتى سخن را به اينجا رسانيده بودند كه گويى در طاعت خداوند جز به نماز نبايد روى آورد، اين آيه فرود آمد تا در پاسخ به اين سخنان به ويژه گفته‏هاى يهود، آنچه كه لازمست بيان گردد. در اين آيه براى كلمه «البر» دو معنى ياد كرده‏اند: 1- ابن عباس و مجاهد گفته‏اند: همه نيكى تنها در روى آوردن به نماز نيست و طاعتهاى ديگر را نيز بايد به جاى آورند. 2- چنانكه ترسايان و يهودان مى‏پندارند، نيكى آن نيست كه به مشرق يا مغرب روى آورند، ولى نيكوكار كسى است كه به خدا و روز بازپسين و فرشتگان و كتب آسمانى يا قرآن و به پاكى پيامبران ايمان آورد و با همه دلبستگى كه به دارايى خود دارد، آن را در راه خدا به نزديكان خود يا چنانكه از امام باقر و امام صادق(ع) روايت است به نزديكان پيامبر بدهد، چنانكه اين معنى در آيه: «قل لااسئلكم عليه اجراً الّا المودة فى القربى (شورى – 23) هم آمده است. طبرسى مى‏گويد: اين آيه بر وجوب پرداخت زكات (دارايى)، دلالت دارد هم او مى‏نويسد آيه بالا درباره اميرمؤمنان(ع) است زيرا همه مسلمانان در اين گفته هم داستان‏اند كه او بود كه همه خوبيهاى ياد شده را دارا بود نه ديگران.(12)
در تفسير نور ذيل شرح آيه «برّ» چنين مى‏آورد. يكى از پيامها و نكته‏هاى اين آيه صبر است و يكى از شرايط رسيدن به مقام رهبرى نيز صبر و بردبارى است. آنجا كه مى‏فرمايد: «جعلنا منهم ائمة يهدون بامرنا لما صبروا؛ آنان را به خاطر صبرشان پيشوايان قرار داديم كه بر امر ما هدايت مى‏نمودند» (شاهد مثال) و از همين نكته نگارنده تفسير استفاده مى‏كند و مى‏گويد: چون صبر در حضرت على(ع) به تمام و كمال متجلى شده بود اين آيه در شأن او نازل شده است.(13)
آيه امانت يكى ديگر از آياتى است كه به حضرت على(ع) آن را تفسير كرده‏اند، آيه چنين است: «انّا عرضنا الامانة على السموات و الارض و الجبال فابين ان يحملنها و اشفقن منها و حملها الانسان انه كان ظلوماً جهولاً؛ ما بر آسمان‏ها و زمين و كوه‏هاى عالم عرض امانت كرديم آن‏ها امتناع ورزيدند و انديشه كردند تا انسان (ناتوان) بپذيرفت و انسان هم در مقام آزمايش و اداء امانت بسيار ستمكار و نادان است.»(14)
براى كلمه امانت در اين آيه، چند معنى ذكر كرده‏اند. 1- امانت عبارت است از فرمانبردارى از دستور خدا و پرهيز از نافرمانى وى. 2- ابن عباس و مجاهد، آن را به معنى احكام و فرائضى كه از سوى خدا بر مردم واجب گشته است، دانسته‏اند، حضرت على(ع) گفته است: امانتى كه خداوند بر آسمان‏ها و زمين پيشنهاد كرد و آن‏ها توان تحمل آن را در خود نديدند، نماز است. 3- به معنى امانت مردم و استوار ماندن در راه آن است. 4- امام جعفر صادق(ع) امانت را عبارت از ولايت على بن ابيطالب (ع) دانسته است. كلمه امانت در قرآن در چندين آيه به كار رفته است، ولى خداوند در اين آيه ارزش امانت را بزرگ داشته و فرمان داده است كه نسبت به انجام دادن آن استوار باشند و در پاسخ اين پرسش كه آسمان‏ها و زمين و كوه‏ها جمادند و تكليفى ندارند، پس چرا از سوى خداوند، چنين كلامى گفته شده است. گفته‏اند كه منظور، اهل آسمان‏ها و زمين و كوه‏ها بوده است. يعنى اهل السماوات كه مضاف حذف شده و مضاف اليه در جاى آن نشسته است. ديگر آن كه نشان دادن شكوه و والايى اين امانت در نظر بوده است. بدين معنى كه آسمان‏ها و زمين و كوه‏ها با همه عظمتى كه دارند، از پذيرفتن اين امانت درمانده به خود لرزيدند ولى انسان برخود ستمگر و ناآگاه به چند و چونى اين امانت آن را بر خود پذيرفت. برخى حمل امانت را به معنى خيانت در آن گفته‏اند و كلمه انسان را در معنى مردم خائن به امانت دانسته‏اند.
آيه ولايت يكى از مهمترين آياتى كه در شأن على(ع) نازل شده است و حقانيت او را بعد از پيامبر ثابت مى‏كند. «اليوم اكملت لكم دينكم…؛(15) و انما وليكم اللّه و رسوله…»(16) دو آيه ياد شده را مى‏توان، از آيه‏هايى كه نشان دهنده ولايت على بن ابى‏طالب (ع) هستند به شمار آورد. از اين رو است كه عبرانى در تفسير خود نخستين آيه از دو آيه بالا را آيه ولايت نام مى‏نهد هنگامى كه اين آيه فرود آمد، حضرت پيامبر اكرم(ص) دست حضرت على را گرفت و بالا برد و سپس گفت: «بار خدايا من مولا و سرپرست هر كس هستم، على نيز سرپرست اوست. خداوندا دوستدار او را دوست و دشمن او را دشمن دار، ياور او را يارى ده و كسى را كه وى را خوار شمرد، خوار دار.» از امام باقر و امام صادق(ع) روايت است كه اين آيه در بازگشت پيامبر از حجةالوداع پس از برگزيدن على(ع) به پيشوايى امت، در غديرخم نازل گشت و در قسمت دوم آيه همه مؤمنان مورد خطاب قرار گرفته‏اند كه خداوند مى‏گويد: با پيروز ساختن شما بر دشمنانتان و بيرون راندن ايشان از سرزمين شما وى نعمت خود را بر شما كامل ساخته است و امر امامت على(ع) در كمال بخشيدن به دين، نقش بسزايى دارد.
بسيارى از مفسران از جمله امام باقر و امام صادق(ع) گفته‏اند كه آيه 55 سوره مائده، هنگامى كه على بن ابى‏طالب(ع) در ركوع نماز، انگشترى خود را در راه خدا به سائل بخشيد درباره وى نازل گشته است. از امام باقر(ع) روايت است كه شمارى از يهوديان به اسلام گرويده نزد پيامبر(ص) آمدند و گفتند: اى پيام‏آور خدا، يوشع بن نون، به جاى موسى(ع) نشست، پس از تو چه كسى ما را سرپرستى خواهد كرد؟ پس اين آيه: «انّما وليكم اللّه و رسوله» فرود آمد، پيامبر آنان را به مسجد برد و ديدند سائلى از مسجد بيرون آمد، پيامبر از وى پرسيد كسى چيزى به تو داد، گفت: آرى اين انگشترى را به من داد، پرسيد: چه كسى آن را به تو داد؟ گفت: آن مرد نماز گزار، پيامبر پرسيد: در چه حالى آن را به تو داد؟ گفت: در حال ركوع، سپس پيامبر(ص) تكبير گفت و مردمان درون مسجد نيز تكبير گفتند.(17)
آيه تبليغ، آيه‏اى است در قرآن مجيد كه آغاز آن چنين است: «يا ايّها الرسول بلّغ ما انزل اليك من ربّك و ان لم تفعل فما بلّغت رسالته و اللّه يعصمك من الناس انّ اللّه لايهدى القوم الكافرين؛ اى پيغمبر آنچه از خدا بر تو نازل شد به خلق برسان كه اگر نرسانى تبليغ رسالت و اداء وظيفه نكرده‏اى و خدا تو را از شرّ و آزار مردمان محفوظ خواهد داشت خدا گروه كافران را به هيچ راهى راهنمايى نخواهد كرد.»(18)
اين آيه، اين توهّم را كه پيامبر اسلام(ص) براى تقيه، بخشى از وحى را پنهان مى‏داشته است، از ميان مى‏برد، از زيد بن ارقم، روايت است كه اين آيه درباره ولايت على(ع) فرود آمد، از اهل بيت، ابن عباس و جابر بن عبدالله روايت است كه خداوند به پيامبر(ص) وحى فرستاد كه على را جانشين خود ساز، پيامبر(ص) از آن بيم داشت كه بيان اين مطلب، برگروهى از مسلمانان گران آيد، كه اين آيه نازل گشت و پيامبر(ص) در روز غديرخم دست على را گرفت و گفت: آيا من نسبت به هستى شما مسلمانان از خود شما سزاوارتر نيستم؟ گفتند: آرى پس گفت: آن كسى كه من سرور اويم، على سرور اوست، خدايا دوست دار او را دوست، و دشمن او را دشمن دار و از همين جا است كه حديث غدير نيز مشهور شده است.(19)
آيه «و ان يكاد» يكى ديگر از آياتى كه در روز غدير خم بر پيامبر نازل شده است، آيه 51 سوره قلم از قرآن مجيد: «و ان يكاد الذين كفروا ليزلقونك بابصارهم لماسمعوا الذكر و يقولون انه لمجنون ؛ براستى كه مردمان كافر، هنگامى كه آيات قرآن را مى‏شنوند (در نگريستن به تو از فرط خشم) نزديك است كه ترا با(چشم زدن) از پاى درآورند (با وجود كمال خرد و وقار تو) و از روى رشك مى‏گويند كه او ديوانه است در صورتى كه تا فرا رسيدن روز رستاخيز، قرآن براى مردم مايه شرف و كرامت است. گفته‏اند كه چون حضرت محمد(ص) مردم را از گمراهى رهانيده و آنان را به راه راست راهنمايى كرده است، هستى وى براى بشريت، جز شرف و افتخار نبوده است همه مفسران برآنند كه منظور از «ازلاق بابصار» چشم زخم است ولى جبايى آن را رد مى‏كند، ابن عباس «ليزلقونك» را به معنى ليزهقونك يعنى با چشم‏هاى خويش تو را خواهند كشت، مى‏خوانده است. اين آيه را به گونه‏اى ديگر نيز تفسير كرده‏اند: هنگام خواندن قرآن و فرا خواندن مردم به يگانه‏پرستى، كافران با دشمنى و كين توزى و ناباورى به تو مى‏نگرند و آنچنان تند به تو مى‏نگرند كه گويى نزديك است با نگاههاى خويش، تو را از جاى بكنند و بر زمين كوبند از حسان شتربان روايت كرده‏اند كه گفت: امام صادق(ع) در يكى از سفرهاى خويش در محل غدير خم به من گفت: هنگامى كه پيامبر(ص) در اينجا دستش را بالا برد تا پايگاه والاى على(ع) را به مردم نشان دهد، يكى از حاضران گفت:به چشمهايش بنگريد (منظور چشم‏هاى رسول اللّه(ص)) كه چگونه به اين سوى و آن سوى مى‏گردد، در اين هنگام جبرئيل آيه «و ان يكاد…» را براى وى آورد.(20)
آيه اكمال كه جزء آخرين آياتى است كه بر پيامبر نازل شده است و همچنين در شأن حضرت على(ع) نازل شده است و از مهمترين آياتى است كه بر امامت مولاى متقيان على(ع) دليل مى‏آورند و آن را حجت قرار مى‏دهند.
آيه 3 از سوره مائده: «اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتى و رضيت لكم الاسلام ديناً» اين آيه شريفه به اجماع شيعه در قضيه غدير خم نازل شده است و عده‏اى از مفسرين و محدثين عامه هم با علماى شيعه در شأن نزول آيه متفقند ولى عده كثيرى از عامه قائلند كه آيه در عرفه روز جمعه در حجةالوداع بر پيغمبر(ص) نازل شده است چنانكه در صحيح مسلم و بخارى نقل شده است و از اين جهت در معنى آيه شريفه به اشكالى برخورد كرده‏اند و آن اشكال اين است كه خداوند متعال مى‏فرمايد: «امروز دين شما را كامل كردم» و لازمه آن اين است كه تا امروز دين كامل نبوده چنانكه فخر رازى و ديگران معترفند در صورتى كه در موقع نزول آيه و بعد از آن، آيه و حكمى نازل نشده است كه سبب تكميل دين گردد. زيرا سوره مائده بلكه اين آيه آخرين سوره و آيه است كه به پيغمبر نازل شده است و به فاصله 80 يا 81 و يا 82 روز بعد از نزول آيه شريفه پيغمبر اسلام(ص) از دنيا رحلت فرمود:(البته به قول شيعه كه نزول آيه را در غديرخم روز هيجدهم ذيحجه مى‏دانند، ولى اگر در عرفه نازل شده باشد ده روز افزوده مى‏شود)، به هر حال اشكال مزبور وارد است. در رفع اين اشكال علماى عامه مخصوصاً فخر رازى جوابهائى داده و توجيهاتى كرده‏اند كه رسا و معقول نيست. آيه اكمال در غدير خم بعد از آيه تبليغ نازل شده و خود فخررازى هم در تفسير آيه و شأن نزول آن بعد از احتمالات زياد اعتراف كرده است كه اين آيه (آيه تبليغ، در فضايل على(ع)نازل شده و روايات زيادى وارد شده، ولى فوراً كلام را ناتمام و ناقص گذاشته و مى‏گويد: اولى آنست كه بگوييم: راجع به يهود و نصارى است و اينكه خداوند متعال مى‏فرمايد: «و اللّه يعصمك من الناس» مراد يهود و نصارى است. در صورتى كه روايات بسيارى دلالت بر آن دارند كه مطلب غير از اين است و آيه اكمال هم بعد از آيه تبليغ و بلاشبهه در غديرخم و بعد از نصب على(ع) به خلافت و ولايت بلافصل از طرف پيغمبر اكرم(ص) نازل شده است و عده زيادى از مفسرين و محدثين بزرگ عامه هم بر اين حقيقت معترفند كه شرح مبسوط اين نقل قولها در دايرة المعارف تشيّع در جلد 1 ذيل آيه اكمال آمده است. اما از طرق شيعه كه تقريباً چنانچه قبلاً گذشت اتفاقى است، صاحب تفسير البرهان از على بن ابراهيم صاحب (تفسير) نقل مى‏كند: آخرين فريضه‏اى كه نازل شد مسئله ولايت على بن ابى‏طالب(ع) بود و بعد از آن فريضه‏اى نا

زل نشد مگر آيه اكمال، ابن بابويه از عبدالعزيز بن مسلم نقل مى‏كند زمانى كه حضرت على بن موسى الرضا(ع) به مرو تشريف آوردند و ما خدمت آن حضرت رسيديم در ضمن كلامى حضرت فرمود: در حجةالوداع و آخر عمر پيغمبر اكرم(ص) آيه شريفه اكمال نازل شد.(21) در پايان مقاله و در تأييد آيه‏ها و نكات فوق يك شاهد مثال از تفسير نمونه مى‏آوريم كه رسول خدا(ص) على(ع) را دوبار (با صراحت) به يارانش معرفى كرده است. يك بار آن جا كه فرمود:(در غدير خم): (من كنت مولاه فهذا علىٌ مولاه؛ هر كس من مولاى او هستم على مولاى اوست) و اما بار دوم هنگامى كه آيه (..ان اللّه هو مولاه و جبرئيل و صالح المؤمنين و الملائكة بعد ذلك ظهير؛… همانا خدا يار اوست و جبرئيل و مردان صالح با ايمان و فرشتگان حق يار اويند. (سوره تحريم، آيه 4) نازل شد رسول خدا دست على را گرفت و فرمود: اى مردم اين (صالح المؤمنين) است. نويسنده (روح البيان) بعد از نقل اين روايت از (مجاهد) مى‏گويد: مؤيد اين حديث حديث معروف (منزله) است كه پيامبر به على(ع) فرمود: «انت منى بمنزلة هارون من موسى» زيرا عنوان (صالحين) در آيات قرآن براى انبياء آمده است و از جمله در آيه (وكلاً جعلنا صالحين) (سوره انبياء، آيه 72) و در آيه (الحقنا بالصالحين) (سوره يوسف، آيه 101) مى‏باشد كه در اولى عنوان صالح به جمعى از انبياء و در دومى به حضرت يوسف اطلاق شده است و هنگامى كه على به منزله هارون باشد او نيز مصداق صالح است.(22)
اين مختصر سطورى كه به طور فشرده نوشته شد هرگز نمى‏تواند بازگو كننده فضيلتها و كرامت‏هاى مولاى متقيان باشد و از خوانندگان عزيز مى‏خواهيم كه خودشان عزمى جزم كنند و كمر همت به شناخت بيشتر مولايشان ببندند چه اينگونه مقالات و نوشته‏ها بدون كوشش خواننده و ژرف انديشى خودشان خيلى مورد اثر قرار نمى‏گيرد. درست است كه مشت نمونه خروار است و همين فضايل او كه ذكر شد نشان از درياى پهناور و وسيع دانش و كرامت‏هاى اوست و چنان شخصيتى را نمى‏توان با يك مقاله شناخت ولى تفكر و تعمق در اين رابطه مى‏تواند گره‏گشاى بعضى از مبانى فكرى ما باشد. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. تفسير نمونه، ج 8، ص 103، ذيل آيه 100 سوره توبه. 2. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 3، ص 258. 3. تفسير نمونه، ج 15، ص 128. 4. تفسير نمونه، ج 6، ص 181، ذيل آيه 44 سوره اعراف. 5. سوره آل عمران، آيه 61. 6. دايرةالمعارف تشيع، ج 1،ذيل آيه مباهله، ص 251. 7. منتهى الآمال، تأليف شيخ عباس قمى، ص 177/176. 8. دايرةالمعارف تشيع،ذيل آيه نجوى، ص 252. 9. تفسير نمونه، ج 2، ص 46، ذيل آيه 207 سوره بقره. 10. تفسير نمونه، ج 2، ص 267، ذيل آيه 272 سوره بقره. 11. منتهى الآمال، تأليف شيخ عباس قمى، ص 177. 12. دايرةالمعارف تشيع، ج 1، ذيل آيه برّ، ص 246. 13. تفسير نور، ج 1، ص 35. 14. دايرةالمعارف تشيع، ج 1، ذيل آيه امانت، ص 245. 15. دايرةالمعارف تشيع، ج 1، ذيل آيه تبليغ، ص 247. 16. دايرةالمعارف تشيع، ج 1، ذيل آيه وان يكاد، ص 253. 17. دايرةالمعارف تشيع، ج 1، ذيل آيه اكمال، ص 244. 18. تفسير نمونه، ج 24، ص 280. 19. سوره احزاب، آيه 72. 20. سوره مائده، آيه 30. 21. همان، 55. 22. سوره مائده، آيه 67.

براى غناى سخن و موعظه و تأثير بيشتر آن، استفاده از چند چيز لازم است: 1- آيات قرآن و نكته‏ها و حكمت‏هاى آن 2- روايات جالب و بيان ريزه كاريهاى آن 3- حِكَمْ و امثال 4- آمار و مقايسه آن 5- شعر 6- قصّه و سرگذشتها.
در بين امور فوق شعر از جايگاه خاصى برخوردار است گاه ممكن است انسان نتواند مطلبى را از طريق آيات و روايات و يا حكم و امثال بخوبى به ديگران انتقال دهد، ولى با بيان يك شعر گاه بخوبى يك مطلب را به مستمعان و خوانندگان مى‏توان انتقال داد. حتى براى شروع روضه ايجاد فضاى معنوى و حزن‏انگيز برخى اشعار مناسب، خيلى كارساز است.
بر خلق جهان محرم راز است على
نامش به لب اهل نياز است على‏
در مسجد كوفه چون شهيدش كردند

گفتند مگر اهل نماز است على‏

هم مى‏تواند مقام و منزلت حضرت را بيان كند و هم نهايت مظلوميت او را به تصوير كشد.
آنچه پيش رو داريد نگاهى است به برخى اشعار موضوعى درباره اميرمؤمنان(ع). 1- وصف على (ع) را نتوان گفت:
در مرتبه على نه وصف است و نه حدْ

هم منقبتش برون ز احصاء و عدد
ذاتش برى از عيوب و مشحون ز كمال

بى شبه و نظير و مثل چون ذات احد(1)
* *
شاها تو كجا خصم فرومايه كجاست

بى مدح تو در جمله كتب آيه كجاست
مولود حرم را كه شناسد حرمت ؟

حق داند و احمد كه تو را پايه كجاست
* *
پيدا بود از جبهه عشاق على‏

روشن بود از انفس و آفاق على‏
رو وام كن از حضرت حق چشم دگر

وانگاه ببين در رخ مشتاق على(2)
* *
بر چرخ حقيقت آفتابش على

مفتاح كليد فتح بابست على‏
در گوش خرد دُرّ خوشابست على

فرمود نبى كه بوترابست على(3)
* *
در روى تو مكه و منى مى‏بينم

در لعل تو زمزم و صفا مى‏بينم
من بوى تو را از همه جا مى‏شنوم

من روى ترا در همه جا مى‏بينم(4)
* *
ز بارگاه قدس حق يك نفس او كنار نيست‏

عليست عاشق خدا بندگيش شعار نيست‏
پيش يتيم بى نوا زانو زند گريه كند

لباس وصله مى‏زند اسير روزگار نيست‏
* *
شاخ گلى زگلشن حُسن نگار چيدنى است‏

بخواه وصل يار را كه آن جمال ديدنى است‏
لحظه به لحظه عمر او روايتش شنيدنيست‏

ناز اگر كند على ناز على خريدنى است‏
(على مردانى) 2- مولود كعبه
در كعبه على به لطف حق ديده گشود

آمد به وجود روشنى بخش وجود
غلتيد به خون خويشتن در محراب

داند به خدا، خدا كه اين راز چه بود(5)
* *
گفتم زچه كعبه را به عالم شرف است

وان خانه مطاف اهل دل صف به صف است‏
گفتا كه گهر مايه اوج صدف است

اين عاصمه زادگاه مير نجف است(6)
* *
در مخزن لايموت دُر دانه على است‏

در كون و مكان امير فرزانه على است‏
در كعبه ظهور كرد تا بر همه كس‏

معلوم شود كه صاحب خانه على است(7)
* *
روزى كه على به كعبه از مادرزاد

از ديدن غير ديده برهم بنهاد
تا جلوه دوست بيند اندر همه حال‏

آن ديده به رخسار محمد بگشاد(8)
* *
يكتا دُر شهوار جهان بود على‏

در خانه كعبه ديده بگشود على‏
از «فزت برب الكعبه» آرام گرفت‏

از ذكر خدا دمى نياسود على(9) 3- نام و ذكر على(ع)
اى نام تو رمز فتح و پيروزى ما

حاصل زولاى توست بهروزى ما
تا نام على شعار ما در رزم است‏

هر لحظه شود فتح دگر روزى ما(10)
* *
تا نام على ورد زبان است مرا

چون آيينه روشن دل و جان است مرا
نامش كه رقم شده است بر صفحه دل‏

در روز جزا خط امان است مرا(11)
* *
ننوشت براى درد روز و شب من‏

جز ذكر على معلّم مكتب من‏
گر غير على كسى بود مطلب من‏

اى واى من و كيش من و مذهب من(12)
* *
از نام تو رنگ سبزه زاران جهان‏

وى دادتو ورد رهسپاران جهان‏
خون تو به محراب عبادت جارى است‏

تا لاله برآرد از بهاران جهان(13)
* *
با نام على به پهنه رو آورديم‏

بر خصم شكست سو به سو آورديم‏
هر چند كه قطره قطره خون بخشيديم‏

صهباى ظفر سبوسبو آورديم(14) * *
بى ذكر على صومعه و ديرى نيست‏

كس را پى درك ذات او سيرى نيست‏
گويند كه از غير على چشم بپوش‏

هرجا نگرم على بود غيرى نيست(15) 4- على دست خدا
جز صدق و صفا نبود در كار على‏

او دست خدا بود و خدا يار على‏
چون داشت خدا را به نظر در هر كار

جز محض خدا نبود كردار على(16)
* *
اى سِرّ خفى نور جلى ادركنى‏

اى دست خداى ازلى ادركنى‏
تو دست خدايى و من افتاده زپاى‏

يا حضرت مرتضى على ادركنى(17)
* *
نور فلك از جبين تابنده اوست‏

سردارى كاينات زيبنده اوست‏
در وصف على بس كه بود دست خدا

در وصف خدا بس كه على بنده اوست(18) 5 – راه حرمين و باب علم‏
راه حرمين اگر زمن پرسى راست‏

آن راه زمرقد شه هر دو سراست‏
زان رو كه دَرِ مدينه علم على است‏

از در به درون خانه رفتن اولاست(19)
* *
در برج ولا مهر جهانتاب على است‏

بر شهر علوم سرمدى باب على است‏
از اوّل خلقت بشر تا محشر

مظلوم‏ترين شهيد محراب على است(20) 6- عين محمد(ص)
آن را كه به دل فروغ سرمَد باشد

داند چو على كه نور احمد باشد
از نور على چشم نبى روشن بود

يعنى كه على عين محمّد باشد(21) 7- همسر فاطمه‏
در عالم عشق حق على يكتا بود

در عرصه عصمت و وفا تنها بود
زان فاطمه شد همسر والاى على‏

زيرا چو على فاطمه بى‏همتا بود(22) 8 – ولايت على(ع)
چون پرده شب روشنى روز دريد

در خم غدير خيمه زد آن خورشيد
از بهر كمال دين و اتمام نِعَم‏

برخلق، ولايت على داد نويد(23)
* *
از خم غدير روشنى يافت جهان‏

خورشيد ولايت على شد تابان‏
برداشت نقاب، احمد از چهر على‏

آن گنج نهان به امر حق گشت عيان(24)
* *
سوگند به او كه نيست كس مانندش‏

شاهان و گدايان همه حاجتمندش‏
كز بعد نبى جاى نبى حقّ على است‏

وز بعد على ز يازده فرزندش(25)
* *
هر كس به ولايت على قايل شد

تاريكى كفر از دلش زايل شد
معراج كمال علوى امروز است‏

كز دولت او دين خدا كامل شد(26) 9- مهر و تولاى على(ع)
با مهر على سرشته ايزد گل ما

جز حبّ على نباشد اندر دل ما
ما عشق على ز سينه بيرون نكنيم‏

چون نيست ز عُمر غير از اين حاصل ما(27)
* *
تا حبّ على بود مرا در رگ و پوست‏

رنجم ندهد سرزنش دشمن و دوست‏
جز نام على لب به سخن وا نكنم‏

از كوزه همان برون تراود كه در اوست(28) * *
در وصف على لبى كه گويا نشود

هرگز به مقام قرب پويا نشود
جز از ره دانش و تولّاى على‏

انسان به طريق عشق بينا نشود(29)
* *
از نور نبى واقف اين راه شديم‏

وز مهر على عارف اللّه شديم‏
چون پيروى نبى و آلش كرديم‏

ز اسرار حقايق همه آگاه شديم(30) 10 – توسل و دستگيرى على(ع)
عشق على از سينه ما كم شدنى نيست‏

مهرش به زر و مال فراهم شدنى نيست‏
خود را بكشى در ره اثبات ولايت‏

خصم على و فاطمه آدم شدنى نيست(31)
* *
جز دست تو كس گره گشايى نكند

در بحر زمانه ناخدايى نكند
مانند على به جان مولاى على‏

در عَرش فرشته پارسايى نكند(32)
* *
شاها به تو ما ديده احسان داريم‏

مهر تو سرشته در دل و جان داريم‏
غير از تو نداريم به كس روى نياز

مُوريم و نظر سوى سليمان داريم(33)
* *
من ديده به احسان على دارم و بس‏

سر در خط فرمان على دارم و بس‏
هر كس زده دست خود به دامان كسى‏

من دست به دامان على دارم و بس(34)
* *
اى شير خدا شاه ولايت مددى‏

اى بحر سخا كان(35) عنايت مددى‏
در وادى بى كفايتى حيرانم‏

اى صاحب رتبه كفايت مددى(36)
* *
زدام غم رها شوى اگر على مدد كند

دور ز هر بلا شوى اگر على مدد كند
مَحرم كبريا شوى اگر على مدد كند

زائر كربلا شوى اگر على مدد كند
* *
اى مظهر جمال و جلال خدا على‏

يا مظهر العجائب و يا مرتضى على‏
از «شهريار» پير زمين گير دست گير

اى دست گير مردم بى دست و پا على‏ 11- يار بى‏نوايان‏
شاهى كه به اسرار جهان دانا بود

از رتبه به كل ما خلق مولا بود
شب‏ها به خرابه‏ها زروى شفقت‏

همدم به جذاميان نابينا بود(37)
* *
يك چشم نياز در قنوتش جاريست‏

صد چاه خروش در سكوتش جاريست‏
بر سفره بى‏طعام مسكين و فقير

از خوان كرم شبانه قوتش جاريست‏
* *
بر چرخ حقيقت آفتابست على‏

مفتاح كليد فتح بابست على‏
در گوش خرد در خوشابست على‏

فرمود نبى كه بوترابست على(38) 12- آيينه خداشناسى‏
بر نور خدا ذات على شد مرآت‏

تابيد از او به عالمى نور حيات‏
زآيات لبش كه معجز قرآن است‏

منسوخ شد انجيل و زبور و تورات(39)
* *
اى دل به على اهل سخا را بشناس‏

وز مهر و محبتش وفا را بشناس‏
گر زآنكه سر خداشناسى دارى‏

در ذات على ببين خدا را بشناس(40)
* *
اى دل به على نگر خدا را بشناس‏

وز روى على رمز ولا را بشناس‏
خواهى كه مقام عشق را بشناسى‏

برخيز و على مرتضى را بشناس(41)
* *
تمثال جمال بى مثال است على‏

آيينه عشق لايزال است على‏
سوگند به واژه واژه سوره نور

روح گل خورشيد كمال است على(42)
* *
اول به صفاى دل ولى را بشناس‏

آنگاه محمّد و على را بشناس‏
كن ديده ز انوار ولايت روشن‏

زين جلوه خداوند جلى را بشناس(43) 13- صراط مستقيم‏
بر دوزخ و فردوس قسيم است على‏

بر عالم ايجاد زعيم است على‏
شمشير كجش به خط خونين بنوشت‏

ميزان صراط مستقيم است على(44)
* *
چون سرو به باغ دين قد افراشت على‏

در گلشن جان گل صفا كاشت على‏
الحق كه از او حقيقت آمد به وجود

جز حق به جهان هيچ نپنداشت على(45) 14- قرآن در شأن على(ع)
جبريل امين تابع فرمان على‏

خلّاق جهان مدح و ثناخوان على‏
نه سوره «هل اتى» كه باشد مصحف‏

از فاتحه تا خاتمه در شأن على(46) 15- قسيم جنّت و نار
آن شاه كه او قسيم نار است و جنان‏

در ملك و ملل صاحب سيف است و سنان‏
ملك دو جهان مسخر اوست بلى‏

اين را به سنان گرفت آن را به سه نان(47) 16- على و عشق‏
اى دل به على نگر خدا را بشناس‏

وز روى على رمز ولا را بشناس‏
خواهى كه مقام عشق را بشناسى‏

بر خيز و على مرتضى را بشناس(48)
* *
اى نبض هزار ساله مَسلك عشق‏

يك شقشقه بازگو ز صد مدرك عشق‏
ايمان تو رمز عمليات دل است‏

با غمزه‏ات آغاز شود پاتك عشق(49) 17- اخلاص على(ع)
از شير خدا خلوص و ايمان آموز

از حكمت او شيوه عرفان آموز
آگاه جز او نيست به اسرار خدا

از مكتب او رموز قرآن آموز(50)
* *
در ملك ولا شاه زمان است على‏

خورشيد سپهر لامكان است على‏
در پيكر تابناك اخلاص عمل‏

خوبان همه پيكرند و جان است على(51) 18- نماز على(ع)
او نغمه سوز و ساز را مى‏دانست‏

سوز دل اهل راز را مى‏دانست‏
معراج، هميشه سر به فرمانش بود

چون راز دل نماز را مى‏دانست(52) 19- صبر على(ع)
پولاد كجا، صبر و يقين تو كجا

اندوه كجا، حزن و برين تو كجا
اى تابش بى غروب اى قلّه سرخ‏

خورشيد كجا زخم جبين تو كجا(53)
* *
با چاه شبانه گفتگو داشت على‏

در عمق سكوت، هاى و هو داشت على‏
پيوسته شكسته استخوانى از درد

چون بغض سياه در گلو داشت على(54) 20- شجاعت على(ع)
فرياد دلش حضور بيدارى بود

سرشارترين سرود هوشيارى بود
وقتى كه به عرصه خطر مى‏آمد

آيات عروج بر لبش جارى بود(55) 21- سخاوت على(ع)
اى بى خبر از قدر و بهاى مولا

وز مرتبه و سخاى مولا
از حضرت مولا بطلب در عالم‏

هرچيز كه خواهى از خداى مولا(56) 22- داغ على(ع)
اى حسن تو مجموعه هر زيبايى‏

وز هر دو جهان زعشق تو شيدايى‏
نگذاشته داغ تو دلى را بى درد

سوداى تو كرده عالمى سودايى(57)
* *
آنشب به داغ مولى مهتاب گريه مى‏كرد

تصوير ماه در آب بى‏تاب گريه مى‏كرد
شد چهره عدالت گلگون زتيغ فتنه‏

پيش نگاه مسجد محراب گريه مى‏كرد
* *
چون روح ز جسم ما سوا رفت على‏

اى مسجد كوفه در كجا رفت على‏
در سجده خدا به ديدن او آمد

يا آنكه بديدن خدا رفت على‏
* *
گريبان فلك را چاك كردند

زمين را از عدالت پاك كردند
زچشمان ملائك اشك مى‏ريخت‏

بميرم مرتضى را خاك كردند پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. اسماعيل دهقان. 2. ميرزا ابوالحسن نيشابورى، دوران صفويه. 3. خواجه عبداللّه انصارى قرن چهارم. 4. عباس فرات. 5. حسين لاهوت. 6. حميد سبزوارى. 7. صغير اصفهانى. 8. حميد سبزوارى، معاصر. 9. نيكو همت، معاصر. 10. آيت مهر آيين، معاصر. 11. محمد على مردانى، معاصر. 12. كامل خلخالى، قرن دهم. 13. فتح اللّه شكيبايى، معاصر. 14. حميد سبزوارى. 15. آغاسى كرمانى. 16. نيكو همت ،معاصر. 17. صغير اصفهانى. 18. شيخ بهائى. 19. همان. 20. محمد على مردانى. 21. عليرضا بيگ. 22. محمد تقى عبهرى. 23. مصطفى قمشه‏اى، معاصر. 24. همان. 25. اميرى تهرانى. 26. حبيب چاپچيان، احسان. 27. محمد على مردانى. 28. همان. 29. ميرزا ابوالحسن همدانى، طوطى. 30. فيض كاشانى. 31. نيكو همّت. 32. فتح اللّه شكيبايى. 33. صغير اصفهانى، معاصر. 34. همان. 35. كان = معدن. 36. صغير اصفهانى. 37. همان. 38. خواجه عبداللّه انصارى. 39. حسان چايچيان. 40. ميرزا معين‏الدين على، صفويه. 41. حميد سبزوارى. 42. احمد ده بزرگى. 43. عباس فراست. 44. حسان چاپچيان. 45. احمد ده بزرگى. 46. حيران يزدى، قاجاريه. 47. شاه نعمت اللّه ولى، قرن هشتم. 48. حميد سبزوارى. 49. على اكبر رشاد، معاصر. 50. نيكو همّت، معاصر. 51. محمد تقى عبهرى. 52. عباس براتى‏پور. 53. حسن حسينى. 54. نصر اصفهانى. 55. حسن كرمى نور. 56. هادى رنجبر. 57. فيض كاشانى.

غدير خم‏
رسولخدا صلى اللّه عليه و آله:
«يوم غدير خم افضل اعياد امتى و هو اليوم الذى أمرنى اللّه تعالى ذكره فيه بنصب اخى على بن أبى‏طالب علماً لامتى، يهتدون به من بعدى، و هو اليوم الذى اكمل اللّه فيه الدين، و اتم على امتى فيه النعمة و رضى لهم الاسلام ديناً»
(امالى صدوق، ص 76)
روز غدير خم برترين و با فضيلت‏ترين اعياد امت من است و آن روزى است كه خداوند متعال به من دستور داد كه در آن روز برادرم على بن ابى طالب را به عنوان نشانه براى امتم منصوب نمايم تا پس از من به وسيله او هدايت شوند و آن روزى است كه خداوند دين را در آن كامل كرد و نعمت را بر امتم تمام كرد و اسلام را به عنوان دين برايشان برگزيد.

امام باقر عليه السلام:
«آخر فريضة انزلها اللّه تعالى الولاية، ثم لم ينزل بعدها فريضة، ثم نزل (اليوم اكملت لكم دينكم) بكراع الغميم، فأقامها رسول اللّه بالجحفه، فلم ينزل بعدها فريضة».
(تفسير قمى، ص 150)
آخرين فريضه و امر واجبى كه خداى متعال، نازل كرد، ولايت بود كه بعد از آن هيچ فريضه‏اى نازل نشده است. سپس اين آيه در منطقه‏اى به نام كراع الغميم در حجاز نازل شد« امروز دين را بر شما كامل كرديم» پس رسول خدا در جحفه، مطلب را براى مردم بيان كرد و آن را برپا نمود و پس از آن ديگر هيچ فريضه‏اى نازل نشد.

امام صادق عليه السلام:
«لما نزلت هذه الآية بالولاية، امر رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله بالدوحات دوحات غدير خم فقممن، ثم نودى الصلاة جامعة، ثم قال: ايها الناس الست أولى بالمؤمنين من انفسهم؟ قالوا: بلى. قال: فمن كنت مولاه فعلى مولاه، ربّ وال من والاه و عاد من عاداه. ثم امر الناس ببيعته و بايعه الناس.»
(بحارالانوار، ج 37، ص 138)
وقتى آيه ولايت نازل شد، رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم دستور داد كه در غدير خم سايه بانى از درختان تناور درست كنند. سپس ندائى داده شد كه نماز به جماعت برپا مى‏شود. پس حضرت فرمود: اى مردم! آيا من نسبت به مؤمنين سزاوارتر از خودشان نيستم؟ عرض كردند: آرى. حضرت فرمود: پس هر كه من مولاى اويم، على مولاى اوست. پروردگارا، دوست بدار هر كه او را دوست دارد ولايتش را بپذيرد و دشمن بدار هر كه او را دشمن بدارد. سپس به مردم دستور داد كه با او بيعت كنند و مردم هم بيعت كردند.

امام صادق عليه السلام:
«ان رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله و سلم لما انصرف من حجة الوداع، و صار بغدير خم، امر اللّه عز و جل جبرئيل عليه السلام ان يهبط على النبى صلى اللّه عليه و آله وقت قيام الظهر من ذلك اليوم و امره ان يقوم بولاية اميرالمؤمنين عليه السلام و أن ينصبه علماً للناس بعده و أن يستخلفه فى امته.»
(اقبال، ص 474)
رسول خدا هنگام بازگشت از حجة الوداع (آخرين حج حضرت) وقتى به غدير خم رسيد، خداى عز و جل به جبرئيل دستور داد تا بر پيامبر صلى اللّه عليه و آله و سلم در ظهر آن روز، نازل گرديده و به او امر كند كه براى معرّفى ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام بپا خاسته و او را براى بعد از خود، نشانه هدايت براى مردم و جانشين در امتش قرار دهد.

امام صادق عليه‏السلام:
«ان هذا اليوم عظم اللّه حرمته على المؤمنين اذا اكمل اللّه لهم فيه الدين و تمم عليهم النعمة و جدّد لهم ما اخذ عليهم من الميثاق و العهد فى الخلق الاول…انه يوم عيد و فرح و سرور و صوم شكراً لله عزوجل.»
(اقبال، ص 472)
امروز (هيجدهم ذى حجه) روزى است كه خداوند حرمتش را بر مؤمنين، بزرگ و عظيم شمرده چرا كه در اين روز دينشان را كامل نمود و نعمتش را بر آنها تمام كرد و عهد و پيمانى را كه در روز نخست از آنان گرفت، تجديد نمود… امروز روز عيد و خوشحالى و شادمانى و روزه‏دارى به منظور شكر خداى عزوجل بر اين نعمت است.


پاورقي ها:

مقدمه:
آقاى اسماعيل هنيه نخست وزير منتخب دولت فلسطين متولد سال 1963 ميلادى(1342 شمسى) و فارغ التحصيل دانشگاه اسلامى غزه است. وى طى چند نوبت مجموعاً بيش از 42 ماه در اسارت رژيم صهيونيستى زندانى بوده است و در سال 1992 ميلادى به همراه شهيد رنتيسى و بيش از چهارصد نفر از مجاهدان فلسطينى به مرج الزهور تبعيد شد.
آقاى اسماعيل هنيه علاوه بر مسؤوليتهاى متعدد در دانشگاه اسلامى غزه، به عنوان يكى از شخصيتهاى كليدى و عضو رهبرى سياسى حماس، مسؤوليت دفتر شهيد احمد ياسين را نيز به عهده داشته است. او در تاريخ 6 / 9 /2003 به همراه شيخ احمد ياسين مورد حمله تروريستى هواپيماى جنگى F61صهيونيستها قرار گرفت ولى به طور معجزه آسائى نجات يافت.
استاد اسماعيل هنيه پس از انتخابات مجلس قانونگذارى فلسطين كه حماس به اكثريت قاطع كرسيها دست يافت به عنوان نخست وزير دولت فلسطين برگزيده شد.
آقاى هنيه به عنوان يكى از چهره‏هاى محبوب و موقّر حماس داراى بينشى قوى و جامع و فكرى منسجم و بيانى جذاب مى‏باشد. مجالست با وى خستگى‏ناپذير است، سخنانش منوّر به آيات قرآن كريم و احاديث نبوى است، او هر چند 43 سال بيشتر ندارد و رنج مجاهدتها و زندانهاو آزارهاى مستمر دشمن ظاهر او را ده سال بيشتر نشان مى‏دهد اما پختگى او بسى فراتر از سن اوست. متنى كه تقديم خوانندگان پاسدار اسلام مى‏شود خلاصه‏اى است از آنچه در يك نشست دوستانه چند ساعته مطرح گرديد و تا آنجا كه حافظه نويسنده يارى داد ترجمه و به تحرير در آمده است. چشم انداز وضعيت كلى فلسطين و رژيم اشغالگر فلسطين را چگونه مى‏بينيد؟
* آنچه در مورد رژيم اشغالگر صهيونيستى مسلّم است اين است كه نسل اول كه مؤسسين و پايه گذاران اين رژيم بوده‏اند به پايان رسيده است و نسلى كه بعد از آنها روى كار آمده‏اند هر يك بازنده عرصه مأموريت خود بوده‏اند صهيونيستها هم اكنون دچار ضعف رهبرى هستند و دوره افول و انفعال آنها فرا رسيده است. اين در حالى است كه اكنون ابتكار عمل در دست ملت فلسطين است. امروز عليرغم فشارهاى روزافزون بى نظير آمريكا و غرب در همراهى با رژيم صهيونيستى، ملت فلسطين، تمام قامت در مقابل آنها ايستاده است و راه مقاومت را ادامه مى‏دهد. جنابعالى به فشارهاى روز افزون و بى نظير دشمن صهيونيستى اشاره كرديد البته همه از جنايتهاى بى شمار اسرائيل و حمايتهاى آمريكا و غرب از اسرائيل نسبت به ملت مظلوم فلسطين اطلاع دارند اما اطلاعات ما از بيرون صحنه است مايل هستيم جنابعالى كه در درون صحنه بلكه در كانون و آماج اين فشارها هستيد ولو به طور اجمال اين مطلب را بازگو نمائيد.
* رژيم صهيونيستى همراه با حمايت بيدريغ آمريكا و غرب در سه عرصه سخت‏ترين فشارها را بر ملت فلسطين تحميل كرده است.

اول محاصره اقتصادى و مالى‏

اين كه مى‏گويم بى‏نظير براى اين كه در مورد عراق وقتى محاصره اقتصادى اعمال شد در كنار آن نفت در برابر غذا را گذاشتند ولى در مورد مردم فلسطين از همه جوانب راه‏ها را بسته‏اند اسرائيل 000/000/700 دلار حقوق فلسطينى‏ها را بلوكه كرده است حدود 500 ميليون دلار كالاهاى متعلق به مردم فلسطين را در بنادر توقيف كرده و از واردات و صادرات جلوگيرى مى‏كنند. فعاليتهاى بانكى را متوقف و حسابهاى فلسطينى‏ها را و همچنين راه‏هاى ديگران را از طريق بانكى بر ما بسته‏اند 3000 صياد فلسطينى از صيد كردن و ورود به دريا ممنوع شده و بى‏كارند، كارگاههاى توليدى در اثر مجموعه اين فشارها به تعطيلى كشيده شده است. و بيش از 100 هزار كارگر فلسطينى سالهاست كه بيكارند. بخش زيادى از كارگران فلسطينى كه محل كارشان در مناطق 1948 بوده است از ورود به آن مناطق ممنوع و بيكار شده‏اند، همه راهها را بسته‏اند و حتى راه رفح – مسير اتصال به مصر – را بسته‏اند و معمولاً 20 روز اين راه را مى‏بندند و گاهى يكى دو روز باز مى‏كنند و خلاصه از هر كارى كه از طريق فشار اقتصادى فكر مى‏كنند مى‏تواند ملت فلسطين را از پا درآورد دريغ نكرده‏اند.

دوم محاصره سياسى و خبرى‏

اسرائيل و حاميانش با همه توان تلاش مى‏كنند ملت فلسطين و دولت منتخب آنان را منزوى نشان بدهند. از شوراى امنيت و وتوهاى آمريكا گرفته تا كنفرانسهايى كه به نام فلسطين برگزار مى‏كنند جملگى در غياب ملت فلسطين و نمايندگان منتخب آن‏ها و در جهت حذف و به انزوا كشاندن دولت منتخب فلسطينى است.

سوم محاصره امنيتى و نظامى‏

دشمن صهيونيستى تهاجمات نظامى و تروريستى‏اش را به نقطه اوج رسانده است و سخت‏ترين و بى‏رحمانه‏ترين هجمه را نسبت به ملت و رهبران مقاومت به كار گرفته است با هواپيماهاى‏F61 آمريكايى پيوسته خانه‏ها و اشخاص را مورد هدف بمباران‏هاى وحشيانه قرار مى‏دهد. نمونه جنايتهاى هر روز صهيونيستها اين كه با يك شليك 15 نفر از اعضاء يك خانواده را در يك لحظه قطعه قطعه كردند و فقط يك دختر چند ساله از مجموع آن خانواده زنده ماند و همگان فيلم اين دختر بچه را كه پيش چشمش شهادت تمام اعضاء خانواده‏اش را مشاهده كرده بود و ضجّه مى‏زد مشاهده كرديد.
در اينجا آقاى اسماعيل هنيه فيلمبردارى كه همراه هئيت فلسطينى حضور داشت را معرفى كرد كه فيلم آن كودك و آن صحنه توسط او گرفته شده، فيلمى كه توجه دنيا را به خود جلب كرد. دليل اوجگيرى جنايات رژيم صهيونيستى به خصوص در سه زمينه‏اى كه اشاره كرديد و همچنين دستگيرى تعداد زيادى از اعضاء كابينه شما و اعضاى مجلس قانونگذارى فلسطين توسط صهيونيست‏ها چيست؟
* هدف رژيم صهيونيستى به زانو درآوردن ملت است، دشمن مى‏خواهد ملت فلسطين را از انتخابى كه كرده است پشيمان كند، صهيونيست‏ها و حاميان آنها مى‏خواهند، دولت برخاسته از اراده ملت فلسطين را يا وادار به تسليم كنند يا از صحنه خارج و آن را ساقط كنند. دشمن با همه توان و با استفاده از همه راه كارها تلاش مى‏كند كه ما را وادار كند كه رژيم غاصب را به رسميت بشناسيم و بر آنچه گذشته است صحّه بگذاريم و روند سازشكارى را امضا كنيم و در غير اين صورت صحنه را به نفع آنان ترك گوئيم. اين خواسته دشمن است كه به طور مستقيم و غير مستقيم و از طريق اعمال فشارهاى روزافزون در همه زمينه‏ها، مى‏خواهند بر ما تحميل كنند. بحمد اللّه دولت منتخب ملت فلسطين تاكنون، راست قامت ومحكم در برابر اين فشارها ايستاده است به نظر شما اوّلاً اين فشارها آيا روى اراده ملت فلسطين اثر گذاشته است؟ ثانياً آيا حماس و دولت منتخب ملت فلسطين در ادامه راه و در مقابل خواسته دشمنان چگونه عمل خواهد كرد؟
* در ارتباط با بخش اول سؤال بايد بگويم ملت مقاوم و بيدار فلسطين با آگاهى كامل از استراتژى و خط مشى حماس و پيش بينى حاصل از تجربه و شناخت عميق دشمن و رفتارها و عكس العمل‏هاى آن، چنين انتخابى را كرده است و نظر سنجيها هم نشان مى‏دهد كه اگر مصمم‏تر از گذشته نشده باشند و اگر باورشان به درستى راه مقاومت بيشتر نشده باشد، همچون گذشته در اين مسير ايستاده‏اند و اين فشارها و كشتارها نتوانسته است بر آنها تأثير بگذارد. – در اثناء گفتگو گوشى تلفن به آقاى اسماعيل هنيه داده شد. از داخل فلسطين تماس گرفته بودند و تظاهرات گسترده مردم غزّه در حمايت از دولت آقاى اسماعيل هنيه و شخص ايشان را به وى گزارش دادند – .
در مورد بخش دوم سؤال بايد به صراحت اعلام كنم كه ما سوار بر تانك يا با كودتا و امثال آن اين جايگاه را نگرفته‏ايم ما در مسير مقاومتمان همواره آماده شهادت بوده‏ايم نه دنبال وزارت. همانطور كه قبلاً اشاره كردم مردم آگاه و مقاوم فلسطين ما را بر اساس سياست‏ها و برنامه هائى كه اعلام كرديم، انتخاب كرده‏اند، بنابراين ما به هيچ وجه نمى‏توانيم به خواسته‏هاى دشمن پاسخ مثبت دهيم و بر خلاف اكثريتى كه ما را انتخاب كرده‏اند يعنى به شعارها و راه و روش ما رأى داده‏اند، عمل كنيم و به مردممان پشت كنيم. ما چنين حقى را نداريم ما ملتزم به حقوق ملت فلسطين هستيم و در هيچ شرايطى از آن تنازل نمى‏كنيم. مقاومت را حق مشروع ملت فلسطين مى‏دانيم و هرگز بر ضد آن با دشمنان همكارى و همراهى نخواهيم كرد، بازهم تأكيد مى‏كنم ما اين راه را تا رسيدن به شهادت آغاز كرده‏ايم نه براى رسيدن به وزارت. امروز يكى از توطئه‏هاى شيطانى شيطان بزرگ و صهيونيست‏ها، ايجاد درگيريها و دامن زدن به اختلافات و بر افروختن آتش خانمانسوز جنگ‏هاى داخلى است در مورد فلسطين نيز همواره اين دغدغه علاقمندان به فلسطين را نگران كرده است. لطفاً ديدگاه و نگاهتان را در اين مورد بفرمائيد.
* ما هميشه اعلام كرده‏ايم و تلاش كرده‏ايم كه وحدت ملى حفظ شود و بار ديگر به اهميت سرنوشت‏ساز اين مسأله تأكيد و التزام خودمان را به آن تكرار مى‏كنيم. نه فقط در مورد فلسطين كه در همه جهان اسلام نسبت به اين مسأله حساس هستيم و به توطئه‏هاى آمريكا و دشمنان در اين زمينه توجه داريم نمونه آن تلاشى است كه دشمنان اسلام در عراق، لبنان و… براى برافروختن جنگ شيعه و سنى به كار گرفته‏اند كه بايد با هوشيارى كامل همگى در حفظ وحدت ملى و خنثى كردن توطئه دشمنان تلاش كنيم.
در مورد فلسطين بايد بگويم اولاً ملت فلسطين از آگاهى بالائى برخوردارند و همواره در اين زمينه با حساسيت و هشيارى برخورد كرده‏اند. ما هم در دولت تمام تلاش خودمان را به كار گرفتيم تا حكومت وحدت ملى برقرار شود هنگام تشكيل دولت به همين منظور حاضر شديم از 24 وزير به 14 وزير تا 9 وزير تنازل كنيم ولى آنها همراهى نكردند، برخى به اين گمان كه اين دولت چند ماه ديگر سقوط خواهد كرد و نبايد در دولتى كه خيلى زود دچار فشار و شكست خواهد شد شركت كنند. عدّه‏اى زير فشار آمريكا و ترس از اين كه نام آنها را در ليست تروريستها قرار دهند و بعضى هم به دليل اين كه اكراه داشتند در چتر دولت حماس قرار گيرند و… از پذيرش مشاركت در دولت استنكاف ورزيدند ما هر كارى را كه در توانمان بود براى حفظ وحدت ملى انجام داده‏ايم و همچنان خود را ملتزم به حفظ وحدت مى‏دانيم البته معلوم است تلاش براى حفظ وحدت ملى يك مسؤوليت مشترك است و مستلزم پذيرش و پايبندى طرف مقابل نيز مى‏باشد. با توجه به اين كه طرف مقابل شما اصل موجوديت اسرائيل را به رسميت شناخته است شما چگونه مى‏توانيد با آنها به وحدت برسيد؟
* ما اگر به جاى اين كه نقاط افتراق را محور قرار دهيم، روى نقاط مشترك تكيه كنيم مى‏توانيم به وحدت برسيم نقطه افتراق ما با آنها در استراتژى ماست كه كليّت رژيم صهيونيستى غاصب را نفى و خواستار آزادى كل فلسطين هستيم و روشن است كه اگر مثلاً مالكيت دزد را بر مال سرقت شده بپذيريم و به رسميت بشناسيم به مالك آن خيانت كرده و چه بسا راه احقاق حق بسته شود اما نقطه اشتراك ما در مورد سرزمين‏هاى 1967 است كه روى آن مى‏توانيم به صورت تاكتيكى وحدت برقرار كنيم. بنابراين ضمن اين كه ما از استراتژى اصلى خود عقب نشينى نخواهيم كرد آزادى مناطق 67 مى‏تواند محورى براى مشاركت، وحدت و همراهى ما قرار گيرد. جنابعالى به شايستگى از ضرورت وحدت و مواجهه جدى با توطئه آمريكا براى ايجاد تفرقه و جنگ‏هاى داخلى صحبت كرديد و با صراحت نگرانى خود را از جنگ شيعه و سنى در عراق و لبنان و… ابراز كرديد در اينجا، با اجازه شما مى‏خواهيم بدون مجامله سؤالى را مطرح كنيم و جواب روشنى را بشنويم. همه مى‏دانيم كه القاعده و گروه الزرقاوى در عراق در واقع از عوامل اصلى ايجاد فتنه مذهبى و كشتار شيعيان هستند و روى ديگر سكه آنها موجه ساختن استمرار اشغالگرى آمريكا در عراق بوده است با اين حال شايعه حمايت و تجليل از زرقاوى بعد از كشته شدن او از سوى حماس تعجب ناباورانه شيعيان را برانگيخت آيا توضيحى براى اين قضيه داريد؟
* سياست روشن حماس و دولت منتخب عدم دخالت در امور داخلى ديگر كشورهاست. با اين حال هيچگاه از توطئه‏ها و فشارهاى آمريكا عليه ايران، لبنان، عراق و… غافل نيستيم. چرا كه حفظ قدرت و وحدت آنها براى ما هم بسيار مهم است، در مورد حمايت يا تجليل از زرقاوى با قاطعيت مى‏گويم به هيچ‏وجه و از سوى هيچ فرد يا گروه وابسته به حماس هيچگونه اطلاعيه‏اى صادر نشده است، امّا آنچه به نام حماس و حتى تحت عنوان گردانهاى عزالدين قسام منتشر شد از سوى دشمنان ما تهيه و پخش شد آنها كه اين اطلاعيه‏ها را به نام حماس جعل كردند را مى‏شناسيم ولى در شرائط حاضر نمى‏توانيم آنها را افشاء كنيم. هدف آنها از اين كار اين بود كه حماس را با القاعده مرتبط جلوه بدهند و براى ما مشكل ايجاد كنند. ارزيابى جنابعالى از سفر به ايران چگونه است؟ آيا اولين بار است كه به ايران مى‏آييد؟
* اولين بار است كه به ايران سفر كرده‏ام البته قبل از ايران از قطر و بحرين و سوريه نيز ديدار داشتم و با مسؤولان عاليرتبه اين كشورها ملاقاتهاى خوبى داشتم و نتايج ارزشمندى هم به نفع ملت فلسطين حاصل شد، اما بيشترين اميدها و آرزوهاى ما روى ايران متمركز است ايران كشورى بزرگ با ملّتى بزرگ مى‏باشد همه چيز برايم در اين سفر جالب و ارزشمند بود. ملاقات بسيار گرم و صميمانه با رهبر معظم انقلاب اسلامى نقطه اوج دلگرمى ما در اين سفر بود. استقبال بسيار ارزشمند رئيس جمهور محترم. رئيس تشخيص مصلحت نظام، معاون اول رئيس جمهور، رئيس مجلس شوراى اسلامى، وزير خارجه و ديگر مسؤولان عاليرتبه همگى مايه اميدوارى و نويد بخش بود، همانطورى بود كه از جمهورى اسلامى ايران يعنى كشور امام خمينى و كانون انقلاب اسلامى انتظار مى‏رفت.
ملت فلسطين همواره دوستدار جمهورى اسلامى و سپاسگزار حمايتهاى بى‏دريغ دولت و ملت ايران بوده است. اين همه به بركت رهبرى‏هاى حضرت امام خمينى است كه از دهها سال پيش مسأله فلسطين را در رأس مسائل جهان اسلام و روز قدس را روز اسلام اعلام كرد. امروز با اسلامى شدن مسأله فلسطين و مقاومت و بيدارى شگفت‏انگيز ملت فلسطين و پشتيبانى مسلمانان، دوره شكوفائى و پيروزى‏هاى پى در پى در جبهه اسلام و شكست‏هاى مكرر آمريكا و صهيونيست‏ها فرا رسيده است، پايدارى پيروزمندانه ملت فلسطين و شكل‏گيرى دولت منتخب، شكست مفتضحانه اسرائيل از حزب اللّه لبنان، شكست آمريكا در عراق و ديگر تحولات كوچك و بزرگ در سطح منطقه و جهان و ناتوانى آمريكا در مسدود كردن راه پيشرفت‏هاى علمى و تكنولوژيكى ايران همه و همه نشان از فرا رسيدن دوران افول دشمنان اسلام و ادامه پيروزى‏ها و پيشرفت‏هاى جهان اسلام در سطح كلان و افول ستاره داود در سرزمين مقدّس فلسطين و درخشش پيروزمندانه ملت فلسطين در راه آزادسازى كل فلسطين دارد.

پاورقي ها:

دو مزد
«يَا أيّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَآمِنُوا بِرَسُوِلِه يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِن رَّحْمَتِهِ وَيَجْعَل لَّكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ». (سوره‏حديد – آيه 28)

اى مؤمنان! تقواى الهى داشته باشيد و به پيامبرش ايمان آوريد تا به شما از مهر خود دو مزد دهد و برايتان نورى قرار دهد كه به تاريكى دل با آن راه رويد و شما را بيامرزد كه خدا آمرزگار است و مهربان.
كفلين من رحمته: مقصود از دو نوع مزد يا دو برابر مزد چيست؟ كفل به معناى سهم و نصيب است. اين دو مزد چه مى‏باشد كه خداوند به تقواپيشگانى مى‏دهد كه ايمان به رسول خدا نيز دارند؟ برخى از مفسران بر اين عقيده‏اند كه اين آيه خطاب به اهل كتاب است كه خداوند مى‏خواهد به آنان بگويد به خاطر ايمانتان به پيامبران گذشته و ايمان به خاتم الانبياء صلى الله عليه و آله و سلم خداوند دو مزد و دو اجر به شما خواهد داد و برخى گويند خطاب به منافقان و يا به كل مردمى است كه به ظاهر ايمان آوردند و ايمان واقعى نداشتند و قرآن به آنان خطاب مى‏كند كه اگر همزمان با ايمان ظاهرى ايمان واقعى نيز داشته باشيد خداوند به شما دو اجر خواهد داد ولى اين امر بعيد به نظر مى‏رسد براى اينكه ايمان ظاهرى ارزش و مزدى ندارد و اصلا ايمان تا درونى و واقعى نباشد و از قلب و روان انسان بر نيانگيزد هيچ اثرى در انسان و سرنوشتش نخواهد داشت. ايمان آنگاه ارزشمند است كه از زبان فراتر رود به قلب برسد و انسان با تمام وجود خدا را بپذيرد و به او ايمان آورد و در برابر فرمانهايش سر تسليم فرود آرد و اوامر و نواهيش ر ابا دل و جان قبول كند زيرا لقلقه لسان كافى نيست و ايمان به ظاهر در سرنوشت او مؤثر نخواهد بود.
از اين روى به نظر مى‏رسد تأويل و تفسير نخست صحيح تر باشد كه خداوند به يهوديان و نصارى سفارش مى‏كند كه اگر به رسول خدا نيز همچون رسولان گذشته ايمان آوريد ايمانتان كامل مى‏شود و به سبب اين كمال، خداوند از رحمت گسترده اش به شما دو نصيب مى‏دهد و به شما نورى عطا مى‏كند كه با آن نورسبب ايمان ديگران در اين جهان گرديد و در جهان اخروى نيز شما را مى‏بخشد و از گناهانتان درگذرد زيرا او است مهربان و آمرزنده.. و خداوند با اين آيه تمام موحدان و پيروان اديان الهى را به اسلام و تسليم در برابر رسولش دعوت مى‏كند و به آنان‏فهماند كه اگر از اختلافات دست بردارند و قرآن را پيشواى خود قرار دهند خداوند آنان را بيش از پيش مورد رحمت و مهر خود قرار مى‏دهد و از تاريكيهاى جهالت دور مى‏سازد.
راغب اصفهانى در مفرداتش گويد: كفلين من رحمته يعنى كفلين من نعمته. دو بهره از نعمتهايش و چه بسا مقصود نعمتهاى دنيوى و اخروى باشد چنانكه همواره از خدا مى‏خواهيم كه هم حسنات دنيا را به ما دهد و هم حسنات آخرت را، هم نعمتهاى دنيا را به ما ارزانى بخشد هم نعمتهاى بى شمار عقبى را «ربنا آتنا فى الدنيا حسنة و فى الآخرة حسنة» و برخى از مفسران گويند مقصود از كفلين نعمتهاى پى در پى و متوالى است.
و به نظر مى‏رسد كه مقصود از كفلين دو بهره از دو أمرى است كه در اين آيه مورد بيان قرار گرفته يكى ايمان و ديگرى تقوا چه آنكه ايمان و باور به تنهائى كافى نيست ولى قطعا ايمان رحمت آور است پس ايمان يك كفه ترازوى رحمت است و تقوا كفه دومش كه با تقوا ايمان تكامل مى يابد و انسان به بهترين بهره دست مى‏يابد. وراى هر ايمان يك انسان با تقوا نيست چه آنكه تقوا فضيلتى است بالاتر و فراتر از ايمان. و چه بسا انسانى مؤمن باشد ولى با تقوا نباشد اما نمى شود با تقوائى پيدا كرد كه مؤمن نباشد، پس اگر ايمان و تقوا با هم در شخصى جمع شوند او داراى دو فضيلت و دو بهره از رحمت خواهد بود و كيست مهربانتر از خدا كه به بندگان با تقوا و با ايمانش لطف بيشترى كند و آنان را چنان نورى بخشد كه راهنماى راهش باشد و او را از ظلمتكده‏هاى جهل و تاريكى و انحراف رهائى بخشد و از خطا و لغزش در امان نگهدارد. در آيه اى ديگرفرمايد: «فأولئك يبدّل الله سيئاتهم حسنات» و اين بالاترين درجه مهربانى است كه خداوند افراد مؤمن و با تقوا را از آنچنان لطفى برخوردار مى‏كند كه حتى سيئات و بديهاشان را تبديل به حسنات مى‏كند. راستى كجاى دنيا كسى را مى‏توان يافت كه نه تنها بديهايمان را ناديده بگيرد بلكه آنها را مبدّل به خوبيها و حسنات كند؟ او جز خداى رحمان و رحيم نيست.
و اما مراد از نور چيست؟ ممكن است اين نور همان نور ايمان و تقوا باشد و ممكن است مقصود از نور قرآن باشد كه در جاى ديگرى از قرآن مى فرمايد: «قد جاءكم من الله نور و كتاب مبين» همانا از سوى خداوند براى شما نورى و كتابى آشكار آمد كه نور قرآن كنايه از هدايتى است كه توسط قرآن پرتوش قلب مؤمن را فرا مى‏گيرد و او را از افتادن در منجلابهاى فساد و كژيها نگه مى‏دارد.
و برخى نيز گفته اند كه منظور همان نورى است كه در روز رستاخيز پيشاپيش مؤمنان و همچنين از سمت راستشان حركت مى‏كنند تا تاريكيها را پيش رويشان بردارند و آنان را به سوى بهشت برين روانه سازند چنانكه در همين سوره آمده است: «يوم ترى المؤمنين و المؤمنات يسعى نورهم بين أيديهم و بأيمانهم».
ولى شايد اين نور اختصاص به روز قيامت نداشته باشد بلكه عبارت از نورى است كه به طور كلى هم انسان را در دنيا رهائى مى‏بخشد و هم در آخرت او را از عذاب الهى دور مى‏سازد و نجات بخش است.
در تفاسير معصومين عليهم‏السلام آمده است كه مقصود از نور امام معصومى است كه مردم به او اقتدا مى‏كنند و در حقيقت اين بالاترين مصاديق نور است و اين همان نعمت بزرگ ولايت است كه از ما در آخرت سؤال مى‏شود «و لتسألن يومئذ عن النعيم».
و سرانجام سومين ارزش و مزد همان مغفرت الهى است كه از هر مزدى براى انسان ارزشمندتر و سازنده تر است كه اميدواريم خداوند ما را نيز مورد لطف و آمرزش خود قرار دهد و از تقصيرات بى شمارمان درگذرد.
پاورقي ها:

در آخرين مراحل تكميل مجله جهت چاپ و انتشار، هاتف از رحلت نويسنده‏اى توانا، روحانى وارسته و انسانى متواضع به ديار باقى خبر داد. حجةالاسلام و المسلمين محمد ملامحمدى مشهور به محمدى اشتهاردى در 62 سال عمر پر بركت خويش به تأليف بيش از 150 جلد كتاب در تفسير، تاريخ اسلام، زندگى اهل بيت عصمت و طهارت(ع) و موضوعات فرهنگى، اخلاقى همت گماشت و در راه اعتلاى اسلام از هيچ كوششى دريغ نورزيد.
استاد محمدى اشتهاردى در تأليف گروهى 27 جلد «تفسير نمونه» نقش ويژه و برجسته‏اى ايفا نمود و بر تحرير كتاب «تفسير پيام قرآن» اقدام شايسته كرد.
آثار فرهنگى و اخلاقى آن متفكر دينى موجب رهيافت بسيارى از جوانان در مسير هدايت و بازيابى عقيدتى، پالايش فكرى و زدودن آلايش خرافى از اذهان جماعت مسلمين گرديده است.
محصولات و آفرينشهاى دينى، متقن و تحقيقات و پژوهشهاى ارزشمند ايشان در تحكيم تاريخ تشيع و ترويج فقه جعفرى از آثار ماندگار و مورد استفاده هميشگى است.
با همه سابقه طولانى اين نويسنده پرتوان در تحرير مقالات و كتب مختلف و همكارى پيوسته با مراكز و مؤسسات فرهنگى و پژوهش، مطبوعات نام بلند آوازه، ديده و شنيده نشده است كه كمترين انتظار و توقع مادى و دنيايى طلب نموده باشد چرا كه او هدفى والاتر و ارزشمندتر را دنبال مى‏كرده است و به فكر انجام رسالت دينى و تكليف اجتماعى خود بوده و از انجام اين فعاليت و تلاش و كوشش فكرى و اسلامى لذت مى‏برد.
اين نويسنده توانا و پركار با ويژگى‏هاى شخصيتى و سجاياى اخلاقى فراوان، در وصف نيايد و در اين صفحات نگنجد. امّا به مصداق اين مثل معروف كه «آب دريا را اگر نتوان كشيد * هم به قدر تشنگى بتوان چشيد» به چند مورد كه خود از نزديك شاهد آن بوده‏ايم اشاره مى‏شود.

* همكارى مستمر، منظم و متنوع ايشان گوياى تواضع تعهد،دلسوزى و علاقه وافر آن انديشمند به ترويج و تبليغ اسلام و فقه جعفرى و تشيع علوى است.
با توجه به سابقه ممتد و ديرين همكارى آن زنده ياد با مجله پاسدار اسلام حتى يك‏بار نه در اصل حق تأليف كه امرى معمول و مرسوم در فرهنگ مطبوعاتى و بين اصحاب قلم است و نه در ميزان و نوع پرداخت آن سخنى به ميان نياورد.
در طول مدت همكارى آن جنت مكان با مجله حتى در زمان بيمارى هيچ پيش نيامد كه تأخير در تأليف و ارائه مقاله رخ دهد. يكى از منظم‏ترين و منضبطترين نويسندگان بودند كه بنابر مصوبات هيأت تحريريه و آنچه كه از نظر موضوعى سازماندهى و تقسيم كار مى‏شد مقاله را به هنگام و در موعد مقرر ارائه مى‏نمود تا در انتشار به موقع مجله خللى وارد نشود. هرچند داراى ويژگى‏ها و خصلتهاى ستودنى زيادى بودند ليكن نظم در امور و اقدام به موقع ايشان در هر امرى ستودنى و برجسته‏تر مى‏نمود.
* در دوره نسبتاً طولانى كه درگير ستيز و مبارزه با بيمارى بودند و جهت درمان ناگزير از رفت و آمد و ادامه درمان در مراكز درمانى مختلف بودند هيچكس به ياد ندارد اشاره‏اى به نيازها و استمداد نموده باشد.
با اينكه محبوب همه بود و دولتمردان بسيارى از مسؤولين كشورى از ارادتمندانش بودند و هر يك با افتخار كمر به خدمت ايشان مى‏بستند و منتظر اشاره‏اى جهت اجابت تقاضايش بودند ليكن حتى در مدتى كه در بيمارستان شهيد مصطفى خمينى و… بسترى بودند و عزيزى از مديران كشورى كه دستوراتش در آنجا نافذ و خواسته‏اش قرين اجابت بود هرچه اصرار كرد تا اقدامى در اين امور نمايد مورد قبولش واقع نشد و همچون ساير مراجعه‏كنندگان و ديگر بيماران كه تحت درمان بودند عمل نمود. بلندى روح و مناعت طبع اين روحانى وارسته و مخلص و متخلق به اخلاق و ادب دينى و نويسنده صاحب نام، تواضع و فروتنى‏اش در برخوردهاى اجتماعى، قناعت و كم توقعى‏اش در امور دنيوى و مادى از او شخصيتى كم‏نظير و انسانى محجوب و محبوب ساخته بود.
نه خدمت در انبوه تأليف و تصنيف و نه اخلاص در تلاش و عمل و نه شهرت او را مغرور نساخت و هيچ تغييرى در برخورد و رفتار متواضعانه‏اش را سبب نشد.
مجله پاسدار اسلام افتخار داشت از قلم ايشان به منظور تبليغ و ترويج و گسترش اسلام به عنوان بسترى براى اشاعه و نشر آثارش استفاده نمايد. فقدان اين عالم روحانى و عارف صمدانى ضايعه‏اى اسفناك براى جامعه اسلامى و خسارتى جبران‏ناپذير براى اصحاب مطبوعات مخصوصاً مجله پاسدار اسلام است.
از توصيف فضائل آن فقيد سعيد همين بس كه در بستر بيمارى كه بانگ رحيل به گوش جانش مى‏رسيد و در آخرين دقايق عمر پر بركت و قرين موقعيتش باز هم به فكر تأمين مقاله ويژه سال پيامبر اعظم(ع) و غدير بوده و به آقازاده‏اش سفارش كرده بود كه مقاله‏اى در اين خصوص براى پاسدار اسلام قلمى كرده‏ام آن را برسانيد. اين آخرين نوشته ايشان است كه به دست رسيد تا مصداق همراهى ايشان تا آخر عمر با پاسدار اسلام باشد.
وظيفه مى‏دانيم از مقام شامخ اين شخصيت برجسته فرهنگى و روحانى تجليل نموده و ارتحال آن بزرگ مرد را به خاندان معظمش تسليت گفته و خود را در غم اين فقدان، سهيم و شريك بدانيم.
روحش شاد و يادش جاودانه باد.

پاورقي ها:

نماز براى شهادت
در عمليات كربلاى 2، سردار محمود كاوه – فرمانده تيپ ويژه شهداء – كار عجيبى كرد. نيروهاى خط شكن را كه جلو فرستاد، بازگشت و يك نماز دو ركعتى خواند، بعد از نماز گفت: «اين نماز را فقط به دو دليل خواندم: اول براى پيروزى بچه‏هاى خط شكن و بعد…، يكى از بچه‏ها پرسيد: «بعد چه؟» گفت: «دلم مى‏خواهد اگر خدا لايقم بداند، اين نماز، آخرين نماز باشد.» و خدا لايقش دانست.(1) شگرد نماز شب خوان‏ها
از نيمه شب به بعد اگر به محل مراسم صبحگاهى پايگاه سر مى‏زدى، گمان مى‏كردى بچه‏ها مشغول نماز جماعت اند. اما وقتى به ساعت نگاه مى‏كردى، متوجه اشتباهت مى‏شدى و مى‏فهميدى نماز شب مى‏خوانند، و هر كس براى آن كه شناخته نشود، شگردى به كار مى‏برد: يكى به سر و صورتش چفيه مى‏بست، يكى پتو روى سرش مى‏انداخت، و برخى هم در گوشه‏هاى دنج و خلوات، قامت رسايشان را در مقابل معبود مى‏شكستند.(2) آرزوى سوختن سينه
هر چه فكر مى‏كردم، نمى‏توانستم بفهمم كى و كجا او را ديده‏ام. با لباس خاكى، اصلاً شبيه آن كسى كه ديده بودم نبود. بچه يك محله بوديم. قدش بلند بود و چهارشانه. دستمال ابريشمى به مچ دستش مى‏بست و دكمه يقه‏اش را باز مى‏كرد و با بقيه سر كوچه مى‏نشست. هيچ وقت دوست نداشتم باآن جمع، هم كلام باشم. يك روز به سنگر ما آمد و گفت: بچه محله‏ايم.
باورش كمى مشكل بود كه او را اينجا ببينم. وقتى چند روز بعد با هم خودمانى شديم، از او پرسيدم: اينجا چه مى‏كنى؟ گفت: اومديم ببينيم اينجا چه جوريه، اونجا كه خبرى نبود. آن شب وقتى پشت يكى از خاكريزها ديدم كه چفيه روى صورتش انداخته و نماز شب مى‏خواند، فهميدم همه چيز را پيدا كرده است. يك بار هم وقتى مصيبت حضرت زهرا(س) مى‏خواندند، آن قدر گريه كرد كه گفتم الآن از هوش مى‏رود.

يك دفعه – روز يا شبش را خاطر ندارم – پيش من آمد و گفت: حاج آقا، آماده‏ام بروم آن دنيا! اما از حضرت زهرا(س) شرم دارم.
بعد دكمه‏هاى پيراهن خاكى اش را باز كرد. عكس يك زن روى سينه‏اش خال كوبى شده بود. در حالى كه اشك در چشمش حلقه زده بود با بغض گفت: مى‏خوام طورى بسوزه كه هيچ اثرى ازش نمونه! آن روز وقتى خبر شهادتش را آوردند، به سرعت بالاى جنازه‏اش رفتم. روى شكم افتاده بود. او را برگرداندم. پيراهن خاكى نيم سوخته‏اش را كنار زدم، باوركردنى نبود! طورى سوخته بود كه اثرى از خال كوبى نمانده بود. لبخندى به لبانش نقش بسته بود.(3) عزت نفس و صبر عجيب نوجوان 17 ساله
در بيمارستان الرشيد نوجوان 17 ساله‏اى را در حال بى هوشى كامل به اتاق ما آوردند. پس از ساعتها چشم باز كرد. مى‏گفت در منطقه قصر شيرين به جبهه عراقى‏ها نفوذ كرده بود كه بر اثر انفجار يك مين شكمش دريده شد و از هوش رفت. وقتى به هوش آمد، خود را در حالى كه شكمش را بخيه و دست و پايش را بسته بودند، در كف يك حمام ديد.
هر گاه از شدت درد فرياد مى‏زد، او را با زدن چند ضربه به بدن مجروحش ساكت مى‏ساختند در عين حال دعا و راز و نياز با خدا و ذكر را فراموش نمى‏كرد.
او براى آن كه از ما كمك نگيرد، از تخت پايين آمد و به دستشويى مى‏رفت. براى همين بخيه‏هاى شكمش شكافت و خون از زير باندها بيرون زد. هر چه فرياد زد پزشك بيايد، بى فايده بود. هر لحظه حال او وخيم‏تر مى‏شد. بعد از مدتى ما را از آنجا بردند. بعدها فهميدم كه به علت شدت جراحات به شهادت رسيده است.(4) آرزوى قهرمان‏
طلبه‏اى به نام «قهرمان گريوانى» در چندين عمليات شركت كرد. يك بار به من گفت: دوست دارم در عمليات شركت كنم و نهايت تلاشم را در پيروزى لشكر اسلام به كار بگيرم. و دست آخر مثل امام حسين (ع) به شهادت برسم به گونه‏اى كه بدنم توى آفتاب داغ بماند و پاره هايش را كسى نتواند جمع كند مگر خود آقا.
بعد از عمليات كربلاى 5 خبر شهادت و مفقود الجسد شدن قهرمان به من رسيد. بعداً جنازه‏اش پيدا شد. گلوله توپ بالاتنه‏اش را به كلى برده بود و مابقى جسدش را با اين نشانه‏ها شناسايى كردند: از روى پلاكى كه به كمر بسته بود، مهر و تسبيحى كه در جيب داشت، بند پوتين سفيدى كه هميشه انتخاب مى‏كرد.(5) پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. ر.ك: عاشقان بى ادعا، ص 82. 2. ر.ك: عاشقان بى ادعا، ص 88. 3. رواى: على اصغر كاويانى، ر.ك: معبر، ش‏5،ص‏49. 4. ر.ك: عاشقان بى ادعا، ص 135. 5. راوى: رضا گرايوانى، ر.ك: كيهان (1/5/74) به نقل از عاشقان بى ادعا، ص‏124 و 125.

اسوه‏هاى ايثار
بسيج درخت پرثمرى است كه شكوفه‏هاى شكوهمند آن رايحه ايثار، اخلاص و مقاومت را در فضاى انسانيت پراكنده مى‏سازد، در بوستان بسيج دلاورانى گمنام پرورش يافته‏اند كه با رشادت خالصانه عروج به سوى عرش، قدس و ملكوت را زمزمه كرده‏اند. از اين نهاد معطر هزاران عاشق به قلّه رفيع شهادت رسيده‏اند و ميليون‏ها نوجوان و جوان جوياى رضاى حق كه تشنه معرفت و شيفته زيارت حسين بن على عليه السلام بوده‏اند به اين بارگاه پُربار راه يافته‏اند.
اين گلستان كه با نام سالار شهيدان عجين گشته و عطر عترت رايحه‏اى جهانبخش به آن عطا كرده آن چنان ابهت، صلابت و درخششى دارد كه هر روز و هر زمان كه بگذرد بر رونق، نام آورى، تأثيرگذارى و بركاتش افزوده مى‏شود.
تربيت يافتگان اين مدرسه با انگيزه‏اى الهى، مقاومتى كم نظير، برنامه ريزى‏هاى حساب شده و جهت دار، گوش به فرمان ولايت به دفاع از آرمان‏ها و ارزش‏هاى انقلاب اسلامى برخاسته‏اند و از اين روى از بدو تأسيس، خار چشم دشمنان بوده‏اند و گروههايى كوشيدند با باتلاق‏هاى آلوده و مرداب‏هاى متعفن خود كدورت و شكستى بر اين حريم وارد سازند امّا خود باخته، سرافكنده و خسران ديده، نوميد،افسرده و رسوا شدند. بسيج يك خيزش ژرف، ارزشى، منطقى و منطبق بر نيازهاى جامعه اسلامى است. بصيرت بسيجى با ايمان و پارسائى توأم گرديده و محصولات ارزنده‏اى را به ارمغان آورده است. آن‏ها كه دلشان به نور الهى منوّر است و در قبال مسلمانان احساس مسؤوليت مى‏نمايند و مى‏كوشند پرچم سربلندى و عزت اسلامى را در فرازين قلّه جهان به اهتزاز درآورند در حقيقت بسيجى هستند. حضور پرنشاط و ريشه دار و رشد دهنده در تمامى عرصه‏هاى فكرى، علمى، فرهنگى كه شرافت، استقلال و استوارى ملتى را كه در پرتو قرآن و عترت ترسيم كند نيز يك حركت خودجوش بسيجى است كه استمرار و ژرف بخشيدن به آن در گستره زمان و مكان ضرورتى اجتناب‏ناپذير مى‏باشد.(1)
بسيج را بايد مفهومى فراگير دانست كه عموميت آن طيف وسيعى از انديشه‏هاى متعالى را در خود جاى داده است. عنوان و لقب اين واژه مقدس مى‏تواند هماى سعادت را بر دوش هر فردى از هر قشرى از جامعه فرو بنشاند. بسيجى با تعهد و تقوا، عزم و اراده، صفا و صداقت، شجاعت و همّت، عدالت خواهى، تيزهوشى و زمان‏شناسى در فرازهاى حساس انقلاب و نظام اسلامى حضورى مداوم و سرنوشت ساز دارد.
در واقع بسيج يك هويت فرهنگى، روشن، پاك و آينده نگر است و كردارش براى رضايت كردگار است و با چنين هدفى هر جا كه به وجود بسيجى نياز باشد، حضور خالصانه و معنادارش بدون درنگ و عارى از هرگونه فرصت سوزى و عافيت‏طلبى، مشاهده مى‏گردد. حال امكان دارد اين حضور در دفاع مقدس باشد يا عرصه‏هاى علمى و يا احياناً خنثى كردن نقشه‏هاى رنگارنگ و تشويش آفرين و كينه توزانه دشمنان، هرجا كه بسيجى اخلاص، توانمندى و ابتكار خود را به نمايش بگذارد دغدغه‏ها و نگرانى‏ها و آشفتگى‏ها چون برفى كه در برابر آفتاب تابستان قرار گيرد، از بين مى‏روند و به جايش امنيت، آرامش، اميد، رشد و توسعه هويدا مى‏گردد.
متأسفانه تفكر بسيجى پس از دوران دفاع مقدّس، در مقاطعى خاص و در پيچ و خم‏هاى سياسى و جناح بازى در محاق مظلوميت قرار گرفته و افرادى براى مطرح نمودن حزب و دسته خود و يا تحكيم پايه‏هاى قدرت‏طلبى خويش سعى كرده‏اند اين شجره طيّبه را مورد يورش طوفان‏هاى پرگرد و غبار خود قرار دهند و از سوى ديگر تبرها و تيشه هايى بدست گرفتند تا ريشه‏هاى اين نهال ناب را آماج نيت‏هاى آلوده خود سازند امّا عِرض خود برده‏اند و زحمتى براى آن فداكاران فراهم كرده‏اند و اين غوغاهاى شيطانى، طشت نفاق و دورويى آنان را از بام غرور بر دشتى خشك و بى‏حاصل افكنده است و اصولاً بسيجى مشغول تلاش و درپى گره‏گشايى از مشكلات مردمان و مؤمنان و محرومان صالح است و ديگر جايى براى طيف‏هاى سياسى باقى نمى‏گذارد و دنياگرايى، رفاه‏طلبى،گروه گرايى و سرسپردگى به جناحى خاص را بر نمى‏تابد و حتى با اين آفت‏ها و علف‏هاى هرز در ستيز است.
جرثومه‏هاى زنگ زده و رنگ باخته خاطره‏هاى فداكارى‏هاى بسيجى‏هاى مخلص و با اقتدار را در ايام دفاع مقدس فراموش كرده‏اند كه چگونه آنان جان بر كف و شجاعانه بر سپاه پرتشويش متجاوزان متجاسر يورش آوردند و تكبير رعد آساى آنان چنان بر قلب مريض و اندام عليل كينه توزان رعشه افكند كه ديگر قادر نمى‏باشند در هيچ زمانى اين رسوايى، شكست و سرافكندگى را ترميم كنند. نمادهاى ناب‏
بسيج در لغت يعنى سامان، جهاد، آمادگى، عزم،تجهيزات و برگ سفر مهيا ساختن و نهاد بسيج جذب، آموزش و سازماندهى و حفظ انسجام آحاد نيروها و امكانات مردمى و دولتى را به منظور آمادگى عمومى براى تأمين و توسعه ضرورت‏هاى ارزشى، ملى و انقلابى و نيز مقابله با هرگونه تهديد عليه اهداف، علائق و دستاوردهاى انقلاب اسلامى بر عهده دارد، امام خمينى بسيج را اين گونه تعريف كرده‏اند: بسيج ميقات پابرهنگان و معراج انديشه پاك اسلامى است كه تربيت يافتگان آن، نام و نشان در گمنامى و بى‏نشانى گرفته‏اند و مقام معظم رهبرى، عنوان بسيج را اين گونه ترسيم نموده‏اند: بسيج عبارت است از تشكيلاتى كه در آن افراد متفرّق و تنها، به يك مجموعه عظيم و منسجم، به يك مجموعه آگاه و متعهد و بصير و بيناى به مسايل كشور و نياز ملت تبديل مى‏شوند. مجموعه‏اى كه دشمن را بيمناك و دوستان را اميدوار و خاطر جمع مى‏كند.(2)
در يك نگرش والا، بسيج سازمانى نظامى نيست كه صرفاً در زمان جنگ و به منظور دفاع در برابر دشمنان شكل گرفته باشد، بلكه نهادى است وسيع و پاسخگوى نيازهاى اساسى و حياتى جامعه و با اجزاى ديگر نظام چنان هماهنگى و پيوند دارد كه انفصال آن جز با انحلال جامعه اسلامى متصوّر نيست. بسيجى در عمل علاقه خود را به پيشرفت، حفظ، گسترش و اعتلاى نظام اسلامى و شأن و حيثيت ملّت مسلمان نشان مى‏دهد يعنى بسيجى بودن معيار و ملاكى است كه بر اساس آن ميزان تعهّد اعضاى آن به اصول و آرمان‏هاى انقلابى و اسلامى سنجيده مى‏شود و البته پر واضح است كه اقتدار نظام تا حدّ زيادى مديون بسيج و حضور همه جانبه مردم در صحنه‏هاى گوناگون، تحت رهبرى مقام باقداست ولايت مى‏باشد و حتى رسيدن به
اقتدار و شوكت جهانى مسلمانان با بسيجى همه جانبه و فراگير در جهان ميسّر خواهد بود و اين امر شدنى است و به فرمايش امام خمينى بايد به دنبال تحقق آن بود.
بسيج و بسيجى متعلّق به قشر خاص، كشورى و منطقه‏اى و برهه‏اى از زمان نمى‏باشد اين نهاد مقدس مرزها را در هم مى‏نوردد و مى‏توان اين مفهوم را به سراسر جهان سرايت داد، اوج اين واژه در هنگامى است كه رهبران الهى بسيجى بوده‏اند و هابيل اولين شهيدى است كه خداوند خلعت بسيجى را به وى پوشانيد. حضرت امام حسين(ع) بزرگ بسيجى عالم امكان بود كه نه تنها در سرنوشت مسلمانان بلكه در تجديد حيات ساير ملل و جوامع تأثيرى عميق داشت. قيام آن حضرت نخستين حركت و خروش تمام عيار از حيث جان و مال در مقابل دنياى تزوير و تبذير بود و اقدام و شهامت را براى بشريت در هميشه تاريخ به ارمغان نهاد. پيروان بسيجى فرهنگ عاشورا با الهام از حماسه حسينى نبض هر حركت انقلابى‏اند و نسبت به اجتماع، فرهنگ و سياست، حساسيّت بروز مى‏دهد و با حضور دائم در ميدان امر به معروف و نهى از منكر عرصه را بر اهل ابتذال و فساد آفرينان تنگ مى‏سازد، چون مى‏داند عقب نشينى يا سكوت در اين عرصه، تهاجم و گستاخى هرزه كاران را به دنبال مى‏آورد.
حضرت امام حسين(ع) فرياد: «هيهات منّاالذله»، خروش «يا سيوف خذينى» و شعار «القتل لنا عادة و كرامتنا الشهادة» را در گوش جان‏ها و ضمير خفته انسان‏ها طنين انداز نمود و اين آواى توحيدى چون پتكى بر سر يزيديان فرود آمد و طومار تباهى‏هاى آن‏ها را درهم پيچيد و به زباله دانى تاريخ افكند. رمز بقاى انقلاب اسلامى، ايستادگى و مقاومت در برابر مخالفان و دشمنانى است كه هر لحظه در كمين هستند تا بر آرمان‏ها و ارزش‏ها بتازند
و بذر شقاوت و شرارت در جامعه بيافشانند و گلبرگ‏هاى عزت و عظمت را با يورش وحشيانه خود، پرپر سازند و اين شيوه را فداكاران و مجاهدان در مكتب امام حسين(ع) فرا گرفته‏اند.(3)
نهضت سترگ كربلا نماد نابى از روحيّه بسيجى است كه به بهترين شكل ممكن در تمامى صحنه‏ها و لحظات آن مشاهده مى‏گردد و از مردى سالخورده به نام حبيب ابن مظاهر، كودكى شيرخواره، نوجوانى سيزده ساله، جوان هاشمى تا بانويى با شهامت در اين حركت با بركت حضور دارند و به ايفاى نقش خويش پرداخته و رسالت خود را به نحو احسن در حد توان انجام داده‏اند. ريشه‏هاى قرآنى‏
تفكر بسيجى، فرهنگ ارزشى پربارى است كه براى احياى قرآن و فعال نمودن ارزشهاى فراموش شده از صدر اسلام تا عاشوراى حسينى و قيام‏هاى مسلمين در مسير تاريخ و انقلاب اسلامى، شكل گرفته است، جنبه‏هاى گوناگون حماسى بسيج كه درس ايثار، رشادت و پايدارى را به انسان‏ها مى‏آموزد، ريشه‏هاى روشنى در فرهنگ قرآنى دارد.
خداوند در قرآن مى‏فرمايد: ولو لادفع اللّه النّاس بعضهم ببعضٍ لهدّمت صوامع وبيعٌ و صلواتٌ و مساجد يذكر فيها اسم اللّه كثيراً و لينصرنّ اللّه من ينصره انّ اللّه لقوىٌ عزيز؛(4) و اگر خداوند بعضى را توسط برخى ديگر دفع نكرده بود، ديرها، كليساها،كنشت‏ها و مسجدهايى كه نام خدا در آن‏ها به فراوانى برده مى‏شود ويران مى‏گرديد و خدا هر كس را كه ياريش كند، كمك مى‏نمايد و او خدايى است توانا و پيروزمند.
آرى اگر بسيجيان، مؤمنان و ايثارگران مخلص از اهل ايمان دفاع نكنند و دست روى دست بگذارند طاغوت‏ها، مستكبران و ستمگران اجازه نمى‏دهند مردم به عبادت و ذكر خدا روى آورند، البته مدافعان قلمرو توحيد در اين عرصه تنها نمى‏باشند و وعده الهى درباره نصرت آنان حتمى است و از امدادهاى پروردگار با وجود آن كه در بسيارى از ميادين از نظر نفرات و ساز و برگ جنگى در اقلّيت بودند بر دشمنان پيروز شدند. البته آنان پس از اين غلبه و فتح بزرگ به زندگى دنيايى، عيش و نوش و رفاه‏طلبى روى نمى‏آورند بلكه فتوح افتخار آفرين را نردبانى براى ترقى معنوى خود و جامعه قرار مى‏دهند و ارتباط خويش را با خدا محكم و با جامعه الهى پيوندى استوار دارند و به برپايى نماز، پرداخت زكات و امر به معروف و نهى از منكر توجه مى‏نمايند. زيرا اين امور پايه‏هاى اساسى يك جامعه سالم را به وجود مى‏آورند:
«الّذين ان مكّناهم فى الارض اقاموا الصلوة و آتوا الزّكوة و امروا بالمعروف و نهوا عن المنكر و للّه عاقبة الامور؛(5) همان كسان كه اگر در زمين مكانتشان دهيم نماز مى‏گزارند، زكات مى‏دهند و امر به معروف و نهى از منكر مى‏كنند و فرجام امور با خداست.»
قرآن در فراز ديگرى به دنبال نبرد داود با جالوت و به قتل رسانيدن او مى‏فرمايد:
«فهزموهم باذن اللّه و قتل داود جالوت و آتاه اللّه الملك و الحكمة و علّمه ممّا يشاء و لولا دفع اللّه الناس بعضهم ببعضٍ لفسدت الارض ولكن اللّه ذوفضلٍ على العالمين؛(6) پس به خواست خدا ايشان را بشكستند و داود جالوت را به قتل رسانيد و خدا به او حكومت و حكمت داد و آن چه مى‏خواست به وى آموخت و اگر خداوند بعضى از مردم را توسط بعض ديگر دفع نمى‏كرد زمين تباه مى‏شد ولى حق تعالى فضل و كرم خويش را بر جهانيان ارزانى مى‏دارد. و اين آيه خود حكمت تأسيس بسيج و فلسفه جهاد و دفاع در راه خدا را گوشزد مى‏نمايد.

قرآن براى تحقق يافتن چنين امر مباركى مى‏فرمايد:
«انفروا خفافاً و ثقالاً و جاهدوا باموالكم و انفسكم فى سبيل اللّه ذلكم خير لكم ان كنتم تعلمون؛(7) به سوى نبرد روانه شويد خواه بر شما آسان باشد خواه سخت و با دارايى و اموال و جان خويش در راه خدا جهاد كنيد، اگر بدانيد خير شما در اين است.» يعنى هيچ عاملى نبايد بهانه‏اى براى عدم بسيج مردم به سوى ستيز با كفار، مشركان و متجاوزان گردد، فقر يا ثروت، كثرت مشاغل زندگى، دل بستگى و وابستگى به خانواده، خويشاوندان و دوستان، مانع اين حركت نخواهد بود. تجهيز نيروها و امكانات در برابر دشمنان نيز اصلى است كه قرآن بر آن تأكيد دارد: «و اعدّوا لهم مااستطعتم من قوةٍ و من رباط الخيل ترهبون به عدوّ اللّه و عدوّكم و آخرين من دونهم لاتعلمونهم اللّه يعلمهم و ماتنفقوا من شى‏ء فى سبيل اللّه يوفّ اليكم و انتم لاتظلمون؛(8) و در برابر (دشمنان) تا مى‏توانيد نيرو و اسبان سوارى آماده كنيد تا دشمنان خدا و خودتان و جز آن‏ها كه شما نمى‏شناسيد و البته خدا مى‏شناسد را(از قدرت خود) بترسانيد و آن چه را كه در راه خدا هزينه مى‏كنيد، به تمامى به شما بازگردانيده شود و به شما ستم نمى‏گردد.»
يكى از جنبه‏هاى مورد توجه در قرآن استقامت در راه حق است و خداوند به رسولش مى‏فرمايد: «فاستقم كما امرت و من تاب معك؛(9) همچنان كه مأمور شده‏اى ثابت قدم باش» و امام خمينى در اين باره مى‏گويد: «در اين دنيا كسانى كه براى شرافت خودشان،…براى شرافت اسلام امورى را انجام مى‏دهند…اگر در دنبالش استقامت داشته باشند، آن‏ها را حوادث نلرزاند، اين‏ها به مقصد مى‏رسند براى اين كه استقامت يك امر مهمّى است. چه بسا پيروزى‏هايى كه براى ملّتى پيش مى‏آيد براى اين كه استقامت ندارند و سستى مى‏كنند آن پيروزى از دستشان مى‏رود.»(10)
استقامت براى رفع فتنه لازم است و رسول اكرم (ص) نگران آن است كه مبادا امّت اسلامى پايدارى نورزند و چون استقامت از شروط مهم پيروزى است امام خمينى از مردم اين مرز و بوم انتظار دارد تحول روحى مزبور را حفظ كنند، اين ويژگى نهضت اسلامى را بيمه مى‏نمايد، ملّت پايدار، از مشكلات هراس ندارد و براى صدور انقلاب خود از اين اصل استوار بهره مى‏برد و بايد براى استقرار حق و محو باطل به اين عنصر سازنده و رشد دهنده روى آورد. امام خمينى يادآور مى‏شود:
«پيامبر اكرم(ص) و ائمه هدى در چه غربت‏هايى براى دين حق و امحاء باطل استقامت و ايستادگى نموده‏اند و از تهمت‏ها و اهانت‏ها و زخم زبان‏هاى ابولهب‏ها، ابوجهل‏ها و ابوسفيان‏ها نهراسيده‏اند و در شديدترين محاصره‏هاى اقتصادى در شعب ابى طالب به راه خود ادامه داده‏اند و تسليم نشده‏اند و سپس با تحمل هجرت‏ها و مرارت‏ها در مسير دعوت حق و ابلاغ پيام خدا و حضور در جنگ‏هاى پياپى و نابرابر و مبارزه با هزاران توطئه و كارشكنى‏ها، به هدايت و رشد همت گماشته‏اند كه دل صخره‏ها و سنگ‏ها و بيابان‏ها و كوهها و كوچه‏ها و بازارهاى مكه و مدينه پر است از هنگامه پيام رسالت آنان.»(11) نمونه‏هايى از صدر اسلام‏
در عصر بعثت هنگامى كه مسلمانان در مكّه به ترويج دين مبين اسلام مشغول بودند پيوسته از طرف جوامع شرك زده و جاهلى مورد شكنجه‏هاى شديد روانى و بدنى قرار مى‏گرفتند و لذا بطور مكرّر از رسول اكرم(ص) تقاضا مى‏نمودند، ترتيبى اتخاذ گردد تا نقشه‏هاى آنان را خنثى كرده و شرارت‏هاى دشمنان را درهم بشكنند اما پيامبر(ص) كه از جانب وحى چنين دستورى را دريافت نفرموده بود آنان را در انتظار نزول آيه جهاد و دفاع مى‏گذاشت و چون هجرت به مدينه صورت گرفت با افزايش نيروى انسانى و اضافه شدن بر توانمندى‏هاى مسلمانان، فرمان وحى براى دفع توطئه مشركان، كفّار و منافقان صادر گشت.
آن چه در اين ميان بيشتر توجه آدمى را به سوى خود جلب مى‏كند شور، هيجان و استقبال گسترده‏اى است كه در جامعه مدينه پس از اجازه جهاد ديده مى‏شود. حتى كسانى كه از امكانات مادى و بدنى برخوردار نبودند، احساس وظيفه مى‏كردند. چنانچه پيرمردى نابينا از اصحاب رسول خدا(ص) به حضور حضرت مى‏رسد و عرضه مى‏دارد: كسى را ندارد كه عصايش را بگيرد و وى را راهنمايى كند و در عين حال نگران است كه مبادا پيش خداوند از عدم شركت در بسيج عمومى براى دفع كفر و ستم معذور باشد. او هم مى‏خواهد اهل بغى را به هلاكت برساند و راه رشد را براى انسان‏ها ترسيم نمايد، همه مسلمانان با اشتياق در صدد آن هستند كه موانع اسارت انسان‏ها را از طريق نبرد با تباهى‏ها و تيرگى‏ها از بين ببرند تا خورشيد هدايت بر وجودشان پرتو افشانى كند و در مسير درستى و راستى قرار گيرند.
جمعى براى گرفتن مركبى نزد پيامبر مى‏آيند و چون از آن حضرت مى‏شنوند: مركبى كه شما را بر آن سوار كنند، در اختيار ندارم، افسرده و غمگين مى‏گردند. قرآن به اين نكته اشاره دارد: «و لا على الّذين اذا ما اتوك لتحملهم قلت لااجد ما احملكم عليه تولّوا و اعينهم تفيض من الدّمع حزناً الّا يجدوا ما ينفقون.»(12) و نيز بر آنان كه به نزدت آمدند تا ساز و برگ نبردشان دهى و تو گفتى كه ساز و برگى ندارم و آن‏ها براى خرج كردن هيچ نيافتند و اشك ريزان و محزون بازگشتند، گناهى نيست.»
در ادامه آيه خشم و عذاب خدا مختص كسانى است كه با وجود توانگرى از پيامبر رخصت مى‏خواهند و بدان خشنودند كه با خانه نشينان در خانه بمانند كه خدا بر دل اين افراد مهر نهاده است كه نمى‏دانند.
مسلمانان صدر اسلام حتى در نبردهايى كه شخص پيامبر در آن‏ها حضور نداشتند و به آن‏ها سريه مى‏گفتند، با اشتياق و هيجان حضور مى‏يافتند لذا آيه‏اى نازل شد كه بر اساس آن لازم است جمعى در مدينه بمانند و از پيامبر احكام دين خود را فرا گيرند و پس از بازگشت رزمندگان از جبهه‏ها، به آنان نيز بياموزند. زيرا مسلمين عصر جاهليت را پشت سر نهاده‏اند و دشمنانى را كه از اين سياهى رهايى يافته بودند در پيش داشتند و از اين روى، از آيينى كه مايه سعادت و عامل نجاتشان بود دفاع مى‏نمودند به گونه‏اى كه دشمنان را با تمام عُدّه و عدّه از پاى درآوردند و پرچم پرافتخار اسلام را بر بام جهان برافراشتند. آنان در شرايطى اين بسيج عمومى را پذيرا شدند كه از حداقل امكانات مادى و نيروى انسانى برخوردار بودند به گونه‏اى كه حتى گاهى هر چند نفر رزمنده به يك خرما قناعت مى‏كردند و در شرايط گرماى طاقت فرساى جزيرة العرب وضع ناگوارى داشتند.
امام خمينى(قدس سره) درباره پيشينه بسيج در صدر اسلام مى‏فرمايد:
«پيغمبر اسلام مردم را بسيج كرد، همين سر و پابرهنه‏ها را بسيج كرد بر ضد مشركين و قتال كرد و جنگ‏ها كرد تا مشركين را دماغشان را به خاك ماليد و عدالت اجتماعى را ايجاد كرد. اصحاب صفّه كه معروف است اين‏ها يك عده‏اى بودند كه توى مسجد مى‏آمدند روى صفّه‏اى، يك سكويى آنجا مى‏خوابيدند. در جنگ‏هايى كه مى‏شد اين نداشتند چيزى، يك خرما را (اين طور مى‏گويند) اين دهنش مى‏گذاشت و درمى‏آورد و مى‏داد به آن، آن دهنش مى‏گذاشت در مى‏آورد مى‏داد به آن، اين طور بود وصفشان، اين‏ها را پيغمبر بسيج كرد بر ضد اين سرمايه دارها، بر ضد اين قدرتمندها، بر ضد اين مشركين كه مردم را غارت مى‏كردند.»(13)
زنان صدر اسلام با پركردن خلأ نبود مردان، كارهاى آن‏ها را انجام مى‏دادند و به امور خانواده مى‏پرداختند تا رزمندگان با خاطرى آسوده به نبرد بپردازند و با توجه به اين كه جهاد بر زنان واجب نمى‏باشد برخى از بانوان با تجربه براى كمك به مجاهدان كه غالباً فرزندان، برادران و خويشاوندان و شوهران خود بودند، همراه آنان از مدينه بيرون مى‏آمدند و با سيراب كردن تشنگان، شستن لباس رزمندگان و پانسمان كردن زخم مجروحان به پيروزى مسلمين عليه كفر و الحاد كمك مى‏كردند. حكمت و ضرورت تشكّل بسيجى‏
انقلاب اسلامى از بدو تولّد آماج صدها توطئه و تهديد بوده و در ادامه نيز بر حجم اين تهديدات افزوده شده است. به علاوه برخى دشمنان چهره در نقاب كشيده و نه به عنوان دشمن آشكار بلكه در نقش يك خصم نامرئى ريشه‏ها و اساس انقلاب را هدف قرار داده‏اند. پس از شكست‏هاى مكرر عوامل استكبار و كارگزاران ابرقدرت‏ها در اعمال انواع برخوردهاى فيزيكى، آنان را بر آن داشته تا از ساير ابزارها و روش‏ها براى هجوم به اين نهضت اسلامى و مردمى كه جهان اسلام و محرومان جهان چشم اميد خود را به آن دوخته‏اند، استفاده كنند و اصولاً ماهيت ضد استكبارى و دشمن ستيزى انقلاب و نيز دفاع از مظلومان و مستضعفين صالح جهان، باعث شده كه اين مشعل مقدّس از نظر بيگانگان و ايادى آنان به عنوان نيروى بازدارنده، براى اجراى نقشه‏هاى ايشان، دور نماند.
بر همين اساس پايه بزرگ‏ترين بسيج مردمى به دستور امام بنا نهاده شده، مجموعه‏اى كه با اتكا به حضور مقتدرانه و خالصانه مردم نه تنها در بعد نظامى، آمادگى‏هاى لازم را كسب كرده بلكه قادر است متناسب با شرايط مختلف هر نوع مأموريتى را در هر عرصه‏اى، اجرا كند و براى خنثى نمودن هر نقشه‏اى مهيّا باشد.
بعد از تسخير انقلابى لانه جاسوسى آمريكا انتظار آن مى‏رفت كه از سوى اين جهانخوار وحشى توطئه‏ها و تحريكاتى بر ضد ايران انقلابى شدت يافته و با گسترش آن‏ها، زمينه دخالت نظامى را آماده نمايد تا با حمله مسلحانه به ايران و انقلاب اسلامى، نظام مردمى ايران را از پاى درآورد بديهى است در اين تهاجم متجاوز، امّت اسلام نمى‏توانست از مشت‏هاى خويش بهره گيرد و در برابر اين ابرقدرت بايستد بلكه ضرورت مسلّح شدن و آموزش نظامى براى همه مشخص بود همچنين انسجام نيروهاى مؤمن و مردمى، ضرورت يك تشكّل خودجوش را مورد توجه قرار داد از اين رو امام خمينى فرمان تاريخى تشكيل بسيج عمومى را صادر كرده و در باب ضرورت آن فرمودند: «الآن در رأس همه مسايل اسلامى ما قضيه مواجهه با آمريكا است و بايد تمام تجهيزات ما به طرف اين دشمن باشد. مبادا يك وقتى تبليغاتى سويى بشود و نظر ما هم تشتت پيدا كند…اگر غفلت بشود مملكت از بين مى‏رود. غفلت نكردن به اين است كه همه قوا را و هرچه فرياد داريد بر سر آمريكا بكشيد. قواى خودتان را مجهز بكنيد و تعليمات نظامى پيدا كنيد و به دوستانتان تعليم دهيد.»
مسلّح شدن صرف و نظامى گرديدن بدون در نظر گرفتن ابعاد ديگر هدف اصلى نبود و امت مسلمان بايد با نيّتى پاك و خالص بداند براى چه قدم به ميدان مبارزه مى‏نهد، لهذا امام بسيج همه جانبه را مطرح كردند: «من از آن چه تا كنون به همّت مردان و زنان با شرف و رزمنده شده است اميد آن دارم كه در بسيج همه جانبه، آموزش نظامى و عقيدتى، اخلاقى و فرهنگى با تأييدات خداوند متعال موفق شوند…بكوشيد تا هرچه بيشتر نيرومند شويد در علم و عمل و با اتكال به خداى قادر مجهز شويد به سلاح و صلاح كه خداى بزرگ با شماست.»
وقتى بسيج اين گونه عمل كند عاملى براى رشد و تعالى امّت اسلام خواهد بود. با آن خصوصياتى كه امام امت براى تشكيلات ذكر كرده و خط مشى آن را مشخص فرموده‏اند و با توجه به كارنامه درخشان اين نهاد خودجوش، بسيج مى‏تواند الگويى براى محرومان جهان باشد: «من اميدوارم كه اين بسيج عمومى اسلامى، الگو براى تمام مستضعفين و ملّت‏هاى مسلمان عامل باشد و قرن پانزدهم، قرن شكستن بت‏هاى بزرگ و جايگزينى اسلام و توحيد به جاى شرك و زندقه و عدل و داد به جاى ستمگرى و بى‏دادگرى و قرن انسان‏هاى متعهد به جاى آدم خواران بى‏فرهنگ باشد.»(14)
بنابراين به دنبال هوشيارى و درايت بى‏نظير امام خمينى و به بركت اين دور انديشى و هدايت انقلاب در مسير اصلى خود و پس از بر ملأشدن ماهيت سلطه جو و تجاوزكارانه آمريكا در ماجراى سقوط لانه جاسوسى و انقلاب دوم در پنجم آذرماه سال 1358 يعنى در مدتى كمتر از يك ماه بعد از اين حركت، فرمان تاريخى امام خمينى در تشكيل بسيج صادر گرديد:(15)
«مملكت اسلامى بايد همه‏اش نظامى باشد و تعليمات نظامى داشته باشد، بايد اين طور باشد كه يك مملكتى كه بيست ميليون (نفر) جوان دارد، بيست ميليون تفنگدار داشته باشد و بيست ميليون ارتشى داشته باشد و يك چنين مملكتى آسيب‏پذير نيست.»(16) در نگرش مقام معظّم رهبرى‏
بسيجى آن كسى است كه در ميدان عمل وارد مى‏شود، تن به حادثه و موج مى‏دهد، سرما و گرما را تحمّل مى‏كند و از لذّت‏هاى شيرين زير دندان هر انسان، به راحتى چشم مى‏پوشد، بسيج يعنى آن مجموعه‏اى از مردم اعم از جوانان مشغول به تحصيل، يا مشغول به كار موظف ادارى يا مشغول به كار كشاورزى و كارگرى يا مشغول به مشاغل آزاد ديگر، كه با ايمان عميق توأم با عواطف و احساسات و صادقانه خود حاضرند همه توانشان را در خدمت اهداف نظام و انقلاب و منافع ملّت بكار ببرند. بسيج يعنى حضور ناشى از ايمان و اخلاص و انگيزه دينى و ايمان صادقانه در هر ميدانى كه انسان احساس مى‏كند كارآيى دارد كه نمونه بارز آن ميدان جنگ بود. بسيجى آرمان گرا و با اخلاص و با گذشت و در هر ميدانى تن به كار بده است يك روز ميدان نبرد است به آن كار، تن مى‏دهد، يك روز هم ميدان سياست و ميدان علم و تحقيق و پژوهش و نوآورى است. بسيجى هرجا وارد شود، اين گونه عمل مى‏كند. خيلى از اين پيشرفت‏هايى كه امروز فلان نشريه نظامى بين‏المللى وابسته به آمريكائى‏ها با نگرانى از آن ياد مى‏كند و مى‏گويد ايران به فلان سلاح دست يافته يا دارد دست پيدا مى‏كند، توسط همين بسيجى‏ها حاصل شده است.
چون نيروى مؤمن و بسيجى داراى هدف است، مى‏فهمد دارد چه كار مى‏كند، لذا چنين نيرويى اميدوار و هم شاد است.
بسيج يكى از معجزات انقلاب و از كارهاى عظيمى بود كه امام بزرگوار ما با آن ديد و بصيرت نافذ و تدبير حكيمانه الهى، اين نهال برومند و پرثمر و مبارك را به وجود آورد. بسيج در آن روزى كه با فرمان امام بزرگوار در سراسر كشور اسلامى مانند گياه معطّر و مباركى شروع به رويش كرد كشور نهايت نياز را به يك حركت عمومى و برخاسته از ايمان و اخلاص و صفا داشت. اين پاسخ به يك نياز حقيقى بوده، دست قدرتمند امام بذر بسيج را در سرتاسر اين كشور پاشيد بدون اين كه براى تحليل گران، سياسيون سابقه دار و حتى انقلابيون قديمى و مخلص قابل پيش بينى باشد و اين بذر مبارك در همه زواياى كشور روئيد و باليد و ثمربخش شد.
در دوران جنگ تحميلى بسيج درخشيد، عالى‏ترين مضامين انسانى در بسيج معنا شد و تجسّم يافت، پرجاذبه‏ترين جلوه‏هاى هستى در بسيج خود را نشان داده در دنيايى كه خود خواهى و خودپرستى و حرص و هواى نفس، اغلب حوادث آن را رقم مى‏زند بسيج مظهر عشق و فداكارى و گذشت و نگاه حكيمانه يك جوان به عالم وجود شد و بعضى تصوّر كردند كه با پايان جنگ، بسيج هم پايان خواهد گرفت، بعضى هم صلاح انديشى كردند كه با پايان دوران جنگ ديگر احتياجى به بسيجى نيست، فكرهايى كه از نور بصيرت معنوى برخوردار نمى‏باشد، بهتر از اين محصولى نمى‏دهد، بسيج آن روز از مرزهاى نظام جغرافيايى كشور دفاع كرد و در ميدان رزم توانست خود را نشان دهد اما اگر مرزهاى دفاعى انقلاب فقط به مرزهاى جغرافيايى منحصر شود.
امروزه نيروى مقاومت بسيج كه مجموعه عظيمى در سازمان وسيعى از، عمدتاً، جوانان كشور است بايد اين مسؤوليت را بر دوش خود احساس كند كه دست جوانان نوخاسته كشور را بگيرد. بسيج مى‏تواند اين نقش بزرگ را ايفا كند كه براى استقرار معنويت در جامعه به عنوان ملجأ و پناهگاه دل‏هاى باصفاى جوانان و راهنماى دلسوز و دردشناس و همدل، دست جوانان را بگيرد.(17) فرهنگ بسيجى‏
بسيج اگر چه يك نظام بيست ميليونى است تا از توطئه‏ها جلوگيرى كند و نيروهايش مهيّاى فداكارى در راه اسلام و كشورند و جوانان اين تشكّل آماده‏اند در دل شب، نخوابند و استراحت نكنند تا مردم شهرها و روستاها در آرامش و امنيت باشند و گستره آن مجموعه‏اى از مردم را در بر مى‏گيرد و عرصه‏هاى فعاليت آن گسترده است امّا آن چه كه اهميت دارد تفكر، فرهنگ و ارزش‏هاى بسيجى است كه مى‏تواند آحاد جامعه را از درون متحول كند و آنان را به رشد معنوى و اخلاقى برساند. فرهنگ بسيج از ايثار، خلوص، هدف‏مندى،توكل، ساده زيستى و پرهيز از تجملات موج مى‏زند و در يك كلام فضايل و خصال خداپسندانه را ترويج مى‏دهد. اگر بناست انقلاب و نظام اسلامى از تهاجم دشمن مصون باشد، كشورى آزاد و مستقل داشته باشيم و در جهت امنيت ملى، توسعه فرهنگى و اقتصادى برنامه ريزى كنيم و جامعه را به سرافرازى و عزت برسانيم بايد فرهنگ و مجموعه‏اى از باورها، بايدها و نبايدهاى بسيجى را در تار و پود جامعه، ريشه دار سازيم، در تمامى سطوح ادارى، علمى، فنى و اجتماعى همه بايد به خصوصيات بارز بيسجى مجهز و مسلح باشند و نمونه‏اى از يك عضو اين تشكل در فضيلت‏ها و درونى كردن ارزش‏ها باشند تا بتوانند زمينه‏هاى ترقى، رشد و تعالى خود و جامعه را فراهم سازند اين فرهنگ مشخصات و نمودهايى دارد كه شناخت آن‏ها، تصويرى روشن از بسيجى‏ها فراروى ما قرار مى‏دهد، برخى از اين ويژگى‏ها عبارتند از: 1- شناخت ضرورت‏ها و مقتضيات زمان:
انسان بايد بداند در چه شرايط و فضايى بسر مى‏برد و راه برون رفت از شرايط ايستا و راكد را هم بايد بداند، بسيجى با هوشيارى نسبت به رويدادها، تعقيب زنجيره‏اى حوادث و ژرف‏نگرى در رويدادها، در تمامى صحنه‏ها به ايفاى نقش پرداخت و به دليل اين بصيرت و شناخت، موضع‏گيرى‏هايش مناسب و درست بود به فرمايش حضرت على(ع) هر كس به زمان سياسى و اجتماعى خود آگاه باشد، تند بادهاى حوادث به او يورش نمى‏آورد: «العالم بزمانه لاتهجم عليه اللوابس». 2- اخلاص:
صداقت در گفتار، رابطه با خدا، ارتباط با مردم و اخلاص در انگيزه‏ها، هدف‏ها و تلاش، با روح بسيجى عجين شده است كه بايد اين رايحه آرامش بخش به سوى جامعه سرايت يابد. 3- پرهيز از عافيت‏طلبى و سست عنصرى:
بسيجى در تمامى تصميم‏هاى بزرگ، كارهاى خطير و سرنوشت ساز و بحران‏هايى كه جامعه را در معرض تهديد قرار مى‏دهد، حضورى فعال دارد، از مشكلات نمى‏هراسد و خطر را به جان مى‏خرد و با بهانه‏ها و دست آويزها به گريز و پرهيز و اختفاو عزلت پناه نمى‏برد. اصولاً كسى كه جان خود را به نور ايمان صيقل داده و از چشمه پر بهره قرآن و عترت جرعه‏ها نوشيده و هدف خويش را خالص نموده، از اين گونه رفتارها گريزان است و در تنگناهاى حوادث، حماسه مى‏آفريند و با توجيهات غلط و عافيت طلبانه به شدّت مخالف است. 4- بصيرت و معرفت:
بسيجى در برابر دشوارى‏ها، صبور است، در مسايل گوناگون درنگ مى‏كند، كارهايش با آگاهى و بينش ژرف توأم است، در موضع‏گيرى‏ها، دقت و سنجش دارد، از شتابزدگى مى‏پرهيزد و به جا و حساب شده و اصولى تصميم مى‏گيرد. او فراست و بصيرت را بر اثر پارسايى و پرهيزگارى و ارتباط با خدا بدست آورده است كه رسول اكرم(ص) مى‏فرمايند: «اتّقوا فراسة المؤمن لانّه ينظر بنور اللّه عزّ و جلّ؛ از فراست مؤمن بپرهيزيد زيرا با نور الهى به همه چيز مى‏نگرد.» بنابراين قدرت تشخيص بسيجى والا، فوق العاده و اثر بخش است. 5 – بر محور قرآن و عترت:
رسول اكرم(ص) فرموده‏اند: «انى تارك فيكم الثقلين كتاب اللّه و عترتى اهل بيتى ما ان تمسكتم بهما لن تضلّوا ابداً و انّهما لن يفترقا»(18)
دقت در اين حديث معتبر و مستند اين اصل را ثابت مى‏كند كه اولاً اهل بيت و قرآن با هم پيوندى استوار دارند و ثانياً اين دو تا روز رستاخيز با هم هستند و قول و فعل عترت نبى‏اكرم(ص) همچون قرآن از خطا و اشتباه مصون بوده و حجت محسوب مى‏گردند. بر همين اساس بسيجى هم پيرو قرآن و رسول اكرم است و نظرات آنان را به مرحله اجرا در مى‏آورد. پيوند دائمى با اين دو ثقل، آدمى را از لغزش‏ها، انحرافات، گروه‏گرايى، جناح بازى و حزب گرايى‏هاى بيهوده، مصون مى‏نمايد. بسيجى هركجا باشد ولايى مى‏انديشد، عمل مى‏كند و مطابق با آرمان‏هاى حاكميت الهى و قرآنى، پيش مى‏رود.(19) پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. در اين باره بنگريد به بسيج و تفكر بسيجى در آيينه رهنمودهاى رهبر معظم انقلاب اسلامى، مؤسسه فرهنگى قدر ولايت. 2. روزنامه اطلاعات، شماره 22642، هفتم آذر 1381، ص 7. 3. حسين مصلح بسيجى، محمد حسين مردانى نوكنده، روزنامه كيهان، 10 اسفند 1382، شماره 17895، ص 6. 4. سوره حج، آيه 39. 5. همان سوره، آيه 40. 6. سوره بقره، آيه 251. 7. سوره توبه، آيه 41. 8. سوره انفال، آيه 60. 9. سوره هود، آيه 112. 10. تبيان، دفتر 24 (جنگ و دفاع در انديشه امام خمينى)، ص 85 – 84. 11. صحيفه نور، ج 20، ص 132. 12. سوره توبه، آيه 92. 13. ويژه نامه گراميداشت هفته بسيج، آذرماه 1381، نيروى مقاومت بسيج سپاه، معاونت آموزش. 14. مجله پيام انقلاب، شماره 72، ششم آذرماه سال 1361، ص 38 – 36. 15. گلبرك، ماهنامه مركز پژوهش‏هاى اسلامى صدا و سيما، شماره 81، ص 31، مصاحبه با مسؤول واحد بسيج سپاه پاسداران انقلاب اسلامى، پيام انقلاب، همان، ص 40. 16. ياد ايام، ج 1، ص 312، تبيان، دفتر 33، ص 48، مأخوذ و برگزيده از كتاب معجزه انقلاب اسلامى، معاونت آموزش نيروى مقاومت بسيج سپاه. 17. بنگريد به تبيان، دفتر 24، ص 81 – 80. 18. اين حديث را ميرحامد حسين از دويست نفر از علماى اهل سنت نقل كرده و مجموعه تحقيقات وى در اين باره را در شش جلد تحت عنوان «عبقات الانوار» به طبع رسانيده است. 19. بسيج پيوند با ولايت، مسعود علوى، نمايه 159، ص 1، ايثارگران، سال اول، شماره سوم، مهر 1380، مقاله دكتر محمد رضا سنگرى.

تلاش و شوق شاگردان در تحصيل علم و كمال
در چهاردهمين فراز از دعاى امام عصر(عج) چنين مى‏خوانيم: «وَعَلَى الْمُتَعَلِّمين بالْجهْدِ و الرّغْبةِ؛ كوشش و شوق در راه تحصيل را به شاگردان كرامت فرما.»
در اين فراز از دعا، سخن از دو ويژگى شاگردان ممتاز و برجسته به ميان آمده كه در عرصه تحصيل علم و كمال، پرتلاش شده و اشتياق سرشارى به آموختن داشته باشند. شاگردى كه شوق و تلاش به تحصيل و كسب علوم و فضايل نداشته باشد، هرگز به مقامات عالى علم و كمالات نخواهد رسيد، چنان كه در همه كارها، شوق و تلاش اثر به سزايى در رسيدن به مقامات و اهداف دارند. در مورد ويژگى اول اگر شوق و عشق به كارى نباشد، انسان نسبت به آن كار، دل سرد و دل زده است، و نمى‏تواند به توفيق عالى دست يابد، و اصولاً يكى از اصلى‏ترين اركان توفيق عشق و شوق، و به عبارت ديگر ذوق است، از اين رو استعداد سنجى و شناخت ذوق و شوق انسان در آنچه كه دوست دارند، يكى از عوامل ترقّى و رشد شايسته است، و نقش مهمى در ترقّى انسان‏ها دارد. به هر حال آنان كه از درس و بحث لذّت مى‏برند، و با همه وجود مشتاق تحصيل و رشد هستند قطعاً به توفيقات عالى دست مى‏يابند، ولى اگر چنين ذوق و شوقى در كار نباشد، در نيمه راه مى‏مانند، و يا رشدشان بسيار كند و ناقص خواهد بود. با توجه به اين كه ويژگى دوم يعنى كوشش و تلاش نيز بستگى به عشق و شوق دارد.
بسيارى هستند كه در مسير راه خسته شده و با كمال افسردگى توقّف مى‏كنند و يا به عقب بر مى‏گردند، وقتى علت را از آنها مى‏پرسى، در پاسخ مى‏گويند ذوق و شوق اين كار را ندارم، و يا شوق من در اين راستا اندك است. بر همين اساس مى‏توان گفت كه برترين دعا براى شاگردان آن است كه از درگاه الهى بخواهيم تا به آنها شوق و تلاش خستگى‏ناپذير در راه تحصيل بدهد، كه اگر خداى نكرده آنها از اين دو موهبت محروم شوند، قطعاً به جايى نخواهند رسيد. تشويق اسلام به تحصيل و آموختن
فراز فوق در لباس دعا، انسان‏ها را به تحصيل علم و كمال، و شاگردى از محضر استاد و معلّم مى‏ستايد، و از خدا مى‏خواهد كه شوق و تلاش را به شاگردان عطا فرمايد. بنابراين تا شاگرد نباشيم، مشمول اين دعاى امام عصر(عج) نيستيم. در اسلام به تحصيل علم و كمال، و شاگرد شدن، و معلم شدن براى پرورش و آموزش شاگردان، اهميت بسيار داده شده، و از آن بسيار تمجيد و تشويق به عمل آمده است. قرآن مى‏فرمايد: «يرْفَعُ اللّه الَّذين آمنوا منْكُمْ و الّذينَ اوُتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ؛(1) خداوند كسانى را كه ايمان آورده‏اند، و كسانى را كه علم به آنان داده شده درجات عظيمى مى‏بخشد.»
روشن است كه كسى داراى علم مى‏شود، كه به تحصيل علم بپردازد و مدتى شاگرد و محصّل باشد، بنابراين چنين شاگردى، از نظر قرآن در جستجوى درجاتى عظيم از موهبت‏هاى الهى است. مقام تحصيل علم در درجه‏اى است كه مطابق قرآن، خداوند به موسى (ع) كه از پيامبران اولواالعزم است دستور مى‏دهد براى شاگردى در محضر معلّمى (به نام خضر) سفر كند، و در نزد او به آموختن بپردازد. موسى(ع) مطابق دستور، به اين سفر پر رنج تن مى‏دهد و با يك نفر يار همسفر از مصر بيرون آمده، پس از پيمودن چند فرسخ به محل تلاقى دو دريا مى‏رسند، حضرت خضر(ع) را در آنجا مى‏بينند، موسى (ع) به محضر او رسيده و با كمال فروتنى به او مى‏گويد: «… هَلْ اَتَّبِعُك على انْ تُعلّمن ممّا عُلّمْت رُشْداً؛(2) آيا از تو پيروى كنم تا از آنچه به تو تعليم داده شده و مايه رشد و صلاح است به من بياموزى؟» از اين عبارت استفاده مى‏شود كه موسى(ع) براى تحصيل و علم و شاگردى نمودن از محضر يك معلم، حاضر شده كه از او پيروى كند و در همه جا دنبال او حركت نمايد، تا در پرتو آن، به مقام علم و كمال و صلاح دست يابد. آن معلم نيز مطابق آيات قرآن به او مشروط به اين كه صبر كند قول مساعد مى‏دهد.(3)
رسول اكرم(ص) فرمود: «ما اسْترْذَلَ اللّهُ تعالى عَبْداً اِلّا حُرِّمَ الْعلْمُ؛(4) خداوند هيچ انسانى را مانند كسى كه خداوند او را از تحصيل علم محروم نموده، كوچك و حقير و خوار ننموده است.»
اميرمؤمنان على(ع) فرمود: «اَلنّاسُ ثلاثَةٌ، فعالِمٌ رَبّانىٌ، و مُتَعَلّمٌ على سبيل نَجاةٍ، و هَمَجٌ رعاعٌ…؛(5) مردم سه گروهند، اول علماى ربّانى و الهى، دوم دانش طلبان و شاگردان كه در راستاى نجات(در محضر استاد) دنبال تحصيل علم و كمال هستند. و سوم احمقان بى سرو پا ….»
از اين عبارت استفاده مى‏شود كه انسان شايسته كسى است كه يا استاد الهى باشد و يا شاگرد چنين استادى. بنابراين اگر از اين دو محور خارج شود، در سرازيرى هلاكت قرار گرفته است. نظير اين مطلب از پيامبر اعظم (ع) نقل شده كه فرمود: «اَلْعالمُ و الْمُتَعَلّمُ شريكان فى الْأجْر، و لاخيْر فى سائرِ النّاسِ؛(6) دانشمند و شاگرد آن، در كسب پاداش الهى شريك هستند، اما در ساير مردم كه از اين دو محور بيرون هستند، خير و سعادتى نخواهد بود.»
و نيز از گفتار آن حضرت است: «مَنْ خرَجَ من بيْتِهِ يَطْلُبُ عِلْماً شَيّعَهُ سبْعوُن اَلْفَ مَلَكٍ يَسْتَغْفرُونَ لَهُ؛(7) كسى كه از خانه‏اش براى تحصيل علم بيرون رود، هفتاد هزار فرشته او را بدرقه نموده و براى او از درگاه الهى طلب آمرزش مى‏كنند.»
و امام صادق(ع) فرمود: «من دوست ندارم جوانى از شما را بنگرم مگر اين كه صبح كند در حالى كه يكى از دو حال باشد، يا دانشمند باشد و يا شاگرد دانشمند، اگر چنين نباشد از قافله عقب مانده، و چنين كسى كه عمرش را تباه ساخته، و چنين كسى گنهكار است.»(8) و از گفتار حضرت على(ع) است: «الْعِلْمُ ضالّةُ الْمُؤْمِن؛(9) علم گم شده مؤمن است.» يعنى انسان با ايمان به جستجوى آن مى‏پردازد تا آن را بجويد.
جالب اين كه ابوذر مى‏گويد: پيامبر(ص) فرمود: «نشستن يك ساعت در نزد دانشمند براى مذاكرات علمى، و علم آموزى، نزد من محبوب‏تر و بهتر از هزار شبى است كه هر شب آن هزار ركعت نماز بخواند، و نيز بهتر از شركت در هزار جهاد، و ختم قرآن است… اى ابوذر! ساعتى نشستن براى گفتگوى علمى بهتر از عبادت يك سال است كه روزهايش را روزه، و شبهايش را به شب زنده دارى به سر برد. و نگاه به چهره دانشمند، براى تو بهتر از آزاد نمودن هزار برده است. و از سخنان لقمان به فرزندش اين است كه: «پسر جانم در مجلس علما، تنگاتنگ بنشين، كه خداوند با نور حكمت، قلب‏ها را زنده مى‏كند، چنان كه باران شديد و پر آب آسمان، زمين خشك را زنده و سرسبز مى‏سازد.»(10)
از اين روايات كه پاره‏اى از روايات بسيار است، به روشنى استفاده مى‏شود كه تحصيل علم و دانش‏طلبى از نظر اسلام، از ارزش‏هاى بسيار والايى است، كه حتماً هر مسلمانى به آن اهميت مى‏دهد و با شوق و تلاش فراوان براى دست يابى به آن سعى و كوشش مى‏نمايد. ارزش بسيارِ سعى و تلاش براى كسب علم
علم و معرفت به قدرى ارزشمند است، كه قرآن و معصومين(ع) با تعبيرات مؤكّد و گوناگون انسان‏ها را به تلاش پى گير و كوشش فراوان براى تحصيل آن فرا خوانده‏اند. پيامبر اكرم(ص) فرمود: «اُطْلُبوُا الْعِلْم وَلَوْ بِالصّينِ، فانّ طَلَبَ الْعِلْمِ فريضَةٌ على كُلِّ مُسْلِمٍ؛(11) علم را فراگيريد گرچه با مسافرت به چين باشد، بدانيد كه تحصيل علم بر هر انسان مسلمان واجب است.»
امام صادق (ع) فرمود: «در راه تحصيل علم بكوشيد گرچه با غوّاصى و غوطه ور شدن در اعماق درياها، و ريختن خون دل باشد، اگر مردم مى‏دانستند كه علم و دانش در چه مقام بسيار ارزشمند است، آن را گرچه با ريختن خون دل، و رفتن در اعماق درياها مى‏جستند و كسب مى‏كردند.»(12)
يعنى تا اين حد به سعى و تلاش خود ادامه مى‏دادند، و هرگز در اين مسير خسته نمى‏شدند، بلكه با شوق و عشق فراوان و با تحمل خطرها و زحمات طاقت فرسا، آن را دنبال مى‏كردند.
روزى يكى از مسلمين مدينه به محضر رسول خدا(ص) آمد و گفت: «ثواب حضور در تشييع جنازه مؤمن بيشتر است، يا حضور در مجلس كسب علم؟» آن حضرت در پاسخ فرمود: «هرگاه كسانى براى تشييع و دفن حاضر باشند، حضور در مجلس تحصيل علم بهتر از حضور در تشييع جنازه هزار مؤمن، و بهتر از عيادت هزار بيمار، و بهتر از شب زنده دارى هزار شب است كه روزهايش را روزه بگيرد،… آيا نمى‏دانى كه سعادت دنيا و آخرت به وسيله علم حاصل مى‏شود، چنان كه بدبختى دنيا و آخرت معلول جهل است؟»(13)
در داستان موسى و خضر(ع) كه در قرآن سوره كهف آمده، موسى(ع) براى جستجوى معلّمى چون خضر(ع) به قدرى كوشيد و در اين راستا زحمت‏ها و تلاش‏هاى طاقت فرسا نمود كه بى نظير است، و مطابق روايات هنگامى كه خضر(ع) ديد موسى (ع) طاقت و استقامت براى ادامه تحصيل را ندارد، به موسى گفت: «هذا فِراقٌ بَيْنى و بَيْنَكَ؛(14) اينك وقت جدايى من و تو است.» و به اين ترتيب به او جواب منفى داد، موسى (ع) كه تشنه علم و معرفت بود، و در اين راستا تلاش پويا و پرجوش داشت، به قدرى از اين جواب ناراحت شد كه از او پرسيدند: سخت‏ترين حادثه در زندگى تو چه حادثه‏اى بود؟ در پاسخ گفت: «هيچ يك از آن همه مشكلات (عصر فرعون و عصر حكومت بر بنى اسرائيل، با آن همه رنج‏ها) همانند گفتار خضر(ع) برايم رنج آور نبود كه خبر از فراق و جدايى خود از من داد، و مرا از علوم خود محروم ساخت.»
اسلام به قدرى مرز كوشش براى تحصيل علم را وسيع و باز نموده كه امام على(ع) فرمود: «اَلْحِكْمَةُ ضالّةُ الْمُؤمِنِ، فَخُذ الْحِكْمَةَ و لَوْ مِنْ اَهْلِ النِّفاقِ؛(15) علم و حكمت، گم شده مؤمن است، پس براى تحصيل آن تلاش كن، گرچه آن حكمت در نزد اهل نفاق باشد.»
و اين كوشش به قدرى ارزشمند است كه رسول اكرم (ص) فرمود: «هر انسانى كه براى تحصيل علم و كمال به سوى خانه يا مجلس درس دانشمندى حركت مى‏كند، براى هرگامى كه در اين راه بر مى‏دارد، خداوند پاداش يك سال عبادت را در نامه عمل او ثبت مى‏كند.»(16)
امام على (ع) در خطبه متّقين، يكى از صفات آنها را چنين برمى شمرد: «وَ حِرْصاً فىِ عِلْمٍ؛(17) آنها در كسب علم، حرص و ولع شديد دارند.» چند نمونه از شوق و تلاش فرزانگان به علم
تشويق اكيد اسلام به فراگيرى علم، و عشق ورزى و تلاش خستگى‏ناپذير براى تحصيل آن، باعث شد كه در طول تاريخ اسلام، دانشمندان بزرگى در رشته‏هاى مختلف علوم پديدار شدند كه هر يك منشأ خدمات علمى و اجتماعى بسيار در جهان شده، تا آنجا كه صيت تمدن علمى آنها سراسر جهان را فرا گرفت، و تا آنجا كه پايه سازان تمدن و پيشرفت‏هاى علمى در جهان شدند، و افتخارات ماندگار بسيارى در جهان پديدار ساختند، در اينجا نظر شما را به چند نمونه از سعى، تلاش و اشتياق شديد مسلمين به فراگيرى علم جلب مى‏كنيم:
1- از تشويق‏هاى حضرت زهرا(س) به فراگيرى علم اين كه روايت شده: روزى بانويى به محضر حضرت زهرا(س) آمد و عرض كرد: مادر ناتوانى دارم كه درباره نماز، مسايلى را نمى‏داند، مرا نزد شما فرستاده تا آن سؤالات را از شما بپرسم. حضرت زهرا(س) با كمال اشتياق فرمود: بپرس. او پرسيد و پاسخ شنيد تا اين كه سؤالات او به ده سؤال رسيد. از بسيارى پرسش خود اظهار شرمسارى نمود، و عرض كرد: «اى دختر رسول خدا! بيش از اين شما را زحمت نمى‏دهم.»
فاطمه (س) فرمود: «آنچه نمى‏دانى بپرس، آيا شخصى را مى‏شناسى كه در برابر صد هزار دينار، اجير شود كه فقط يك روز بار سنگينى را بر بالاى بام ببرد، و اظهار خستگى كند؟ او عرض كرد:نه. فاطمه (س) فرمود: من نيز در پيشگاه خدا اجير شده‏ام كه در برابر هر مسأله‏اى كه مى‏پرسى و به تو پاسخ مى‏دهم، پاداش بگيرم كه اگر بين زمين تا عرش را پر از مرواريد كنند و به من بدهند، باز ارزش آن پاداش بيشتر است، بنابراين من سزاوارتر از آن اجير هستم كه اظهار خستگى نكنم، من از پدرم شنيدم كه فرمود: «علماى پيرو ما وقتى در قيامت محشور مى‏شوند به اندازه تحصيل علمشان، و به قدر تلاش و كوششى كه در آگاهى بخشى و راهنمايى مردم كرده‏اند، به آنها پاداش و جايزه خواهند داد.»(18)
2- ابوريحان بيرونى (متوفى حدود 430 ه.ق) كه از دست پروردگان اسلام است به قدرى به علم و دانش عشق مى‏ورزيد و براى تحصيل آن تلاش مى‏كرد، كه همواره قلم در دستش بود، و در همه روزهاى سال – جز روز نوروز و روز مهرگان – به تحصيل و تدريس علم و دانش در رشته‏هاى مختلف مى‏پرداخت. از اين رو از علماى برجسته و سترگ گرديد، و شاگردان بسيارى تربيت كرد. تا آنكه در بستر بيمارى افتاد. و در آستانه مرگ قرار گرفت. در اين هنگام يكى از شاگردانش براى عيادتش به بالين او آمد، ابوريحان به او گفت: مسأله جدّات هشتگانه (كه از علوم رياضى است) را در فلان روز چگونه برايم بيان كردى؟ اكنون برايم بگو. او عرض كرد: آيا در اين حال مسأله‏اى را بيان كنم؟ ابوريحان گفت: «اى آقا! اگر من در حالى كه به اين مسأله آگاه هستم بميرم بهتر از آن نيست كه ناآگاه از آن بميرم؟» من آن مسأله را برايش بيان كردم، و سپس از خانه او خارج شدم هنوز به خانه‏ام نرسيده بودم كه خبر فوت او را شنيدم.»(19)
3- ابوالحجاج اقصرى يكى از عارفان وارسته و علماى برجسته اسلام بود، و در علم و كمال به حد عالى رسيده بود، روزى يكى از شاگردان از او پرسيد: استاد تو چه كسى بوده است؟ او در پاسخ گفت:سوسك سرگين غلطان بود. حاضران گمان كردند كه شوخى مى‏كند، گفت:شوخى نمى‏كنم. گفتند:سوسك چگونه استاد تو بوده است؟ در پاسخ گفت: شبى مشغول عبادت و شب زنده دارى بودم، ناگاه ديدم سوسكى از پايه چراغ بالا مى‏رود، مى‏خواهد خود را كنار نور چراغ برساند، ولى در مسير راه خسته مى‏شد و مى‏افتاد، شمردم هفتصد بار به بالا رفت و در وسط راه برزمين افتاد، وقت نماز صبح فرا رسيد، براى نماز برخاستم و بيرون رفتم، پس از نماز به خانه برگشتم ديدم آن سوسك به كنار فتيله رسيده و به هدف نايل شده است، همين كوشش و استقامت آن سوسك را، سرمشق قرار دادم،و در سايه همين تلاش پى گير و استقامت به اين مقام منيع علمى رسيدم.(20)
4- دانشمندان بسيارى از مسلمين و غير مسلمين براثر همين جد و جهد و پشتكار به مقامات عالى رسيدند، مثلاً در مورد اديسون كاشف برق مى‏نويسند: شب و روز مشغول فكر و مطالعه بود، گاهى چنان غرق تفكر و مطالعه و تحقيق بود كه شام و نهار را فراموش مى‏كرد، صبح به آزمايشگاه خود مى‏رفت، و تا شب به تحقيق و بررسى‏هاى علمى ادامه مى‏داد. و در نتيجه به كشف برق كه بزرگترين كشفيات تاريخ است دست يافت.(21)
5 – علّامه امينى صاحب الغدير، كه در شمار علماى برجسته جهانى، زبانزد جهان اسلام است، به قدرى در تحقيق و بررسى‏هاى علمى كوشا بود، كه در اين راه به مسافرت طولانى دست زد، و از كتابخانه‏هاى مصر و هند و دمشق و… استفاده‏ها نمود، و در هر مورد چندين ساعت پشت سرهم به مطالعه و كندوكاو علمى اشتغال داشت. و اين روش را تا آخر عمر ادامه داد.
6 – يكى از علماى معروف مرجع كل آيت اللّه العظمى حاج آقا حسين بروجردى (متوفى 1380 ه.ق) به قدرى در راه تحصيل، پركار و كوشا بود، كه گاهى شبها كه مشغول مطالعه مى‏شد، همچنان به مطالعه ادامه مى‏داد تا اينكه صداى اذان صبح را مى‏شنيد. بارها مى‏فرمود: «هيچگاه از مطالعه علمى خسته نمى‏شوم، بلكه هرگاه از كارهاى زياد خسته شوم، خستگى خود را با مطالعه رفع مى‏كنم.» او شيفته علم و كتاب بود، هيچگاه از مطالعه و تتبع و تحقيق مطالب علمى احساس خستگى نمى‏كرد، به طور كلى مطالعه در زندگى ايشان بسيار مؤثّر بود، و اهميت فراوان داشت، از ايام جوانى تا آخر زندگى، جز هنگام بيمارى و بسترى شدن، از مطالعه و درس و بحث غفلت نمى‏ورزيد. مطالعه كتب علمى موجب آرامش اعصاب و آسايش فكر ايشان بود، و آن را غذاى روح مى‏دانست.(22) از اين رو به مقامات بسيار عالى علمى نايل گرديد اين‏ها چند نمونه از نتيجه تلاش و عشق در كسب علوم است كه خاطرنشان گرديد، بر همين اساس امام عصر(عج) از درگاه الهى مى‏خواهد كه به محصلين و شاگردان، دو خصلت شوق به علم و تلاش پرشور در اين راه را عنايت فرمايد، و با اين دعا، اين دو ويژگى را به ما مى‏آموزد. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. سوره مجادله، آيه 11. 2. سوره كهف، آيه 66. 3. همان، آيات 67تا82. 4. كنزالعمال، حديث 28807. 5. نهج البلاغه، حكمت 147. 6. بحارالانوار، ج 2،ص‏25. 7و8. همان، ج 1، ص‏170. 9. همان، ص‏168. 10. بحارالانوار، ج 1،ص 204. 11. همان، ص 180. 12. بحارالانوار، ج 78، ص 277، و ج‏1،ص 177. 13. همان، ج‏1، ص 204. 14. تفسير ابوالفتوح رازى، ذيل آيه 78 سوره كهف. 15. نهج البلاغه، حكمت 80. 16. بحار، ج 1، ص 184. 17. نهج البلاغه، خطبه 193. 18. مُنية المريد شهيد ثانى، ص 2. 19. الكنى و الالقاب، ج 1، ص 78. 20. همان، ص 46. 21. مردان علم در ميدان عمل – در اين كتاب از شخصيت‏هاى متعددى نام برده شده كه بر اثر تلاش و شوق به علم، به عالى‏ترين مقامات رسيده‏اند. 22. زندگانى زعيم بزرگ عالم تشيع آيت اللّه بروجردى، از على دوانى، ص 148و149.

قسمت دوم‏
در بخش نخستين مقال به عملكرد مافياى ويژه خوارى اين ويروس‏هاى مزمن در اقتصاد و بيمار ما اشارتى داشتيم و از نابسامانى مديريت‏هاى اقتصادى و بازبودن ورودى اين عرصه براى نفوذيها و موريانه‏ها كه با شگردها و شاهكارهاى پيچيده از اين فضاى باز سوء استفاده كرده و مى‏كنند، كلمه‏اى چند نگاشتيم. اكنون به چند مورد از اين ويژه‏خوارى‏ها كه هنوز هم كار گردانها و حاميان آنها براى مردم شناخته نيستند، و مردم انتظار دارند پرده از چهره‏هاى آنان برداشته شود – مى‏پردازيم و سپس به بحث ثروت و ثروت اندوزى از ديدگاه اسلام و فاصله‏اى كه ما با آن داريم، خواهيم پرداخت. سوء استفاده در قراردادها
1- در گزارش تفريغ بودجه ديوان محاسبات كشور از شش ميليارد دلار فروش نفت سخن به ميان آمده كه نه به خزانه رفته و نه در اختيار بانك مركزى قرار گرفته است بنابر اين گزارش متهم رديف اول اين پرونده به خارج از كشور گريخته است.

2- همچنين گزارش ديوان محاسبات در قرار داد صدور گاز به شارجه (معروف به قرارداد كرسنت) 21 ميليارد دلار تخلف صورت گرفته كه ديوان محاسبات جلو آن را گرفته است. قيمت گاز در اين قرارداد ارزانترين پايه در جهان محاسبه شده يعنى براى هر يك هزار متر مكعب 7/5 دلار و براى هفت سال محاسبه شده در حاليكه بهاى گاز فروخته شده به تركيه هر هزار متر مكعب 84 دلار محاسبه شده است! واقعاً چه كسانى و با چه قيمتى حاضر شده‏اند سرمايه كشور را رايگان تا مرز 21 ميليارد دلار به جيب خارجى‏ها بريزند؟!
3- در گزارش ديگر آمده: بازرسان ويژه وزارت نفت پرونده متخلفان يك پروژه را كه صدها ميليون دلار به كشور ضرر رسانده به قوه قضائيه ارسال كرده‏اند. اين پرونده مربوط به يك شركت داخلى توليد كننده لوله‏هاى گاز است كه با تبانى يكى از مديران وزارت نفت به رغم امضاى قراردادى به مبلغ 100 ميليون دلار از تحويل توليدات خود سرپيچى كرده است. بازرسان ويژه اين وزارتخانه همچنين از ابطال مناقصه، جابجائى و عزل مديران و مسؤولان كميسيون‏هاى معاملات و در ليست سياه قرار دادن شركت‏هاى متخلف به عنوان تصميمات اين وزارتخانه خبر داده‏اند…

اينها گوشه‏هايى از تخلفات و سوء استفاده‏ها است كه طى ساليان اتفاق افتاده و جسته و گريخته از پرده بيرون افتاده است و چه بسيار مواردى كه سرنخ بدست نداده است. در زمينه‏هاى ديگر، غير مورد نفت و گاز چون عمليات بانكى موارد بسيارى است كه بخشى از آن از طريق رسانه‏ها به اطلاع مردم رسيده است از آقاى «ر» 8/28 درصد از سهام بانك پارسيان به مبلغ 293 ميليارد تومان از شركت ايران خودرو خريدارى كرده و بيش از دو برابر سهام مذكور يعنى 670 ميليارد تومان از اين بانك وام گرفته است و تعيين ميزان دريافتى وى از سيستم بانكى در دست بررسى است…»
اين يك نمونه از حرص جهنمى يك سرمايه دار در كشورى كه مى‏خواهد عدالت اجتماعى را مستقر كند!
سوء استفاده از منابع بانكى با ارقام ميلياردى و نجومى تنها در اين مورد بانك خصوصى نبوده و نيست و هر از چندگاه خبرهائى از اين دست را مردم مى‏شنوند يا در مطبوعات مى‏خوانند. اما جاى اين سؤال همچنان هست كه اين بانكها كه اينگونه سخاوتمندانه از وام نجومى به مافياهاى ثروت مى‏دهند چرا براى چندصد هزار تومان وام اشتغال يا ازدواج يك جوان مدتها سر مى‏دوانند! و از اينجا به آنجا پاس مى‏دهند؟! اين از يكسو، از سوى ديگر چرا اين متخلفان و مافياهاى اقتصادى در پيشگاه قانون بطور جدى مجازات نمى‏شوند و نامشان به صراحت اعلام نمى‏شود؟ جاى آن دارد ديوان محاسبات و بازرس‏ها كه بسيارى از اين پرونده‏ها را در زمينه‏هاى مختلف كشف مى‏كنند صريحاً اعلام و نتيجه اقدامات قانونى را به اطلاع مردم برسانند.. و به وجدان عمومى اعتماد و اطمينان بدهند كه نظام در مبارزه با مفاسد اقتصادى جدى است و با كسى شوخى ندارد. اما در زمينه نفت و گاز
نفت و گاز يك سرمايه ملى و متعلق به آحاد مردم است كه در باب انفال يا معادن مورد بحث قرار مى‏گيرد و دولت اسلامى به عنوان نماينده ملت بايد آن را مديريت كند و در جهت عمران و آبادى كشور و تأمين رفاه و نياز آحاد مردم بكار گيرد. درآمد كلان نفت و گاز سالهاست كه شفاف سازى نشده و اعداد و ارقام صدها ميليارد دلارى آن نه تنها به اطلاع ملت نرسيده بلكه در اختيار مجلس شوراى اسلامى و نمايندگان ملت هم قرار نگرفته است! هنوز شركت ملى نفت اساسنامه ندارد و با اينكه مجلس هفتم در ماه‏هاى نخستين كار خود بطور رسمى وجدى اين وزارتخانه را مكلّف ساخته اساسنامه شركت نفت را به مجلس بفرستد هنوز پاسخى نداده است. و اين مشكل امروز نيست بلكه به دو دولت‏هاى گذشته باز مى‏گردد كه وزارت نفت از دادن اساسنامه و شفاف سازى مسائل اين سرمايه ملى طفره رفته است. انتظار مى‏رود در اين دولت كه عزم جدى بر مبارزه با مفاسد اقتصادى و رفع تبعيض را دارد به خواسته قانونى مجلس پاسخ داده شود و مانند دولتهاى پيشين عمل نكنند تا مسائلى مانند آنچه تا كنون پيش آمده رخ ندهد.
نكته قابل ذكر ريخت و پاش‏ها و ولخرجى‏ها و حقوق‏هاى كلان و بى‏حد و مرزى است كه در اين وزارتخانه وجود داشته است. استدلال اين وزارتخانه اين بوده كه شركت نفت درآمد كلان دارد و بايد به كاركنان آن نيز برسد!! اين استدلال مضحك هنگامى مايه شگفتى بيشتر مى‏شود كه يكى از مسؤولين در دولت گذشته گفته بود صنعت نفت و صنعت فولاد يك نهاد توليدى است اما وزارت آموزش و پرورش، وزارت علوم يا بهداشت و درمان هزينه‏اى هستند. و بنابراين هر وزارتخانه يا شركت دولتى كه درآمد بيشتر دارد بايد بيشتر حقوق بدهد! هرچند با تبعيض و بى عدالتى همراه باشد. مثلاً يك ليسانسه در آموزش و پرورش 200 هزار تومان بگيرد و در صنعت فولاد يا وزارت نفت مثلاً چهارصد هزار تومان و يا بيشتر كه به ميليون‏ها نيز بالغ مى‏گردد. وزارت نفتى‏ها فكر مى‏كنند نفت و گاز ميراث پدرشان بوده كه بطور دلخواه به هر كس خواستند بدهند يا پدرانشان كلنگ به دست گرفته و نفت را از دل زمين استخراج كرده و براى فرزندانشان كه فقط در وزارت نفت تشريف دارند به ارث گذاشته‏اند و آنها هر نوع خواستند ميان خود برادروار قسمت كنند! ديگر نمى‏دانند اين ذخيره خداداده متعلق به همه ملت است و ميلياردها ميليارد از بودجه كشور طى سالها هزينه شده تا اين سرمايه ملى به بهره بردارى رسيده است و امروز عدّه‏اى مدعى وراثت آنند و بسيارى از مهره‏هاى تجارى نفت در خارج به سر مى‏برند و در معاملات و فروش نفت هر نوع كه دلخواهشان باشد عمل مى‏كنند و با پول ملت در انبوه دلار غوطه‏ورند. آيا كدام عدل و قانونى ايجاب مى‏كند عدّه‏اى با سرمايه ملى اينگونه عمل كنند نه اساسنامه بدهند نه بيلان كار و نه شفاف سازى نمايند! وقت آن است كه دولت همصداى با مجلس جهت شفاف سازى مسائل نفت و گاز وارد عمل شود و راه‏هاى خروج اين سرمايه ملى را در كنترل گيرد تا از درآمد نفت آحاد اين ملت و روستائيان دور افتاده از آن سهمى داشته باشند. و بقول معروف نفت سر سفره‏هاى مردم بيايد…
و همين سياست را در ساير منابع ملى پيش گيرد كه انفال و درآمدهاى عمومى بر اساس فقه اسلامى و عدل قرآنى به صاحبان حق برسد آنگونه كه سيره صالحان و روش حكومت پيشوايان عدالت و پيامبر و امام رهنمود مى‏دهد و از انحصار عدّه‏اى خاص خارج شود.
دراينجا و به مناسبت بحث اموال عمومى و معارف آن از منظر اسلام به يكى از آيات قرآن كه بى تناسب با بحث ما نيست مى‏نگريم كه مصارف انفال و منابع عمومى را به پيامبر اكرم(ص) رهنمون شده است.
«وما افاء اللّه على رسوله من اهل القرى فللّه و للرسول ولذى القربى و اليتامى و المساكين وابن السبيل كى لايكون دولة بين الاغنياء منكم…»
(سوره حشر، آيه 7)
آنچه خداوند به عنوان فى‏ء از اموال اهل شهرها و روستاها بر فرستاده خويش بازگردانيد از آن خدا و رسولش و خويشاوندان او و يتيمان و مسكينان و در راه ماندگان است تا ميان ثروتمندان شما دست به دست نشود، و به جيب سرمايه داران نرود….
هرچند آيه كريمه در مورد «فى‏ء» است يعنى اموالى كه در فتوحات اسلامى به دست مسلمانان افتاده و براى آن جنگى صورت نگرفته و حق ويژه و سربازان اسلام نيست و مورد آيه اموال و اراضى يهود بنى نضير است كه در تفاسير بيان شده ولكن تأمل در روح و پيام آيه و آيات ديگر ابواب ثروت و منابع عمومى مسلمين.
چنين پيام مى‏دهد كه اسلام و نظام اقتصادى آن كه قرآن و حديث و سيره و فقه بيانگر آن است، با «تداول ثروت» و دست به دست شدن اموال بوسيله ويژه خواران به شدت در تضاد است. آيه كريمه فوق با اينكه اختيار اين اموال و غنائم را دردست پيامبر(ص) نهاده امّا تأكيد مى‏ورزد كه حتى اين اموال كه متعلق به پيامبر است، قرار نيست جزو سرمايه‏هاى افراد خاص در آيد بلكه مصارف آن مسلمانان‏اند و پيامبر آن را مديريت مى‏كند تا در راه خدا و دين و ملت خرج شود و در خدمت نيازمندان و خويشاوندان پيامبر و يتيمان و بيچارگان و آواره‏گان قرار گيرد.
سيره مبارك پيامبر اكرم(ص) و خاندان و اوصياء آن حضرت مخصوصاً اميرالمؤمنين(ع) نشان مى‏دهد كه آن بزرگواران حتى مال و دارائى شخصى خود را صرف مردم نيازمند مى‏كردند و هرگز ملك و مستغلات و سرمايه و گنجينه نيندوختند و از خود كاخ و باغ و مال بجاى ننهادند.

از پيامبر اكرم(ص) جز حجره‏هاى محقّر و گلين كه در توسعه مسجد النبى جزو مسجد درآمد چيزى نماند و از اميرالمؤمنين(ع) با آنكه آنهمه مزرعه را آباد كرد و چاه‏ها حفر نمود، چيزى براى خاندان آن حضرت باقى نماند و همه را وقف فقرا نمود…
«تداول ثروت» و انحصارطلبى و ويژه خوارى در عهد عثمان و با نفوذ امويان در نظام حاكم پديد آمد و مسير عدل اسلامى را به انحراف كشيد و خلافت به سلطنت تبديل شد و بزم شراب و عيش و نوش بياراستند و سود و سرمايه را به جيب مفت خواران و حاشيه‏هاى دربارها ريختند و اين سيره سيّئه قرنها ادامه داشت و ادامه دارد تا مى‏رسد به امروز كه در يكى از اين ديارها فرياد عدالتخواهى برخاسته و مى‏خواهد سيره محمد(ص)و على(ع) را الگوى خويش قرار دهد كه كار بسيار دشوارى است چرا كه بريدن اموال نامشروع از گلوى حريص ثروت اندوزان و مرفهان از يك جهاد سخت‏تر و عكس العمل‏هاى آن سهمگين‏تر است. با اينهمه اين مسؤوليت دولت اسلامى و حاكميت دينى است. حقى كه خداوند بر حاكمان و عالمان مقرر داشته كه به اقامه عدل و اعطاى حق بپاخيزند. اميرمؤمنان على(ع) فرمود: خداوند از عالمان پيمان گرفته پرخورى ظالم و گرسنگى مظلوم را تحمّل نكنند و براى رفع آن قيام كنند و نيز در يكى از خطبه‏هايش با اشاره به دشوارى اجراى حق و عدل فرمود:
«فقد جعل اللّه سبحانه لى عليكم حقا بولاية امركم و لكم علىّ من الحق مثل الذى لى عليكم، فالحق اوسع الاشياء فى التواصف و اضيقها فى التناصف…»
(خطبه 216، نهج البلاغه)
خداى سبحان براى من حقى بر شما قرار داده از آن جهت كه ولايت امر شما را بعهده دارم و شما نيز بدينگونه بر من حقى داريد، حق گسترده‏ترين اشياء است در توصيف اما تنگ‏ترين عرصه‏ها در انصاف دادن…

آرى اجراى عدالت به زبان آسان اما در عمل بسيار دشوار است. مبارزه با بى‏عدالتى و حق كشى و ويژه‏خوارى صداى خيلى‏ها را در مى‏آورد و مجرى عدل بايد غرامت آنرا بپذيرد. به همين جهت بود كه على(ع) را جامعه آنروز تحمّل نكرد و بسيارى از طمعكاران آن حضرت را رها كردند و به دامن معاويه چنگ زدند و بر سر سفره او چريدند و حتى بعضى نزديكان حضرت هنگامى كه سخت‏گيرى آن حضرت را در تقسيم بيت المال ديدند دست نياز به سوى معاويه دراز كردند و حتى جمعى از ويژه‏خواران و سهم خواهان، جنگ‏هاى خونين بر ضد حكومت علوى به راه انداختند و بالأخره بگفته جيران خليل جيران، على(ع) در محراب عبادتش شهيد عدل خود شد. «و قتل فى محراب عبادته لشدة عدله».
بنابراين ما نبايد انتظار داشته باشيم مبارزه با مفاسد اقتصادى و فشردن گلوى ويژه خواران و اجراى عدل و حق به آسانى صورت پذيرد. همانگونه كه نبايد انتظار داشت دولت به تنهائى بتواند تحقق بخش اين آرمان باشد، بلكه وظيفه همه دستگاه‏هاست بويژه نهادهاى قضائى و بازرسى و محاسبات و بلكه وظيفه همه مردم است كه در اين پيكار از پاى ننشينند، وسوسه مشتى واسطه‏ها كه با قيافه حق بجانبى در تصميم شخصيتها نفوذ مى‏كنند و جاده ويژه‏خوارى را هموار مى‏كنند، نتواند اين حركت را كُند كند. معمولاً بزرگان و علماء و دينداران مردمى هستند صادق و خوش قلب و دل رحم كه از اين ابزار، نفوذيها استفاده مى‏كنند و چه بسيار پرونده‏ها كه با همين ابزار وسط راه گم شده و مسير آن تغيير كرده و ظالم به جاى مظلوم نشسته تا بتواند دست آوردهاى ميلياردى را حفظ كند. بنابراين هوشيارى و عزم و قاطعيت دستگاه قضائى و مسؤولان عالى رتبه و پايين دست در اجراى عدالت نقش بنيادين دارد كه به آن بايد توجه كافى شود. انشاءاللّه و به اميد آن روز


پاورقي ها:

اى اختر آسمان هفتم‏
رعنا گل گلستان هفتم‏
هم دختر هفتم از امامان
هم خواهر هشتمين ايشان‏
هم عمّه حضرت جوادى

همچون تو كجاست پاكزادى‏
معصومه رضا نهاد نامت‏

مى‏خواست نشان دهد مقامت‏
آن كس كه تو را كريمه خوانده‏

بر لب سخنى ثمينه رانده‏
كى جان دگر سزا به قربان

چون گشته پدر تو را به قربان‏
هجران پدر ترا ز يك سو

دورى تو از رضا ز يك سو
آن پيكر خسته تو فرسود

طاقت ز كف و قرار بر بود…(1)

ابن جوزى يكى از علما و مورخان اهل سنّت در قرن هفتم مى‏نويسد: در بين اولاد موسى كاظم(ع) چهار دختر به نام فاطمه وجود دارد:
1- فاطمه صغرى كه به او بى‏بى هيبت گفته مى‏شود، و در مدخل جنوبى شهر باكو در آذربايجان شوروى (سابق) دفن است.
2- فاطمه وسطى كه در شهر رشت مدفون مى‏باشد.
3- فاطمه اخرى (ستّى فاطمه) كه در اصفهان دفن شده است.
4- فاطمه كبرى (فاطمه معصومه) كه مدفن او در قم، زيارتگاه شيعيان و اهل دل مى‏باشد.(2) حضرت معصومه در يك نگاه‏
نام آن حضرت فاطمه كبرى، نام پدرش موسى بن جعفر(ع) و نام مادر بزرگوارش نجمه خاتون است. القاب او عبارت اند از: معصومه، كريمه اهل بيت، طاهره، حميده، رشيده، تقيّه،مرضيّه، رضيّه، برّه اختُ الرّضا(ع).(3)
ولادت آن حضرت در اول ذى قعدة الحرام 173 هجرى قمرى در مدينه منوّره واقع شده است و در 23 ربيع الاول 201 هجرى وارد قم شد، و بعد از 17 روز سرانجام در دهم ربيع الثانى 201 در سن 28 سالگى دار فانى را وداع گفت و مرقد شريف آن بانو، زيارتگاه عاشقان اهل بيت در قم گرديد. مقامات و منزلتهاى معنوى‏
كمتر امام زاده‏اى به اندازه حضرت معصومه(ع) مورد توجّه و سفارش امامان معصوم قرار گرفته است. حضرت عبدالعظيم حسنى با آن همه عظمت، بيش از يكى دو روايت در موردش وارد نشده است، ولى در باره عظمت و مقامات فاطمه معصومه (ع) حدود يازده روايت وارد شده است، حتى سالها قبل از ولادت آن حضرت (حدود 45 سال قبل) امام صادق(ع) سخنان بسيار ارزشمندى درباره عظمت و فضيلت آن بانو بيان داشته است كه نشان از اوج عظمت و فضيلت آن حضرت دارد.
يكى از شيعيان به محضر امام صادق(ع) شرفياب شد و مشاهده كرد كه آن حضرت در كنار گهواره با كودكى سخن مى‏گويد، تعجب كرد و عرض كرد: آيا با كودك نوزاد سخن مى‏گويى؟ حضرت صادق(ع) فرمود: اگر تو هم مايل هستى مى‏توانى نزد او بيايى و با او گفتگو كنى. او مى‏گويد: نزد گهواره آن نوزاد رفتم، سلام كردم، جواب سلام را داد و به من فرمود: نامى كه براى دختر تازه به دنيا آمده‏ات برگزيده‏اى عوض كن، زيرا خداوند آن نام را دشمن مى‏دارد (سخن نوزاد اشاره به نام دخترى بود كه به تازگى، خداوند به من عنايت فرموده بود، كه او را «حميرا» نامگذارى كرده بودم).
سخنان آن نوزاد و اطلاع او از اخبار پنهانى و نهى از منكر او، مرا بيشتر به تعجب واداشت و بهت زده شدم، امام صادق(ع) فرمود: تعجب نكن! اين كودك فرزندم موسى است خداوند از او دخترى به من عنايت كند كه نامش فاطمه است او در سرزمين قم به خاك سپرده مى‏شود، و هر كس او را زيارت كند، بهشت بر او واجب مى‏شود.(4)
و در جاى ديگر فرمود: «ستُدْفنُ فيها امْرأةٌ منْ اوْلادى تُسمّى فاطمةُ فمنْ زارها وجبتْ لهُ الجنّةُ؛ به زودى بانويى از فرزندان من به نام فاطمه در آن (قم) دفن مى‏شود، هر كس او را زيارت كند، بهشت براى او واجب مى‏گردد.»
در ذيل روايت آمده است كه امام صادق(ع) اين سخن را قبل از ولادت امام كاظم (ع) فرمود.(5) با توجه به اين كه امام كاظم(ع) در سال 128 (ه.ق)چشم به جهان گشوده است و تولد حضرت معصومه در سال 173 رخ داده است امام صادق(ع) اين سخن را 45 سال قبل از تولد حضرت معصومه فرموده است. الف: ارزش يافتن قم‏
قم يكى از سرزمين‏هاى برگزيده الهى است كه بابى از بهشت در آنجا قرار دارد و در پذيرش ولايت اميرمؤمنان بعد از مكّه و كوفه در رتبه چهارم قرار دارد چنان كه پيامبر اكرم(ص) فرمود: «يا على انّ اللّه عزّ اسمهُ عرضَ ولايتك على السّماوات فَسَبَقَتْ اليها السماء السابعه… فبصّت اليها مكه… ثم سبقتْ اليْها قُم فزَيّنَها بالعرب و فتح اليه باباً من ابواب الجنّةِ؛(6) اى على! خداوند ولايت تو را بر آسمانها عرض كرد، آسمان هفتم براى پذيرش ولايت تو سبقت گرفت… آنگاه مكه سبقت گرفت… بعد قم براى پذيرش ولايت تو پيشقدم شد و خداوند آن را به واسطه عرب (اشعريها) زينت بخشيد و درْبى از دربهاى بهشت را به سوى آن باز كرد.»
امّا يقيناً وجود با بركت فاطمه معصومه در ارزش بركات نازله بر قم سهم تعيين كننده‏اى دارد امام صادق (ع) فرمود: «انّ للّه حرماً و هو مكّةُ، و لرسولهِ حرماً و هو المدينةُ و لامير المُؤمنين حرماً و هو الكوفة و لنا حرماً و هو قم، و ستُدفنُ فيها امرأةٌ من ولْدى تُسمّى فاطمه، من زارها وجبتْ لهُ الجنّةُ؛(7) براى خدا حرمى است كه آن مكه است، و براى رسول خدا (هم) حرمى است كه مدينه باشد، و براى اميرمؤمنان حرمى است كه كوفه (نجف) باشد و براى ما (اهل بيت(ع)) حرمى است كه قم باشد به زودى بانويى از فرزندان من در آنجا دفن مى‏شود كه نامش فاطمه است، هر كس او را زيارت كند بهشت بر او واجب مى‏شود»
يكى از شاخسار رحمت اينجاست

يكى از خاندان عترت اينجاست‏
اگر بوى بهشت آيد عجب نيست

يكى از هشت باب جنّت اينجاست‏

در جايى ديگر فرمود: «قُم بلدنا و بلدُ شيعتنا مطهّرةٌ مقدسّةٌ ؛(8) قم شهر ما و شهر شيعيان ماست قم پاك و پاكيزه است.»
وجود با عظمت حرم حضرت معصومه در قم بركات متعددى را در پى داشته كه به نمونه‏هايى اشاره مى‏شود: 1- مركزيت شيعيان:
وجود با بركت حضرت معصومه (س) باعث شد كه شيعيان از تمام نقاط عالم همچون پروانه به گرد وجود شمع حرم جمع شوند، و اين پيشبينى توسط امامان معصوم (ع) سالها قبل اعلام گرديد.
در روايت پيش گفته امام صادق(ع) «بلد شيعتنا» تعبير نمود، و در جاى ديگر فرمود: «اذا اصابتْكم بليّةٌ و عناء فعليْكُم بِقُمْ فانّه ماْوى الفاطميين…؛(9) زمانى كه رنج و زحمت و گرفتارى به شما روى آورد، به قم روى آوريد، زيرا قم پناهگاه فاطميان و محل آسايش مؤمنان است.»
امام هشتم (ع) فرمود: «انّ للجنّة ثمانيه ابواب و واحدٍ منْها لاهل قم، و هم شيعتُنا منْ بين ساير الْبلاد، خمر اللّه تعالى ولايتنا فى طينتهم؛(10) بهشت داراى هشت درب است و يكى از آنها براى مردم قم است، و آنان در ميان مردم ساير شهرها بهترين شيعيان ما هستند خداوند ولايت ما را در طينت آنان قرار داد.»
امام هفتم (ع) فرمود: «قُمْ عُشّ آل محمّدٍ و ماْوى شيعتهمْ و لكن سيُهْلك جماعةٌ منْ شبابهمْ بمعْصيّة آبائهم و الاستخفافُ و السّخريّةُ بكبرائهم و مشايخهمْ و مع ذلك يدْفعُ اللّه عنْهُمُ شرّ الاعادى و كلّ سوء ؛(11) قم آشيانه آل محمد(ص) و پناهگاه شيعيان آنهاست، ولى به زودى گروهى از جوانان به خاطر نافرمانى پدرانشان و سبك شمردن و مسخره كردن بزرگان و كهنسالان نابود مى‏شوند، ولى با همه اين‏ها خداوند شرّ دشمنان و هرگونه بدى را از آنان دفع مى‏كند.»
روايت فوق در عين حالى كه هشدارى است براى آن دسته از جوانهايى كه حرمت علما و بزرگان و پدران را نگه نمى‏دارند بشارتى است در اين زمينه كه قم مركز شيعيان و آشيانه آل محمد(ص) مى‏شود و با بركت وجود حضرت معصومه(س) بلا از آنها دفع مى‏گردد.
امام صادق(ع) فرمود: «در جبل مكانى است كه به آن «بحر، دريا» گفته مى‏شود «و يسمّى بقم و هو معدن شيعتنا؛(12) و آن قسمت قم ناميده مى‏شود و آنجا مركز شيعيان ماست.»
و در حديث ديگر فرمود: «اهل خراسان نشانه‏هاى ما هستند، و مردم قم ياران ما…»(13) 2- نزول رحمت و بركت:
على (ع) فرمود: «صلواتُ اللّه على اهل قم، و رحمة اللّه على اهل قم، سقى اللّه بلادَهُمُ الْغيْثَ؛(14) درود خدا بر مردم قم، رحمت و لطف خدا بر آنها باد، خداوند شهرهاى آنان را از باران سيراب نمايد.» و نكته بسيار جالبى در اين روايت آمده كه نشان از استجابت دعاى امام صادق(ع) و ديگر امامان دارد. چرا كه قم با اين كه شهر كويرى است ولى بارندگى خوب و مناسبى داشته و دارد.
و در حضور امام هفتم(ع) وقتى نام قم برده شد و از تمايل آنها به حضرت مهدى(ع) سخن به ميان آمد، حضرت فرمود: «رضى اللّه عنْهُم ؛(15)خداوند از آنان (اهل قم) خشنود گردد.» 3- مركز علم و دانش:
از زمانى كه حضرت معصومه در قم دفن شده است، اين شهر مركز علم و دانش بوده و هست و در اين زمان به اوج خود رسيده است. و تاكنون صدها مرجع و عالم دينى و هزاران كتاب درباره اسلام و معارف اسلامى به جامعه بشرى تحويل داده شده است و اين هم امرى است كه پيشاپيش توسط امامان معصوم اعلام گرديده است.
امام صادق(ع) فرمود: «كوفه به زودى از مؤمنان خالى مى‏شود، و علم از آن جمع مى‏شود، همانطورى كه مار در لانه‏اش جمع مى‏شود، «ثمّ يظهرُ العلم ببلْدةٍ يُقالُ لها قُم و يصيرُ معدناً للعلم و الْفَضْل حتّى لا يبْقى فى الارض مستضْعف فى الدّين حتّى المخدّرات فى الحجال، و ذلك عند قرب ظهور قائمنا ؛(16) سپس علم و دانش در شهرى كه به آن قم گفته مى‏شود، ظاهر مى‏گردد، و آنجا مركز علم و فضيلت مى‏شود، تا جايى كه هيچ كس حتى خانمهاى پشت پرده در دين (آگاه مى‏شوند) مستضعف باقى نمى‏مانند و اين نزديك ظهور قائم ما (مهدى(ع)) خواهد بود.
راستى چه روايت زيبايى و چه بشارت مسرّت آورى. اميدواريم كه آن زمان همين دوران باشد.
و در جاى ديگر فرمود: «خدا به كوفه بر ساير شهرها احتجاج كرده و به مؤمنان آنجا در مقابل مردم ساير شهرها احتجاج مى‏كند، و به واسطه شهر قم به ساير شهرها (هم) احتجاج مى‏كند، خداوند قم و مردم آن را رها نكرده تا مستضعف (فكرى و فرهنگى) نشوند، بلكه آنان را موفق و تأييد كرده است.»(17)
و در روايت ديگرى ضمن دعا درباره اهل قم و بيان اوصاف آنان فرمود: «سلام اللّه على اهل قم يسقى الله بلادهم الغيث و ينزّل اللّه عليهم البركات، و يبدّل اللّه سيئاتهم حسناتٍ، هم اهل ركوعٍ و سُجُودٍ و قيامٍ و قعودٍ، هم الفقهاء العلماء، هم اهل الدراية و الرواية و حُسْنُ الْعبادةِ؛(18) سلام بر مردم قم، خداوند شهرهاى آنان را با باران سيراب مى‏كند، و بركتها را بر آنان نازل مى‏كند، و بديهاى آنان را به خوبى تبديل مى‏كند، آنان اهل دانش و از علماء هستند، اهل درك حقايق و روايت و نيكو عبادت كردن هستند.» 4- مركز ياران مهدى (ع)
به بركت وجود حرم كريمه اهل بيت نه تنها قم مركز شيعيان، و شهر اجتهاد و علم فقاهت و مرجعيت و دانش گشته بلكه مركز ياران حضرت مهدى نيز خواهد بود، چنان كه اين را نيز امام صادق(ع) پيشگويى نموده است.
عفان بصرى مى‏گويد: امام صادق (ع) به من فرمود: مى‏دانى چرا قم (قم) ناميده شد؟ گفتم خدا و پيامبرش و شما آگاه تريد حضرت فرمود: «انما سمّى قم لانّ اهلهُ يجْتمعونَ معَ قائم آل محمّد – صلوات اللّه عليه – و يقومون معهُ و يسْتقيمونَ عليْه و ينصُرونهُ ؛(19) به اين علّت قم ناميده شده چون اهل آن با قائم آل محمد (ص) همراه مى‏شوند با او قيام مى‏كنند و او را يارى مى‏كنند و (بر اين يارى) استوار خواهند بود.»
يكى از اصحاب مى‏گويد: خدمت حضرت صادق(ع) نشسته بودم حضرت اين آيه را خواند «حتى اذا جاء وعدُاوليهما…؛(20) يعنى هنگامى كه نخستين وعده فرا رسد مردانى پيكار جو را بر شما مى‏فرستيم (حتى براى بدست آوردن مجرمان) خانه‏ها را جستجو مى‏كنند و اين وعده‏اى است قطعى، پس ما گفتيم: فداى شما شويم، اينها چه كسانى هستند؟ حضرت سه بار فرمود: «هم و اللّه اهْلُ قم ؛ به خدا قسم آنان اهل قم هستند.» ب – پاداش زيارت حضرت معصومه:
ارزش معنوى ديگر كه حكايت از مقام معنوى بالاى حضرت معصومه دارد پاداش فراوانى است كه بر زيارت آن حضرت مترتب است.
از آنجا كه آن بانو در سه ضلع ولايت يعنى: فرزند و خواهر و عمه امام، قرار گرفته، چنان كه در زيارتنامه آن حضرت مى‏خوانيم «السلام عليك يا بنت ولىّ اللّه، السلام عليك يا اُخت ولىّ اللّه، السلام عليك يا عمّة ولىّ اللّه» از همان سه ضلع امامت نيز روايت فراوانى درباره پاداش زيارت آن حضرت نقل شده است. از جمله:
امام صادق(ع) فرمود: «فمن زارها وجبت له الجنّةُ ؛(21) پس هر كس او (فاطمه) را زيارت كند، بهشت بر او واجب مى‏گردد.»
از امام رضا (ع) از فاطمه دختر موسى بن جعفر (ع) سؤال شد :فقال:من زارها فلهُ الجنّة ؛(22) هر كس او (فاطمه) را زيارت كند بهشت براى او خواهد بود.»
و امام جواد (ع) فرمود: «من زار عمّتى فلهُ الجنّه؛(23) هر كس عمه‏ام (فاطمه) را درقم زيارت كند براى او بهشت خواهد بود.» به همين مضمون روايات متعددى از حضرات معصومين نقل شده است. ج – طهارت و پاكى:
هر چند عصمت در مرحله عالى، اختصاص به معصومين دارد، ولى شواهدى در دست است كه نشان مى‏دهد فاطمه معصومه (ع) در مرحله‏اى از عصمت قرار دارد، امام هشتم (ع) آن بانو را با لقب «معصومه» ياد كرده است و فرموده است: «من زار المعصومة بقم كمن زارنى؛(24) كه نشان از پاكى و طهارت نسبى آن حضرت دارد. در زيارت آن حضرت مى‏خوانيم «السلام عليك ايّتها الطّاهرة الحميدة الكبّرة الرّشيدة التّقيّة النّقيّة المرضيّة ؛(25) سلام بر تو اى پاكيزه ستوده، اى نيكوكار رشيده، پاك و پاكيزه، اى بانوى شايسته و پسنديده.» د – كريمه اهل بيت (ع):
از ديگر مقامات آن حضرت كه توسط امام باقر(ع) به آن حضرت نسبت داده شده است، كريمه اهل بيت بودن است. از مرحوم آيت الله العظمى سيد محمود مرعشى نقل شده است كه بسيار علاقمند بودم كه به طريقى محل قبر شريف جده‏ام حضرت زهرا(س) را بيابم. براى اين مقصود، ختم مجرّبى انتخاب كرده و چهل شب به آن مداومت كردم، تا شايد با اين طريق، از محل مرقد شريف حضرت زهرا(س) آگاه گردم. شب چهلم بعد از انجام ختم و توسل فراوان به بستر خواب رفتم در عالم خواب به محضر امام باقر(ع) يا امام صادق(ع) رسيدم، امام به من فرمود: «عليك بكريمة اهل البيت ؛به دامن كريمه اهل بيت چنگ بزن.» تصور كردم كه منظور امام (ع) از اين جمله حضرت زهرا(س) است. عرض كردم: آرى قربانت گردم، من نيز ختم را براى همين گرفتم كه محلى شريف قبر حضرت را دقيق‏تر بدانم و زيارتش كنم. حضرت فرمود: منظور من، قبر شريف حضرت معصومه در قم است. سپس افزود: به خاطر مصالحى، خداوند اراده كرده است كه قبر حضرت زهرا(س) براى هميشه براى همگان مخفى باشد. از اين رو قبر حضرت معصومه تجليگاه قبر شريف حضرت زهرا(س) قرار داده و شكوه و عظمت مرقد حضرت زهرا(س) را در قبر حضرت معصومه متجلّى كرده است.
مرحوم سيد محمود مرعشى وقتى از خواب بر مى‏خيزد، تصميم مى‏گيردكه با اعضاى خانواده خود روانه قم شود و در آنجا ساكن گردند.(26) ه – مقام شفاعت‏
هر چند شفاعت كبرى مخصوص پيامبر اكرم (ص) و بعد از او در اختيار امامان معصوم (ع) مى‏باشد اما در بين صالحان و اولياء الهى و امامزادگان حضرت معصومه(س) نيز داراى مقام شفاعت است و مى‏تواند در حق شيعيان خويش شفاعت نمايد.
امام صادق (ع) فرمود: «الا انّ قم كوفتنا الصّغيرةُ الا انّ للجنّة ثمانية ابواب ثلاثٌ فيها الى قم تُقبضُ فيها امرأةٌ هى من ولدى، اسمها فاطمة بنت موسى تدْخُلُ بِشفاعتها شيعتى الْجنّة باجمعهم؛(27) قم، كوفه كوچك است. براى بهشت هشت در است كه سه در آن به سوى قم است. زنى در قم وفات مى‏كند كه از اولاد من است و نامش فاطمه دختر موسى بن جعفر است در روز قيامت با شفاعت او تمام شيعيان من وارد بهشت مى‏شوند.»
در زيارت نامه آن حضرت مى‏خوانيم «يا فاطمة اشفعى لى فى الجنّة؛(28) اى فاطمه (معصومه) مرا در داخل شدن به بهشت شفاعت كن.»
و از اين شفاعت اين است كه «فانّ لك عنداللّه شأناً من الشّأن ؛(29) (اينكه ما از تو شفاعت طلب مى‏كنيم به خاطر اين است كه) تو در محضر الهى شأن و منزلت وصف ناپذيرى دارى.» مقام علمى‏
محل رشد و نموّ و تربيت فاطمه معصومه (س) خاندانى بود كه مخزن اسرار دانش الهى و منبع علم و معرفت شمرده مى‏شد. حضور وى در كنار پدرى همچون امام موسى بن جعفر(ع) و برادرى چون حضرت رضا(ع) كه از علم «لدنّى» بر خوردار بودند، سبب شد فاطمه معصومه(س) از نظر علمى و آگاهى به مسائل دينى و معارف اسلامى اعم از احكام و اخلاق و… در حدّ بالايى از رشد علمى برسد تا آنجا كه گاهى با نبود پدر بزرگوارش به پرسش‏هاى دينى و فقهى شيعيان پاسخ مى‏داد. از جمله نقل شده است كه روزى گروهى از شيعيان وارد مدينه شدند و براى حل مشكل خويش سراغ خانه موسى بن جعفر را گرفتند، كاروانيان وقتى به در خانه امام آمدند، متوجه شدند كه آن حضرت به مسافرت رفته است. خستگى راه و نبود امام هفتم (ع) سخت بر كاروانيان گران آمد، ناگهان يكى از دختران آن حضرت سكوت غمبار كاروانيان را شكست و فرمود: پرسش‏هاى خود را به من بدهيد تا به تمام آنها پاسخ دهم. پاسخ‏ها را با دقت تمام نوشت و به كاروانيان باز گرداند. كاروانيان شگفت زده به پاسخ‏ها نگريستند و با سبك شدن بار غم و اندوه‏شان راه ديار خويش در پيش گرفتند. در مسير راه به امام هفتم(ع) برخوردند و داستان پاسخ گويى دخترش فاطمه معصومه را بازگو نمودند و پاسخ‏ها را به او نشان دادند، حضرت لبخندى زد و سه بار فرمود: «فداها ابوها؛ پدرش فدايش باد.»(30)
حضرت معصومه (س) علاوه بر پاسخگويى به سؤالات شرعى مراجعه كنندگان، احاديثى را نيز از خود به يادگار گذاشته است.
قابل ذكر است تاريخ اسلام بانوان محدّثه متعددى را در صفحات خويش جاى داده است كه اين محدّثات در عصر رسالت به 45 نفر و در عصر اميرمؤمنان على(ع) به سيزده نفر و همچنين راويان زن از فاطمه زهرا(س) به هفت نفر از امام حسن(ع) به چهار نفر، راويان زن از امام حسين به سه نفر، از امام سجاد(ع) به سه نفر، امام باقر(ع) چهار نفر، امام صادق(ع) 33 نفر، امام كاظم(ع) به پنج نفر، امام رضا(ع) به هشت نفر، و از امام جواد(ع) به پنج نفر و از امام هادى (ع) به سه نفر، و از امام حسن عسكرى(ع) به يك نفر مى‏رسند.(31)
در بين اين محدّثه‏ها نام فاطمه معصومه سلام‏اللّه عليها در بين راويان پدرش امام هفتم(ع) و برادرش حضرت رضا(ع) مى‏درخشد. كه به نمونه از روايات آن بانو اشاره مى‏شود.
1- حضرت فاطمه معصومه از فاطمه دختر امام صادق(ع) از فاطمه دختر امام باقر(ع)، از فاطمه دختر امام سجاد(ع) از فاطمه و سكينه دختران امام حسين (ع) از ام كلثوم دختر فاطمه زهرا(س) از فاطمه زهرا نقل مى‏كند كه فرمود: «انسيتم قول رسول اللّه يوم غدير خمٍّ :من كنتُ مولاهُ فعلى مولاه و قوله: انت منّى بمنزلة هارون من موسى ؛(32)آيا سخن رسول در روز غدير را فراموش كرديد كه فرمود: هر كه من مولاى اويم على مولاى اوست (و آيا فراموش كرديدكه) جايگاه تو (على) نسبت به من مانند (جايگاه) هارون (در برابر) موسى است.»
2- حب اهل بيت (ع)
حضرت فاطمه معصومه با سند فوق تا مى‏رسد به زينب دختر على(ع) و او از مادرش فاطمه زهرا(س) نقل نموده كه فرمود: «الا من مات على حبّ آل محمدّ مات شهيداً؛(33) همانا هر كس با محبّت آل محمد(ص) بميرد شهيد مرده است.»
3- دوست داران على(ع)
فاطمه معصومه(ع) از فاطمه دختر امام صادق (ع) با همان سند فاطميات نقل مى‏كند تا مى‏رسد به ام كلثوم دختر اميرالمؤمنين(ع) و او از فاطمه زهرا(س) نقل مى‏كند كه پيامبر اكرم(ص) فرمود: «هنگامى كه مرا به آسمان بردند داخل بهشت شدم، در آنجا قصرى از درّ سفيد ميان خالى ديدم كه داراى درى بود زينت شده با درّ و ياقوت و روى آن پرده‏اى آويخته بود. وقتى سر بلند كردم ديدم بر بالاى آن نوشته‏اند «لا اله الّا اللّه، محمد رسولُ اللّه، علىّ ولى القوم ؛ خدايى جز خداى يگانه نيست، محمد رسول خداست، على ولىّ و صاحب اختيار مردم است و بر پرده نوشته شده بود: «بخٍ بخٍ مَن مثل شيعة علىٍّ؛ به به چه كسى مانند شيعه على است.»
وقتى داخل شدم قصرى از عقيق سرخ در آن ديدم كه وسط آن خالى بود اين خانه نيز درى داشت كه پرده‏اى مزيّن به زبرجد بر آن آويخته بود. وقتى سرم را بلند كردم ديدم بر او نوشته «محمّد رسول الله، على وصىّ المصطفى ؛ محمد رسول خدا، على وصى مصطفى است.» و بر پرده نوشته بود «بشّر شيعةَ علىٍّ بطيب المولد؛ به شيعه على بشارت بده به حلال زادگى.» وقتى وارد شدم به قصرى از زمرد سبز رسيدم كه زيباتر از آن را هرگز نديده بودم. درى از ياقوت قرمز داشت كه با انواع لؤلؤ زينت شده بود. بر پرده آن نوشته بود «شيعة علىّ هم الفائزون، شيعيان على رستگارانند، پرسيدم: دوست من جبرئيل، اين كاخ از آن كيست؟
پاسخ داد: «يا محمّد، لابن عمّك و وصيّك علىّ بن ابى طالب(ع) يحشر النّاس كلّهم يوم القيامة حفاةٌ عراة الّا شيعة علىّ…؛ اى محمد! اين خانه پسر عمو و جانشين تو على بن ابى طالب است، در روز قيامت همه مردم پا برهنه و عريان محشور مى‏شوند، جز شيعيان على، و همه مردم با نام مادرشان صدا مى‏شوند جز شيعيان على كه با نام پدرانشان خوانده مى‏شوند.
درباره راز اين مسئله پرسيدم، پاسخ داد: «لانّهم احبّوا عليّاً فطاب مولدهم ؛ چون على را دوست داشتند و لادتشان پاك (وحلال) گرديد.» 4- پاكيزگى امام حسين (ع)
فاطمه معصومه با سندش تا مى‏رسد به صفيّه عمّه پيامبر اكرم نقل نموده كه وقتى امام حسين متولد شد من پرستارش بودم. پيامبر(ص) فرمود: عمه جان فرزندم را نزد من آور، «فقلت: يا رسول الله انالم ننظفه لله فقال: يا عمه انت تنظفه ان اللّه تبارك و تعالى قد نظفه مطهّرة؛ عرض كردم، اى رسول خدا! من او را پاكيزه نكرده‏ام (و نشسته‏ام) فرمود: عمه! تو مى‏خواهى او را پاك كنى؟ خداوند او را پاكيزه و مطهر كرده است.»(34)
5- آن بانوى مكرمه هنگامى كه در ساوه بيمار گشت به اطرافيان خويش فرمود: مرا به قم ببريد زيرا از پدرم شنيدم كه فرمود: شهر قم مركز شيعيان ما مى‏باشد.»(35) منزلت معصومه در نزد امامان (ع)
امام صادق(ع) او را شفيعه روز جزا، و فرزند خود دانسته و زيارت او را باعث وجوب بهشت دانسته است و امام باقر(ع) او را كريمه خطاب نموده است و حضرت رضا(ع) او را معصومه خوانده و پاداش زيارت او را بهشت دانسته است و امام جواد(ع) نيز پاداش زيارت او را (36) بهشت معرفى كرده است. و امام زمان (ع) نيز براى عمه‏اش احترام فراوان قائل شده و هر گاه لازم بداند به زيارت آن بانو مى‏آيد، و بزرگان خوابهاى متعددى درباره تشريف فرمايى آن حضرت به حرم حضرت معصومه (ع) نقل كرده‏اند.(37) منزلت كريمه اهل بيت در نزد علما و مراجع‏
در اين زمينه قصّه‏ها و گفته فراوان است به صورت فهرست وار به نمونه‏هايى اشاره مى‏كنيم:
1- صدرالمتألهين شيرازى: هرگاه شبهه‏اى برايم پيش مى‏آمد كنار قبر حضرت معصومه(س) در قم (از كهك) مى‏آمدم و از آن حضرت استمداد مى‏كردم و شبهه فلسفى من حل مى‏شد.(38)
2- شيخ عباس قمى: افضل دختران حضرت موسى بن جعفر سيده جليله معظمه فاطمه بنت امام موسى بن جعفر(ع) معروفه به حضرت معصومه است كه مزارش در بلده طيّبه قم است.(39)
3- آيةاللّه بروجردى: شاه وقت عربستان از آيةاللّه بروجردى درخواست ملاقات مى‏كند، ايشان درخواست ملاقات را رد مى‏كند و مى‏فرمايد: اين شخص اگر قم بيايد به زيارت حضرت معصومه(س) نرود توهين به آن حضرت خواهد شد و من تحمّل آن را ندارم به هيچ وجه.(40)
4- آية الله اراكى، نامبرده در مقدّمه حاشيه «دُررالاصول» مى‏نويسد: «هر چند به خاطر كمى استعداد و اندك بودن وقت، من شايسته اين كار (نوشتن حاشيه) نبودم ولى با تكيه به توجّه حضرت فاطمه (س) اين كار را در جوار اين بقعه منوره و با توسّل به لطف و عنايت آن بزرگوار انجام دادم…»(41)
5- آيةاللّه مرعشى: معظم له هنوز در قيد حيات بود، فرمود: تا كنون شصت سال است كه هر روز من اولين زائر حضرتم.(42)
6- علامه طباطبائى(ره): هنگام روزه پيش از افطار به حرم ملكوتى كريمه اهل بيت حضرت معصومه مشرف مى‏شد و با بوسه بر مزار آن بانوى بزرگ عالم اسلام روزه خود را مى‏گشود.(43)
7- آيةاللّه گلپايگانى: طلاب عزيز بر شماست كه قصد را خالص كنيد و ارتباط مداوم خود را با ائمه اطهار(ع) مخصوصاً حضرت صاحب و مولايم حضرت ولى‏عصر(ع) تداوم بخشيد و كثرت تلاوت قرآن كريم و ادعيه صالحه و عرض اخلاص و ادب به دُخت حضرت موسى بن جعفر(ع) و اينها همه رمز موفقيّت و توفيق در راه ادامه تحصيل ما است.(44)
حسن ختام را اشعارى از آيةاللّه صافى گلپايگانى قرار مى‏دهيم:
اين بارگه كه خاك درش مشك ازفر است‏

بويش چو بوى خلد برين روح پرور است‏
درا الشفا و عقده گشا و فرح فزاست

باب امان زمحنت فرداى محشر است‏
طور حضور و مطلع نور و مطاف حور

آرامگاه دختر موسى بن جعفر است‏
خاتون دين پناه كه برهان عزّتش

هر صبح و شام صيحه اللّه اكبر است‏
هر كس درى به خانه و راهى گزيده است

چشم اميد لطفى صافى بر اين در است‏ پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. محمد تقى مدّاح. 2. ابن جوزى، تذكرة الخواص، ص 315، و ر.ك: محمد باقر مجلسى، بحار الانوار، ج 48، ص 286، و ص 317، سيد جعفر آل بحرالعلوم، تحفة العلوم، ج 2، ص 37. 3. ابن القادر زيارتنامه‏اى در كتاب انوار المشعشعين، شيخ محمد على بن حسن كاتوزيان تهرانى، 1327 هجرى، ج 1، ص‏211 آمده، و كريمه اهل بيت، على اكبر مهدى پور، 1415ه.ق، ص‏38. 4. ملبوبى،منهاج الدّموع، ص 441، محمدى اشتهاردى، حضرت معصومه، فاطمه دوم، ص 131. 5. محمد باقر مجلسى، بحارالانوار، ج 6، ص 117، دراالكتب الاسلاميه، و ج 99، بيروت، دار احياء التراث العربى، ص 267،حديث‏5. 6. بحار الانوار، ج 60، ص 212، دار مكتب الاسلاميه، مستدرك الوسائل، ج 10، ص 204و بحار چاپ بيروت، مؤسسه الوفا، ج 57، ص 212، حديث 21. 7. بحار الانوار، ج 60، ص‏216، ج 48، ص 317، و چاپ بيروت، ج 57، ص 214، حديث 31. 8. شيخ عباس قمى، سفينةالنبى،ج 2، ص 447. 9. مجالس المؤمنين، ج 1، ص 83، و بحارالانوار، بيروت، ج‏57، ص 215، روايت 32. 10. بحار الانوار، ج 60، ص 216، تاريخ قم، ص 100. 11. بحار الانوار، ج 60، ص 214،دارالكتب الاسلاميه تاريخ قم، ص 98، چاپ بيروت،ج 57، ص 214. 12. بحار الانوار، ج 60، ص 212، تاريخ قم، ص 98. 13. همان، ص 214، تاريخ قم، ص 98. 14. بحارالانوار، ج 60، ص 228، مجالس المؤمنين، ج 1، ص‏83. 15. بحار الانوار، ج 60، ص 213، و ج 57، چاپ بيروت. 16. همان، ص 213، تاريخ قم، ص 95. 17. همان، ص 217، و ج 57، چاپ بيروت، ص‏57. 18. همان، ص 216،چاپ بيروت؛ج 57، ص 216؛ تاريخ قم، ص‏100، اسراء، آيه 5. 19. همان، تاريخ قم، ص 100، و روضه كافى، ص 175، تفسير عياشى، ج 2، ص 281، تفسير برهان، ج 2، ص 416. 20. بحار الانوار، ج 48،ص 317، بيروت. 21. همان، ص 316. 22. سفينة البحار، ج 2، ص 376. 23. هر كس معصومه را در قم زيارت كند مثل اين است كه مرا زيارت نموده، ناسخ التواريخ، ج 3، ص‏68و رياحين الشريعه، ج 5، ص‏35. 24. محمد على كانوزيان، انوار المشعشعين، ج 1، ص 211. 25. كريمه اهل بيت (ع)، مهدى پور، ص 43-45، حضرت معصومه، فاطمه دوم، ص 139. 26. جامع احاديث الشيعه، ج 12، ص 617، بحار، ج 60، ص 216، و ج 102، و مجالس المؤمنين، ج 1، ص 83، بيروت ج 57، ص 367. 27. بحار الانوار، ج 99، ص 267، بيروت. 28. همان. 29. كريمه اهل بيت، على اكبر مهدى پور، ص 171، تاريخ اهل بيت، ص 82. 30. ر.ك اعلام النشا، ص 692، بارگاه معصومه تجليگاه فاطمه زهرا، سيد جعفر مير عظيمى، ص 35-43. 31. الغدير، علامه امينى، ج 1، ص 197، بحار الانوار، ج 36، ص 353، عوالم، ج 1، ص 353، حديث 2. 32. عوالم، ج‏21، ص 354، حديث‏3، آثار الجنة، ج 1، ص 8-9، اللؤلؤ المشمينة، ص 217. 33. بحار الانوار، ج 68، ص 77، عوالم ج‏21، ص 325، ينابيع المودّه، ص 257، المسلسلات، شيخ ابوجعفر بن احمد قمى، ص‏108. 34. بحار الانوار، ج 43، ص 243. 35. درياى سخن، سقازاده تبريزى به نقل بارگاه فاطمه معصومه، همان، ص 45-46. 36. برگرفته از رواياتى پيش گفته. 37. انوار المشعشعين، ج 1، ص 212، بارگاه فاطمه معصومه، همان، ص 46. 38. حسين مظاهرى، جهاد با نفس، ج 4، ص 185. 39. منتهى الآمال، ص 844. 40. مجله حوزه، شماره 43. 41. بارگاه معصومه، همان، ص 110. 42. همان، ص 119، فروغى از كوثر، ص 55. 43. جواد محدثى، پيام زن، ص 17، شماره 11بهمن 71. 44. وصيت نامه آيةالله گلپايگانى، ص 2.

طليعه نوشتار
امام هشتم شيعيان حضرت على بن موسى الرضا (ع) روز يازدهم ذيقعده سال 148 ه. ق در مدينه ديده به جهان گشود.(1)
دوران امامت آن حضرت 20 سال بود كه با سه تن از حكمرانان مستبدّ عباسى، يعنى هارون (ده سال)، امين (پنج سال) و مأمون (پنج) سال معاصر بود. امام رضا در آخر ماه صفر سال 203 ه. ق در سن 55 سالگى توسط مأمون مسموم شد و در سناباد نوقان كه امروزه يكى از محلات مشهد مقدس محسوب مى‏شود به شهادت رسيد و در محل مرقد فعلى به خاك سپرده شد. (2)
آن بزرگوار همانند ديگر امامان معصوم(ع) دارنده تمام كمالات و فضائل اخلاق انسانى در مرتبه اعلى بود. او آن چنان در قلّه شكوهمند كمال و فضيلت قرار داشت كه نه تنها دوستان و پيروانش او را ستوده‏اند، بلكه دشمنان كينه توز و سرسخت به مدح و ستايش او پرداخته‏اند. درباره اوصاف اخلاقى آن حضرت «ابراهيم بن عباس» مى‏گويد: «هرگز نديدم كه امام رضا (ع) به كسى يك كلمه جفا كند و نديدم كه سخن شخصى را قطع كند و نديدم كه نيازمندى را از درگاه خويش رد كند. او هرگز در حضور افراد تكيه نمى‏داد و هرگز او را نديدم كه با صداى بلند خنده كند، بلكه خنده‏اش تبسم و لبخند بود. وقتى كه خلوت مى‏كرد و كنار سفره مى‏نشست، همه خدمت كاران و غلامان را كنار سفره مى‏نشاند.»(3)
آن چه خوانندگان عزيز و محترم در پيش رو دارند، گامى است در بيان فضائل اخلاقى و صفات حميده پيشواى هشتم شيعيان اميد است كه ره توشه‏اى باشد براى پويندگان راه امامت و ولايت. برترين انديشمند
خود امام رضا (ع) در مورد دانش بى‏كران حضرتش و برترى بر انديشمندان و متفكّرين علوم مختلف مى‏فرمايد: «زمانى من در مسجدالنبى مى‏نشستم و در آن موقع دانشمندان زيادى در مدينه بودند، هرگاه يكى از آن‏ها در پاسخ پرسشى عاجز مى‏گشت و ديگران هم نمى‏توانستند از عهده جواب برآيند، همگى به من اشاره مى‏كردند و مسائل مشكل را مطرح مى‏كردند و من پاسخ همه آن‏ها را مى‏دادم.»(4)
مرحوم شيخ صدوق مى‏گويد: «مأمون در هر جا كه احتمال مى‏داد دانشمندى باشد و توانايى مناظره و مباحثه با امام رضا(ع) را داشته باشد به مجلس خويش دعوت مى‏كرد و او را با امام هشتم(ع) وارد بحث مى‏نمود.
او در اين زمينه تلاش‏هاى فراوانى به عمل آورد تا انديشمندان و نظريه پردازان فرقه‏ها و گروه‏هاى مختلف اسلامى و غيراسلامى در مباحثه علمى بر آن حضرت پيروز شوند، امّا امام رضا(ع) در تمام آن جلسات و مناظره‏هاى سنگين و پيچيده بر تمام دانشمندان عصر خويش غلبه مى‏كرد. آن حضرت با كسى به بحث و مناظره نمى‏پرداخت مگر اين كه در پايان، طرف مقابل به فضيلت و برترى و دانش سرشار امام هشتم (ع) اعتراف مى‏نمود و در برابر استدلال‏هاى قوى و محكم او سر تعظيم فرود مى‏آورد.»(5) درياى كرم
«يسع بن حمزه» مى‏گويد: در مجلس امام رضا(ع) مشغول گفت و گو بوديم كه مردى وارد شد و گفت: سلام بر تو اى فرزند پيامبرخدا! من مردى از دوستان شما هستم. اكنون از زيارت خانه خدا بازگشته‏ام و چيزى كه بتوانم با آن خود را به خانه برسانم ندارم. مرا به ديارم بفرست، من داراى نعمت و دولت هستم و مستحق صدقه نيستم. آنچه به من ببخشى از سوى شما صدقه خواهم داد. امام (ع) از او خواست بنشيند بعد از پايان جلسه حضرت به خانه رفت و لحظاتى بعد در را بست ؛ سپس دستش را از بالاى در بيرون آورد و پرسيد آن مرد خراسانى كجاست؟ مرد پاسخ داد: اين جا هستم. امام(ع) فرمود: اين دويست دينار را بگير و با آن هزينه سفرت را تأمين كن. يكى از ياران حضرت پرسيد: فدايت شوم به او مهربانى كردى و چهره پنهان ساختى؟!
حضرت فرمود: چون نيازش را برآوردم، نخواستم خوارى خواهش را در چهره‏اش ببينم. آيا اين حديث پيامبر(ص) را نشنيده‏اى كه فرمود: كار نيكى كه پنهان انجام شود، برابر هفتاد حج است.(6) مدافع حريم اسلام
مسأله دفاع فرهنگى و علمى از كيان اسلام و جلوگيرى منطقى از بدعت‏ها و گمراهى‏ها از ضروريات اسلام است و موجب پاداش‏هاى عظيم و محبوبيّت‏هاى بسيار بزرگ در پيش گاه خداوند خواهد شد ؛ به طورى كه پيامبر(ص) در مورد نگهبانى از حريم دين و حكومت اسلامى فرموده است: «يك شب نگهبانى از حريم حكومت اسلامى برتر از هزار شب عبادت كه روزش را انسان روزه بگيرد مى‏باشد.»(7)
حضرت امام رضا(ع) در اين راستا مى‏فرمايد: «عده‏اى از غاليان، اخبارى را در مورد تشبيه به خدا و مسأله جبر در شأن ما به دروغ جعل كردند و با اين بيهوده گويى‏ها عظمت خدا را كوچك نمودند.
هر كس آن‏ها را دوست بدارد با ما دشمنى نموده و هر كس آنها را دشمن بدارد با ما دوستى نموده است ؛ هر كس با آن‏ها رابطه برقرار سازد از ما بريده است و هركس از آن‏ها ببرد با ما پيوند برقرار نموده است، هركس نسبت به آن‏ها بى اعتنايى كند، به ما نيكى نموده و هركس به آنها نيكى كند، به ما بى اعتنايى و جفا كرده است: هر كس آن‏ها را گرامى بدارد به ما اهانت نموده و هر كس كه به آن‏ها اهانت كند، به ما احترام نموده است، هر كس به آنها بدى كند به ما خوبى كرده و هر كس به آن‏ها خوبى كند، به ما بدى نموده است، هر كس آن‏ها را تصديق كند، ما را تكذيب نموده و هركس كه آنها را تكذيب كند، ما را تصديق نموده است. هر كسى كه شيعه ماست، هرگز آن‏ها را يار خود نگيرد و با آن‏ها همكارى ننمايد.»(8) كرامات رضوى
معجزات و كرامات حضرت رضا(ع) بسيار زياد است، به طورى كه شيخ حرّ عاملى مى‏نويسد: «معجزات امام رضا (ع) از حدّ تواتر تجاوز كرده است.»(9) بنابراين چه بسيار انسان هايى هستند كه با تشرّف به بارگاه ملكوتى آن امام همام (ع) از درياى بى كران كرامتش بهره و نصيبى برده‏اند.
شيخ صدوق مى‏گويد: وقتى ركن الدوله، يكى از وزراى حكومت آل بويه را از رفتن به زيارت امام على بن موسى الرضا(ع) با خبر ساختم، به من گفت: مرقد آن امام (ع) را بارها زيارت كرده‏ام و حاجت‏هاى زيادى از ايشان گرفته‏ام. هنگامى كه به آن جا رفتى براى من دعا كن و به جاى من زيارت نما كه در آن مكان دعا اجابت مى‏شود.(10)
«ابومنصور عبدالرزّاق» وقتى فهميد كه حاكم توس (معروف به بيوردى) فرزندى ندارد، به او گفت: چرا به زيارت امام رضا (ع) نمى‏روى تا در آن جا از خداوند فرزندى طلب كنى؟ من بارها در آن جا حوائجى از خداوند خواسته‏ام و خداوند حاجتم را به بركت آن امام بزرگوار بر آورده نموده است. حاكم توس مى‏گويد: نزد امام رضا(ع) رفتم و از خداوند حاجتم را خواستم. خداوند فرزند پسرى به من عطا كرد.(11) انيس قرآن
ره پويان راه يقين و سالكان كوى عشق از آن جايى كه دل در گرو ذات اقدس خداوند دارند، كتاب او را پرتوى از ذات الهى و واسطه سخن ربّ مالك با عبد سالك مى‏دانند، از اين رو با قرآن انس ويژه‏اى داشته و دل و جان و اعمال خويش را با آن گوهر حيات بخش خدايى مى‏كنند.
در سيره هشتمين ستاره فروزان آسمان امامت و ولايت انس با قرآن به وضوح ديده مى‏شود. آن بزرگوار هر سه روز يك بار تمام قرآن را تلاوت مى‏كرد و در آيات آن تدبّر مى‏نمود.
امام رضا(ع) شب‏ها هنگام خوابيدن، در بستر خويش زياد قرآن مى‏خواند و چون به آيه‏اى مى‏رسيد كه در آن يادى از بهشت يا جهنم شده است، مى‏گريست و از خداوند بهشت مى‏طلبيد و از دوزخ به خداوند پناه مى‏برد: «… فاذا مرّ بآيةٍ فيها ذكر جنّةٍ او نارٍ بكى و سأل اللّه الجنّة و تعوّذ به من النّار.»(12)
همچنين درباره اوصاف قرآن سخنان گهربارى از ايشان به يادگار مانده است كه هر خواننده را به فكر و انديشه در اين كتاب وا مى‏دارد. آن حضرت قرآن كريم را كتاب هدايت گر، سرچشمه حيات و مايه عزّت دانسته، بنابراين مى‏فرمايد: «هو حبْل اللّه المتين و عروتُهُ الوثْقى و طريقتُهُ المُثلى، المؤدّى الى الجنّة و المنجى من النّار لا يخْلُقُ من الازمنة و لا يغثُّ على الالسنة لانّه لمْ يجعلْ لزمانٍ دون زمانٍ بلْ جُعل دليلُ البرهان و حجّةٌ على كلّ انسانٍ لايأتيه الباطلُ منْ بين يديه و لا من خلفه تنزيلٌ من حكيمٍ حميدٍ؛(13) قرآن ريسمان محكم الهى و دستگيره محكم و راهى نمونه و بى بديل است كه به بهشت منتهى مى‏شود و انسان را از آتش نجات مى‏دهد. در طول زمان كهنه نمى‏شود و ارزش و اعتبار خود را از دست نمى‏دهد، زيرا براى يك عصر قرار داده نشده است، بلكه راهنما، برهان و حجّت براى هر انسان است. باطل و نادرستى در آن راه نمى‏يابد، نه از پيش رو و نه از گذشته‏ها. اين كتاب فرستاده خداى حكيم و ستوده است». پاسدار نماز
همه پيامبران و امامان و اولياى خدا حرمت نماز را به بهترين وجه حفظ مى‏كردند و آن را با كيفيت بسيار عالى اقامه مى‏نمودند. پس از معرفت به خدا و اصول اعتقادات، بر همه چيز آن را مقدّم مى‏داشتند.
از منظر حضرت رضا(ع) هيچ عملى برتر و با ارزش‏تر از نماز نيست و آن را در اول وقت اقامه مى‏كرد به همين جهت آن حضرت (ع) به «ابراهيم بن موسى» فرمود: «لاتؤخّرنّ الصّلوة عن اوّل وقتها الى آخر وقتها من غير علّةٍ…؛(14) نماز را هميشه در اول وقت شروع كن و آن را بدون علت از اول وقت به تأخير مينداز…»
امام هشتم به هيچ قيمتى فضيلت نماز اول وقت را از دست نمى‏داد. حتى در مهم‏ترين جلسات سياسى و علمى امام به نماز اول وقت اهميّت مى‏داد. نقل مى‏شود كه به دستور مأمون، علماى برجسته از فرقه‏هاى گوناگون در مجالس مناظره حاضر مى‏شدند و امام رضا(ع) با آن‏ها بحث و مناظره مى‏كرد. در يكى از اين مجالس «عمران صائبى» كه از دانشمندان بزرگ بود، حاضر شد و درباره توحيد با امام رضا(ع) وارد گفت و گو گرديد. در آن جلسه امام سؤال‏هاى او را با حوصله، متانت و استدلال‏هاى قطعى پاسخ داد و او را به سوى توحيد متمايل كرد. هنگامى كه بحث و مناظره به اوج خود رسيده بود، حضرت رضا(ع) احساس كرد كه وقت اذان ظهر و هنگام نماز است، بنابراين به مأمون فرمود: وقت نماز فرا رسيده است.
عمران صائبى كه به حقايقى دست يافته و از درياى دانش سرشار امام هشتم بهره‏هايى برده بود با التماس گفت: آقاى من! گفت و گو و پاسخ‏هاى خويش را قطع مكن، زيرا دل من آماده پذيرش سخنان شماست. امّا آن حضرت تحت تأثير سخنان عاطفى و احساس برانگيز او قرار نگرفت و فرمود: عيبى ندارد نماز را مى‏خوانيم و دوباره به گفت و گو ادامه خواهيم داد. در اين حال امام و همراهان به اقامه نماز مشغول شدند. حضرت بعد از اقامه نماز دوباره به گفت و گو ادامه داد و پاسخ‏هاى روشن گرانه خويش را ارايه نمود.(15) اسوه شجاعت
پس از شهادت حضرت امام موسى كاظم(ع) دوران امامت حضرت امام رضا(ع) در عصر هارون آغاز شد. با اين كه شرايط بسيار سخت بود امام امامت خود را آشكار و هدايت مردم را شروع كرد.
محمدبن سنان كه يكى از شيعيان است مى‏گويد: به امام رضا(ع) عرض كردم: «شما چگونه جرأت كرديد كه بعد از پدرتان، امامت خود را آشكار كنيد با اين كه از شمشير هارون خون مى‏چكد؟» آن حضرت در پاسخ سؤال من فرمود: «همان گونه كه پيامبر(ص) در برابر ابوجهل ايستادگى و مقاومت كرد و فرمود: اگر ابوجهل يك دانه مو از سرم بردارد من پيامبرنيستم، من نيز به شما مى‏گويم: اگر هارون از سرم يك لاخه مو بگيرد، من امام نيستم.»(16) حكيم خردورز
امام رضا(ع) در روزگارى كه امامت الهى در حد پادشاهى و ولايت عهدى تنزّل يافته بود، از عقل و خرد خويش بيش‏ترين بهره را برد و با تشكيل مناظرات و احتجاجات عقلانى، خردورزان را جذب خويش نمود و عده‏اى از آن‏ها را به راه اصلى و حجت ظاهرى و امامت هدايت نمود.
آن حضرت در تمام عرصه‏هاى زندگى به ويژه عرصه سياسى اش رفتارى كاملاً حكيمانه و خردورزانه داشت. پذيرش ولايت عهدى در دوران امامتش يك موضع كاملاً عاقلانه بود كه توانست تمام شيطنت‏ها و نقشه‏هاى مأمون را خنثى كند.
نتيجه اين خردورزى و تدبير آن شد كه اولاً: افرادى كه حتى امام را نمى‏شناختند و يا بغض آن حضرت را در دل داشتند با اين تدبير حكيمانه جزو عاشقان و شيفتگان امام رضا(ع) شدند.
ثانياً: نه تنها مأمون نتوانست معارضان و مخالفان شيعى را به خود خوش بين سازد، بلكه امام (ع) مايه اميد و تقويت روحيه آنان شد و ثالثاً: نه تنها مأمون نتوانست امام(ع) را متهم به حرص بر دنيا و عشق به مقام و منصب نمايد، بلكه حشمت ظاهرى بر عزّت معنوى او افزود.
كوتاه سخن اين كه مأمون در اين معامله نه تنها چيزى بدست نياورد، بلكه بسيارى چيزها را از دست داد. اين جا بود كه مأمون احساس شكست و خسران كرد و در صدد برآمد كه خطاى فاحش خود را جبران كند كه تنها راه آن شيوه توسل به قتل و نقشه بود.(17) پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: 1. اصول كافى، كلينى، ج 1، ص‏486. 2. الارشاد فى معرفة حجج اللّه على العباد، شيخ مفيد، ص‏304. 3. عيون اخبار الرضا، شيخ صدوق، ج 2، ص 182. 4. بحار الانوار، مجلسى، ج 49، ص 100. 5. مأخذ قبل، ج 1، ص 152. 6. اصول كافى، ج 4، ص 24. 7. نهج الفصاحه، ترجمه ابوالقاسم پاينده، حديث 1355. 8. اثباة الهداة، شيخ حرّ عاملى، ج 7، ص 446- 445. 9. همان، ج 6، ص 117. 10. همان، ج 6، ص 103. 11. عيون اخبار الرضا، ج 2، ص‏279. 12. همان، ص 196. 13. بحارالانوار، ج 17، ص 210. 14. همان، ج 49، ص‏49. 15. التوحيد، شيخ صدوق، ص 434. 16. انوار البهيّه، محدّث قمى، ص‏340. 17. گزيده‏اى از پيام مقام معظّم رهبرى (دامت توفيقاته) به نخستين كنگره حضرت امام رضا(ع) به نقل از مجلّه پاسدار اسلام، شماره 273، شهريور 1383، ص 13.

##تهيه و تدوين: حجةالاسلام و المسلمين محمد رضا مصطفى پور##
اساسى‏ترين شرط صلاح و سعادت جامعه آگاهى به حدود و وظائف است و اگر جامعه‏اى از بهترين قوانين و مقررات، هرچند كامل و پيشرفته، برخوردار باشد ولى افراد جامعه نسبت به آن آگاهى نداشته و به بايد و نبايدهاى اجتماعى و حقوقى و اخلاقى و… معرفت نداشته باشند نمى‏توانند شاهد سعادت و خوشبختى باشند و به عبارت ديگر: صرف داشتن قوانين كافى نيست بلكه در مرحله اول، همه افراد جامعه بايد به آن آگاهى داشته باشند و در مرحله دوم بايد آن آگاهى و آشنايى به عمل بيانجامد و در رفتار همگان مشهود گردد در غير اين صورت بى‏نتيجه و فاقد اثر مطلوب است.
پس آگاهى به وظايف و قوانين و مقررات و عمل به آن دو شرط لازم در صلاح و سعادت جامعه و در نتيجه پيشرفت جامعه است.
براى اين كه قوانين و مقررات در جامعه به عمل منتهى شود نيازمند به ضمانت اجرايى است و اين ضمانت اجرايى گاه درونى و گاه بيرونى است ضمانت اجرايى درونى قوانين و مقررات همانا ايمان به خدا و قيامت است، اگر انسانى در پرتو تربيت صحيح به ايمان دست يابد و خدا را ناظر بر اعمال خود بداند و بيابد كه پيوسته در محضر خداست و قيامتى وجود دارد كه او بايد پاسخگوى اعمال خود باشد، به گونه‏اى عمل مى‏كند كه علاوه بر صلاح و سعادت دنيوى، خوشبختى و سعادت ابدى خود را رقم مى‏زند كه طبيعى آن عمل به قوانين و مقررات خواهد بود.
بايد توجه داشت كه تنها ضمانت اجراى درونى در همه شرائط و براى همه انسان‏ها كارايى ندارد از اين رو بايد ضمانت اجرايى بيرونى نيز وجود داشته باشد از اين رو در نظام‏هاى دنيا از نيروى انتظامى و قوه قضائيه به عنوان ناظر و ضامن اجراى قوانين اجتماعى ياد مى‏كنند اما در اسلام علاوه بر ضمانت اجراى درونى و ضمانت اجراى بيرونى مانند نيروى انتظامى و قوه قضائيه، همه آحاد جامعه را ناظر و ضامن اجراى قوانين مى‏داند. نه تنها همگان را موظف به اجراى وظائف مى‏داند بلكه همگان را ناظر بر اجراى مقررات مى‏داند. زيرا همگان را مسؤول مى‏داند تا در پرتو اين نظارت همگانى به فلاح و رستگارى برسند.
قرآن كريم فرمود: «ولتكن منكم امة يدعون الى الخير و يأمرون بالمعروف و ينهون عن المنكر و اولئك هم المفلحون؛(1) بايد از شما امتى باشد كه به خير دعوت كرده و امر به معروف و نهى از منكر كنند و آنان همان رستگارانند.»
امر به معروف و نهى از منكر وظيفه‏اى است كه اگر عملى گردد يك شبكه گسترده فرهنگى و اجرايى از مجموعه افراد ملت به وجود مى‏آورد كه در آن هر فردى در مقابل آن چه كه در محيط اطرافش مى‏گذرد بى تفاوت نمى‏ماند، كارهاى نادرست را مورد انكار و نهى قرار مى‏دهد و انجام دهنده‏اش را به واقعيت آشنا و از آن برحذر مى‏دارد و بر كارهاى خوب تأكيد مى‏كند.
زيرا مى‏داند در پرتو اين وظيفه هم خود رستگار مى‏شود و هم جامعه به پيشرفت گام برمى‏دارد بنابراين مى‏توان گفت امر به معروف و نهى از منكر كه روح آن، همان مسؤوليت نظارت همگانى است به عنوان يكى از وظائف مؤمنان، جامعه را به سوى تمدن و پيشرفت و ترقى سوق مى‏دهد.
از اين جهت است كه در قرآن مسلمانان را به دليل اين كه به چنين سلاحى مجهزند به عنوان بهترين امت معرفى كرده است و فرمود: «كنتم خير امة اخرجت للناس تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنكر(2) شما بهترين امتى هستيد كه براى مردم ظاهر شده‏ايد امر به معروف و نهى از منكر مى‏كنيد.» بر اساس اين آيه جامعه‏اى كه مى‏خواهد بهترين باشد بايد اين معيار را مورد توجه قرار دهد و آن را مورد توجه جدى و عمومى قرار دهد يعنى با اصل امر به معروف و نهى از منكر، همه افراد در برابر سلامت جامعه مسؤول‏اند و درصدد مبارزه با مفاسد و آلودگى‏ها بر مى‏آيند. و با حربه امر به معروف و نهى از منكر با آن‏ها برخورد مى‏كنند و با انجام اين وظيفه به نا بسامانى‏هاى اجتماعى پايان مى‏دهند. آثار اجراى امر به معروف و نهى از منكر
امام باقر(ع) فرمود: «ان الامر بالمعروف و النهى عن المنكر فريضة عظيمة بها تقام الفرائض و تأمن المذاهب و تحلّ المكاسب و تردّ المظالم و تعمرالارض و تنتصف من الاعداء و يستقيم الامر؛(3) امر به معروف و نهى از منكر مسئوليت بزرگى است كه با آن همه فرائض و واجبات برپا مى‏شود، راه‏ها با آن امن مى‏گردد. كسب و كار مردم حلال مى‏شود. حقوق افراد تأمين مى‏گردد. در پرتو آن زمين آباد مى‏شود، از دشمن انتقام گرفته مى‏شود و همه كارها روبراه مى‏گردد.»
با توجه به اين كه جامعه پيشرفته جامعه‏اى است كه مقررات در آن اجرا مى‏شود و حقوق همه انسان‏ها، رعايت عدالت تأمين مى‏گردد و آبادانى در آن تحقق پيدا مى‏كند پس امر به معروف و نهى از منكر كه نتيجه اجراى آن امور ياد شده است از عوامل پيشرفت خواهد بود. وحدت اجتماعى و نظارت همگانى‏
با توجه به اين كه قرآن در سوره آل عمران در آغاز انسان را به وحدت اجتماعى از پرتو اعتصام به حبل الله دعوت مى‏كند و به دنبال آن وظيفه نظارت همگانى را مطرح مى‏نمايد. استفاده مى‏شود كه اگر امر به معروف و نهى از منكر نباشد، عوامل مختلفى كه دشمن بقاى وحدت اجتماعى هستند، همچون موريانه، از درون ريشه‏هاى اجتماع را مى‏خورندو آن را متلاشى مى‏سازند بنابراين حفظ وحدت اجتماعى بدون نظارت عمومى ممكن نيست. امر به معروف و نهى از منكر وظيفه‏اى عقلى
با توجه به اين كه انسان‏ها در اجتماع زندگى مى‏كنند و بين آن‏ها پيوند اجتماعى برقرار است هيچ كار بدى در اجتماع انسانى به نقطه خاصى محدود نمى‏شود. بلكه هر چه باشد همانند آتشى ممكن است به نقاط ديگر سرايت كند پس به حكم عقل بايد جلوى سرايت اين آتش را گرفت تا ديگران به آثار سوء آن مبتلا نشوند و به عبارت ديگر: به لحاظ اين كه در اجتماع اگر زيانى متوجه آن گردد، ضرر اجتماعى است وبه دليل عقل افراد اجتماع محيط زيست خود را پاك نگهدارند و براى پاك نگه داشتن آن از هرگونه تلاش و كوششى خود دارى نكنند. پس به حكم عقل بر هر انسانى لازم است ديگران را با دلسوزى راهنمايى كرده و آن‏ها را به كار خير تشويق و از خطر و انحراف جلوگيرى كنند. امر به معروف و نهى از منكر روش انبياء الهى
امام باقر (ع) فرمود: «ان الامر بالمعروف و النهى عن المنكر سبيل الانبياء و منهاج الصلحاء؛(4) امر به معروف و نهى از منكر راه پيامبران الهى و روش صالحان است.
كار اصلى انبياء الهى ارشاد مردم و وادار كردن آن‏ها به انجام معروف و بازداشتن آن‏ها از انجام منكر است تا در پرتو آن جامعه اصلاح شود از اين رو حضرت شعيب پيامبر(ع) به قوم خود فرمود: «و ما اريد ان اخالفكم الى ما انهاكم عنه ان اريد الّا الاصلاح ما استطعت؛(5) غرض من از آن چه شما را نهى مى‏كنم مخالفت با شما نيست بلكه تنها مقصود من تا آن جا كه بتوانم اصلاح امر شماست.»
در تورات و انجيل وقتى پيامبر اسلام را معرفى مى‏كند مى‏فرمايد: «يأمرهم بالمعروف و ينهاهم عن المنكر؛(6) اى پيامبر شما را به معروف امر و از منكر نهى مى‏كند» بنابراين همه پيامبران الهى و شايستگان براى اصلاح مردم و برقرارى سامان اجتماعى اين وظيفه بزرگ را انجام مى‏دادند. وعده الهى به مؤمنان و وظيفه مؤمنان در برابر آن‏
خداى سبحان به مؤمنان وعده داد كه به آن‏ها حكومت الهى اعطاء كند «وعدالله الذين آمنوا منكم و عملوا الصالحات ليستخلفنّهم فى الارض كما استخلف الذين من قبلهم و ليمكننّ لهم دينهم الذى ارتضى لهم و ليبدلنّهم من بعد خوفهم أمناً يعبدوننى لايشركون بى شيئاً؛(7) خدا به كسانى از شما كه ايمان بياورند و عمل صالح انجام دهند وعده مى‏دهد كه آن‏ها را قطعاً خليفه روى زمين خواهد كرد، همانگونه كه به پيشينيان خلافت روى زمين را اعطا كرد و دين و آئينى را كه براى آن‏ها پسنديده پا برجا و ريشه دار خواهد ساخت و خوف و ترس را به امنيت و آرامش مبدل مى‏كند، آن چنان كه تنها مرا مى‏پرستند و چيزى را براى من شريك نخواهند ساخت.»
خداى سبحان در اين آيه به كسانى كه داراى دو صفت ايمان و عمل صالح باشند سه نويد داده است:
1- استخلاف و حكومت روى زمين
2- نشر آئين حق، حق به طور اساسى و ريشه دار در همه جا.
3- از ميان رفتن تمام اسباب خوف و ترس و وحشت و ناامنى. كه نتيجه اين امور سه گانه پرستش آزادانه خدا و گردن نهادن به فرمان الهى و چيزى را شريك خدا قرار ندادن است.
با توجه به اين كه خدا در اين آيه به مؤمنان و كسانى كه عمل صالح انجام دهند، وعده حكومت الهى داده است از آن‏ها مى‏خواهد كه وقتى به زمامدارى رسيدند آنها نيز بايد به عهد خود وفا كنند «الذين ان مكنّاهم فى الارض اقاموا الصلوة و آتوا الزكات و امروا بالمعروف و نهوا عن المنكر و لله عاقبة الامور؛(8) آن‏ها كسانى هستند كه هرگاه در روى زمين به آن‏ها قدرت بخشيديم نماز را برپا مى‏دارند و زكات را ادا مى‏كنند و امر به معروف و نهى از منكر مى‏نمايند و در تمام اين امور ياد شده هدفشان خداست.»
بر اساس اين آيه انسان‏هايى كه در پرتو عنايات الهى به قدرت رسيدند و بر دشمنان پيروز شدند، همچون خودكامگان و جباران به عيش و نوش و لهو و لعب نمى‏پردازند و در غرور و مستى فرو نمى‏روند. بلكه پيروزى‏ها و موفقيّت‏ها را نردبانى براى ساختن خويش و جامعه قرار مى‏دهند. ارتباطشان را با خدا محكم و با خلق خدا پايدار مى‏سازند و با امر به معروف و نهى از منكر اساس جامعه سالم را پى ريزى مى‏كنند. قدرت و امر به معروف و نهى از منكر
از آيه فوق استفاده مى‏شود كه امر به معروف و نهى از منكر تنها يك موعظه و نصيحت عاجزانه در برابر خلافكار نيست بلكه مأموريتى از موضع قدرت است، زيرا بدون قدرت نمى‏توان از منكرات جلوگيرى كرد.
ناگفته پيداست كه اين قدرت در سايه وحدت و اطاعت از رهبرى عادل و شجاع و بصير و دانستن تخصص‏هاى گوناگون و رشد علمى و هوشيارى عموم مردم پيدا مى‏شود.
از اين رو خدا در اوصاف مؤمنان فرمود: «المؤمنون و المؤمنات بعضهم اولياء بعض يأمرون بالمعروف و ينهون عن المنكر و يقيمون الصلوة و يؤتون الزكاة و يطيعون اللّه و رسوله اولئك سيرحمهم اللّه انّ اللّه عزيز حكيم؛(9) مردان و زنان با ايمان دوست و ولىّ و يار و ياور يكديگرند، آن‏ها را به نيكى‏ها دعوت مى‏كنند و از زشتى‏ها و بدى‏ها باز مى‏دارند، نماز را به پا مى‏دارند و زكات را مى‏پردازند، فرمان خدا و پيامبر را اطاعت مى‏كنند، خداى سبحان به زودى آن‏ها را مشمول رحمت خويش مى‏گرداند زيرا خدا عزيز و داراى قدرت و حكيم است.» پيامدهاى ترك امر به معروف و نهى از منكر
در آيات و روايات پيامدهاى سوئى براى ترك اين وظيفه بزرگ الهى ذكر شده است كه به مواردى از آن‏ها اشاره مى‏شود.
1- سلطه ستمگران و اشرار
حضرت امير(ع) در وصيتش به فرزندانش و همه انسان‏ها بعد از ضربت خوردن آن حضرت فرمود: «لاتتركوا الامر بالمعروف و النهى عن المنكر فيولّى عليكم شراركم ثم تدعون خياركم فلايستجاب لكم؛(10) امر به معروف و نهى از منكر را ترك نكنيد كه بدان شما بر شما مسلّط مى‏گردند. آن گاه هرچه خدا را بخوانيد، استجابت نمى‏كند.»
2- مرده‏اى بين زندگان‏
حضرت مولى الموحدين در سخنى فرمود: «تارك لانكار المنكر بلسانه و قلبه و يده فذلك ميّت الاحياء؛(11) تارك و رها كننده منكر با دست و زبان و قلب مرده‏اى بين زندگان است.
3- مغبوض خدا واقع شدن‏
پيامبر اسلام(ص) فرمود: «ان اللّه عزّ و جلّ ليبغض المؤمن الضعيف الذى لادين له فقيل: و ما المؤمن الضعيف الذى لادين له قال الذى لاينهى عن المنكر؛(12) خداى سبحان مؤمن ناتوانى را كه دين ندارد مبغوض مى‏دارد از آن حضرت سؤال شد كه مؤمن ضعيف بى دين كيست؟ آن حضرت در جواب فرمود: آن انسانى كه نهى از منكر نمى‏كند.»
4- نابودى بركت‏ها و از دست دادن يارى الهى‏
پيامبر اسلام(ص) فرمود: «لاتزال امتى بخير ما امروا بالمعروف و نهوا عن المنكر و تعاونوا على البرّ و التقوى فاذا لم يفعلوا ذلك نزعت منهم البركات و سلّط بعضهم على بعض و لم يكن لهم ناصر فى الارض و لافى السماء؛(13) امت من پيوسته بر خير است مادامى كه به معروف امر و از منكر نهى مى‏كند و بر نيكى و تقوا همكارى دارد، هنگامى كه اين فريضه الهى را انجام ندهد بركت‏ها از آن‏ها باز ستانده و بعضى بر برخى ديگر سلطه پيدا مى‏كند و براى آن يارى كننده‏اى در زمين و آسمان نخواهد بود.»
با توجه به آثارى كه بر ترك امر به معروف و نهى از منكر متوجه انسان و جامعه مى‏شود روشن مى‏گردد كه اگر جامعه بخواهد در برابر سلطه ستمگران و اشرار و گسترده شدن فساد و تباهى‏ها مصونيت پيدا كند بايد اين فريضه بزرگ الهى را به بهترين شكل و با تمام قوت و قدرت به انجام برساند. شيوه‏هاى امر به معروف و نهى از منكر
يكى از مسائل مهمى كه در امر به معروف و نهى از منكر بايد مورد توجه قرار گيرد شيوه‏هاى امر به معروف و نهى از منكر است، و بهترين شيوه براى امر به معروف و نهى از منكر همان شيوه‏اى است كه انسان‏هاى كامل و انبياء الهى در پيش گرفتند، پيامبر اسلام (ص) مأمور بود كه با حكمت و موعظه حسنه و جدال احسن مردم را به سوى توحيد دعوت كند: «ادع الى سبيل ربّك بالحكمة و الموعظة الحسنة و جادلهم بالتى هى احسن»(14) چرا بايد برخى را با حكمت و برخى را با موعظه حسنه و برخى را با جدال احسن دعوت كرد؟ براى اين كه ظرفيت فكرى، روحى و علمى مردم متفاوت است گروهى را بايد با استدلال و گروهى را بايد با موعظه و گروهى را با مجادله دعوت كرد. بنابراين بايد با رعايت ظرفيت افراد شيوه مناسب را انتخاب كرد و او را اصلاح نمود.
علاوه بر آن گاهى در امر به معروف و نهى از منكر بايد زمينه‏هاى فساد و نابسامانى اجتماعى و گناهان را از بين برد از باب مثال بايد از راه ايجاد اشتغال زمينه سرقت و دزدى را از بين برده از راه تأمين نيازمندى‏ها در حد معقول از رشوه‏خوارى جلوگيرى كرد بايد با فراهم كردن شرائط جهت ازدواج از انحرافات اخلاقى و فحشاء جلوگيرى كرد، با پر كردن ايام فراغت به روش صحيح فرصت انحراف و فساد را از دست افراد گرفت و در مجموع بايد در مرحله اول از شيوه پيشگيرى استفاده شود و در صورت مؤثر نبودن پيشگيرى از شيوه درمان بهره‏برد و با فساد برخورد كرد. غيبت كردن عامل انحطاط
چنان كه امر به معروف و نهى از منكر عامل پيشرفت و ترقى جامعه است در برابر آن غيبت كردن عامل انحطاط است يعنى اگر انسانى در غياب انسان ديگرى به بدگويى بپردازد به لحاظ اين كه نشانه ضعف و ناتوانى و عجز انسان است، عامل انحطاط خواهد بود، حضرت على(ع) فرمود: «الغيبة جهد العاجز(15) غيبت تلاش و كوشش آدم عاجز و ناتوان است.»
انسان عاجز وقتى توان امر به معروف و نهى از منكر را نداشت و پشت سر كسى كه به تبهكارى تن مى‏دهد غيبت مى‏كند تا خود را سبك كند نه آن كه شخص تبه‏كار را اصلاح كند علاوه بر آن كه به لحاظ شرعى كار حرامى را انجام داده است، نشانه ضعف نفس و فقدان شهامت و شجاعت است. فقط شخص غيبت كننده از خود عقده گشايى مى‏كند، اما اين شخص مشكلى از جامعه را حل نكرده است.
قرآن كريم كه غيبت كردن را خوردن گوشت برادر مرده مى‏داند نشانه همين مسئله است كه انسان مرده در برابر ديگرى مقاومتى ندارد از اين رو هر انسانى مى‏تواند مرده را جابجا كرده و يا از گوشت او بخورد. انسانى كه پشت سر ديگرى غيبت مى‏كند به لحاظ اين كه خود فرد تبه‏كار حضور ندارد مشكلى از مشكلات جامعه را حل نمى‏كند و حتى شايد موجب افزودن مشكلى از مشكلات جامعه شود زيرا فردى كه از او غيبت مى‏شود از خود مقاومت نشان مى‏دهد و خود را بى‏گناه جلوه مى‏دهد.
بنابراين اگر جامعه‏اى افراد آن امر به معروف و نهى از منكر مى‏كنند به دليل اين كه داراى قدرت و توان و شجاعت و شهامتند با انجام اين وظيفه الهى جامعه را از نابسامانى مى‏رهانند و او را به سوى پيشرفت و ترقى سوق مى‏دهند از اين رو پيامبراكرم(ص) فرمود: «لن تقدّس امّة لايؤخذ للضعيف فيها حقه من القوى غير متعتع؛(16) ملتى كه حق ناتوانان را از زورمندان بدون اضطراب در سخن گفتن و بدون بهانه‏اى بازنستاند رستگار نخواهد شد» و على(ع) فرمود: بالاترين جهاد سخن حق پيش روى حاكمى ستمكار است. اما در مقابل آن انسان ناتوان كه شهامت رويارويى با ستمگران را ندارد به غيبت او مى‏پردازد كه نتيجه آن افزايش ستم و فساد خواهد بود و با گسترده شدن ستم و فساد جامعه دچار انحطاط خواهد شد. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. سوره آل عمران، آيه 104. 2. همان، آيه 110. 3. وسايل الشيعه ج 16، ص 119. 4. همان. 5. سوره هود، آيه 88. 6. سوره اعراف،آيه 157. 7. سوره نور، آيه 55. 8. سوره حج، آيه 41. 9. سوره توبه، آيه 71. 10. نهج البلاغه، نامه 47. 11. همان، كلمات قصار 374. 12. وسايل الشيعه، ج 16، ص 122. 13. همان، ص 123. 14. سوره نحل، آيه 125. 15. كلمات قصار، شماره 462. 16. نهج البلاغه، نامه 53، بند 111.

مقدمه‏
به طور قطع يكى از امورى كه زمينه‏ساز سعادت و كمال انسان در دنيا و آخرت است، داشتن محيطى سالم و امن است، كه انسان بتواند در پناه آن، به تربيت جسم و جان خويش بپردازد و اصولاً يكى از وظائف مهم بشر كه حفظ جان است، جز با زيستن در محيط سالم و زيبا امكان‏پذير نيست. بدين سبب شرط اوليه داشتن روحى سالم، جسم سالم است و جسم سالم نيز فقط زمانى حاصل مى‏شود كه انسان از محيط زيست طبيعى سالم و دلگشا بهره‏مند باشد.
محيط زيست طبيعى سالم تأثير شگرفى بر روح و روان آدمى دارد. محيط پاك و آراسته و خرّم، زندگى را شاداب و معطر مى‏سازد. شنيدن آواز روح‏بخش پرندگان، ترنم لطيف جويباران، آهنگ دلرباى چشمه‏ساران، صفاى سبز سبزه‏زاران، نسيم لطيف كوهستان، رقص دلنشين درختان و زيبايى شهر و ديار، همه و همه تأثير اعجاب‏انگيزى بر زندگى و حيات انسان دارند. هر كسى از تماشاى چنين منظره‏هاى زيبايى احساس آرامش و نشاط كرده و امنيت و آسايش را در حيات خويش لمس مى‏كند. بر عكس، آسيب رساندن به محيط زيست و نابودى طبيعت باعث وارد آمدن صدمات و زيان‏هاى جبران‏ناپذيرى به بشريت مى‏شود.
افسردگى و افزايش بيمارى‏هاى روحى و روانى انسان امروز بدون ارتباط به آسيب رساندن به محيط زيست نيست. هيچ كس نمى‏تواند منكر بشود كه تخريب محيط زيست تأثير منفى بر شيوه رفتار آدميان مى‏نهد، و اثرات ويرانگرى بر اخلاق فردى و جمعى جامعه بشرى بر جاى مى‏گذارد.
آب و هوا، درختان و گياهان، غذاها و ميوه‏ها و به طور كلى طبيعت و محيط زيست نقش عظيمى در زندگى بشر دارند.
سلامت محيط زيست بر هوش و استعداد و لياقت‏هاى فردى اثر مى‏گذارد و ميانه‏روى در اخلاق و منش متأثر از ميانه‏روى در محيط زيست است.
ساكنان مناطق معتدل كره زمين، داراى ويژگى‏ها و روحيه‏هاى خاص هستند كه مقايسه با جوامع ساكن در مناطق گرمسير و سردسير، از تفاوت بسيارى برخوردارند.
محيط زيست افزون بر تأثير در قد و قامت و چگونگى اندام ظاهرى، بر فكر و انديشه و اعمال و رفتار انسان داراى تأثير شگرف است.(1)
قرآن‏كريم و روايات اسلامى فوائد بسيار آب، هوا، گياهان و درختان را با تعبيرهاى بسيار دقيق و گاهى شگفت‏انگيز برشمرده‏اند و از تأثير به سزاى آنها بر تن و روان آدمى سخن گفته‏اند.
دانشمندان مسلمان و غيرمسلمان نيز با توجه به طبيعت، از تأثير حيرت‏آور آن بر جسم و جان انسان سخن‏ها گفته و در مقايسه با جامعه‏هاى مختلف بشرى تأثير فراوان طبيعت را بر اعمال و رفتار و فكر و انديشه و نيز خصوصيات ظاهرى انسان، تبيين و تشريح كرده‏اند. از اين‏رو، در اين نوشتار برآنيم تا با ذكر برخى از آيات و روايات و گفتار دانشمندان مسلمان و غير مسلمان تأثير محيط زيست طبيعى سالم بر انسان را مورد بررسى قرار دهيم. آثار روانى آب و هوا بر انسان از ديدگاه قرآن و روايات‏
در آموزه‏هاى اسلامى از تأثير طبيعت در انسان به گونه‏هاى مختلف، سخن به ميان آمده است، چنان‏كه قرآن‏كريم درباره اثر محيط زيست مى‏فرمايد: «و البلد الطيب يخرج نباته باذن ربّه و الذى خبث لايخرج الاّ نكدا…؛(2) سرزمين پاكيزه، گياهش به فرمان پروردگار مى‏رويد؛ اما سرزمين‏هاى بدطينت و شوره‏زار، جز گياه ناچيز و بى‏ارزش، از آن نمى‏رويد.»
از اين آيه شريفه استفاده مى‏شود همان طور كه طبيعت و سرزمين پاك در رشد و پرورش بهينه گياهان مؤثر است، در رشد و تكامل انسان نيز مؤثر مى‏باشد، و همان‏گونه كه از زمينهاى شوره زار، جز گياهان بى ارزش نمى‏رويد، محيط آلوده نيز تأثير منفى و اثرات زيانبارى بر تربيت انسان دارد.

براين اساس، امام على(ع) در مذمت اهل بصره مى‏فرمايد: «اخلاق شما پست، پيمان‏هاى شما سست، سيره و روشتان دورويى و آب شهرتان شور(بدطعم) است.»(3) و در بيانى ديگر فرمود: خاك سرزمين شما بدبوترين خاكهاست؛ از همه جا به آب(سطح دريا) نزديكتر و از آسمان دورتر است (منطقه پست و پايين) كه 9دهم بديها در محيط شماست.(4)
آب تأثير شگرفى بر جسم و روح انسان دارد، به تعبير قرآن‏كريم «مايه حيات» همه چيز آب است.(5) و به بيان امام صادق (ع) طعم آب، طعم زندگى است: از امام صادق (ع) در باره طعم آب پرسيدند، حضرت فرمود: «براى يادگرفتن بپرس، نه براى به دشوارى انداختن؛ طعم آب، طعم زندگى است.»(6)
علامه مجلسى (ره) در تشريح اين حديث مى‏نويسد: «مراد از (طعم زندگى) اين است كه طعم آب با ساير مزه‏ها قابل مقايسه نيست و از بالاترين وسايل براى ايجاد و بقاى حيات است؛ پس مزه آب، مزه حيات است.»(7)
نگاه مسلمانان به آب، نگاهى سرشار از قداست و پاكيزگى و عظمت است، آب وسيله‏اى است كه زمينه ارتباط آنان با معبودشان را فراهم مى‏سازد. در شريعت اسلام هيچ‏كس نمى‏تواند به راز و نياز با خدا بپردازد و در آستان مقدس او به نماز ايستد، مگر اين كه با آب خود را شستشو دهد(8) و اين شستشو با آب داراى خصوصيات ويژگى‏ه‏اى است كه اگر درست انجام شود، نام وضو و غسل به خود مى‏گيرد.
هيچ مسلمانى نمى‏تواند به طواف خانه خدا بپردازد، جز آن كه زمينه آن را با آب فراهم آورده باشد و نيز تماس با خطوط قرآن‏كريم جايز نيست، مگر اين كه قبلاً زلال آب تماس گرفته باشد.

آب نه تنها جسم ظاهرى را شستشو مى‏دهد، بلكه حالتى روحى و روانى در انسان ايجاد مى‏كند و به او تقدس مى‏بخشد.(9) و زمينه‏ساز راه‏يافتن به حريم مقدسات دينى مى‏شود.
قرآن كريم مى‏فرمايد: «و انزلنا من السماء ماءً طهوراً؛(10) ما از آسمان، آبى طهور فرو فرستاديم.»
مفسران در تشريح طهور گفته‏اند: طهور يعنى، بسيار پاكيزه كه خود به خود پاك است و غير خود را پاكيزه مى‏كند، چرك را از جسم شستشو مى‏دهد و پليدى‏هاى روحى را از روان مى‏زدايد.»(11)
در روايات اسلامى به مسلمانان توصيه شده است كه هرگاه براى تطهير يا وضو نگاهشان به آب افتاد بگويند: «الحمدلله الذى جعل الماء طهوراً و لم يجعله نجساً؛(12) سپاس خداى را كه آب را (طهور) قرار داد (پاك و پاك كننده) و آن را پليد قرار نداده است.» بدين سان، آب با وصف پاك‏كنندگى، چهره‏اى مقدس به خود مى‏گيرد كه رفتن به حضور خالق يكتا بدون آن ميسر نمى‏شود و (و آن‏گاه كه آب يافت نشود و يا به دليلى براى شخص مضر باشد، بايد به جاى آن بر خاك پاك تيمم كرد.)(13) و تماشاى آب، شكر و سپاس الهى را مى‏طلبد. افزون بر اين، در روايات نگاه به آب جارى توصيه شده و آن را سبب جلاى چشم و افزودن روشنايى آن دانسته‏اند. چنان كه از امام صادق (ع) نقل شده است: «چهار چيز چهره را روشن و نورانى مى‏كند كه يكى از آنها نگاه كردن به آب جارى است.»(14)و نيز امام كاظم (ع) فرمود: نگاه به آب جارى چشم را جلا داده و به روشنايى آن مى‏افزايد.(15) بر اساس اين روايات نگاه كردن به آب جارى، خود نقشى به سزا در شادى و انبساط روحى داشته و علاوه بر روشن كردن چشم دل و افزايش بصيرت انسان، داراى تأثير قابل توجهى در تقويت نور چشم ظاهرى است.

افزون براينها، برخى آبها، مانند آب باران، آب جوشيده، آب زمزم، آب فرات و …مورد تمجيد بيشترى قرار گرفته و از آثار شگرف آنان بر جسم و روح آدمى اشاره شده است. نقش تربيتى هوا
هوا نيز همانند آب يكى از عوامل فوالعاده مهم حياتى براي زندگى انسان است؛ عامل حياتى كه بدون آن حتى لحظه‏اى زندگى امكان‏پذير نيست. اين عامل حياتى اطراف زمين را فرا گرفته است و ما اكسيژن مورد نياز خود را به وسيله تنفس از هوا مى‏گيريم. در هوا مقادير زيادى اكسيژن وجود دارد و گياهان نيز پيوسته اين موجود را تجديد مى‏كنند و نمى‏گذارند اين ماده حياتى از اندازه لازم كسر شود. در بيانات معصومان (س) از تأپير شگرف هوا بر جسم و جان سخن رفته و آثار مخصوص هواى هر فصل بيان شده است.
در منابع روايى اسلام به منافع فراوان گرما و سرما در طول سال اشاره شده و نيز در قرآن و روايات «بادها» با اهميت تلقى شده‏اند. پيداست كه باد چيزى جز هوا نيست و اگر هوا حالت وزش به خود گيرد، باد ناميده مى‏شود.(16)
امام على (ع) درباره اثر هواى هر فصل بر انسان فرموده است: «از سرما در آغاز آن (فصل خزان) پرهيز كنيد و در پايان آن (فصل بهار) به اسقبال آن بشتابيد (در پاييز خود را بپوشانيد و در آغاز بهار از لباس‏هاى خود كم كنيد)؛ زيرا تأثير سرما بر بدنها و درختان يكسان است. اوّل سرما درختان را مى‏سوزاند (باعث ريزش برگها و خشكاندن درختان مى‏شود و پايان آن مى‏روياند درختان را به برگ و بار مى‏آورد).»(17)
كلام امام درباره تأثير طبيعت بر جسم و جان آدمى بسيار روشن و صريح است و همان‏گونه كه طبيعت بر جسم و بدن اثرگذار است، بر روح و روان بشر نيز اثرگذار مى‏باشد؛ حضرت در اين بيان حكيمانه به مقايسه بين سرماى پاييز و سرماى بهار پرداخته‏اند گر چه به ظاهر، سرماى ابتداى پاييز و سرماى ابتداى بهار از جهت درجه برودت يكسان مى‏نمايد و هر دو فصل را فصل اعتدال هوا به شمار مى‏آورند، ولى تأثير اين دو كاملاً متضاد بوده و اثرى مخالف يكديگر دارند.
ابن ميثم بحرانى در شرح اين مطلب مى‏نويسد: پرهيز از اول سرما كه ابتداى پاييز است به اين دليل است كه تابستان و پاييز هر دو از جهت خشكى (يبوست) مشترك هستند و بدن‏ها با حرارت تابستان خو كرده‏اند؛ از اين رو، هنگامى كه با سرما مواجه شوند، به سرعت از آن متأثر شده و دو نيروى برودت و يبوست كه طبيعت ضعف و فناست در بدن قوى مى‏شود و به همين دليل درختان خشك شده و برگ‏هاى آنها مى‏سوزد و بدن‏ها ضعيف و لاغر مى‏شود… امّا سرما در آخر زمستان و طليعه بهار اثرى به عكس دارد؛ زيرا زمستان و بهار در طبيعت رطوبت، اشتراك دارند، ولى زمستان سرد است و بهار گرم و از اين‏رو سرماى آخر زمستان با حرارت بهارى ممزوج شده و از شدت سرما كاسته مى‏شود و اين اعتدال حرارت همراه با رطوبت زمينه مناسبى براى ايجاد طبيعت حيات و زندگى است و سبب رشد گياهان و به برگ و بار آمدن درختان و تقويت بدن انسان‏ها مى‏شود.(18) ابن ابى الحديد نيز ضمن تأييد سخن بالا، مواجه شدن بدن را با سرماى ابتداى پاييز به انسانى تشبيه مى‏كند كه ناگهان از مكان بسيار گرم به خانه بسيار سرد وارد شود، ولى مواجهه با سرماى طليعه بهار، موجب ضرر نيست؛ زيرا بدن با سرماى شديدترى در زمستان خود گرفته است.(19)
امام صادق (ع) در گفتگو با «مفضل بن عمر» به سودمندى بسيار در وجود سرما و گرما (در طول سال) اشاره فرموده و آن راسبب عبرت بشر و دليل محكمى بر تدبير حكيمانه الهى دانسته‏اند.
«(اى مفضل) به گرما و سرما با ديده عبرت بنگر كه پياپى بر اين عالم وارد مى شوند؛ اين دو دما، با فزونى و كاستى و تعادل باعث شده‏اند كه فصول و تنوع هوا در سال پديد آيد و مصالح فراوان را در پى داشته باشند؛ اين دو (گرما و سرما) بدن‏ها را دباغى كرده و باعث پايدارى و استحكام آنها مى‏گردند؛ تأمل كن كه چگونه يكى از آن دو به تدريج وارد ديگرى مى‏شود و آن ديگرى اندك اندك كم مى‏شود و ديگرى آرام آرام افزوده مى‏شود تا هر يك به منتهى درجه خود در فزونى و كاستى برسند؛ اگر يكى از آن دو، ناگهان وارد ديگرى مى‏شد، باعث بيمارى و زيان بدن‏ها مى‏شد….»(20)
در قرآن و روايات اسلامى از تأپير مهم بادها در زندگى انسان و نقش عظيم آن در عدم تعفن اشياى روى زمين سخن به ميان آمده است. خداوند متعال در سوره مباركه ذاريات، سوره را با سوگند به بادها آغاز مى‏كند: «و الذاريات ذرواً» كه همه مفسران قرآن مراد از آن را بادها دانسته‏اند(21) و دليل آن را بيان پيامبر اكرم(ص)(22)و حديث امام على (ع)(23) در پاسخ سوال ابن كوا و… دانسته‏اند.
شيخ طوسى (ره) پس از بيان اين كه شايد مراد قسم به پروردگار بادها باشد، مى‏گويد: اگر قسم به خود بادها باشد دليل آن، عظمت مهمى است كه در سكون و وزش بادها، براى پراكندن ابرها و گردافشانى ميوه‏ها و غذاها نهفته است.(24) مرحوم طبرسى دليل قسم به بادها را دو چيز دانسته است: نخست سودمندى‏هاى فراوان در بادها براى بندگان؛ و دوم اين كه بادها دليلى بر وحدانيّت خداوند و نوآورى آفرينش اوست.(25) جالب اين است كه خداوند پس از سوگند به بادها، به سه چيز ديگر سوگند خورده است: «فالحاملات وقراً فالجاريات يسراً فالمقسّمات أمراً»(26) گرچه مراد از آنها را ابرهاى حامل باران و كشتى‏ها و ملائكه دانسته‏اند، اما بعيد نشمرده‏اند كه مراد از اين سه نيز بادها باشند و فخر رازى اين احتمال را نزديكتر به واقع دانسته است؛ زيرا بادها افزون بر پراكنده كردن ابرها و گردافشانى غذاها، ابرها را حمل و جابجا كرده و در فضا به آسانى جريان داشته و ابرها را براي نقاط مختلف زمين تقسيم مى‏كند.(27) در هر صورت سوگند به بادها، نشان از نقش عظيم بادها بر زندگى بشر و تأثير آن بر جسم و جان انسانهاست؛ روايات اسلامى اين نكته را به روشنى بيان كرده و متذكر شده‏اند كه بادها باعث عدم تعفّن اشياى روى زمين هستند و اگر بادها وجود نداشتند، تعفّن اشيا و آلودگى محيط زيست بشر، مشكلات بسيارى را براى انسان به وجود مى‏آورد.
امام صادق(ع) در اين‏باره فرمود:
«اگر چند روز بادها حبس شده و نوزند، همه چيز تغيير پيدا كرده و فاسد مى‏شوند.»(28)
علامه مجلسى در شرح اين حديث مى‏نويسد: بادها باعث دفع فساد از اشياى روى زمين مى‏شوند و به منزله روح و بدن هستند كه هرگاه روح از بدن خارج شود، بدن متعفن مى‏شود، چنان‏كه اگر باد نوزد، فساد و تعفن روى زمين را فراخواهد گرفت.(29)
امام صادق (ع) در گفتگو با مفضل، به تفصيل از سودمندى‏هاى باد سخن گفته كه هر يك با واسطه و يا بدون واسطه بر جسم و جان انسان اثر مى‏گذارند، حضرت مى‏فرمايد: «باد باعث خوشبوئى اجسام بوده و ابرها را از جايى به جايى منتقل مى‏كند تا سود آن به عموم مردم برسد و نيز باعث برانگيختن و پديد آمدن ابرها و پراكنده كردن آنها و بارور شدن گياهان و درختان(30) و حركت كشتى‏ها و سد شدن آب و خشك شده رطوبت‏ها و لطيف شدن غذاها و بر افروختن آتش و زنده شدن چيزهاى روى زمين مى‏شود.»
«پس اگر باد نبود گياهان خشك و شكسته و همه چيز فاسد شده و حيوانات مى‏مردند.(31) نمى‏نگرى (اى مفضل) كه هنگام خوابيدن و ركود باد چگونه مصيبت برپا مى‏شود و جان‏ها را در معرض هلاكت مى‏افكند، سالمان را بيمار و بيماران را ناكار و ميوه‏ها را فاسد و سبزى‏ها را متعفن مى‏گرداند، و «وبا» را به دنبال دارد و غلات را نابود مى‏كند.»(32)
ابن عباس باد را لشكر بزرگ خداوند دانسته است. از وى گزارش شده است كه آب و باد دو لشكر از لشكرهاى الهى‏اند و باد لشكر بزرگ خداست.(33) تأثير محيط زيست بر انسان از ديدگاه انديشمندان اسلامى و غير اسلامى
تأثير محيط زيست در زندگى انسان را كسى نمى‏تواند ناديده انگارد. اين موضوع از چنان اهميتى برخوردار است كه دانش جديد به عنوان «اكولوژى» در كنار ساير دانش‏ها پديدار گشته است. اين دانش، عبارت است از: «مطالعه روابط ميان موجودات و محيط زيست آنها» بنابراين، «اكولوژى انسانى» تحقيقى درباره تأثير انسان بر روى محيط زيست و تأثير محيط زيست بر انسان مى‏باشد. و محيط زيست به قول «راجرز» (متخصص دانش اكولوژى) نه فقط شامل وسائل مادى و فضاى محيط بر دنياى انسان مى‏گردد، بلكه اشياى غير مادى (فرهنگ) را نيز در برمى‏گيرد، مى‏باشد.(34) و كه در واقع طيف گسترده‏اى از عوامل احاطه كننده، اعم از انسانى و غير انسانى، ملموس و غيرملموس را «محيط» گويند.(35)
انسان موجودى تأثير پذير است؛ محيط اطراف بر او اثر مى‏گذارند و شخصيت او در محيط زندگى او شكل مى‏يابد.
دانشمندان مباحث تربيتى، محيط زندگى انسان را به دو نوع مهم تقسيم كرده‏اند:
الف – محيط اجتماعى: منظور از محيط اجتماعى، انسان‏ها و روابط و پيوندهايى است كه افراد يك جامعه را احاطه نموده است. پيوندهاى فرهنگى كه به وسيله رسانه‏هاى جمعى و مجلات و نشريات و كتب و صدا و سيما صورت مى‏گيرد. و پيوندهاى اقتصادى كه به وسيله داد و ستد و … و پيوندهاى سياسى به وسيله حكومت، و پيوندهاى اخلاقى … كه بين افراد حاكم است. و خلاصه عوامل تشكيل دهنده محيط اجتماعى، موضوعاتى است كه در دانش اجتماعى و علوم انسانى مورد بحث قرار مى‏گيرد. اين نوع محيط در تكوّن شخصيت انسان نقش به سزايى دارد كه در مباحث تربيتى بايد بحث شود.
ب – محيط جغرافيايى (طبيعى): منظور از آن، همه عوامل در برگيرنده انسان است و آن عبارت از: آب و هوا، نور و حرارت، مسكن و خوراك، پوشاك و…. هر امر مادى كه انسان به آنها احاطه شده است، به مقدار قابل ملاحظه‏اى در تكون شخصيت او مؤثر است و هر انسانى تا حدى صفات و خلقياتش متناسب با محيط زيست طبيعى اوست؛ چنان كه محيط زيست طبيعى در تشكيل صفات جسمانى، از سفيدى و سياهى و رنگ مو، چاقى و لاغرى و بلندى و كوتاهى قد و مزاج و ساير صفات جسمانى تأثير به سزايى دارد.
متفكران و دانشمندان نيز از ديرباز به اين نكته مهم توجه داشته و به مناسبت‏هايى آن را يادآور شده‏اند؛ آنان معتقدند كه شرايط زندگى و آب و هوا و شرايط جغرافيائى در زندگى انسان و در تكون شخصيت وى تأثير به سزايى دارد. توجه به محيط جغرافيايى، ويژه تنها ژئوپوليتنها نيست، بلكه انديشمندان، فلاسفه، سياستمداران، نظاميان و علماى اجتماع از هردوت و ارسطو گرفته تا ابن‏سينا و منتسكيو و ابن خلدون، رابطه اقليم را با رفتار انسانى مورد بررسى قرار داده‏اند. پيروان مكتب بقراط در قرن پنجم قبل از ميلاد، تأثير آب و هوا و شرايط جغرافيائى را در عادات و اخلاق و فيزيولوژى انسان مطرح ساختند.
ارسطو، بر اين باور بود كه: انسان و محيط زيست دو چيز جداناپذير از يكديگرند؛ به نظر وى، انسان هم از عوامل جغرافيايى (محيط طبيعى) و هم از نهادهاى سياسى، تأثير مى‏پذيرد.(36)
فيلسوف مشهور، ابن سينا، پستى و بلندى‏هاى زمين را در چگونگى سامان‏يابى تن و روان آدمى مؤثر مى‏دانست. وى كوهستانى بودن منطقه سكونت انسان را سبب چالاكى و دليرى دانسته و متقابلاً بر اين باور بود كه پستى و خفگى منطقه سكونت، افسردگى و بيمارى را در پى‏دارد. وى دراين باره مى‏نويسد:
«ساكنان مناطق مرتفع و كوهستانى، نيرومند، قوى‏بنيه، دلير و چالاك‏اند و كسانى كه در مناطق خوش آب و هوا سكنى گزيده‏اند از نشاط و شادابى و سلامتى خاصى برخوردارند.(37) مردمان سرزمين‏هاى مرتفع، تندرست، نيرومند، چست و چالاك و داراى عمر زياد هستند، و ساكنان مناطق سنگلاخى داراى تن سخت و در هم فشرده و مفاصل محكم‏اند، قوى‏بنيه و در جنگ‏ها دليرند، در ياد گرفتن حرفه‏ها زيرك و اغلب كم خواب و بد اخلاق هستند.»(38)
همان‏گونه كه پستى و بلندى سرزمين‏ها، بر ساكنان آنان تأثير مى‏گذارد، بادها و نسيم‏هاى فصلى و نيز آب و هوا مناطق گوناگون بر جسم و جان انسان داراى تأثيرهاى متفاوتى هستند. باد پاييزى بدن را خشك و پژمرده مى‏كند و بر عكس نسيم دلنواز بهارى روح افزاست، دل را جلا مى‏دهد، خستگى را از تن مى‏زدايد و آدمى از نشاط و شادابى زايد الوصفى برخوردار مى‏شود.
ساكن مناطق گرمسير، در مقايسه با مردم ناطق سردسير، داراى تفاوت‏هاى بسيارى در جسم و جان و تن و روان هستند؛ آب و هواى مناطق مسكونى آنان نه تنها به رنگ پوست و زيبايى اندام تأثير مى‏گذارد، بلكه حتى خلق و خوى آنان نيز، از آن متأثر مى‏شود.
دانشمندان مسلمان همواره بدين نكته توجه داشته و بر آن تأكيد كرده‏اند، از اين روى به تعريف آب و هواى خوب و بد پرداخته‏اند.
ابن سينا معتقد بود كه ساكنان مناطق سردسير، نيرومند و از دل و جرأت بيشترى برخوردارند و اگر منطقه مسكونى آنان مرطوب نيز محسوب شود، مردمانش چاق و تر و تازه‏اند.
وى همچنين مردم مناطق مرطوب را به زيبا رويى توصيف كرده و در عين حال بر اين نكته توجه مى‏دهد كه آنان در ورزش زود خسته مى‏شوند.
همچنين او متذكر مى‏شود كه روحيه و حالات و رفتار مردم مناطق خشك كاملاً برعكس حالات و رفتار مردم مناطق مرطوب است.(39)
ابن سينا به طوركلى در معرفى هواى خوب و بد چنين مى‏گويد: «هواى خوب و مطلوب، هوايى است كه آزاد باشد و مواد خارجى از قبيل بخار و دود با آن نياميخته باشد و نيز در بين ديوارها و سقف محبوس نباشد (و آن در صورتى است كه تباهى فراگير بر هوا عارض نشده باشد و گرنه هواى جاهاى سرپوشيده سالم‏تر است) و بوى بد به دور باشد؛ هواى آزاد علاوه بر شرايط يادشده، لازم است از نسيم‏هاى مطبوع مدد گيرد. بديهى است كه بادهاى سلامت‏بخش غالباً در بلندى‏ها و جلگه‏هاى هموار مى‏وزد.»(40)
به طوركلى مى‏گوييم هوايى كه بعد از غروب خورشيد زود سرد شودو هنگام طلوع خورشيد زود گرم شود، هوايى لطيف است و در حالت عكس مخالف آن، بدترين هوا آن است كه دل را افسرده و نفس را تنگى بخشد.(41)
ابن‏سينا در مورد هواى آلوده مى‏گويد: هواى آلوده، تنفس را تنگ و اخلاط را زياد مى‏كند. وجود هواى آلوده را با دو علامت مى‏توان تشخيص داد: نخست اين كه در چنين هوايى ستارهگان كوچك در آسمان به زحمت ديده مى‏شوند؛ دوم اين كه درخشندگى ستارگان درخشان كاهش مى‏يابد و اين اجرام مرتعش به نظر مى‏رسند.(42)
منتسكيو در قرن هيجدهم به تفصيل از آثار شرايط جغرافيائى سخن گفت. منتسكيو عوامل جغرافيائى مانند، اقليم، منابع طبيعى، كوهستانى بودن يا جزيره نشينى و صحرانشينى را بر خلق و خوى اقوام مؤثر مى‏داند. منتسكيو در اثر مشهور خود «روح القوانين» درباره طبيعت و آب و هوا بحث كرده و مى‏گويد: صفات روح و عواطف انسانى در اثر آب و هواهاى مختلف تفاوت دارند. او مى‏گويد كه هواى سرد منتهى‏اليه الياف خارجى بدن ما را منقبض مى‏كند و اين انقباض باعث افزايش فعاليت آنها شده، موجب برگشت خون از انتهاى بدن به طرف قلب شده و هواى سرد طول اين الياف را كمتر نموده و بر نيروى آنها مى‏افزايد. برعكس هواى گرم منتهى‏اليه الياف را سست و دراز مى‏كند و از نيرو و قابليت حركت آن مى‏كاهد. از نظر منتسكيو انسانى كه در اقاليم سردسير پرورش مى يابد داراى قوت بيشتر، قلبى قوى‏تر، اعتماد به نفس، گذشت، عدم انتقام، صداقت و دورى از حيله و نيرنگ است.(43) همچنين وى مى‏نويسد: «در كشورهاى شمال، بدن شبيه به يك ماشينى است كه سالم و خوب شناخته شده باشد؛ اما زمخت است. چنين بدنى لذت خود را در چيزهايى مى‏داند كه بيشتر اعمال بدنى را تحريك كند و بنابراين از شكار و مسافرت و جنگ و شراب لذت مى‏برند. در كشورهاى شمالى ملتهايى خواهيد يافت كه كمتر معايب دارند و به اندازه كافى صداقت و صراحت لهجه و تقوى در آنها يافت ميشود؛ ولى به كشورهاى گرمسير وقتى نزديك مى‏شويد، گمان خواهيد كرد كه از سرچشمه اخلاق دور مى‏شويد. عواطف شديد توليد جنايات بزرگ مى‏كند هر كس مى‏خواهد مزاياى تسكين اميال و عواطف را از دست ديگرى بربايد و به خود تخصيص دهد.»(44) وى در همان اثر معروفش مى‏نويسد: «آب و هواى گرم، كم و بيش موجب سستى مى‏شود و برعكس در آب و هواى سرد اثرى است كه سكنه آن نقاط را كم و بيش نيرومند مى‏نمايد و مى‏توانند زحمات سخت و طولانى را تحمل كنند؛ اين موضوع نه تنها با مقايسه ملل و كشورهاى مختلف ثابت مى‏شود، بلكه هرگاه در يك كشور نيز سكنه نقاط گرمسير و سردسير آن را با هم مقايسه نمائيد، اين حقيقت به دست مى‏آيد. مثلا جرئت و فعاليت ملل شمالى چين زيادتر از فعاليت ملل جنوبى آن كشور است و همين طور فعاليت سكنه كره‏شمالى از سكنه جنوبى آن بيشتر مى‏باشد.»(45)
مورخ مشهور ابن خلدون نيز در مقدمه خويش تأكيد فراوانى بر آب و هوا و نقش آن در امر عمران و آبادانى نموده است؛ وى معتقد است كه ساكنان مناطق معتدل (كه از حرارت سوزان جنوب و سرماى شمال كره زمين در امانند) از جهت خلق و خوى و صورت و سيرت در اعتدال قرار دارند و براى ايجاد تمدن و عمران، معاش و اقتصاد و هنر و دانش مناسب‏ترند. او مرز اين بحث را تا مسئله نبوتها پيش برده و دليل بعثت انبياء در اين مناطق را (چرا كه خبري از بعثت پيامبرى در مناطق قطب شمال يا جنوب به ما نرسيده است) در همين نكته دانسته و رشد علوم و صنايع و … را در اين مناطق در ارتباط با همين مطلب مى‏داند و متذكر مى‏شود كه دورى از اعتدال در آب و هوا، موجب دورى از دانش و دين و نيز دورى از رفتارهاى انسانى مى‏شود.
ابن‏خلدون مى‏افزايد: «محيط زيست بر هوش و استعداد، درايت و كفايت فردى اثر مى‏گذارد و سلامتى عقل و روح و ميانه‏روى در اعمال و رفتار در گرو سلامت محيط زيست است. ساكنان مناطق معتدل كره زمين، از نشاط و شادابى ويژه‏اى برخوردارند، روش آنان معتدل و منشى ميانه دارند، افراط و تفريط در زندگى آنا كمتر و آبادانى و عمران در مناطق آنان بيشتر است. اعتدال بر جسم و رنگ پوست و اخلاق و عقايد آنان حاكم است، دورانديشى و تعقل در امور و شيوه آنهاست و سبك‏سرى و شادى بيش از حد كمتر در بينشان رواج دارد، نوع قد و قامت، رنگ و چگونگى اندام ظاهرى و درونى و حتى فكر و انديشه و اخلاق و منش هركس به طبيعت و محيط زيست وى بستگى دارد.»(46)
همچنين مى‏گفت: «مردم سكن در كوهستان‏ها، يعنى مناطق سرد، بيشتر آينده‏نگر و اهل تفكر و سحر خيزند و همواره آذوقه سال آينده را فراهم مى‏آورند.»(47)
ارسطو نيز بر اين مسئله تأكيد دارد كه: «مردم اروپا دليرند، ولى كم هوش، ليكن مردم آسيا هوشمندند.»(48)

از مطالب ذكر شده درمى‏يابيم كه پستى و بلندى سرزمين‏ها و نيز گرمسير و سردسير بودن آب و هواى مناطق (شرايط اقليمى) مختلف بر جسم و روح آدمى تأثير بسيار مهمى دارند؛ به طورى كه حتى شكل ظاهرى و رنگ پوست هركس با منطقه مسكونى او در ارتباط مستقيم است و علاوه بر آن، شرايط اقليمى بر خلق و خوى و رفتار و منش انسان اثر قابل توجهى دارد.
نكته شايان ذكر اين كه، محيط جغرافيائى حتى بر سياست، اجتماع، و اقتصاد، نيز تأثير مى‏گذارد؛ به گونه‏اى عده‏اى از دانشمندان، عقب ماندگى و يا پيشرفت جوامع بشرى را مربوط به موقعيت جغرافيائى و اوضاع اقليمى آن مى‏دانند. گروهى ديگر از دانشمندان دائره تأثيرگذارى موقعيتهاى جغرافيائى را آنقدر وسعت داده‏اند كه حتى موسيقى، سازها، نواها و رقص‏هاى اقوام مختلف را بازتاب اوضاع و احوال جغرافيائى و اقليمى مختلف آنها مى‏دانند. گروهى از دانشمندان معتقدند كه عوامل ژئوپوليتيكى تأثير مستقيمى در منازعات و بحرانهاى قومى داشته و طبيعت و ساختار جغرافيائى جوامع نقش بزرگى در ساختار روحى مردم نيز ايفا مى‏كند. آنها مى‏گويند: كوه‏هاى بلند و سر به فلك كشيده، معلمان بزرگى‏اند كه غرور و سركشى را بر ساكنان خود مى‏آموزند و زندگى در آغوش آنها روحيه انسان را سخت و مقاوم بار آورده و ساختار روانى او را به شكل كوه در مى‏آورد. طبيعت نقش مؤثرى در هويت ملتها و تمدنها داشته كه صفحات نخستين تاريخ بشر گواه روشنى بر آن است. تأثير گياهان در انسان از نظر اسلام‏
گياهان و درختان، سهمى به سزا و نقشى بسيار مهم در زندگى بشر دارند. تلطيف هوا، تعادل دماى محيط، حفاظت از خاك و تأمين
بخشى از مواد غذايى مورد نياز انسان و ساير موجودات، بخشى از سودمندي‏هاي فراوان آنهاست. افزون بر اينها، گياهان و به طوركلى فضاى سبز كه شامل مراتع و جنگلها و پاركها مى‏شود، تأثير بسيار مثبتى بر روح و روان آدمى دارند.
تماشاى گلبرگ‏هاى لطيف و خوش‏رنگ، غنچه‏هاى زيبا و بانشاط، شكوفه هاى دلربا و جذاب، گلهاي رنگارنگ و باطراوت، تركيب موزون برگها، چشم‏انداز بهجت‏آور بوستان‏ها و جنگل‏ها، انسان را غرق در لذت و شادى مى‏كند. افسردگى‏ها و غمها را مى‏زدايد و در وى تازگى سرورآميز مى‏آفريند.
تماشاى گياهان خرم و سرسبز و نگاه به مناظر جذاب آنها، از مواردى است شريعت اسلام بدان دعوت نموده است، و تعبيرهاى پيشوايان معصوم (ع) نيز در بيان فوائد فراوان اين نعمت‏هاى خدادادى (گياهان)، بسار حيرت‏انگيز است.
قرآن‏كريم در چندين آيه، گياهان را «شادى‏آفرين» دانسته و آنها را به «بهجت‏انگيزى» توصيف مى‏كند كه به جهت اختصار به سه آيه شريفه اشاره مى‏كنيم:
قرآن‏كريم مى‏فرمايد: «و ترى الارض هامده، فإذا انزلنا عليها الماء اهتزّت و ربت و انبتت من كل زوج بهيج؛(49)زمين را مرده و فسرده مى‏بينى و چون آب باران بر آنها فرستيم، بجنبد و بر دمد و انواع گياهان زيبا و شادى‏آفرين بروياند.»
واژه «بهيج» از ماده «بهج و بهجه» است كه به معناى شادى، خوشحالى و سرورى است كه از نيكويى و زيبايى چيزى برخيزد. چنان كه مفسر بزرگ شيعه، شيخ طوسى (ره) مى‏فرمايد:
«بهجت، چشم‏انداز زيبايى است كه وقتى انسان بدان مى‏نگرد، غرق در شادى و سرور مى‏شود …(50) و «بهيج» صورت زيبايى است كه تماشاى آن لذت‏آور و سرورآفرين است.»(51)اين آيه شريفه مشعر بر اين است كه در پرتو فرود آمدن باران، زمين جنبشى سرورآميز را آغاز مى‏كند و در پى آن، اناع گوناگون گياهان در آن مى‏رويد و سبزى و خرمى آن چشم هر بيننده‏اى را مى‏نوازد و قلبش را سرشار از شادى و بهجت مى‏نمايد.
همچنين در آيه‏اى ديگر مى‏فرمايد:
«و الارض مددناها و القينا فيها رواسى و انبتنا فيها من كل زوج بهيج؛(52) زمين را بگسترديم و در آن كوه‏هاى بلند و استوار نهاديم و از هرگونه گياه زيبا و بهجت‏افزا در آن رويانديم.»
همچنين در اين‏باره در آيه ديگر خداوند متعال وصف زيباى «ذات بهجه» را به درختان داده و مى‏فرمايد: «و انزل لكم من السماء ماء فانبتنا به حدائق ذات‏بهجة؛(53)خداوند براى شما از آسمان آبى فرو فرستاد كه بدان بوستان‏هاى خرم و شادى‏آفرين رويانديم.» اين طراوت، نشاط و بهجت‏انگيزى گياهان و درختان در انسان انگيزه‏اى ايجاد مى‏كند و او را به سمت عمران و آبادانى زمين و اميدوارى به زندگى سوق مى‏دهد. چنان كه علامه شعرانى (ره) در اين باره مى‏نويسد: «خرمى گياه سبز و درخت و گل و شكوفه كه در اين آيات ذكر شده است، در انسان رغبت و نشاطى به وجود مى‏آورد كه زمين را آباد كند و كشت و زرع بسيار شود و روزى مردم فراح گردد.»(54)
در سخنان گوهربار معصومان (ع) نيز از تأثير بسيار مثبت گياهان و درختان در جسم و روح آدمى، تعبيرهاى گونانى آمده‏است.
در برخى از قبيل روايات، از تأثير مناظر سرسبز بر تقويت ديده و بصيرت انسان و زودن افسردگى‏ها و از بين رفتن بيمارى‏ها روحى و روانى، سخن به ميان آمده است، و در بعضى از رقابت لذت تماشاى گياهان با لذت‏هاى ديگر بحث شده است، كه به جهت اختصار، به برخى از آنها اشاره مى‏كنيم:
در روايتى از امام صادق (ع) نقل شده كه فرمود: «چهار چيز چهره را نورانى و روشن مى‏كند كه يكى از آنها تماشاى گياهان خرّم و سرسبز است.»(55)
از امام كاظم(ع) نيز روايت شده كه فرمود: «ثلاثة يجلين البصر، النظر الى الخضرة و النظر الى الماء الجارى و….؛(56) نگاه به گياهان خرم و سرسبز، چشم را جلا مى‏دهد و بر روشنايى آن مى‏افزايد.» گاهى احتمال داده مى‏شود كه مراد از اين‏گونه روايات اين است كه نگاه كردن بر سبزى و خرمى گلها و گياهان، بر بصيرت آدمى مى‏افزايد و چشم دل را روشن مى‏سازد؛ زيرا در برخى تعبيرها، اين‏گونه آمده است:
«نگاه به سبزى و نشستن روبه روى كعبه (و نگريستن بدان) …. و پاكيزه نگه داشتن محل سكونت، بر قوت ديده مى‏افزايد.»(57)
اما با امعان نظر درمى‏يابيم كه ذكر موارد ديگرى در رديف گياهان سرسبز، همچون «آب جارى» و «سرمه كشيدن هنگام خواب»، شاهد بر اين است كه موارد ياد شده در روايات، علاوه بر روشن كردن چشم دل و افزودن بر بصيرت آدمى، كه با نظاره و تأمل عميق در تمام مخلوقات الهى به دست مى‏آيد داراى تأثير مهمى در تقويت نور چشم ظاهرى است.
در روايتى از امام رضا (ع) نقل شده كه فرمود : «الطيب نشره و العسل نشره، و الركوب نشره و النظر الى الخضره نشره؛(58)بوى خوش، عسل، سواركارى و نگاه به مناظر سرسبز و خرم، باعث نشاط و شادى مى‏شود.»
بر طبق اين نقل، نگاه به مناظر جذاب و سرسبز گياهان برخى از بيمارى‏ها را روحى و روانى را از بين مى‏برد و افسردگى‏ها و غمها را مى‏زدايد. چنان كه تشريح منعاى واژه «نشره» مؤيد آن است : «نشره چيزى است كه موجب آرامش وراحتى اعصاب. مى‏شود، پس از آن كه دچار بيمارى و افسردگى شده است.»
از مجموع روايات ياد شده درمى‏يابيم كه تماشاى سرسبزى و خرمى گياهان و درختان لذت بخش و شادى آفرين است؛ به گونه‏اى كه گاه شگفتى و حيرت انسان را برمى‏انگيزد و با ديگر لذتها و خوشى‏ها رقابتى پيروزمندانه مى‏كند.
امام صادق (ع) به مفضلّ مى‏فرمايد: «مع ما فى‏النبات من التلذذ بحسن منظره و نظاراتها التى لايعدلها شى‏ء من مناظر العام و ملاهيه.»(59)
امام صادق (ع)، در ابتدا متذكر منافع فراوان گياهان و درختان و استفاده بيشتر از آنها مى‏شود، و آن‏گاه مى‏فرمايد: نگاه كن به گل‏هاى رنگارنگ، شكوفه‏هاى زيبا و درختان سرسبز و خرم، جنان لذتى به آدمى مى‏بخشد كه هيچ لذيى را با آن برابر، نمى‏توان كرد.
در منابع روائى اسلام، بر اين نكته تاكيد شده كه «سفره‏هاى خويش را با سبزى آراسته كنيد» و نهادن سبزى در سفره، در رديف «بسم‏الله» ذكر شده است:
«سفره‏هاى خود را با سبزي، سرسبز كنيد؛ زيرا وجود سبزى در سفره همراه با بسم‏الله، دوركننده شيطان است؛ در روايتى ديگر آمده است: سفره‏هاى خود را با سبزى زينت دهيد.»(60)
در روايت ديگرى، «حنّان» گزارش مى‏كند كه: «من همراه امام صادق (ع) بر سر سفره بوديم، حضرت سبزى ميل فرمود، ولى من به دليلى سبزى مصرف نمى‏كردم، امام به من فرمود: مگر نمى‏دانى كه هيچ‏گاه براى اميرالمؤمنين، على (ع) غذا نمى‏آوردند، مگر اين كه در كنار آن سبزى وجود داشت؟ گفتم چرا؟ حضرت فرمود: دلهاى مؤمنان سبز است و به سبزى اشتياق دارد.»(61)
بر اساس روايت ديگرى امام كاظم (ع) فرمود: «اما علمت انّى لا آكل على مائدة، ليس فيها خضرة؟؛(62) من از سفره‏اى غذا نمى‏خورم كه در آن سبزى نباشد.»
روايات ياد شده، به روشنى بر اهميت نظاره و مصرف سبزى‏ها دلالت دارد و تأكيدى است بر تأثير سبزى‏ها بر جسم و روح آدمى.
برخى از روايات تأثير مثبت و شگرف استشمام گلها و يا درختان ويژه‏اى را در روان آدمى برشمرده است؛ چنان كه امر به استشمام گل سرخ و نرجس و… شده است و بوى عطرآگين ملائكه به بوى خوش گل تشبيه شده است.
امام كاظم (ع) به نقل از پدران بزرگوارش (ع) از پيامبراكرم (ص) نقل مى‏كند كه حضرت فرمود: «بوى خوش فرشتگان الهى، بوى (دل‏انگيز) گل است…»(63)پيامبر اكرم (ص) در اهميت استشمام گل سرخ فرمود: «هركس مى‏خواهد بوى عطرآگين مرا ببويد، گل سرخ را استشمام كند.»(64)
درباره گل نرجس نيز از پيامبر اسلام (ص) نقل شده كه فرمود: «گل نرجس را حد اقل در هر روز يا در هر هفته يا در هر ماه يا در هر سال و يا در طول عمر يكبار ببوئيد؛ زيرا در دل انسان مايه‏اى از جنون و جذام و برص وجود دارد كه استشمام گل نرجس آن را ريشه‏كن مى‏كند.»(65)
از امام على (ع) نيز نقل شده كه فرمود: «گل نرجس را حد اقل در هر سال يك بار ببوئيد؛ زيرا در دل انسان حالتى است كه تنها گل نرجس آن را مى‏زدايد.»(66)
در روايتى از امام رضا (ع) نيز نقل شده كه فرمود: «استشمام گل نرجس را به تأخير نيندازيد؛ همانا بوئيدن آن مانع از ابتلاء به زكام در زمستان است.»(67)
بديهى است، اين‏گونه روايات، بيانگر اهميت استشمام گل به ويژه گل سرخ و گل نرجس و بيان‏كننده تأثير مهم و شگرف آن بر جسم و روان آدمى است.
از آنچه گذشت درمى‏يابيم كه غنچه‏ها، شكوفه‏ها، درختان، جنگلها و مراتع از زيباى‏هاى طبيعت‏اند كه خداوند در زمين به وديعت نهاده است.
اساساً تأمل عميق در مظاهر زيباي عظيم آفرينش در جسم و روح آدمى سه اثر بسيار بزرگ دارد:
الف – تماشاى طبيعت سرسبز و اصولاً شگفتى‏هاى زيباى جهان هستى مى‏تواند انسان را به نظاره زيبايى‏هاى نامحسوس رهنمون كند؛ به گونه‏اى كه حقايقى چه به طور مستقيم و چه به طور غيرمستقيم براى انسان روشن خواهد گشت كه حتى در احساس عظمت ملكوت درونى و ملكوت بيرونى ظاهر خواهد گشت، ولى متأسفانه چه اندك‏اند افرادى كه قدرت گذشت از سطوح ظاهرى درون و بيرون به اعماق حقايق و به قول افلاطون از سايه‏ها به واقعيات را بوده و از اين راه به معرفت‏هاى والاترى در قلمرو درون ذات و برون ذات موفق شوند.
ب – غم‏ها را مى‏زدايد، به انسان آرامش و آسودگى خاصى مى‏بخشد و او را شاد و خوشحال مى‏كند.
ج – خداوند روح بشر به گونه‏اى آفريد كه استعداد بسيار گسترده‏اى دارد كه بدون ارتباط با زيبايى‏ها، راكد و خنثى مى‏گردد و در نتيجه روح تنها با كميت و گسترش‏هاى مادى محض ارتباط پيدا مى‏كند و خود را در قفس مى‏بيند. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. مقدمه ابن خلدون، ص 82. 2. سوره اعراف، آيه 58. 3. صبحى صالح، نهج البلاغه، خ‏13. 4. همان. 5. سوره انبياء، آيه 30. 6. بحارالانوار، ج‏66،ص‏447. 7. همان. 8. داشتن وضو يا غسل شرط تكاليف واجب است و براى انجام دعاها و تكليف‏هاى مستحبى، مستحب است و اصولاً وضو داشتن در تمام حالات در اسلام امرى نيكوست. (ر.ك: عروة الوثقى، ج‏1،ص‏141وسائل الشيعه، ج‏1،ص‏258. 9. وسائل الشيعه، ج‏1،ص‏276. 10. سوره فرقان،آيه 48. 11. ر.ك: تفسيرالميزان، ج‏15،ص‏226،تفسير مجمع البيان، ج‏7،ص‏301،تفسير كشاف، ج‏3،ص‏284. 12. وسائل الشيعه، ج‏1،ص‏110و 282. 13. سوره نساء،آيه 43 ،سوره مائده،آيه 6. 14. بحار الانوار، ج‏76،ص‏289. 15. همان، ج‏10،ص‏246و ج‏59،ص‏144. 16. در گفتگو بين امام صادق(ع) و مفضل نيز به اين نكته اشاره شده است: «و منه ج‏الهواء( الريح الهابة». بحارالانوار، ج‏3،ص 120. 17. نهج البلاغه، فيض الاسلام، ص 1146،حكمت ؛123 صبحى صالح، ص 491،حكمت 128. 18. كمال الدين هيثم بن على بن ميثم بحرانى، شرح نهج البلاغه، قم، انتشارات دفترتبليغات، ج‏5،ص‏311. 19. شرح نهج البلاغه، ج‏18،ص‏319. 20. بحار الانوار، ج‏3،ص‏118. 21. ر.ك :روح المعانى ، آلوسى، ج 27 – 28،ص‏2،مجمع البيان ، طبرسى، ج‏9،ص‏254،تبيان، طوسى، ج‏9،ص‏379،تفسير شبر، ص‏486،تفسير كشاف، زمخشرى، ج‏4،ص 394. 22. روح المعانى، ج‏28-27،ص‏2. 23. كشاف، ج‏4،ص‏394. 24. التبيان، ج‏9،ص‏379. 25. مجمع البيان، ج‏9،ص‏254. 26. سوره ذاريات،آيه 4-2. 27. تفسير الميزان، ج‏18،ص‏369،كشاف، ج‏4،ص‏394. 28. بحارالانوار، ج‏57،ص‏15. 29. همان. 30. بارور كردن گياهان توسط بادها در قرآن نيز مطرح شده و رياح لواقح ناميده شده اند، سوره حجر،آيه 22. 31. بحارالانوار، ج‏57،ص 7و ج‏3،ص‏102. 32. همان، ج‏3،ص‏119. 33. همان، ج‏57،ص‏18. 34. ادوارد، س، راجرز، اكولوژى انسانى و بهداشت، ديباچه مؤلف، ترجمه: دكتر سياوش آگاه، چاپ اول، سال‏1348،مؤسسه مطالعات و تحقيقات اجتماعى. 35. ر.ك: جميز بابر و مايكل اسميت، ماهيت سياستگذارى خارجى، ترجمه دكتر سيف زاده، ص‏135،چاپ اول، سال‏1373،تهران، نشر قومس. 36. همان، ص‏138-134. 37. قانون، ابن سينا، كتاب اول، ترجمه عبدالرحمن شرفكندى (هه‏ژار)، چ: ششم، سروش، 1370،ص‏213. 38. همان، ص‏213. 39. همان. 40. قانون در طب، كتاب اول، ص‏197. 41. همان، ص‏214. 42. همان، ص‏199. 43. منتسكيو، روح القوانين، ص‏230. 44. همان، ص‏233. 45. همان، ص‏274. 46. مقدمه ابن خلدون، ص‏86-82. 47. همان، ص‏161. 48. ر.ك: ارسطو، سياست، ترجمه حميد عنايت، شركت سهامى كتابهاى جيبى، چاپ سوم، 1358،ص‏297. 49. سوره حج،آيه 62. 50. التبيان فى تفسيرالقرآن، ج‏8،ص‏108. 51. همان، ص‏239. 52. سوره ق،آيه 7. 53. سوره نمل،آيه 60. 54. نثر طوسى، ص‏97. 55. بحارالانوار، ج‏76،ص‏289،و ج‏73،ص«:94اربع يضئن الوجه: النظر الى الوجه الحسن، و النظر الى الماء الجارى، و النظر الى الخضرة و الكحل عندالنوم». 56. تحف العقول «ابن شعبه» مترجم عطايى؛ بحار ج‏10، ص‏246 و ج‏59، ص 144و ج‏75،ص‏291و ج‏101،ص 45و با تعبير «يجلون البصر» در ج‏76،ص‏291،الشوكانى، الفوايد المجموعه، ص‏241. 57. قال الشافعى: «اربعه تقوى البصر: الجلوس تجاه الكعبه، الكحل عندالنوم و النظر الى الخضره و تنظيف المجلس.» 58. بحارالانوار، ج‏76،ص‏289. 59. بحارالانوار، ج‏3،ص‏129. 60. مكارم الاخلاق، ص‏176. 61. وسائل الشيعه، ج‏16،ص‏513. 62. وسايل الشيعه، ج 16،ص‏531. 63. بحارالانوار، ج‏66،ص‏177. 64. همان، ج‏73،ص‏147و ج‏62،ص‏299 با اندكى اختلاف. 65. بحارالانوار، ج‏62،ص‏99. 66. تمام نهج البلاغه، تحقيق و تنسيق: صادق الموسوى، بيروت، الذار الاسلاميه، 1414،ص 547.با اندكى تفاوت در الفاظ: بحارالانوار، ج‏66، ص‏176. 67. بحارالانوار، ج‏62،ص‏324.

اخبار جهان اسلام‏
بخشى از ديوار حايل در عمليات بى‏سابقه مبارزان فلسطينى منهدم شد، مبارزان فلسطينى براى نخستين بار پس از ساخت ديوار حايل توسط اسرائيل، بخشى از اين ديوار را منهدم كردند. انهدام ديوار حايل نشان داد، اسرائيل نمى‏تواند براى جلوگيرى از نفوذ مبارزان فلسطينى به داخل سرزمين‏هاى اشغالى 1948 به اين ديوار اتكا كند.
تلويزيون دولتى دانمارك، اهانت به پيامبر اسلام (ص) را تكرار كرد. (16/7/85)
مسلمانان به هتك حرمت پيامبر اسلام (ص) در تلويزيون دانمارك اعتراض كردند. (17/7/85)
تعداد كشته‏هاى غيرنظامى عراق از مرز 650 هزار نفر گذشت. (20/7/85)
سركوب نمازگزاران مسجد الاقصى در آستانه روز قدس شدت گرفت. (22/7/85)
“كاكا” ستاره برزيلى فوتبال جهان مسلمان شد.
مجلس و دولت عراق همكارى تروريست‏ها با اشغالگران را افشا كردند. (25/7/85)
در راهپيمايى روز جهانى قدس، امت اسلامى خواستار نابودى رژيم صهيونيستى شد. (29/7/85)
به دليل حضور نماينده اسرائيل، وزير خارجه لبنان اجلاس قطر را تحريم كرد. (6/8/85)
سيد حسن نصرالله در جشن بزرگ مقاومت: تا تهديد هست سلاح را زمين نمى‏گذاريم.
روزنامه ايندينپدنت استفاده رژيم صهيونيستى از سلاح‏هاى حاوى اورانيوم در جنگ لبنان را فاش كرد.
سر اسقف كانتربرى از حجاب اسلامى در انگليس دفاع كرد. (7/8/85)
واشنگتن پست: آيت اللّه سيستانى مقامات آمريكايى را مثل عروسك بازى مى‏دهد. (8/8/85)
سيد حسن نصر اللّه: آمريكا آينده‏اى در خاورميانه ندارد. (11/8/85)
صهيونيست‏ها يك بار ديگر نوار غزه را به خاك و خون كشيدند. (13/8/85)
مشاركت مستقيم آمريكا در كشتار مردم فلسطين فاش شد. (14/8/85)
بازتاب جهانى رأى دادگاه براى مهره سوخته آمريكا، حكم اعدام صدام، پايكوبى در شهرهاى عراق را رقم زد. (15/8/85) اخبار داخلى
كيهان از حضور چهره‏هاى شاخص در انتخابات خبرگان خبر داد.
در پى شكست نشست لندن، روسيه: نمى‏گذاريم آمريكا ما را به رويارويى با ايران بكشاند.
سيد حسن نصراللّه از وزارت بهداشت كشورمان تقدير كرد.
رهبر انقلاب: علاج دردها و مشكلات كشور در پيشرفت علمى است. (16/7/85)
هشدار 6 ماه پيش كيهان: تخلف 1000 ميليارد تومانى در بانك پارسيان اتفاق افتاد.
مجلس، بيمارستان‏هاى خصوصى را ملزم به عقد قرار داد با سازمان‏هاى بيمه‏گر كرد.
خبرگزارى‏ها با اشاره به قهرمانى حسين رضازاده: ركورد هركول ايرانى به اين زودى‏ها قابل دسترسى نيست. (17/7/85)
مدال‏هاى قوى‏ترين مرد جهان تقديم مردم و رهبر انقلاب شد. پهلوان حسين رضا زاده: هر سه مدال طلا را تقديم مردم و رهبر انقلاب اسلامى مى‏كنم. اميدوارم با توكّل به خدا و ادامه تمرينات در مسابقه آسيايى دوحه قطر نيز مدال بگيرم.
دكتر احمدى نژاد رئيس جمهور چون پدرى مهربان، كودكان بى‏بهره از دستان محبت‏آميز پدر را در آغوش كشيد و روزه خود را در جمع صميمى آنها افطار كرد.
ديوان محاسبات: ايران از قرارداد كرسنت 22 ميليارد دلار زيان مى‏بيند. (18/7/85)
رهبر انقلاب در ديدار مسؤولان و كارگزاران نظام: همدلى را حفظ كنيد، گلايه‏ها را سر سفره مردم نگذاريد. (19/7/85)
در پايان مهلت ثبت نام، 495 نفر نامزد انتخابات خبرگان شدند.
رئيس جمهور: وقت آن رسيده گوش چند نفر را بپيچانيم. (20/7/85)
ولى امر مسلمين در خطبه نماز جمعه هشدار داد: مردم مقابل مردم، توطئه جديد غرب در منطقه است. (22/7/85)
5 شهيد گمنام بر شانه‏هاى مردم روزه دار تشيع شدند. (24/7/85)
ثبت نام براى انتخابات شوراها آغاز شد.
لايحه 4600 ميليارد تومانى متمم بودجه به دولت رفت.
رايس: آمريكا به تنهايى حريف ايران نمى‏شود.
آيت اللّه هاشمى رفسنجانى: وحدت و انسجام ملى مى‏تواند ما را از بحران‏ها عبور دهد. (25/7/85)
دانشجويان با رهبر انقلاب ديدارى صميمانه داشتند.
مركز بزرگ شيعه‏شناسى در مسجد جمكران تأسيس مى‏يابد.
رهبر معظم انقلاب: گرايش ظاهرى به مظاهر دين كافى نيست، جوانان بايد در معارف دينى عميق شوند.
اتحاديه اروپا خواستار توقف فورى برنامه هسته‏اى ايران شد. (26/7/85)
لاريجانى: غرب تعليق را براى حفظ آبرو مى‏خواهد. (27/7/85)
بى‏نظيرترين روز قدس در ايران و جهان برگزار شد. (29/7/85)
اعتراف شوراى روابط خارجى آمريكا: ايران براى مقابله با آمريكا اهرم‏هاى زيادى در اختيار دارد.
رهبر معظم انقلاب از نمايشگاه بين المللى قرآن كريم بازديد دو ساعته داشتند.
صندوق بين المللى پول: درآمدهاى ارزى ايران از 80 ميليارد دلار خواهد گذشت. (30/7/85)
استيضاح رأى نياورد، وزير جهاد كشاورزى ماندگار شد. (1/8/85)
واگذارى سهام عدالت امروز آغاز مى‏شود.
رهبر انقلاب در خطبه نماز عيد فطر بر پرهيز از تخريب در انتخابات تأكيد كردند.
دومين آبشار 164 تايى سانتريفيوژ ايران راه اندازى شد. (6/8/85)
اقدام سؤال برانگيز دستگاه قضايى؛ مسؤولان دانشگاه هاوايى تبرئه شدند.
با حكم فرمانده كل قوا، فرمانده جديد نيروى هوايى ارتش منصوب شد. (7/8/85)
مصرى وزير رفاه شد.
نيويورك تايمز: اگر ايران كوتاه بيايد، غرب خواسته‏هاى بيشترى را مطرح مى‏كند. (8/8/85)
پرفشارترين مخزن گازى جهان در خوزستان به بهره‏بردارى رسيد. (9/8/85)
عضو ارشد مركز تحقيقات استراتژيك كانادا: درگيرى با ايران پايان برترى نظامى آمريكاست.
مجلس فقط به كليات لايحه واردات بنزين رأى داد. (10/8/85)
رزمايش بزرگ پيامبر اعظم(ص) آغاز شد. تنگه هرمز در قبضه موشك‏هاى ايران.
سهميه بندى بنزين براى امسال منتفى شد. (11/8/85)
همزمان با رزمايش پيامبر اعظم(ص) در خليج فارس، اسرائيل: توان مقابله با موشك‏هاى ايران را نداريم.
آخرين تحولات در پرونده هسته‏اى ايران؛ مخالفت صريح روسيه و چين با پيش نويس قطعنامه اروپا مبنى بر تحريم ايران. (13/8/85)
راهپيمايى نفرت از شيطان بزرگ در سالگرد 13 آبان برگزار شد. (14/8/85)
با 155 رأى موافق محمد عباسى وزير تعاون شد.
شرايط جديد بازنشستگى در مشاغل سخت و زيان آور اعلام شد.
بازرسان آژانس از آبشار دوم غنى سازى ايران بازديد كردند. (15/8/85) اخبار خارجى‏
راهپيمايى حمايت از چاوز در خيابان‏هاى كاراكاس انجام شد.
با واگذارى 3 ايالت در افغانستان آمريكا به طالبان پيشنهاد سازش داد.
آزمايش بمب اتمى كره شمالى دنيا را غافلگير كرد و به اقتصاد جهانى شوك تازه‏اى وارد ساخت. (18/7/85)
تأسيسات نفتى شل به تصرف جوانان معترض نيجريه درآمد. (19/7/85)
هشدار كره شمالى به غرب؛ هرگونه تحريم را اعلان جنگ تلقى مى‏كنيم. (20/7/85)
رئيس ستاد ارتش انگليس: بايد از عراق خارج شويم، ديگر ميهمان ناخوانده نمى‏خواهند.
برخورد هواپيما به برج 50 طبقه، ارزش سهام آمريكا را كاهش داد. برخورد يك هواپيماى كوچك دوموتوره با آسمانخراش 50 طبقه در منهتن نيويورك بار ديگر خاطره تأثر برانگيز 11 سپتامبر را براى نيويوركى‏ها زنده كرد. (22/7/85)
لس آنجلس تايمز: كره شمالى آمريكا را دست انداخته است. (24/7/85)
البرادعى از توانايى 30 كشور جديد در دستيابى به سلاح هسته‏اى خبر داد. (25/7/85)
فايتشال تايمز:دوره سلطه آمريكا بر خاورميانه روبه‏پايان است. (26/7/85)
10 تفنگدار آمريكايى در درگيرى‏هاى عراق به هلاكت رسيدند. (27/7/85)
فرانسه: براى حضور در افغانستان بهاى سنگينى پرداخته‏ايم. (29/7/85)
تظاهرات ضد دولتى 5 شهر آلمان را فراگرفت. (1/8/85)
وزير خارجه اسپانيا: با مرگ “نقشه راه” بايد از ايران كمك گرفت. (7/8/85)
چاوز ورود اسرائيلى‏ها را به خاك ونزوئلا ممنوع كرد. (8/8/85)
درپى موافقت حسنى مبارك با اصلاح قانون انتخابات، رياست جمهورى در مصر موروثى مى‏شود. (10/8/85)
چين و روسيه: حق السكوت آمريكارا (در رابطه با تحريم ايران) نمى‏پذيريم.
مقاومت سودان، واشنگتن را مجبور به عقب نشينى از مواضع خود كرد. (14/8/85)
مردم آمريكا در انتخابات فردا نمايندگان كنگره را مشخص مى‏كنند.
پاورقي ها:

پيمانى پاك‏
تشكيل خانواده در اسلام، مسئله‏اى حياتى و برنامه‏اى عالى است كه اگر چه برمبناى مقررات و قوانين قرآنى، روايى و شرعى جامه عمل مى‏پوشد امّا نخستين مايه‏هاى آن بصورت غريزه، محبّت، عاطفه و اشتياق متقابل زوج به اراده‏ى حكيمانه حضرت بارى تعالى در نهاد انسان قرار داده شده است. ايجاد آرامش و مودت بر اثر ازدواج از نشانه‏هاى لطف خداوند مى‏باشد.(1)
به علاوه محكم‏ترين و برترين برنامه براى جلوگيرى از گناه و صيانت جامعه و نجات دادن نسل جوان از سقوط در باتلاق منكرات، ابتذال و فحشاء، ازدواج مى‏باشد. براين اساس در مرحله اوّل بر والدين، اقوام و نهادهاى ذيربط واجب است كه نسبت به ايجاد مقدمات اين سنت الهى و حركت پسنديده اقدام كنند و با دستان خويش با ساده‏ترين روش زمينه پيمانى پاك را فراهم آورند. در مرحله بعد بر پسران و دختران است كه بناى زندگى و سعادتمندانه‏اى را به دور از تكلّفات و با اجتناب از شرايط سخت برپا نمايند. البته اين موضوع با مقدماتى انجام مى‏پذيرد. پژوهش پيرامون همسر دلخواه‏
تشكيل كانونى به نام خانواده اهميت شايان توجهى دارد زيرا براى هر كسى يك بار در طول زندگيش اين فرصت پيش مى‏آيد و هر كدام از دختر و پسر مى‏خواهد براى خود شريكى در مسير زندگى خويش برگزيند كه تا پايان عمر با وى خواهد بود و از همه اسرار و رموز او باخبر خواهد گرديد. شريكى كه مادر فرزندان، و مربّى كودكان است و يا آن كه پدر و مسؤول و مدير خانواده است و در صورت انتخاب درست، به اعتبار، عزت و آبروى طرفين افزوده خواهد شد، بنابراين عقل و برهان چنين قضاوت مى‏كند كه درباره‏ى همسر آينده بايد بررسى هايى بعمل آورد. از اين جهت حضرت امام رضا(ع) فرموده‏اند: «النكاحُ رِقٌ فاذا انْكَحَ اَحَدُكُمْ وليْدةً فَقَدْ ارقّها فلْينْظُرْ اَحَدَكُمْ لِمَنْ يَرُقُّ كريمته.»(2)
براساس اين روايت نورانى كسى كه دختر خويش را شوهر مى‏دهد در واقع او را از حوزه ى اختيار خويش بيرون مى‏آورد و در اختيار ديگرى قرار مى‏دهد بنابراين بايد خانواده‏ها بررسى كنند كه دختر خويش را به چه كسى مى‏دهند و پاره‏اى از حيات خود و محصول تلاش‏ها، تربيت‏هاى خويشتن را به دست چه فردى مى‏سپارند. بنابراين دختر و پسر قبل از ازدواج بايد از روحيات، عادات، اخلاق و سلامت فيزيكى و روانى يكديگر در حد ضرورت باخبر باشند. از اين جهت است كه رسول اكرم (ص) تأكيد نموده‏اند با افراد داراى حسب و نسب وصلت كنيد زيرا تمامى خصال و صفات والدين به فرزندان انتقال مى‏يابد.(3) خانواده‏ها مراقب باشند دختر با ايمان خود را به جوانى كه اهل حق و حقيقت نمى‏باشد و خود در باتلاق انحراف دست و پا مى‏زند ندهند و براى جوان پاك خود دخترى را كه به ارزش‏ها و فضايل پشت پا زده است انتخاب نكنند. حضرت امام رضا(ع) مسلمانان را از وصلت با شرابخواران نهى كرده‏اند: «و ايّاكَ انْ تُزَوَّجَ شارِبَ الَخَمْر فان زَوَّجْتهُ فكانما قَدّتْ الى الزّنا؛(4) اجتناب كن از اين كه دختر خود را به شرابخوارى بدهى كه اگر او را به چنين تبهكارى شوهر دهى گويا آن كه آن پاكدامن را به زنا داده‏اى؟!» آرى آن كه پاى بند واجبات الهى نمى‏باشد و از ارتكاب فسق و فجور پروا ندارد و از حسنات اخلاقى بى بهره است نبايد به عنوان همسر آينده برگزيده شود زيرا بنا به فرمايش ائمه هدى آثار حرام و گناه در نسل آشكار مى‏گردد.(5) مراسم عروسى‏
آداب و رسوم عقد و عروسى بايد توأم باوقار، حفظ كرامت و شخصيت و به دور از هرگونه محرمات و عوامل محرّك شهوات باشد تا رحمت الهى را جلب كند و عاملى براى عمل گرديدن بركات آسمانى گردد. در فرهنگ اسلامى تأكيد بر اين است كه اين مراسم بهتر است شب هنگام برگزار شود چنانچه عروسى حضرت زهرا(س) در هنگام شب انجام گرديد. رسول خدا(ص) توصيه نمودند دختران عبدالمطلب و زنان مهاجر و انصار شب عروسى حضرت فاطمه بدنبال آن بانوى بزرگوار حركت كنند، شادى نمايند، شعر بخوانند و ذكر الله اكبر و الحمدلله بر زبان جارى سازند و از چيزى كه خداوند بر انجام آن رضايت ندارد پرهيز كنند. حضرت امام رضا(ع) با الهام از بيانات رسول اكرم (ص) و تأسّى بر سيره و سنّت جدّش و جدّه‏اش فرموده‏اند: «مِن السّنةِ التّزويج باللّيل لأنَّ اللّه جَعَلَ الليل سكَناً و النساء انما هُنَّ سُكن؛(6) عروسى در شب هنگام روش رسول خدا است زيرا خداوند شب را مايه آرامش قرار داده است و زن هم موجب تسكين روحى است.» اين حديث يك نكته مهم را كه جنبه روان‏شناسى دارد مطرح مى‏كند زيرا معمولاً شب هنگام آدمى از فشارهاى روانى كمترى برخوردار است و روح آدمى فراغت بهترى دارد و براى انجام برنامه‏هاى فرح بخش مهيّاتر است و اصولاً افراد خسته و افسرده و دچار مرارت نمى‏توانند مسرور و شادمان باشند. همچنين مطابق آيه قرآن: «و جعلنا الليل لباساً»(7) شب پوششى است بر اندام زمين و موجوداتى كه بر روى آن زيست مى‏كنندو انسان‏ها با فرا رسيدن شب مى‏توانند فعاليت‏هاى فرساينده را تعطيل كنند و روح خسته را آرام نمايند و با اين وصف نه تنها عروس و داماد بلكه ميهمانان با فراغت خاطر در مراسم مذكور حضور مى‏يابند زوجين نيز در پايان اين برنامه با خوابيدن به آسايش لازم دست مى‏يابند و در سحرگاهان به عنوان بهترين وقت براى عبادت و ذكر به راز و نياز با محبوب مى‏پردازند.
غذا دادن به ميهمانان نيز در فرهنگ اسلامى استحباب فوق العاده‏اى دارد و رسول اكرم (ص) يكى از موارد وليمه دادن راموقع عروسى دانسته‏اند البته به فرمايش آن حضرت دعوت شدگان نبايد براى رفتن به اين مراسم شتاب كنند زيرا يادآور دنياو زندگى ظاهرى است.(8) حضرت على بن موسى الرضا(ع) فرموده‏اند: «مِنَ السّنّةِ اِطْعامُ الّطعام عند التّزويج»(9) يعنى از سنت پيامبر اكرم (ص) طعام دادن هنگام ازدواج است. پرداخت مهريه‏
خانواده عروس و داماد بنا بر عُرف جامعه و سنت‏هاى محلى و رعايت موازين شرعى و ارزشى بايد در حدى بدور از افراط وتفريط در مسئله مهر و صداق توافق كنند. البته امساك از رسانيدن صداق به صاحب آن حرام و گناه است. رسول اكرم (ص) فرموده‏اند:مهريه زن بايد به او مسترد گردد و كسى كه از پرداخت آن امتناع نمايد، به اندازه ى حقّ زن، در روز قيامت از حسنات او بر مى‏دارند و در پرونده‏ى همسرش قرار مى‏دهند و چون كار نيكى به اندازه‏ى ترميم حقوق زن باقى نماند به گناه پيمان شكنى او را به سوى آتش مى‏برند زيرا هر عهد و پيمانى مسؤوليت دارد، هشتمين فروغ امامت در اين باره مى‏فرمايند: «انَّ اللّه تعالى غافِرُ كُلّ ذنبِ الّا مَنْ جَحَدَ مهْراً أواغتَصَب أجيراً اجْرته او باع رجُلاً حُرّاً؛(10) حضرت رضا (ع) از پدران بزرگوارش از رسول خدا(ص) روايت كرده‏اند خداوند متعال هر گناهى را مورد آمرزش قرار مى‏دهد مگر گناه انكار مهر زن يا غصب دستمزد اجير يا فروش انسان آزاد.» البته از جانب پيامبر و عترت او خطاب به زنان با كرامت توصيه شده است: اگر زمينه مناسبى در خصوص بخشيدن مهر خود به شوهر مشاهده كنند از اين خصلت عالى كه بيانگر جود و كرم و نشانه سخاوت و بزرگوارى است چشم پوشى نكنند. نظافت و آراستگى‏
در منابع اسلامى آمده است خداوند زيبا آفرين جمال و زيبايى را دوست دارد و مى‏خواهد آثار اين نعمت را در بندگان خود ببيند و چون بانوان مظهر اين صفت هستند زينت برايشان زيبنده‏تر است البته در مسايل خانواده دستورات براى نظافت و آراستگى ظاهر و ايجاد جذبه، متقابل است و اين فكر كه مرد نيازى به زينت ظاهر و رعايت نظافت ندارد، مورد قبول نمى‏باشد چنانچه حضرت امام رضا(ع) مى‏فرمايند: «لقد ترك النساء العّفة لترك ازواجهن التهية لهُنّ ؛(11) چه بسا كه بى توجهى مرد به آراستگى ظاهر سبب گردد كه زن از پاكدامنى فاصله بگيرد (و اين فضيلت عفت را از دست بدهد) حضرت امام رضا (ع) تأكيد فرموده‏اند: «من اخلاق الانبياء التّنظُفُ ؛(12) پاكيزگى از خلق و خوى انبياست.»
با توجه به اين روايت زن و شوهر بايد طهارت و پاكيزگى در بدن، لباس و حتى منزل و لوازم آن را مورد مراعات قرار دهند و در اين زمينه مرد بايد به همسرش كمك كند و بر زن هم لازم است با رعايت نظافت در امور خانه و آراستگى ظاهر موجبات خشنودى پروردگار و شادمانى همسر خود را فراهم كند تا از اين راه سلامت روحى و روانى خانواده تأمين گردد آنان بايد به اين معنا توجه داشته باشند كه گام نهادن در اين قلمرو با ثواب توأم است و نوعى عبادت به حساب مى‏آيد. حضرت امام رضا(ع) از پدران بزرگوار خود روايت نموده‏اند: «زنان بنى اسرائيل از عفت و پاكى دست برداشتند و اين مسئله هيچ سببى نداشت جز آن كه شوهران آنان، خود را نمى‏آراستند. سپس آن حضرت افزودند: انّها تشتهى منك مثل الّذى تشتهى منها؛(13) (زن هم از مرد همان انتظارى را دارد كه مرد از او دارد) از آن سوى زن مجاز نمى‏باشد براى غير شوهر آرايش كند. رسول اكرم (ص) از اين كه زن در خارج خانه لباس جذّاب بپوشد به صورتى كه نظر ديگران را به سوى خود جلب نمايد، نهى فرموده و از اين كه زيور با خود بردارد منع كرده‏اند. امنيت روانى و اطمينان قلبى‏
وقتى آرايش و پيرايش براى يكديگر صورت گيرد علاوه بر ايجاد روابط پسنديده ى اخلاقى و روانى و ازدياد عواطف قلبى موجبات اطمينان زوجين نسبت به هم را پديد مى‏آورد و اين كه هر دو به اين باور برسند كه تمامى علاقه و ارادت خويش را در راه رضايت هم بكار گيرند. اينجاست كه نه زن به مردى غير از شوى خويش نظر خواهد داشت و نه مردى نسبت به زن ديگرى انديشه مى‏نمايد و امنيتى كه از اين رفتار متقابل بدست مى‏آيد همه ى ابعاد زندگى زن و مرد را تحت پوشش قرار مى‏دهد و هر گونه بدبينى و بى اطمينانى در روابط خانوادگى را محو مى‏كند و بدين گونه پايه‏هاى نظام خانواده بر اساس حُسن روابط و سلامت روحى استوار خواهد شد و اين همان است كه قرآن مى‏فرمايد: «هُنّ لباسٌ لَكُمْ و انتم لباسٌ لَهُنّ ؛ يعنى در واقع هر كدام حافظ امنيت ديگر و مايه ى زينت و افتخار همسر مى‏گردد.» كلينى در فروع كافى اين حديث را از امام رضا(ع) نقل مى‏كند: «عن ابى الحسن على بن موسى الرضا قال ما افاد عبد و فائدة خيراً من زوجة صالحة اذا رآها سرّته و اذا غاب عنها حفظته فى نفسها وماله»(14) يعنى از حضرت رضا روايت شده كه ايشان فرمودند:هيچ فايده‏اى به كسى نمى‏رسد بهتر از اين كه برايش بانويى باشد كه نگاه كردن به او و مصاحبت با او موجب شادمانى همسر باشد و در غياب شوهر امانت دار و حافظ حريم خويش و خانواده و اموال شوهر است. از آن جهت كه مسؤوليت امنيت روانى خانواده برعهده زن است و كليدهاى عاطفه و رموز ايجاد روابط قلبى بدست اوست از اين جهت اسلام از زن انتظارى متناسب با اين جايگاهش دارد و در واقع چون سعادت و شقاوت خانواده به بانوى خانه وابسته است در روايات ائمه هدى بالاترين زينت و نهايت سعادت براى مرد، برخوردارى از همسرى شايسته، معرفى شده است. جايگاه خانواده‏
خانواده هسته ى نخستين تشكيل ساختمان جامعه به شمار مى‏رود و عواملى چون عشق و محبت و عاطفه را در وجود انسان‏ها ريشه دار مى‏نمايد. با رعايت موازين ارزشى اسلامى زندگى خانوادگى شكوفا مى‏گردد و آيين اسلام حقوقى براى اعضاى آن بوجود مى‏آورد كه با مراعات و اجراى آن، صفا و صميميت چون چشمه‏اى جوشان در خانواده جارى مى‏گردد.در حضور مناسبات اخلاقى و روابط بين اعضاى خانواده حضرت امام رضا(ع) يك اصل كلّى، جالب و داراى پيامى روان شناختى را مطرح مى‏فرمايند: «اجْعلْ مُعاشرَ تَكَ مَعَ الصغيرو الكبير؛(15) يعنى برخورد خود را با افراد كوچك و بزرگ زيبا و نيكو گردان» كه اين اصل در حُسن معاشرت و بهبودى آن تأثيرى فراوان دارد، اين سخن مى‏تواند برگرفته از فرمايش رسول اكرم (ص) باشد كه مى‏فرمايند: «خيركم خيركم لاهله و انا خيركم لاهلى :(16) بهترين شما كسى است كه براى اهل خانه‏اش نيكو باشد و من نيكوترين شما براى خانواده‏ام هستم. مرد خانه حقّ ندارد به هر دليلى ارتباط با همسر خويش را بيش از چهار ماه ترك نمايد فكر اين كه زن به ترك آن راضى باشد يا اينكه براى مرد مسافرت واجبى و لازمى چون حج و كسب معاش پيش آيد، اين كه چنين آميزشى حاوى خسرانى غير قابل جبران باشد. گروهى به محضر حضرت امام رضا(ع) آمدند و عرض كردند: اى پسر رسول خدا(ص) مردى زنى جوان دارد و چون مصيبتى متوجه‏اش گرديده، مدت چند ماه و بلكه يك سال است كه ارتباط با همسر خويش را ترك كرده است البته اين كار به دليل اذيت، آزار و انتقام نبوده بلكه به علت اندوه و افسردگى خاطر از اين معاشرت اجتناب كرده است. آيا با اين عمل عصيان و ترك گناهى مرتكب شده است. امام فرمودند: بلى، ترك اين ارتباط بيش از چهار ماه گناه دارد.(17) ابراز محبت و ايجاد مودت‏
اصل محبت را خداوند در قلب زن و شوهر قرار مى‏دهد و بر آنان است كه اين نعمت باطنى و حالت قلبى را كه موجب آرامش زندگى و صفا و پاكى است بوسيله جانبدارى از هم، گذشت و فداكارى، خوش اخلاقى، توقع در اندازه و ظرفيت لازم، حفظ شئون و شخصيت طرفين و اجتناب از بگو مگوهاى بيهوده حفظ كنند و از عواملى كه به محبت و عاطفه خلل وارد مى‏نمايد بپرهيزند زيرا تبديل اين عاطفه و شوق به كينه و نفرت و بغض در صورتى كه ملاك شرعى و عقلى در كار نباشد مبدل نمودن نعمت به نقمت و بلاست و خود نوعى ناسپاسى به شمار مى‏آيد البته به فرمايش حضرت امام رضا(ع) دل‏ها را رغبت و نفرت و نشاط و سستى مى‏باشد، هنگامى كه دل ميل و اقبال مى‏كند بينش و ادراك دارد و زمانى كه بى ميل است افسرده و ناتوان مى‏باشد از اين روى هنگامى كه درون با نشاط توأم مى‏باشد بايد دل‏ها را بكار گرفت و زمانى كه حالت سستى و رخوت دارد بايد آن را رها كرد تا توان و آرامش خود را بازيابد.(18)
زن و شوهر در روابط عاطفى با يكديگر بايد اين بيان گُهربار امام رضا(ع) را در نظر گيرند كه مى‏فرمايند: اگر مؤمنى خشمگين شود عصبانيت، وى را از طريق حق بيرون نمى‏برد و اگر شادمانى يابد اين خرسندى وى را دچار باطل نمى‏سازد و چون به اقتدارى مى‏رسد بيشتر از آنچه حق دارد، نمى‏گيرد.(19) حضرت امام رضا(ع) در سيره ى عملى خويش در جهت تقويت عواطف و تكريم شخصيت حاضران در خانه و در جمع معاشرين اين گونه بودند. ابراهيم بن عباس مى‏گويد: هرگز شخصيتى برتر از امام رضا(ع) نديدم، هرگز پاى خويش را در مقابل همنشين خويش دراز نمى‏نمود و پيش از او تكيه نمى‏داد. به خدمتگزاران دشنام نمى‏گفت، صدايش به خنده بلند نمى‏شد و همواره با غلامان و زيردستان خود كنار سفره ى غذا مى‏نشست.(20) حضرت امام رضا(ع) اعتقاد داشتند: اگر نسبت به كسى محبتى داريد آن را آشكار كنيد زيرا اظهار دوستى نيمى از خردمندى به شمار مى‏آيد بنابراين زن و شوهر بايد عواطف خود را در خصوص يكديگر علنى سازند و در اين مورد از خجالت و شرمسارى پرهيز كنند.(21) يكى از امورى كه بر رونق و صفاى خانه مى‏افرايد تلاوت قرآن مى‏باشد. حضرت على بن موسى الرضا(ع) فرموده‏اند: در خانه هايتان برنامه‏اى براى تلاوت قرآن كريم ترتيب دهيد به درستى هرگاه در منزلى قرآن خوانده شود امور اهلش سهل و آسان مى‏گردد و خير و بركتش بسيارشده و در غير اين صورت اهل خانه در تنگناى فكرى و روانى و اقتصادى قرار مى‏گيرند.(22)
بر اين اساس عوامل معنوى و روى آوردن به سنت‏هاى مذهبى مى‏تواند روابط عاطفى و فضاى روان شناختى خانواده را تحت تأثير قرار دهد. در مواقعى حتى ابراز عواطف هم برقرار است ولى گويا احساس آرامش از خانه رخت بربسته است و اين بدان دليل مى‏باشد كه اهل خانه از ذكر خداوند اعراض نموده‏اند چرا كه قرآن مى‏فرمايد: «وَ مَنْ اعْرَضَ عَنْ ذكرى فانَّ لَهُ معيشة ضنكا.»(23)
از تأكيد اسلام بر آرامش و مودت و رحمت كه خصلت و خويى است كه در زندگى خانواده كسى جارى است چنين بر مى‏آيد كه در مفهوم ارزشى اين آيين نوع و شكل فضايى كه زوجين مى‏خواهند در پرتو آن زندگى نوين خود را آغاز كنند، نمايان مى‏گردد و چنين نيست كه شخص بخواهد از طريق آن صرفاً منفعت‏طلبى شخصى و طمع ورزى نسبت به ديگران را پى گيرد و نيز اين گونه نمى‏باشد كه هوى و هوس و اميال نفسانى در آن برانگيخته شود تا بتوان از آنها به عنوان شالوده ساختمان اين زندگى استفاده نمود بلكه فضايى است كه در آن بر انسانيت و فضيلت تأكيد مى‏گردد، روابط از سرچشمه‏اى عالى و پاكيزه متأثرند كه در آن هر دو طرف در زندگى مشترك به عاطفه و محبت وابسته‏اند.عطوفتى كه يك احساس ناگهانى و زودگذر نبوده و بر ارزش‏هاى والا و خردهاى مقدس استوار است زيرا عواطف ناگهانى و هيجانى در برابر اميال و هواهاى متضاد تاب مقاومت ندارد و به سرعت رنگ مى‏بازد. مسؤوليت پذيرى و عواطف‏
از ديدگاه فرهنگ اسلامى چنين استنباط مى‏گردد كه گرايش براى تشكيل خانواده از احساس ژرف متأثر گرديده است. نيازمندى روح و روان و احتياج عاطفى در يك چهارچوب معنوى رشد دهنده آدمى را وادار مى‏كند تا در فرصتى مناسب به اين مسئله جامه ى عمل بپوشاند. هدف از تشكيل خانواده در اسلام همان دستيابى به اطمينان روحى است تا انسان پس از رسيدن به اين مرحله احساس نمايد به خويشتن اصل خويش نائل گرديده است و به اعتبار اين كه رحمت و مودت شالوده و پايه‏ى روابط در نظام آفرينش مى‏باشد شخصيت انسان در اين برنامه تكامل مى‏يابد. اسلام از مرد مى‏خواهد سرآغاز بنيان نهادن خانواده را با مسؤوليت پذيرى معنوى و عملى توأم نمايد و نه صرفاً براى اشباع سيرى ناپذيرى غرائز انسانى. رحمت ملهم از سرشت ارتباطات همسران است و زوجين را وادار مى‏كند با توجه به ظرفيت خانوادگى، روحى و اجتماعى يكديگر را درك كنند و مسؤوليت‏هاى خود را پذيرا باشند. پس با يكديگر به صورت صميمى زندگى كنند و در اين فضا از تنگ نظرى و خود خواهى، كه زندگى خانوادگى را متلاشى مى‏سازد، دورى خواهند جست. زيرا آنگاه كه محبت و عاطفه وارد زندگى مى‏گردد فرد محورى و خودنگرى را دگرگون مى‏كند. انسانى كه از لاك خود بيرون آمده است به رغم تأثيرپذيرى در شكل‏گيرى و ساختار شخصيت از محيطهاى گوناگون و شرايط متفاوت، بر سخنى كه بر زبان مى‏آورد، گامى كه بر مى‏دارد، كارى كه انجام مى‏دهد مراقبت دارد و در واقع رحمت را صرفاً در انديشه و احساس پاكيزه مجسّم نمى‏نمايد بلكه آن را در زندگى عملى تحقق مى‏بخشد. پس با اين وصف هر كدام از زن و شوهر به دردها و مشكلات و گرفتارى‏هاى يكديگر توجه دارند و خطاها و نارسايى‏ها را با مدارا، وفق و حكمت اصلاح مى‏كنند تا مبادا به جاى سازندگى، ويرانگرى حاصل گردد.
اگر اين گونه عمل گردد زندگى اعضاى خانواده به آرامشى راستين مبدّل خواهد گشت، آرامشى كه زندگى درونى و بيرونى همه‏ى افراد خانواده را در بر مى‏گيرد و به صورتى خواهند زيست كه روح و عقل و عواطف آنان به دور از نزاع‏ها و جدالها بيجا مى‏باشد. اين مودت از نعمت‏هاى الهى است و بايد قدردان آن بود و در زندگى مشترك از آن بهره گرفت و بركاتش را بكار بايد بست. در غير اين صورت امكان دارد بر اثر ناسپاسى اين هديه ى معنوى و عطيه الهى، آن را از دست بدهيم چنانچه حضرت امام رضا(ع) فرموده‏اند: «احْسنوا جوار النّعم فانّها وَحشيّة مانأت عن قوم فعادتْ اليهم»(24) يعنى نعمت‏هاى الهى را كه در اختيارتان است گرامى بداريد چرا كه آنها گريزان مى‏باشند. از هر كه كناره گيرند ديگر بازگشتى برايشان نمى‏باشد. حضرت امام رضا(ع) در بيانى ديگر زندگى توأم با آرامش را اين گونه معرفى كرده‏اند: «العيْشُ الِسّعةُ فى المنازل و الفضل فى الخدم و كثْرة المُحبين؛(25) منزل وسيع، همكاران و خدمتگزاران افزون و دوستداران فراوان (كثرت اهل محبت و مودت).» گشايش براى اهل خانه‏
تأمين معاش حلال و فراهم بودن امكانات زندگى براى اهل خانه در ايجاد آرامش و افزايش صميميت دخالت مهمى دارد، امام على بن موسى الرضا(ع) فرموده‏اند: «من اصْبَحَ مُعافى فى بَدَنه مخلّى فى سربه و عندهُ قُوُت يومه فكانّما خيّرتْ له الدنيا؛(26) هر كس صبح كند در حالى كه تنش سالم و خاطرش آسوده و معاشش تأمين باشد از مواهب يك زندگى مطلوب و آرام برخوردار است.»
تلاش در جهت فراهم آوردن تسهيلات براى خانواده در درجه‏اى از اهميت است كه حضرت امام رضا (ع) فرموده‏اند:كسى كه در پى بدست آوردن درآمدى براى تأمين معاش عائله‏اش باشد بهتر از مجاهدان در راه خداست.(27)
حكمت اين تأكيد آن است كه اهتمام و تكاپو در اين خصوص اثرى مهم در پيوند عاطفى اعضاى خانواده دارد و روابط محبت آميزافراد خانه را تحكيم و قوت مى‏بخشد. حضرت امام رضا(ع) در روايتى ديگر از پيروان خود مى‏خواهد براى ايجاد گشايش در زندگى و رفاه اهل خانه بكوشند: «صاحبُ النّعمةِ يَجِبُ انْ يُوَسّع على عيالهِ؛(28) (افرادى كه از نعمتى برخوردارند بايد بر زن و فرزند خود گشايش دهند)».
اصولاً در فرهنگ اهل بيت (ع) يكى از نشانه‏هاى سعادت انسان اين است كه فرد بتواند به وضع خانواده خود رسيدگى كند، در اين باره نيز هشتمين ستاره ى درخشان آسمان امامت چنين گوهر افشانى كرده‏اند: «يَنْبَغى لِلّرُجل انْ يُوَسّع على عيالهِ لئلا يتّمنو موْته؛(29) يعنى شايسته است مرد بر اهل خانه (از لحاظ مخارج زندگى) سخت‏گيرى نكند تا اين كه آنان مرگ او را از خداوند درخواست كنند. اهميت تلاش براى امور رفاهى خانواده موجب نمى‏شود كه آدمى از اعتدال، قناعت و كسب رزق حلال دورى گزيند. حضرت امام رضا(ع) در اين باره تأكيد نموده‏اند: حقيقت ايمان بنده كامل نمى‏گردد تا اين كه سه خصلت را دارا باشد. بصيرت در دين، اعتدال و ميانه روى در امور زندگى و خانواده و بردبارى در سختى‏ها و مصائب.(30) همچنين آن فروغ امامت فرموده‏اند: «منْ رضِىَ عَنِ الله تعالى بالقليل مِن الرزق رضى اللّه منه بالقليل من العمل؛(31) هر كس به روزى اندكى كه خدا به او مى‏دهد راضى باشد پروردگار همان عمل اندك را از وى مى‏پذيرد و در خصوص رضايت داشتن بر رزق حلال مى‏فرمايد:هر كس به روزى حلال امّا كم خشنود باشد رنجش كمتر و خاندانش در آسايش و آرامش زندگى مى‏كنند و خداوند عيوب دنيا و كيفيت رفع آنها را به او مى‏آموزد و وى را با سلامتى در بهشت مستقر مى‏سازد.(32) پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. سوره روم، آيه 12. 2. وسايل الشيعه، شيخ حرّ عاملى، ج 14، ص‏52. 3. مكارم الاخلاق، طبرسى، ص 196. 4. بحارالانوار، ج 79، ص 142. 5. وسايل الشيعه، ج 17، ص 81. 6. ازدواج در اسلام، آية الله مشكينى، ص 112. 7. سوره نبأ ،آيه 10. 8. مستدرك الوسايل،باب نكاح، فصل 31. 9. صحيفة الرضا، ص 402. 10. بحارالانوار، ج 100، ص 351. 11. مكارم الاخلاق، ص 489. 12. ميزان الحكمه، ج 10، ص 95. 13. بحار الانوار، ج 100، ص 249. 14. وسايل الشيعه، ج 14، ص 22. 15. صحيفة الرضا، ص 400. 16. جامع السعادات، ج 2، ص 139. 17. شيوه همسردارى، علامه سيد محمد حسين فضل الله، ترجمه لطيف راشدى، ص‏111. 18. تحليلى از زندگى امام رضا(ع)، محمد جواد فضل الله، ترجمه سيد محمد صادق عارف، ص 230. 19. همان، ص 236. 20. كشف الغمه، على بن عيسى اربلى، ج 2، ص 274. 21. اعيان الشيعه، سيد محسن امين، ج 4، بخش دوم، ص 19. 22. دُرّة البيضاء، ص 22-21. 23. سوره طه، آيه 122. 24. صحيفة الرضا، ص 402. 25. كافى، ج 6، ص 526. 26. دُرَرُ الكلام منْ اقوال الامام على بن موسى الرضا(ع)، ص 81. 27. تحليلى از زندگى امام رضا(ع)، ص 231. 28. صحيفة الرضا، ص 403. 29. جامع السعادات، ج 2، ص 14. 30. صحيفة الرضا، ص 381. 31. دُرَرُ الكلام…، ص 73. 32. صحيفة الرضا، ص 401.

عضو بلندپايه شوراى مركزى حزب اللّه لبنان مقدمه:
در طول سالهاى گذشته مصاحبه‏هاى متعددى از مجاهد بزرگ جهان اسلام حضرت حجةالاسلام و المسلمين سيد حسن نصر اللّه بالخصوص در دهه 60 تقديم امت پاسدار اسلام گرديد با عنايت به رويدادهاى اخير و توجه جهانيان به مسايل لبنان و نقش حزب اللّه و رهبرى آن در اين مسائل قسمتى از مصاحبه‏اى را كه مجله پاسدار اسلام در فروردين 1367 با رهبر حزب اللّه كه آن زمان جوانى مجاهد و عضو شوراى مركزى حزب اللّه بود انجام داده بود تقديم امّت حزب اللّه مى‏كنيم تا معلوم شود كسى كه مقلّد امام و پيرو خطّ رهبرى باشد طول زمان و حوادث و مشكلات و توطئه‏هاى گوناگون ذرّه‏اى در ثبات عقيده، خطّ مشى و اراده مستحكم آن خلل ايجاد نمى‏كند و مواضعى را كه حزب اللّه در بَدوِ تشكيل اعلان نموده اكنون هم پس از بيست و دو سال همان مواضع اعلام و پيگيرى مى‏شود.
جناب حجةالاسلام سيد حسن نصراللّه از چهره‏هاى درخشان تقوى و جهاد و مبارزه در لبنان و يكى از مسؤولين بلندپايه و بنيانگذاران حزب اللّه لبنان مى‏باشد. او در سال 1960 ميلادى(1338 ه.ش) در يكى از روستاهاى جبل عامل و در خانواده‏اى نجيب و مستضعف به دنيا آمد در مدارس لبنان تا مرحله ماقبل ديپلم تحصيل كرد و سپس در سال 1976 ميلادى براى تحصيل در مكتب اميرالمؤمنين عليه السلام رهسپار نجف اشرف شد و بى وقفه به درس و بحث ادامه داد. پس از گذشت يكسال و سه ماه همراه با عدّه‏اى از طلاب علوم دينى لبنانى، به اتهام فعاليت عليه حزب صهيونيستى بعثى، از عراق اخراج و به لبنان بازگشت. وى ضمن فعاليت در مسائل سياسى و اجتماعى، همچنان تحصيلات دينى خود را در لبنان ادامه مى‏داد تا اينكه مرحله «سطح» را گذراند، سپس نزد بعضى از علماى بزرگ آن ديار به درس خارج پرداخت ولى ديرى نپائيد كه يورش وحشيانه دشمن صهيونيستى به لبنان در سال 1982 آغاز شد و نيروهاى اسلام به منطقه جبل عامل روانه شدند، در اين ميان آقاى نصراللّه دريافت كه امروز روز جهاد و مبارزه است و بايد در صف مبارزين و مجاهدين فى سبيل اللّه سلاح بدست بگيرد و با دشمنان به پيكار بپردازد، از اين روى، خود را به نيروهاى مسلّح مسلمان رساند و در گردانهاى آموزشى به آموختن روشهاى نوين مبارزه پرداخت و همانجا بود كه همراه با ديگر ياران خود، صفوف بهم پيوسته حزب اللّه لبنان را تشكيل دادند و تا امروز افتخار خدمت به اين عزيزان را در صفوف مختلف نبرد بعهده دارد. خدايش توفيق دهد كه همراه با رزمندگان مسلمان لبنانى به پيروزى نهايى دست يافته و حكومت اسلامى را در لبنان تشكيل دهند ان شاء اللّه.
مجله پاسدار اسلام كه افتخار معرّفى اين چهره‏هاى تابناك پيرو خط مقدّس رهبرى انقلاب را در خطّه‏هاى گوناگون اسلامى دارد اين بار پاى صحبت اين پيكارگر حق جوى و اين روحانى دلسوخته لبنان مى‏نشيند تا از زبان وى حزب اللّه را به ملت شهيدپرور ايران بشناساند: شناسنامه حزب اللّه لبنان‏ – لطفاً نمودارى از چهره حزب اللّه در لبنان را ترسيم كنيد؟
* بسم اللّه الرحمن الرحيم. با سلام و درود بر امام مسلمين و رهبر مستضعفين حضرت امام خمينى ارواحنا فداه و با سلام و تحيت بر شهداى اسلام.
حزب اللّه لبنان عبارت از يك جريان انقلابى مسلمان است كه متعهد به خط امام و رهبرى آن حضرت است و در اين چارچوب، حزب اللّه لبنان بر تمام افرادى كه داراى چنين آرمانى باشند اطلاق مى‏شود خواه ضمن تشكيلات معينى باشند و خواه خارج از تشكيلات باشند. ولى به طور كلّى نخستين بارى كه اسم حزب اللّه به عنوان يك حركت اسلامى بر سر زبانها آمد،؟ موقعى بود كه تجاوز رسمى اسرائيل به لبنان در سال 1982 آغاز شد و نيروهاى صهيونيستى قسمت گسترده‏اى از سرزمين‏هاى لبنان را اشغال كردند و مقاومت فلسطينى شكست خورد و از لبنان رانده شد و بسيارى از احزاب و گروه‏هاى سياسى كه دم از ملّيت و پيشرفت مى‏زدند و شعارهاى دروغين مبارزه با اسرائيل را سر مى‏دادند، شكست خوردند، و مردم محروم لبنان در چنين جوّ وحشتزائى احساس يأس و نوميدى كرده و چنين پنداشتند كه جز يك قدرت و آن هم قدرت اسرائيل، هيچ نيرويى در لبنان وجود ندارد و در برابر ماشين نظامى اسرائيل ناچار سر تسليم فرود آوردند و معتقد شدند كه لبنان جزيى از كشور صهيونيستى شده و هرگز توان رهايى از آن را ندارد.
من آن روزهاى سخت و دشوار را به ياد مى‏آورم، همان روزها كه نيروهاى انقلاب اسلامى از طريق سوريه وارد لبنان شدند،لبنانى كه در حال سقوط كامل بدست صهيونيست‏ها بود. در آن دوران سخت و حسّاس تنها يك نيرو وجود داشت كه عزم جدى و مبارزه و نبرد با دشمن صهيونيستى را داشت و اين نيروى جديد، همان مؤمنين متعهد و پيرو خط امام بودند كه در آن وقت عددشان بسيار كم بود ولى با مرور ايّام و بدست آوردن پيروزيهاى چشمگير بر عددشان افزوده شد تا آنجا كه توانستند هيبت آمريكا و اسرائيل را بشكنند و معنويّت و اعتماد به نفس مردم را به آنان بازگردانند و دشمن تا دندان مسلّح را مجبور به فرار از لبنان كنند و آن را به شكستى مفتضحانه وادارند.
و همچنان اين حركت انقلابى و اسلامى گسترش يافت و نيرومند شد تا به وضعيت فعلى رسيد كه دشمنان براى آن حسابها باز كرده‏اند و براى امروز منطقه و آينده سياسى آن، آن را از ياد نمى‏برند بويژه آمريكا كه تمام منافع خود را در لبنان از دست داده و اسرائيل كه مواجه با قدرتى نيرومند شده است كه امنيّت و وجودش را به خطر انداخته است.
بنابراين، حزب اللّه لبنان عبارت از تمام مؤمنين و متعهدين لبنانى است كه خط امام را براى خود برگزيده و رهبرى حضرتش را با جان و دل پذيرا شده و دستوراتش را بى‏چون و چرا اطاعت مى‏كنند، از هر گروه و طايفه‏اى كه باشند، چرا كه هر كس خط امام را قبول داشته باشد و از آن تبعيت كند، ما او را حزب اللّه مى‏دانيم. اهداف حزب اللّه لبنان‏ – اهداف حزب اللّه لبنان در تشكلى كه به خود گرفته و در آينده چه خواهد بود؟
* همانگونه كه عرض كرديم، اولين تشكل حزب اللّه از آنجا آغاز شد كه نيروهاى اسرائيلى به لبنان يورش برد و قصد اشغال آن را داشت و در اين راستا نيروهاى آمريكايى، فرانسوى، انگليسى، ايتاليايى و ارتش لبنان كه وابسته به رژيم كافر فالانژ است، در كنار آن، وارد جنگ با مسلمانان محروم شدند. در برابر اين نيروى نظامى گسترده كه لبنان را احاطه كرده بود، حزب اللّه براى نبرد بى‏امان با آنها سربلند كرد و اولين هدفش اخراج دشمن و آزادسازى سرزمين لبنان و رهانيدن ملت از چنگال خون آشامان بود كه بحمداللّه با مقاومتى دليرانه، پيروزيهاى بزرگى را – همانگونه كه خود شاهد بوده و هستيد – بدست آورد. ولى اگر اهداف حزب اللّه لبنان را به صورتى روشن‏تر و دقيق‏تر بخواهيم بيان كنيم بايد بگوئيم:
حزب اللّه لبنان خود را جزئى تفكيك‏ناپذير از انقلاب اسلامى ايران مى‏داند و در نتيجه آرمانهايش، همان آرمان‏هاى انقلاب اسلامى است.
حزب اللّه لبنان خود را هرگز از انقلاب اسلامى جدا نمى‏داند، او اين راه را براى خود برگزيده و همان شعارها و اهداف و افكار را بازگو و تكرار مى‏كند و همان خط سياسى را دنبال مى‏كند، دشمن دشمنان انقلاب اسلامى و دوست ياران آن است، حزب اللّه لبنان قطعه‏اى از انقلاب اسلامى ايران است كه در سرزمينى به نام لبنان به سر مى‏برد. اهداف درازمدت‏
و اما اهداف داز مدت ما، همانگونه كه از بيانات امام استفاده مى‏شود، عبارت است از: شكستن هيبت مستكبران و قطع اميد آنان از دخالت در كشورهاى مسلمين و رهانيدن مستضعفين از چنگال جهانخواران.
و در محدوده لبنان، هدف حزب اللّه آزادسازى اين سرزمين از نفوذ استعمارگران است كه اين نفوذ شكلهاى گوناگونى به خود گرفته چه در جهت استعمار سياسى و اجتماعى و چه در جهت استعمار اقتصادى و يا فرهنگى و حتى نظامى، و تلاش براى سرنگونى رژيم كنونى حاكم بر لبنان چرا كه رژيمى است كافر و متجاوز و ظالم.
از اهداف اصلى حزب اللّه نيز، مبارزه و پيكار با اسرائيل است بلكه اين بارزترين اهداف است كه حزب اللّه لبنان شعار مبارزه بى امان تا نابودى اسرائيل و صهيونيست‏ها را همواره بلند كرده و معتقد نيست كه فقط اسرائيل را از سرزمين‏هاى لبنانى طرد كند بلكه همانگونه كه امام فرموده است بايد اسرائيل را از عالم وجود خارج سازد و لذا يك نيروى مقاومت نيرومند و شجاع اسلامى ايجاد كرد كه در رسانه‏هاى گروهى جهانى به نام «مقاومت اسلامى حزب اللّه» معروف شده است. و شعارهايى كه حزب اللّه لبنان براى رسيدن به اين هدف مى‏دهد عبارتند از: «حربا حرباً حتى النّصر – زحفاً زحفاً نحو القدس» جنگ جنگ تا پيروزى و همه با هم پيش به سوى قدس.
بنابراين، پيشروى به سوى قدس نيز يكى از اهداف بزرگ و اصلى حزب اللّه لبنان است و يكى ديگر از آرمانهاى ما تلاش براى پديد آوردن و ساختن جامعه‏اى صددرصد اسلامى و مبتنى بر وحدت حقيقى ميان شيعه و سنى و كوشش دسته جمعى براى برپائى حكومتى اسلامى است كه در سايه آن تمام اقشار ملت به استقلال و آزادى بر سند و از حقوقى متساوى برخوردار گردند.
هدف ديگر ما اين است كه افكار و شعارهاى امام و خط امام را به منطقه و دنياى عرب منتقل سازيم چرا كه ما به زبان عربى سخن مى‏گوئيم و مى‏توانيم در بين اعراب تأثير بسزائى بگذاريم و تجربه انقلاب اسلامى را به ساير ملّتهاى عرب منتقل سازيم. دستاوردهاى حزب اللّه‏ – با عرض معذرت بفرمائيد كه تا چه اندازه به اين اهداف نائل آمده‏ايد؟
* حزب اللّه تا كنون به دست آوردهاى مهمى دست يافته است كه برخى از آنها را مى‏توانيم يادآور شويم:
اولاً: در سال 1982 كه اسرائيل به لبنان تجاوز كرد، سه هدف عمده داشت:
1- بيرون راندن مقاومت فلسطينى از لبنان.
2- برپائى حكومت مركزى نيرومندى در لبنان كه در خط اسرائيل باشد و يك قرارداد مانند قرارداد ننگين «كمپ ديويد» با اسرائيل امضاء كند كه در حقيقت «امين جميل» چنين قراردادى را تحت نام «قرارداد 17 ايّار» امضاء كرد.
3- به نابودى كشاندن حركت اسلامى در لبنان. چرا كه پيش تهاجم اسرائيل، روشن بود كه لبنان بيشتر از ساير نقاط جهان وابسته به انقلاب اسلامى و رهبرى امام خمينى است و لذا خواستند اين حركت را در نطفه خفه كنند پيش از آنكه خطرى جدّى براى آنان در برداشته باشد و آينده سياسى منطقه را بهم بريزد.
اين اهداف سه گانه بود كه اسرائيل را وادار به يورش و تهاجم مسلّحانه نمود و نيروهاى چند ملّيتى نيز به لبنان راه يافتند تا خانواده «جميل» را كه سرسپرده و وابسته به دشمنان بود بر لبنان حاكم سازند و بدينسان «بشر جميل» و پس از او، «امين جميل» را به حكومت رساندند، و امين جميل اهداف دشمنان را يكى پس از ديگرى محقق مى‏ساخت، از اول با اسرائيل قرارداد 17 ايّار را امضاء كرد و سپس فلسطينيان را بيرون راند. اينجا بود كه حزب اللّه لبنان با شعارهاى سياسى اسلامى روشن خويش وارد ميدان كارزار شد و عمليات شهادت طلبانه بزرگى را آغاز كرد كه در نتيجه يك مقاومت نوين پايه‏گذارى شد كه با اسرائيل كارزار مى‏كرد و امنيتش را به خطر مى‏انداخت و اينجا بود كه اسرائيل و اربابانش اعتراف كردند كه در هجوم سال 1982 اشتباه بزرگى مرتكب شده‏اند. چرا؟ براى اينكه مقاومت فلسطينى كه در لبنان بسر مى‏برد آماده بود كه با اسرائيل قرارداد ببندد و در يك كنفراس بين المللى آن را به رسميت بشناسد و تنها به يك بخش كه بر روى آن دولت فلسطينى را تأسيس نمايد، بسنده نمايد و ساير قسمتهاى فلسطينى همچنان تحت نفوذ اسرائيل باقى باشد. اينها ديدند كه اشتباه كرده‏اند زيرا مقاومت فلسطينى را بيرون راندند و به جاى آن مقاومتى ديگر پديد آمد با مقاومتى اسلامى كه هرگز حاضر نيست كوچكترين امتيازى به اسرائيل بدهد و آرمانش جنگ و نبرد با اسرائيل تا آزادسازى قدس است. اين بزرگترين دستاورد حزب اللّه بود كه نقشه اسرائيل را نقش برآب كرد و آن را گرفتار جنگى مستمر و شديد نمود.
ثانياً: آمريكا و اسرائيل همراه با نيروهاى چند مليتى آمدند كه حكومت خاندان «جميل» را تثبيت سازند و نيرو بخشند ولى عمليات شهادت طلبانه حزب اللّه كه نيروهاى «مارينز» و نيروهاى فرانسوى را هدف قرار داده بود و بسيارى از نيروهاى چند مليتى را از لبنان اخراج نمود، و همچنين عملياتى كه عليه نيروهاى اسرائيلى متجاوز برپا شد، خاندان «جميل» را تضعيف و رژيم لبنان را به فلاكت كشاند تا آنجا كه قرارداد صلح با اسرائيل خودبخود سقوط كرد چرا كه رژيم لبنان كه آن را امضاء كرده بود، خود قادر بر كنترل اوضاع در لبنان نبود.
ثالثاً: اسرائيل كه با هجوم به لبنان قصد داشت حكومت اسلامى را در نطفه خفه كند نه تنها به اين هدفش نرسيد بلكه حركت اسلامى با تشكل و انسجام بيشترى براى مقابله با اسرائيل، توان و نيرو گرفت، اضافه بر اين كه نيروهايى از پاسداران انقلاب اسلامى و مردم حزب اللهى لبنان در اين تشكّل جديد وارد شدند و حركت اسلامى را رشدى فزون از حد بخشيدند تا جائى كه دنياى استكبارى در برابر اين حركت هماهنگ و گسترده اسلامى به وحشت افتاده و سردرگم شده است و لذا بنظر ما – همانگونه كه امام مى‏فرمايند – در اين تهاجم اسرائيلى، الطاف خفيّه‏اى براى ما نهفته شده بود، چنانكه جنگ دشمن بعثى با ايران اسلامى نيز خير زيادى دربر داشت و لذا امام فرمود: «الخير فيما وقع»، ما هم مى‏گوئيم: «الخير فيما وقع».
رابعاً: ما توانستيم هيبت آمريكائى‏ها را بشكنيم و به ملتمان و دنيا ثابت كنيم كه نبايد در برابر قدرت پوشالى آمريكا خاضع باشند، و آمريكايى كه گمان مى‏كردند، شكست نمى‏خورد، ثابت كرديم كه ناتوان است و شكست مى‏خورد و براى مؤمنين در لبنان بلكه تمام مسلمانان ثابت شد اين سخن بزرگ كه امام مى‏فرمايد: «آمريكا هيچ غلطى نمى‏تواند بكند»، و اين دستاوردى مهم بود كه توانست منافع آمريكا را در لبنان به خطر انداخته و يا به تعطيل كشاند و لبنان بحمد اللّه مقبره‏اى براى مستشاران و جاسوسان آمريكائى شد كه به هيچ وجه در آن، احساس امنيت نمى‏كنند.
دستاورد ديگرى كه به آن رسيديم اين است كه بيشتر مردم لبنان با اختلاف گروه‏ها و عقايدشان، به اين مطلب رسيدند كه بايد رژيم موجود در لبنان سقوط كند، و گرچه در جايگزينى آن اختلاف نظر دارند اما بر اين عقيده توافق دارند كه نظام كنونى موجود در لبنان بايد سرنگون شود، هرچند ما معتقديم كه هيچ جايگزينى جز نظام اسلامى را قبول نداريم و اميدواريم اين فرهنگ در ميان امّت مسلمان لبنان جا افتد، و حزب اللّه لبنان در اين راستا از هر تلاشى فروگذار نخواهد بود كه در كنار برنامه‏هاى جهادگرانه و نبردهاى مسلحانه، كارهاى تبليغاتى و فرهنگى گسترده‏اى را انشاء اللّه انجام دهد.
در هر صورت، خداى را سپاس مى‏گوئيم كه حزب اللّه هرگز از خط صحيح اسلام و امام منحرف نشده و براى حفظ وحدت تلاش فراوان داشته و با وجود جنگها و فتنه‏هاى داخلى كه توسط توطئه گران برافروخته شده، در هيچ يك از اين فتنه‏ها دخالت نداشته و تمام توان خود را براى مبارزه اصلى با اسرائيل صرف خواهد كرد و همواره از گروه‏هاى متخاصم مسلمان – از امل گرفته تا فلسطينيان – خواسته است كه به جنگهاى بى‏فايده خود پايان دهند و نيروهاى خود را براى مبارزه با اسرائيل نگهدارند.
و خداى را شكر كه توانستيم با بسيج عمومى نيروهاى مسلمان، مقاومت اسلامى خود را منحصر به مناطق مرزى با اسرائيل ننمائيم بلكه جنگ با اسرائيل را هدف تمام مسلمانان لبنان قرار داده‏ايم و اكنون تمام شهرها و مناطق لبنان درگير جنگى بى امان با اسرائيل هستند و مقاومت منحصر به شيعيان نيست بلكه بحمد اللّه برادران اهل سنّت نيز دوش بدوش شيعيان در اين نبرد مقدّس سهيم هستند. برنامه‏هاى آينده‏ – برنامه‏هاى آينده حزب اللّه لبنان چه مى‏باشد؟
* اهداف ما برنامه‏هاى آينده‏مان را ترسيم مى‏كند:
1- نخستين برنامه ما اين است كه در تقويت بنيه نظامى مقاومت اسلامى بيفزائيم و از امكانات انسانى و تسليحاتى بيشترى برخوردار گرديم و با ساير مسلمين – غير از لبنانى‏ها – نيز به توافق برسيم كه بنحوى در اين مقاومت اسلامى همكارى نمايند، چرا كه مهمترين آرمان ما نابودى اسرائيل است و اين مسؤوليت تمام مسلمانان جهان است، و چنين برنامه‏اى بى‏گمان نياز به تبليغات بيشتر و تمرينات نظامى افزونتر و تهيّه عِدّه و عُدّه دارد كه به اين خاطر برنامه ريزى‏هايى شده است.
2- تلاش براى بالا بردن سطح فرهنگ اسلامى مردم و تبليغات بى‏وقفه در اين راستا. ما بايد مفاهيم عاليه اسلام را به تمام مردم لبنان برسانيم و بفهمانيم و مستضعفين را دعوت به قيام و شورش عليه مستكبرين و جنايتكاران بنمائيم و دست دشمنان را قطع سازيم و رهبرى جهانى امام امّت را تثبيت كنيم.
3- نهادهاى اسلامى را در لبنان برقرار سازيم كه در آينده جايگزين نهادهاى طاغوتى و پليد رژيم كافر لبنان باشند، و اين نهادها بتوانند خدمات واقعى خود را به مسلمانان و مستضعفين لبنان ارائه نمايند.
4- همانگونه كه اطلاع داريد اكنون مشكل بزرگ اقتصادى كه توسط آمريكا و اسرائيل طرح ريزى شده گريبانگير ملت محروم لبنان گشته است تا اينكه از راه به گرسنگى كشاندن و تحت فشار اقتصادى قرار دادن مردم، آنان را از اهداف حق طلبانه خود دور ساخته و از انقلاب اسلامى ايران و رهبرى معظم آن منزجر نمايند. ما بايد اين مشكل اقتصادى، اجتماعى را با برنامه‏ريزى دقيق، از بين ببريم كه بايد عرض كنم: در چارچوب اين آرمان، خدمات فراوانى داشته‏ايم كه البته سهم مهم آن را جمهورى اسلامى ايفا نموده است.
جمهورى اسلامى با يك طرح ضربتى، كمكهاى شايان تقديرى انجام داده كه تا اندازه‏اى وضعيت اجتماعى موجود را بهبود بخشيده است، از جمله كمك‏هاى ضربتى اينكه 113000 دانش‏آموز را روانه مدارس كرده، در حالى كه وضع مادّى آنها چنين اقتضايى را نداشت بويژه اين كه بيشتر مدارس لبنان، ملّى و خصوصى است و براى تحصيل دانش‏آموزان، مبالغ نسبتاً زيادى تقاضا مى‏كنند. و در اين راستا نيز 2500 دانشجو را روانه دانشگاه‏هاى كشور كرده است.
امسال سرماى شديدى لبنان را فرا گرفته بود و هزينه تهيه مواد سوختى خيلى بالا بود كه از عهده خانواده‏هاى مستضعف خارج بود و مى‏توان گفت: كمك‏هاى جمهورى اسلامى در اين زمينه، نياز سوختى تمام خانواده‏هاى مستضعف در مناطق سرد لبنان را برآورد و مواد سوختى را به رايگان در اختيار آنها قرار داد.
همين امسال سيل، مناطق زيادى از «بقاع» لبنان را فرا گرفته و ضررهاى فراوانى وارد آورده بود كه كمكهاى بى‏شائبه جمهورى اسلامى، ضررهاى وارده بر نيازمندان را جبران كرد. و هم اكنون برنامه كمك‏هاى غذايى به خانواده‏هاى مستضعف وجود دارد كه مواد غذايى را به يكصد و سى هزار خانواده فقير مى‏رساند. در هر صورت اين خدمات اقتصادى و اجتماعى جمهورى اسلامى از طريق دستگاه‏هاى حزب اللّه لبنان و با همكارى علما و برادران اهل سنّت و ديگر خيرانديشان تحقق مى‏پذيرد و يكى از برنامه‏هاى آينده ما اين است كه اوضاع اجتماعى مسلمانان را بهبود بخشيم و نيازهاى مادّى را – تا آنجا كه در توان داريم – برطرف سازيم تا اين كه بتوانند با آرامش خاطر، به نبرد اسلامى خود با دشمن صهيونيستى غاصب، ادامه دهند.
و از برنامه‏هاى دراز مدت ما نيز اين است كه نهادهاى اقتصادى و اجتماعى جديدى پايه‏ريزى كنيم كه مشكل بزرگ اقتصادى را برطرف و بيكارى و تورم را مرتفع و جامعه اسلامى لبنان را به مرحله خودكفايى نزديك سازد. بنابراين، در كوتاه سخن برنامه‏هاى آينده ما عبارتند از:
1- برنامه نظامى و تصميم جدّى بر پيكار بى‏امان با اسرائيل متجاوز، و آنچه كه در چارچوب جنگ با اسرائيل پيش مى‏آيد از قبيل تمرينات نظامى و ايجاد آمادگى لازم و تهيه امكانات بشرى و تسليحاتى.
2- تبليغ اسلام از نظر مكتبى و خط فكرى و برنامه كارى و پيوند دادن امت مسلمان به رهبرى امام.
3- اهميت دادن به مسأله اقتصادى و رها ساختن جامعه مسلمان لبنانى از مشكل مصيبت بار گرسنگى، و از سويى ديگر پايه ريزى نهادها و مؤسسات جديد اقتصادى تا رسيدن به مرحله خودكفايى.
4- تلاش براى عموميت دادن به قيام اسلامى در لبنان كه تمام گروه‏هاى مسلمان را در بر گيرد و آنان را از فتنه‏هاى مستمرى كه بى‏گمان توطئه اجانب و دشمنان اسلام است، خارج سازد و به يك وحدت اسلامى برساند كه بتوانند با رهنمودهاى امام امت، در برابر مستكبرين بايستند و به آزادى و استقلال واقعى نائل آيند. – لطفاً اگر ممكن است به اختصار بفرمائيد نحوه وجود اسرائيل در لبنان كنونى چگونه است؟
* اسرائيل به دو گونه، در لبنان وجود دارد: يكى به صورت مستقيم و ديگرى غير مستقيم.
نيروهاى اسرائيل اشغالگر به طور مستقيم در منطقه‏اى محاذى مرزهاى لبنان – فلسطين در داخل سرزمين‏هاى لبنانى و به عمقهاى مختلف كه از هر منطقه‏اى تا منطقه‏اى ديگر به نام «نوار مرزى» شناخته مى‏شود، وجود دارد. و همچنين ارتش لبنان جنوبى با رياست انتوان لحد كه تشكيل يافته از لبنانيان مسيحى و عدد كمى از مسلمانان خودفروخته است، مى‏توان به عنوان وجود غير مستقيم اسرائيل در لبنان تلقى كرد چرا كه ارتش انتوان لحد صددرصد مزدور براى اسرائيل و در خدمت صهيونيست‏ها است. اينان بيشتر در مناطق شرقى لبنان وجود دارند و گرچه لبنانى هستند ولى جزئى از ارتش صهيونيستها به حساب مى‏آيند. و امّا در مناطق مسلمان نشين از وجود آشكار اسرائيل خبرى نيست جز اينكه برخى خودفروختگان وجود دارند كه به حساب اسرائيل جاسوسى مى‏كنند و در خدمت سازمان امنيت اسرائيل مى‏باشند. مشكلات حزب اللّه – مشكلات و خطرهائى كه حزب اللّه لبنان با آنها روبرو است چه مى‏باشد؟
* بعضى از مشكلات تاكنون حل شده ولى برخى هنوز به حال خود باقى است. مثلاً خطر انحراف سياسى در جنبش حزب اللّه لبنان به هيچ وجه وارد نيست چرا كه ارتباط و پيوند عميق و ناگسستنى با امام امت مانع از امكان پيدايش هر نوع انحرافى مى‏شود و اصلاً براى يك جنبش اسلامى انقلابى كه با رهنمودهاى امام مسير خود را دنبال مى‏كند، خطر انحراف معنى ندارد. دومين خطرى كه ممكن است جنبشها با آن مواجه شوند تفرقه و تشتت و از هم پاشيدگى است كه اين هم در مورد حزب اللّه لبنان وارد نيست زيرا اساس كار ما اطاعت از رهبرى حكيمانه امام امت است، وانگهى ايمان و اعتقاد به مبدأ و معاد و پيروى از احكام مقدسّه اسلام، بهترين ضمانت براى سلامت و وحدت و همبستگى ما مى‏باشد. و لذا ما از نظر مذهبى و اخلاقى در رفتارها و گفتارها و برخوردهاى اعضاى امت حزب اللّه هيچ وحشتى نداريم.
تنها خطرى كه ما با آن مواجهه هستيم، توطئه‏هاى همه جانبه آمريكا و فرانسه و اسرائيل و مزدورانشان در منطقه است چرا كه نيروهاى استكبارى به اين نتيجه رسيده‏اند كه تنها سدّ راهشان و تنها گروهى كه منافعشان را در منطقه به خطر مى‏اندازد، حزب اللّه است و لذا همواره كوشش مى‏كنند كه حزب اللّه را از جلو راه خود بردارند و آنها را متلاشى سازند. بنابراين، ما پيوسته خطر جنگ و پيكار و دفاع از خويشتن را در پيش داريم ولى آنچه ما را خرسند مى‏سازد اين است كه حزب اللّه با قدرت در صحنه حاضر است و حمايت مردمى از آنان مانع از هرگونه توطئه‏اى است كه منجر به نابودى يا متلاشى شدن آنان مى‏شود، هرچند در اين راه پرپيچ و خم، علما و برادران عزيزى را از دست داده‏ايم كه بى‏گمان خون آن شهيدان، جنش ما را فعّالتر و نيرومندتر ساخته و افرادمان را زيادتر و نيروهايمان را افزونتر و تصميممان را براى رسيدن به هدف جدّى‏تر ساخته و مى‏سازد.
يكى ديگر از خطرهائى كه جنبش ما را تهديد مى‏كند، كشيده شدن به جنگها و درگيريها و نزاعهاى داخلى است كه بحمداللّه تاكنون توفيق دخالت نكردن در اين درگيريهاى داخلى داشته‏ايم و ما مصمم بر آن هستيم در هيچ درگيرى و جنگى كه در چارچوب خط صحيح اسلامى نباشد، وارد نشويم و خود را آلوده نسازيم.
يكى ديگر از خطرها، جنگ اقتصادى در لبنان است كه چه اثرهاى بد و ناروائى داشته و منجر به فقر و بدبختى و حتّى فساد در بعضى از موارد شده است، در اين مورد نيز تلاش ما بر اين است كه با آن جدّى روبرو شويم و با اتكال بر خداى بزرگ و استمداد از جمهورى اسلامى ايران، در اين زمينه، موفقيتهايى داشته‏ايم و اميدواريم با تقديم كمكهاى اقتصادى و مادى به مستضعفين و بيچارگان، بر اين مشكل بزرگ نيز فائق آئيم. توقّع از حزب اللّه ايران‏ – در ضمن مصاحبه، فرموديد: حزب اللّه لبنان خود را جزئى تفكيك‏ناپذير از حزب اللّه ايران مى‏داند، شما چه انتظارى از حزب اللّه ايران داريد؟
* حزب اللّه ايران تجربه بزرگ انقلاب اسلامى را به مسلمين جهان آموخت و حزب اللّه لبنان نيروى ايمان و معنويتش را از دست آوردها و پيروزيهاى درخشان حزب اللّه ايران فرا مى‏گيرد و از سوئى ديگر امروز رهبرى جهان اسلام بدست انقلاب اسلامى ايران است و در نتيجه حزب اللّه لبنان انتظار دارد كه انقلاب اسلامى از عهده اين رهبرى بزرگ به خوبى برآيد و در حقيقت بايد گفت: خداى تبارك و تعالى ملّت مسلمان ايران را برگزيد كه الگويى براى حزب اللّه واقعى باشد و مستضعفين جهان را راهنمائى كنند همانگونه كه ياران پيامبر بزرگ اسلام صلى اللّه عليه و آله را براى تبليغ اسلام در جهان و رهبرى مستضعفين آن زمان برگزيد و از اين روى بايد فداكارى‏ها و ايثارها و فعاليتها در اين راستا بيشتر شود و صبر و تحمّل و بردبارى در راه انجام اين وظيفه سنگين الهى افزونتر گردد و آنچه مسلمانان لبنان انتظار دارند اين است كه جنگ با صدام كافر به مرحله جدّى‏ترى برسد تا بزودى اين عنصر فاسد و رژيم منحطش از بين بروند زيرا سقوط صدام، بمعناى سقوط رژيمهاى دست نشانده در منطقه است و آنجا است كه نوبت به جنگ با اسرائيل غاصب مى‏رسد و مسلمانان جهان از تمام سرزمين‏هاى اسلامى بپا مى‏خيزند و تحت رهبرى امام آخرين ضربت را بر پيكر اسرائيل جنايتكار وارد مى‏آورند انشاء اللّه و قدس آزاد مى‏گردد. پس انتظار ما اين است كه جديت و تلاش بيشتر براى به سقوط كشاندن رژيم صدام پليد بعمل آيد تا اين كه پيروزى حقيقى در خاورميانه بدست آيد ان شاء اللّه.
پاورقي ها:

نشانه‏هاى نفاق‏
رسولخدا صلى اللّه عليه و آله:
«مَن كانَ لَهُ وَ جهانِ فى الدُّنيا كانَ لَهُ لِسانانِ مِن نارٍ يَومَ القِيامَة» (جامع السعادات، ج 2، ص 319)
كسى كه در دنيا دوچهره باشد روز قيامت 2 زبان از آتش خواهد داشت.

رسولخدا صلى اللّه عليه و آله و سلّم:
«لِلمُنافِقِ ثَلاثُ عَلاماتٍ: اِذا حَدَثَ كَذِبَ وَ اِذا وَعَدَ خَلَف وَ اِذا ائتَمَنَ خانَ» (نورالثقلين، ج 2، ص 246)
منافق سه علامت دارد: وقتى حرف مى‏زند دروغ مى‏گويد، وقتى وعده داد تخلف مى‏كند و آنگاه كه امانتى پيش او قرار گرفت خيانت مى‏كند.

رسولخدا صلى اللّه عليه و آله و سلّم:
«اِنّى لا اَخافُ عَلى اُمَّتى مُؤمِناً وَ لامُشرِكاً اَمّا المُؤمِن فَيَمنَعُهُ اللّهُ بِايمانِهِ وَ اَمّا المُشرِكُ فَيُخزيهِ اللّهُ بِشِركِه وَلكِنّى اَخافُ عَلَيكُم كلَّ مُنافِقٍ عالِمِ اللِّسان يَقُولُ ما تَعرِفُونَ وَ يَفعلُ ما تُنكِرُون »
(سفينة البحار، ج 2، ص 606)
من براى امت خود نه از مؤمن مى‏ترسم و نه از مشرك زيرا مؤمن بر اثر ايمانى كه دارد كارى به كار برادر دينى ندارد مشرك را هم خدا به خاطر شركش سرنگون مى‏سازد. من براى شما فقط از منافق‏ها مى‏ترسم. منافقى كه آگاه است. با زبان مطلبى را مى‏گويد كه شما مى‏دانيد و عمل مى‏كند آنچه را شما منكر آن هستيد.

امام على عليه السلام:
«…وَلكِنّى اَخافُ عَلَيكُم كُلَّ مُنافِقِ الجَنانِ، عالِم اللِّسانِ.»
(نهج البلاغه، نامه 28)
من براى شما از منافقان قلبى كه به زبان شما آگاهند وحشت دارم.






امام على عليه‏السلام:
«اُوصيكُم بِتَقوى اللّهِ وَ اُحَذَّرِكُم اَهلَ النِّفاقِ فَاِنَّهُم الضّالُونَ المُضِّلُون» (سفينة البحار، ج 2، ص 606)
شما را به پرهيزكارى سفارش مى‏كنم و پرهيز مى‏دهم از منافقين، زيرا اينان گمراه شده و گمراه كننده‏اند.

امام على عليه السلام:
«لَو عَلِمَ النّاسُ اِنَّهُ مُنافِقٌ كاذِبٌ لَم يَقبَلُوا مِنهُ وَ لَم يُصَدِّقُوا قَولَه» (نهج البلاغه، خطبه 210)
اگر بدانند كه كسى منافق و دروغگو است حرف او را قبول نمى‏كنند و گفته‏اش را نمى‏پذيرند.

امام على عليه السلام:
«اِنَّ المُنافِقينَ كانُوا يَذكُرُونَ اللّهَ عَلانِيَةً وَ لايَذكُرُونَه فِى السِّر»
(نورالثقلين، ج 4، ص 73)
منافقين با خدا در حضور مردم حرف مى‏زند اما در پنهانى بيادش نيستند.

امام حسين عليه السلام:
«اِيّاكَ وَ ما تَعتَذِرُ مِنهُ فَاِنَّ المُؤمِنَ لايَسى‏ء وَ لا يَعتَذُر وَ المُنافِقُ كُلُّ يَومٍ يَسى‏ء وَ يَعتَذِر» (تحف العقول، ص 179)
از كارى كه بعد از آن عذرخواهى كنى بپرهيز، زيرا مؤمن نه اشتباه مى‏كند و نه عذر مى‏خواهد و منافق هر روز كار بد مى‏كند و عذر مى‏خواهد.

امام باقر عليه السلام:
«بِئسَ العَبدُ عَبداً يَكُونُ ذاوَجهَينِ وَ ذالِسانَينِ يَطوى اَخاهُ شاهِداً وَ يَأكُلُهُ غائِباً اِن اُعطِىَ حَسَدَهُ وَ اِن أبتُلِى خَذَلَهُ.»
(ارشاد القلوب، ص 178 و عقاب الاعمال، ص 319)
دو چهره‏ها و دوزبانه‏ها افراد بدى هستند: در حضور انسان از او تعريف مى‏كنند و پشت سرش از او غيبت مى‏نمايند. اگر به آنها كمك شود حسادت مى‏ورزند و اگر گرفتار شد او را ترك مى‏كنند.

امام صادق عليه السلام:
«اَربَعُ عَلاماتٍ لِلنِّفاقِ: قَساوَةُ القَلبِ وَجُمُود العَينِ و الاِصرارُ عَلى الذّنب وَ الحِرصُ عَلى الدُّنيا.» (سفينة البحار، ج 2، ص 605)
نفاق 4 علامت دارد، قساوت قلب، خشكى چشم، تكرار گناه و حرص به دنيا داشتن.

پاورقي ها:

شب زنده داران‏
«كانوا قليلا من الليل ما يهجعون و بالاسحار هم يستغفرون»
(سوره ذاريات، آيه 17)

تقواپيشگان تنها اندكى از شب را مى آرميدند و سحرگاهان آنان به استغفار مشغول بودند و در اموال و دارائيشان براى سائلان و بينوايان حقى قائل بودند.
هجوع: هجوع در زبان عرب به معناى خواب كم است. و با اينكه خود هجوع به معناى خواب اندك است آيه تأكيد دارد بر اينكه اندكى از شب را مى خوابيدند وانگهى حرف ” ما ” نيز زياده بر تأكيد و مبالغه است. به هر حال اين آيه شاهد است بر اينكه مؤمنان با تقوا بسيار كم مى خوابند و بيشتر ساعتهاى شب را به استغفار و ذكر خدا مى گذرانند.
البته در روايتى از امام صادق عليه السلام آمده است كه راوى از تفسير اين آيه مى پرسد. حضرت مى فرمايد: «كانوا أقل الليالى تفوتهم لا يقومون فيها» و بنابراين حديث ألف و لام الليل براى استغراق است. يعنى قليلى از افراد شب نه از اجزاء شب. و به عبارت روشنتر: كمى از شبها مى شد كه آنان به عبادت و نماز نمى گذراندند و بيشتر شبها براى نماز شب برخاسته و به عبادت سپرى مى‏كردند.
در تفسير مجمع البيان گويد: ” معناه قلّ ليلة تمرّ بهم الّا صلّوا فيها ” و اين تأييد همان روايتى است كه از امام صادق عليه السلام نقل شده كه كمتر شبى بر آنها مى گذشت و به نماز و عبادت نمى گذراندند.
در كتاب تهذيب الاحكام از امام باقر عليه السلام نقل شده كه فرمود: «كان القوم ينامون و لكن كلما انقلب أحدهم قال: الحمد لله و لا اله الا الله و الله أكبر » در اين روايت مطلب به طور ديگرى وارد شده كه آنان نيز مى خوابند ولى هرگاه به سوئى مى غلطيدند وحركت مى كردند ذكرى از اذكار خدا را بر زبان جارى مى كردند يا لا اله الا الله و يا الحمد لله و يا الله اكبر مى گفتند.
و معناى روايت اين است كه حتى اگر وقت زيادى را به خواب مى‏گذراندند ولى هرگاه در اثناى خواب بيدار مى شدند هرچند بين خواب و بيدارى بودند از ذكر خدا غفلت نمى كردند و به هر وسيله‏اى به ياد خدا بودند. و همه اينها تأكيد بر اين است كه حتى اگر ساعتهاى بيشترى از شب را به خواب برويم بايد همواره به ياد خدا باشيم و هرگاه چشممان باز شد و بيدار شديم ، به نحوى خدا را ياد كنيم و ذكر بگوئيم.
آيه دوم شرح آيه قبل است يعنى علت خوابيدن كم و استراحت بسيار اندك مؤمنان را بيان مى كند. و أما اينكه مى فرمايد و در هنگام سحر و اواخر شب استغفار مى‏كنند، به اين معنا نيست كه ساعتهاى طولانى شب را تنها با استغفار به سر مى‏برند بلكه دال است بر اينكه شب را به عبادت و ذكر و استغفار و تسبيح و نماز مى‏گذرانند. و ممكن است به خاطر اينكه تأكيد شده است در روايات كه در نماز وتر هفتاد مرتبه استغفار كنند، به اين خاطر استغفار را مقدم بر ديگر اذكار آورده است و شايد هم اهميت استغفار را مى خواهد بيان كند زيرا مهم ترين حاجت انسان مؤمن اين است كه خداوند او را بيامرزد و از گناهانش بگذرد. و براى رسيدن به آن استغفار لازم است حال چه با ذكر استغفار باشد و چه با استغفار عملى كه از استغفار لفظى مهم تر است. و شايد معناى استغفار كردنشان در سحرگاهان اين باشد كه چون آغاز وقت سحر مى شد استغفار مى كردند تو گوئى تمام شب را به گناه سر برده اند و اكنون كه سحرگاهان شده با تمام خضوع در برابر ذو الجلال استغفار كنان دست را به سوى آسمان بلند كرده و او را مى خوانند و مى‏خواهند كه از گناهانشان درگذرد. و اينكه خداوند آنان را استغفاركنندگان مى‏داند دليل بر اين است كه استغفار شايسته اين مؤمنان خداجوى است كه براى كارهاى نيك و اعمال صالح خود هيچ ارزشى قائل نباشند و لذا هر شب به هنگام سحر استغفار گويند نه آنان كه گناه مى كنند و بر گناهشان اصرار مى ورزند. و اگر اجابتى هم باشد آنان را در بر گيرد نه اينان را.
برخى از مفسران بر اين باورند كه چون نماز خود طلب مغفرت است از خداى‏سبحان،پس استغفار كردن همان نماز به جاى آوردن است و اين جانب بر آنم كه هر عمل نيكى و هر ذكر خدائى خود به نحوى استغفار و طلب آمرزش از خدا است و لذا استغفار عام است كه همه اعمال نيك و همه اذكار را در بر گيرد.
در روايتى آمده است كه ضرار، كه خود از اصحاب باوفاى امير المؤمنين عليه السلام است، بر معاويه وارد شد. معاويه از او خواست كه آنچه در باره على عليه السلام مى داند بيان كند، ضرار از او خواست او را از جواب معاف كند ولى معاويه اصرار كرد و او ناچار زبان گشود و سخن گفت كه: ” هان اى معاويه، آگاه باش كه من با دو ديده ام او را نيمه شبى يافتم كه به مسجد آمده و در محراب مسجد ايستاده و مى ناليد و زار زار مى گريست تو گوئى كه چون مارگزيده اى از ناله مى گريد و همگام با گريستن دست در محاسن خود داشته مى فرمود: ” يا دنيا غرّى غيرى… قد طلقتك ثلاثا لا رجعة فيها ” اى دنيا ديگرى را فريب ده كه من تو را سه طلاقه كرده ام و هرگز بازگشتى به سوى تو نخواهم داشت. و بعد از آن فرمود: «فيعشك قصير و خطرك يسير و أملك حقير آه من قلة الزاد و طول الطريق و بعد السفر و عظيم المورد» اى دنيا زندگى تو بسيار كوتاه است و اهميتت اندك و آرزويت بى ارزش. آه آه از كمى توشه راه درازى راه و دورى منزل و بزرگى آن منزلگاه آخرين.
ارشاد ديلمى روايت كرده كه خداوند به حضرت داود خطاب كرد: «يا داود عليك بالاستغفار فى دلج الليل بالاسحار» اى داود بر تو باد به استغفار در تاريكى شب هنگام سحر.
و در كافى شريف روايت شده كه حضرت رسول صلى الله عليه و آله فرمود: «خير وقت دعوتم الله فيه الاسحار و تلا الآية فى قول يعقوب سوف أستغفر لكم و قال أخرهم الى السحر» بهترين وقت استغفار سحرگاهان است، در آن وقت خدا را بخوانيد. سپس حضرت آيه اى را تلاوت فرمود كه مربوط به حضرت يعقوب است آنگاه كه به فرزندانش وعده داد كه براى آنان استغفار كند، پيامبر فرمود كه حضرت يعقوب اين استغفار را تأخير انداخت تا وقت سحر.
از امام باقر عليه السلام روايت شده كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: منادى ندا كند در وقت سحر: آيا در اين هنگام كسى هست كه خدا را بخواند تا او را اجابت كنم. آيا استغفار كننده اى هست كه او را بيامرزم آيا خواهان حاجتى هست كه حاجتش را برآورم.
در روايت آمده كه از رسول خدا صلى الله عليه و آله پرسيدند: كيف الاستغفار؟ فرمود: بگوئيد: «اللهم اغفر لنا و ارحمنا و تب علينا انّك أنت التواب الرحيم» خدايا ما را بيامرز و در پناه رحمت گسترده ات قرار ده زيرا تو بسيار مهربان و تواب و بخشاينده اى.
به هر حال از اين روايات چنين بر مى آيد كه بهترين وقت براى استغفار و طلب آمرزش از خدا سحر است زيرا در آن هنگام مردم در خواب راحت به سر مى‏برند و در آسايش تمام در بستر خواب آرميده اند و چه خوش باشد كه بنده صالحى از خواب راحت برخيزد و با استغفار دست دعا و نيايش را به سوى حضرت ذو الجلال بلند كند و خدا را با تمام وجود بخواند تا آنكه خدايش او را بيامرزد و دعايش را اجابت كند و چه لذتى بالاتر از نيايش در سحرگاهان. خدايا ما را از شب زنده داران استغفار كننده قرار ده.
آمين رب العالمين.
پاورقي ها:

كوچك همه شما
تازه به تبليغات لشكر عاشورا آمده بودم كه مأموريت پيدا كردم از اهواز وسايل نقاشى تهيه كنم. بعد خواستم برگردم ولى براى هر ماشينى دست بلند مى‏كردم، نگه نمى‏داشت تا آن كه پيكانى ايستاد، راننده لباس بسيجى به تن داشت و خوش مشرب بود. تا رسيدن به پادگان كلى صحبت كرديم. راننده، بسيجى با حالى بود. در بين راه چند لطيفه هم برايش تعريف كردم و كلى خنديديم. از رفتارش خيلى خوشم آمد و تصميم گرفتم دوستى مان ادامه پيدا كند.
بعد از چند روز مجدداً او را در حال وضو گرفتن ديدم. با هم صحبت كرديم. يك روز از كنار ساختمان ستاد مى‏گذشتم كه او را ديدم كه كاغذ پاره‏ها و آشغال‏ها را از اطراف ساختمان جمع مى‏كرد. از پشت به شانه‏اش زده، گفتم: پدر آمرزيده، مگر عقل ندارى؟! مگر اينجا نيروى خدماتى نيست؟! تو چرا اين كارها را مى‏كنى؟! برو دنبال رانندگى خودت… فكر نمى‏كردم اين قدر خام باشى.
تبسمى كرد و گفت: مگر ما با نيروهاى خدماتى چه فرقى داريم؟ آنها بسيجى هستند ما هم بسيجى هستيم. بيا تو هم كمك كن آشغال‏ها را جمع كنيم.
گفتم: ول كن بابا. بيا برويم اتاق ما يك استكان چاى بخوريم و با هم گپ بزنيم.
گفت: حالا وقت مناسبى نيست، بعداً مزاحمتان مى‏شوم.
وقتى مى‏خواستم از او خدا حافظى كنم، پرسيدم: من خودم را در اولين ديدار به شما معرفى كردم ولى هنوز اسم شما را نمى‏دانم.
با تبسم گفت: اسم من به چه درد تو مى‏خورد؟ من كوچك همه شما هستم.
يك روز جلسه‏اى در ستاد بود كه جمعى از فرماندهان سپاه زنجان هم بودند. به ستاد كه رسيدم، دوستم را ديدم كه كنار در اتاق فرماندهى ايستاده بود، جلو رفتم و گفتم: پسر تو اين جا چه كار مى‏كنى؟ مثل اين كه تو هم با بزرگ‏ها نشست و برخاست مى‏كنى؟
يكى از پشت پيراهنم را كشيد برگشتم، او حميد احدى بود.(1) پيراهنم را از دستش كشيده، گفتم: حالا وقت شوخى نيست حميد! دوستم تعارف مى‏كرد داخل برويم، ولى باز حميد با پيراهنم ور مى‏رفت. گفتم: حميد چرا اين جورى مى‏كنى؟
حميد مرا گوشه‏اى كشاند و گفت: حسن، خيلى بداست! بيا اين طرف، چرا اين طورى مى‏كنى؟ گفتم مگر چه كار مى‏كنم؟ من با اين بسيجى از روزى كه به لشكر آمده‏ام، دوست هستم و مى‏خواهم بدانم اينجا چه كار مى‏كند.
او گفت: حسن، مگر او را نمى‏شناسى؟ اسمش را نمى‏دانى؟ گفتم: خوب نه، ولى مدتهاست با هم دوست هستيم.
حميد گفت: او فرمانده لشكر عاشوراست. تو چه طور او را نمى‏شناسى؟! خشكم زد.(2) منت خدا
برادر على ابراهيمى خاكباز در تاريخ 3/3/47 در قم متولد شد و در تاريخ 18/1/66 در منطقه پاسگاه زيد جام شهادت سركشيد. وى چونان جمعى از پاكباختگان كوى دوست از عروج خويشتن آگاهى داشت. او در وصيتنامه به اين حقيقت اشاره كرده، گويد:«حمد و سپاس رب عالميان كه باب جهاد را به روى من گشود و من لياقت شركت در اين جهاد را پيدا كردم. و خداوند در اين جهاد بر من منت نهاد و توانستم به شهادت برسم و ان شاءالله كه مورد قبول وى خواهد شد.»(3) وصيتنامه جانسوز
شهيد سيد مهدى حسينى يكى ديگر از فرهيختگانى بود كه از شهادت خويش اطلاع داشت اين حقيقت از قسمتهايى از وصيتنامه او قابل درك است.
او در جايى از وصيتنامه خطاب به همسرش مى‏گويد: همسرم، دلم نمى‏خواست در چنين ايام و سنينى شما را رها مى‏كردم و تنهايتان مى‏گذاشتم، اما دست روزگار، ما را از هم جدا كرد. جدايى اى كه به اين زوديها بازگشت ندارد. همسرم، حال ديگر بعد از شهادتم تو را همسر شهيد مى‏نامند. تا كنون همسر يك پاسدار بودى و ليكن از حالا ديگر همسر شهيد هستى. همسرم پس از شهادتم به وصايايم عمل كن. همسرم، در تربيت فرزندانم بكوش و به آنان بياموز كه پدرتان شهيد شده، خونش را فقط به صرف دفاع از اسلام ريخته و بدن پدرتان به خاطر حمايت از رهبر، تكه تكه شده.
سيد مهدى در قسمتى ديگر از وصيتنامه خطاب به فرزندش كميل گويد: پسرم هرگز مادرت را تنها نگذار. چون قلب مادرت از شهادت و فراق پدرت سوخته شده است.(4) نوع جديدى از اسلحه
عمليات والفجر هشت بود. به يكى از بچه‏هاى بسيجى اسلحه تحويل نمى‏دادند. بعداً معلوم شد موجى است. مى‏ترسيدند جان خود و ديگران را به خطر بيندازد. گذشت تا يك شب كه خبر آوردند از سنگر زده بيرون و در بين راه اگزوز ماشينى پيدا كرده و آن را مثل اسلحه گرفته و رفته جلو. چند نفر عراقى او را ديده‏اند و به خيال اينكه اسلحه جديد است، خودشان را باخته و تسليم شده‏اند.يك مرتبه بچه‏ها مى‏بينند او چند نفر را انداخته جلو و به طرف مقر مى‏آيد. قضيه را كه از اسرا مى‏پرسند، مى‏گويند: ما فكر كرديم اين نوع جديدى از اسلحه است.(5) راه سريع خواباندن نى‏ها
در منطقه عملياتى والفجر 8 نى زارهاى زيادى بود. در ميان نى‏زارها سكوهاى مخصوصى براى تانك‏ها ساخته شده بود كه بتوانند از همانجا سنگرهاى دشمن را هدف بگيرند. تنها مانع، نى‏زارها بودند. بالاخره قرار شد نى‏ها را بخوابانند. در اين كار برادر، گرامى و مغفورى (آن دو بعداً به شهادت رسيدند) كمك مى‏كردند. البته چون خواباندن نى‏ها با دست يا پا زمان زيادى لازم داشت، برادر، گرامى براى سرعت در عمل، خودش را روى نى‏ها پرتاب مى‏كرد. برادر مغفورى هم همين شيوه را انتخاب كرد. گرچه نى‏ها بدن‏هاى شريف آنها را زخمى مى‏كرد ولى معتقد بودند با اين روش به هدف زودتر مى‏رسيم.(6) عظمت روح شهيد كلهر
شهيد يدالله كلهر در عمليات خيبر بدون اسلحه براى شناسايى جزيره مجنون با موتور رفت. پس از مدتى پيشروى، ناگهان خود را مقابل خاكريز دشمن ديد. در حالى كه تك تيراندازها و تيربارچى او را هدف گرفته بودند، با كمال خونسردى پايين آمد. كمى به نيروهاى بعثى خيره شد و با حالت تحكّم و اشاره دست به آنها فهماند كه از خاكريز پايين بيايند. تيربارچى در حالى كه پشت تيربار مسلح نشسته بود، با ترس و لرز دستهايش را پشت سرش گذاشت و پايين آمد. بقيه نيروها نيز به رديف راه افتادند و به طرف شهيد كلهر كه جثه‏اى درشت و هيكلى با ابهت داشت، رفتند. او آنها را به اسارت گرفت و به طرف نيروهاى خودى آورد.(7) پيكر مثله شده‏
دشمنان از خدا بى خبر پيكر پاك غلام حسين زينى وند را تكه تكه كرده بودند. گوش هايش را بريده بودند تا از دست كثيف سردمداران خود يعنى دشمنان قرآن و ولايت جايزه بگيرند. وقتى پدر، پيكر پسر را غسل مى‏داد، شكاف ايجاد شده بر اثر گلوله‏ها را با پنبه پر مى‏كرد و خم به ابرو نمى‏آورد.(8) جنايت كاران عراقى‏
يكى از صحنه‏هايى كه اسرا را بشدت تحت تأثير قرار داد، رويدادى بود كه در اردوگاه 11 تكريت رخ داد. جنايت كاران عراقى بعد از به صف كردن اسرا، يكى از نوجوانان بسيجى را كه 15 سال بيشتر نداشت و سروصورتش خونى بود، به محوطه اردوگاه آوردند و آب جوش روى پيكر مطهرش ريختند و او را روى خرده شيشه و نمك غلتاندند و آن قدر او را با اين رفتار شكنجه كردند كه به لقاءالله رسيد. سفاكان عراقى سپس او را روى سيم خاردار انداختند و بدن مقدسش را به گلوله بستند تا وانمود كنند در هنگام فرار كشته شده است.(9) چرا نمى‏آيى؟
در كربلاى يك، على رضا داورزنى به شهادت رسيد. بعد از مدتى محمدرضا داورزنى را در مسجد محل ديده، پرسيدم: شهادت على رضا چه تأثيرى روى شما گذاشت؟
گفت: هيچ تأثيرى بر من نگذاشت.
زمان عمليات كربلاى پنج بود. محمد رضا شب قبل از حركت به من گفت: حاج على يادت است از تأثير شهادت على رضا پرسش كردى؟
گفتم: بله.
گفت: الآن دلم براى على رضا تنگ شده است. ديشب او را در خواب ديدم كه مرا در آغوش گرفته بود و مى‏فشرد. مى‏گفت: محمد رضا، چرا نمى‏آيى برويم فوتبال بازى كنيم؟ برو ساكت را بردار و بيا برويم كه مى‏خواهيم فوتبال بازى كنيم.
محمدرضا اين جملات را كه مى‏گفت، گريه مى‏كرد. بچه‏هاى داخل سنگر هم گريه مى‏كردند و منقلب شده بودند. دو، سه روز بعد محمدرضا به على رضا پيوست.(10) همچون حضرت يوسف (ع)
كسانى كه در طول تاريخ در دام شياطين انسى قرار گرفتند و از آن به مدد الهى نجات پيدا كردند، از اولياء خداوند به شمار مى‏آيند. در دوران هست ساله دفاع مقدس هم نمونه هايى از اين اولياء الله سراغ داريم. در اينجا به يكى از آنها اشاره مى‏كنيم: قرار بود قرارگاه رمضان در سال 65 در منطقه كلانشين عملياتى را انجام دهد. براى اين منظور مى‏بايست منطقه مورد شناسايى قرار گيرد. اين مأموريت به عهده دو تن از برادران عزيز صورت گرفت. اين دو بزرگوار با لباس‏هاى مبدّل وارد مناطق تحت نفوذ دشمن شدند. وقتى به دست دمكرات‏ها افتادند، خود را از نيروهاى مجاهدين خلق معرفى كردند و آزاد گشتند. و وقتى توسط مجاهدين به اصطلاح خلق اسير شدند، خود را از اعضاى دمكرات معرفى كردند. و طى دو شبانه روز اكثر پايگاه‏هاى دشمن را شناسايى كردند. اما وقتى خواستند مراجعت كنند، توسط عشاير طرف دار صدام دستگير شدند. و چون مشكوك به نظر مى‏رسيدند، شكنجه گشتند. در عين حال براى آن كه يقين كنند آن دو به اصطلاح آنها پاسداران خمينى هستند يا نه چهار زن را در اختيارشان قرار دادند. يكى از دو نفر كه نامش اباذر بود، به عشاير عراقى گفت: چرا ما را مى‏زنيد و آن گاه اين گونه مورد پذيرايى قرار مى‏دهيد؟!
او در دنباله گفت: آن دو زن زيبارو را به من بدهيد آن دو زن ديگر را كه قيافه مناسبى ندارند، به دوستم. و امشب ما با اينها باشيم كافى است.
عشاير عراقى وقتى برخورد او را اين گونه ديدند، گفتند: اينها راست مى‏گويند كه پاسدار خمينى نيستند، آنگاه زنها را برگرداندند و به آن دو نفر گفتند: ببخشيد، ما مى‏خواستيم شما را امتحان كنيم.
بدين ترتيب آنها هم از دام آن چهار شيطان انسى رهايى پيدا كردند و به حضرت يوسف (ع) اقتدا نمودند و هم از دست عشاير طرفدار صدام و اطلاعات بسيار با ارزشى در اختيار نيروهاى سپاه و ارتش قرار دادند.(11) پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. حميد كه از فرماندهان گردان‏هاى لشكر 31 بود، در بدر به آسمان پر كشيد. 2. راوى :حسن فرخانى، رك :خداحافظ سردار، ص‏78-74. 3. رك :معماى حضور، ص‏18. 4. قسمتهايى از وصيتنامه آن شهيد، رك: يانثارات الحسين(ع)، ش 238، ص 11 5. فرهنگ جبهه، مشاهدات،ج 6، ص‏33 و 34. 6. راوى: سردار رحيمى، ر.ك: از عراق تا عراق، ص‏77. 7. راوى: امير سرتيپ دوم دربندى، ر.ك: با راويان نور، دفتر 3، ص‏158. 8. ر.ك: روايت عشق (خاطرات مرتبط با شهداى ايلام)، دفتردوم، ص‏153. 9. ر.ك: قدس، 26 مرداد 85، ص‏14. 10. راوى: حاج على جهانى، ر.ك: گامى به آسمان، ص 14و 15. 11. راوى: سبزعلى حيدرى، ر.ك:خاطرات و خطرات، ص 473-472 (با تصرف).

(بررسى‏هايى درباره سبك و ابتكارات علامه طباطبايى در الميزان) مقدمه‏
24 آبان ماه، سالروز رحلت مفسّر گرانمايه و فيلسوف جهان تشيع، استاد علامه سيد محمد طباطبايى مى‏باشد، نوشتار حاضر كه در خصوص شيوه‏هاى تفسيرى ايشان مى‏باشد، بدين مناسبت تدوين و تهيه گرديد كه اميد است مورد توجه علاقه‏مندان قرار گيرد. مفسرى گرانمايه و تفسيرى بلندپايه‏
مفسر عاليقدر، علامه طباطبايى، در زمره حكيمان وارسته‏اى است كه انوار الهى بر وجودش تابيدن گرفت و وى را به مقامات بالاى معنوى و علمى رساند و به فرزانه‏اى برجسته مبدّل كرد. او اسوه فضيلت و بحرى سرشار از معارف و عرفان اسلامى بود. وى اين مراتب و كمالات را به‏سادگى به‏دست نياورد و در راه اعتلاى حق، تزكيه درون، صفاى باطن و زُهد، با اخلاصى كم‏نظير و صداقتى خاص گام برداشت و با چنين ويژگى‏هاى پسنديده و توانايى‏هاى علمى و كوشش‏هاى فكرى، به ساحل قرآن و عترت رسيد و به تبيين كلام وحى پرداخت.
با قرآن، معارف ملكوتى را درك كرد و با استناد به آيات اين كتاب جاويد و برهان رسالت رسول اكرم(ص) به تشريح مباحث اعتقادى و كلامى دست زد و به بركت اين توانمندى كوشيد تا افكار را بيدار كند، انديشه‏ها را غنا بخشد و با نورى قرآنى درميان آحاد جامعه پرتوافشانى كند.
در تشريح نكته‏هاى تفسيرى و روايى، شرح صدر داشت و بر اين باور بود كه علوم و دانسته‏هاى بشرى نبايد چون بارى بر دوش ذهن حمل شود و سپس آدمى آنها را بر كلام خداوند و سخن معصوم تحميل كند و درواقع دانش‏هاى گوناگون بايد اين زمينه را به‏وجود آورد تا تشنگان حقايق ناب با آمادگى افزون‏ترى به خدمت قرآن بروند و از اين اقيانوس مقدس و بى‏انتها جرعه‏هايى جانبخش بنوشند.(1)
علامه طباطبايى دربرابر مسائلى كه بر اجتماع مى‏گذشت، احساس مسئوليت كرد و با شناخت موقعيت حساس و درك مقتضيات زمان، تكليف خويش را به‏خوبى فهميد و با تحمل رنجى مداوم تصميم گرفت احتياجات واقعى و اساسى نسل جوان را برآورده سازد و از اين جهت در زمانى‏كه تدريس فقه و اصول، مهم تلقى مى‏شد و زمينه‏ساز اشتهار اجتماعى و تحكيم موقعيت علمى بود، تمامى توان خود را به‏كار گرفت تا به تكليف خويش عمل كند و به موضوعات قرآنى با سبكى ابتكارى و شيوه‏اى جالب و جاذب رويكرد داد. (2)
ايشان در اين باره مى‏نويسد:
هنگامى‏كه از تبريز به قم آمدم، مطالعه‏اى در نيازهاى جامعه اسلامى و وضع حوزه علميه قم كردم و پس از سنجيدن آن به اين نتيجه رسيدم كه اين حوزه، نياز شديدى به تفسير قرآن دارد تا مفاهيم والاى اصيل‏ترين متن اسلامى و عظيم‏ترين امانت الهى را بهتر بشناسد و بهتر بشناساند.(3)
انگيزه ديگر علامه اين بود كه در دهه‏هاى اخير تفاسيرى نوشته مى‏شد كه مؤلفان آنها دربرابر تهاجم فرهنگى غرب، سعى مى‏كردند به جامعه چنين القا كنند كه هدف اصلى قرآن تربيت انسان‏ها است. شيخ محمّد عبده كه تفسيرالمنار را نگاشت و سيّد قطب كه تفسير فى ظلال‏القرآن را نوشت، به جنبه‏هاى اجتماعى و تربيتى قرآن پرداختند. اگرچه اين آثار داراى نكات آموزنده‏اى بودند، دو اشكال داشتند: نخست اينكه صرفاً به يكى از ابعاد قرآن روى آورده بودند، دوم اين كه ديدگاهشان از سرچشمه‏هاى حكمت اهل‏بيت(ع) بى‏بهره بود. افرادى چون “طنطاوى” هم صرفاً به جنبه‏هاى علمى قرآن توجه كرده بودند. علامه از اين وضع احساس نگرانى كرد و ديدگاه اين مفسران را تصحيح، و تشخيص‏هاى اشتباه آنان را روشن ساخت. مؤلف گرانمايه تفسير الميزان از جايگاه رفيع مفسّرى محقق و حكيمى سترگ با اشراف به ابعاد مختلف فرهنگ اسلامى، اثرى ماندگار پديد آورده است كه جامع و ناظر بر همه آن چيزى است كه در عرصه تفكر زمان مى‏گذشته است. به ديگر سخن، الميزان از تحولاتى كه در آن عصر رخ داده، بهره گرفته و براساس واقعيت‏ها و نيازها و در راستاى پاسخگويى به مشكلات جوامع اسلامى پديد آمده است.
مؤلف اين اثر گرانسنگ چون ديده‏بانى بصير و بافراست تمامى حركت‏هاى فكرى و فرهنگى را در اين عرصه زير ذرّه‏بين پژوهش‏هاى پُرمايه خود قرار داد و با استفاده از نور قرآن و فرهنگ عترت، اجتماع را با كتابى آشنا ساخت كه ضمن آنكه قداست معنوى دارد، مى‏تواند راهنماى بشريت هم باشد و نيز منبعى عظيم براى كاوشگران معارف الهى قلمداد شود.
علامه، افزون بر تبيين آيات و تفسير ظاهر قرآن، غموض و ابهام‏هايى را كه در فهم آيات مطرح است، در قالب بحث‏هاى مستقلى مطرح كرد و با تكيه بر كلام وحى، صدها معضل اجتماعى، سياسى، اقتصادى و فرهنگى را گشود و بن‏بست‏هاى موجود در اين زمينه‏ها را برطرف ساخت.(4)
اين ژرف‏كاوى، وسعت‏نظر و مقاصد هوشمندانه، در تفسير الميزان با حالاتى چون تزكيه و فضايل اخلاقى مؤلفش در هم‏آميخت و اثرى پديد آورد كه بى‏گمان در سير تفسيرنگارى نظير ندارد. آن مفسر عالى‏مقام از چنان روح و معنويت باصفايى برخوردار بود كه وقتى به آيات رحمت، غضب و توبه برمى‏خورد، دگرگون مى‏شد و سرشك از ديدگان مى‏باريد.
استاد سيّدمحمّدباقر موسوى همدانى مى‏گويد:
در يكى از روزهاى سرد زمستانى كه زير كرسى نشسته بوديم و من تفسير فارسى را مى‏خواندم و ايشان متن عربى را، وقتى بحث به آمرزش گناهان و رحمت پروردگار متعال رسيد، تأثرشان به‏حدّى رسيد كه نتوانستند به گريه بدون صدا اكتفا كنند و با صداى بلند مى‏گريستند.(5)
اين ويژگى‏ها از صداقت، پاكى نفس و اخلاص مؤلف الميزان حكايت دارد و همين خصال پديدآورنده اثر مزبور موجب شد تفسير الميزان درميان تفاسير ديگر برجسته و ممتاز شود.
علامه طباطبايى با تأليف اين كتاب، درس تفسير الميزان را كه قبلاً در حوزه‏ها سابقه نداشت، متداول ساخت. چنين طرحى با آن مايه‏هاى والاى علمى، از سوى دانشمندى مهذب، مخالفت گروهى تنگ‏نظر تُنُك‏مايه را كه دچار انجماد فكرى بودند و هرگونه تحول و ابتكارى را برنمى‏تابيدند، برانگيخت و حتى كتابى تحت عنوان حول‏الميزان عليه تفسيرالميزان نوشتند و به‏قدرى اين ابرهاى تيره و تار و غبار غوغاگران براى خورشيد فروزانى چون علامه طباطبايى، مانع و مشكل ايجاد كرد و به‏حدى فضاى فكرى آشفته و پريشان شد كه وى ناگزير شد از برخى مراجع تقليد براى تفسير مذكور تقريظ بگيرد تا از اين رهگذر بتواند آتش ناگوارى را كه رشك‏ورزان برافروخته بودند، خاموش سازد.(6)
شايان ذكر است هنگامى‏كه علامه در تبريز به‏سر مى‏برد، تفسيرى از آغاز تا سوره مباركه اعراف بر قرآن كريم نوشت كه مختصر بود و از روى همان، تفسير را تدريس مى‏كرد.
ولى بعداً تفسير الميزان را به سبك نوين نگاشت. شروع اين حركت بزرگ در سال 1374ه.ق. و خاتمه آن در شب قدر بيست و سوم رمضان‏المبارك سال 1392ه . ق. انجام شده وى ضمن نگارش، برخى مفاهيم و مضامين آن را به طلاب تدريس مى‏كرد.(7)
اقدام خالصانه و عالمانه علامه طباطبايى در عرصه قرآن و تفسير موجب شد تا محصولِ اهتمامش پايدار بماند و حتى دانشوران به مطالعه آن نياز مبرمى پيدا كنند؛ چنانچه شهيد مطهرى متذكر شده است:
اصولاً بيشتر مطالبى را كه در كتاب‏ها و نوشته‏هاي خود دارم، ريشه‏هايش را از علامه طباطبايى و خصوص از الميزان گرفته‏ام. علامه شخصيت عجيبى است. ايشان يك سبك بيان و اسلوب خاص دارند. عالى‏ترين مسائل معارف را آن‏چنان به‏راحتى و در جملات كوتاه بيان مى‏فرمايند كه وصف‏ناشدنى است. به‏نظر من، ايشان مطالب را در يك حالت الهام‏مانند مى‏نويسند.(8)
امام موسى صدر از دانشمند برجسته لبنانى شيخ محمّدجواد مغنيه، نقل كرده كه او مى‏گفته است: “از وقتى الميزان به‏دستم رسيد، كتابخانه‏ام تعطيل شد و پيوسته اين كتاب روى ميز مطالعه‏من قرار دارد.” شيوه‏اى شايسته‏
تفسيرالميزان جامع‏ترين تأليف تفسيرى جهانِ تشيع در عصر حاضر تلقى مى‏شود كه از نظر سبك نگارش درميان شيعه و سنى، اثرى برتر است.(9)
اين اثر ثمين در اوج تحولات تفسيرنگارى قرن چهاردهم هجرى به رشتة تأليف درآمد و پديدآورنده‏اش اگرچه از فضاى اين ايام متأثر، اما هيچ‏گاه همچون برخى، مرعوب و مجذوب چنين دگرگونى‏هايى نشد.(10)
علامه طباطبايى براى تدوين تفسيرش به منابع و مراجع متعددى مراجعه كرد امّا هرگز با تسامح و تساهل از اين آثار نگذشته و آنچه را نقل كرده با شيوه نقد و تحليل ارزيابى و مطالب درست را از نادرست تفكيك كرده است. داورى وى درمورد اقوال دانشمندان و نيز رد يا قبول اظهارات آنان در پرتو قرآن است.
دليل عمده شهرت الميزان در اين است كه تفسير مزبور حاوى جوانب و مسائل گوناگون است درحالى‏كه تفاسير ديگر از ديدگاه خاصى يا جنبه‏اى كلامى و احياناً از زاويه فلسفى و تمايلات عرفانى به نگارش درآمده‏اند. علامه در روش‏هاى تفسيرى از علوم گوناگون بهره گرفته و به همين دليل الميزان در موضوعات كلام، فلسفه، علوم اجتماعى، اقتصاد، اصول، فقه، ادبيات، روايت و عرفان مطالب خواندنى دارد. عامل ديگرى كه الميزان را برجسته مى‏كند مربوط به پديدآورنده‏اش است؛ زيرا علامه در بسيارى از موارد فوق صاحب‏نظرى ريزبين، دقيق و نكته‏پرداز به‏شمار مى‏رود. ازاين‏رو هر صاحب‏فنى با رجوع به اين تفسير مى‏تواند مطالب مطلوب خود را بيابد.
شيوه تفسيرى علامه “قرآن به قرآن” است كه طىّ آن، به كمك آيات ديگر، از آيه‏اى رفع ابهام كرده است. درواقع در اين زمينه، الميزان احياگر روش تفسيرى ائمه هدى عليهم‏السلام است. آنچه عظمت اين اثر را ارتقا مى‏دهد بهره‏مندى گسترده از چنين سبكى است و برخى از محققان معاصر، آن را نوعى الهام تلقى كرده‏اند. آيت‏ا… سيّدمحمّدحسين حسينى‏تهرانى گفته است: به علامه عرض كردم وقتى به مطالعه اين تفسير مشغول مى‏شوم، در برخى اوقات كه آيات را به‏هم ربط مى‏دهيد و زنجيروار آنها را با يكديگر موازنه و از راه تطبيق، معنا را استخراج مى‏كنيد، جز آنكه بگويم قلم الهام الهى آن را به‏دست شما جارى ساخته است تعبير ديگرى ندارم.(11)
علامه، خود، در اين باره چنين مى‏نويسد:
“تفسير آيه با استمداد از تدبر و استنطاق معناى آيه از مجموع آيات مربوطه و استفاده از روايت درمورد امكان. طريق سوم (تفسير قرآن به قرآن) همان روشى است كه در گذشته استنتاج كرديم و آن روشى است كه پيامبر اكرم صلّى‏الله‏عليه‏وآله و اهل‏بيت عليهم السّلام او، در تعليمات خود به آن اشاره فرموده‏اند. چنان‏كه رسول اكرم صلّى‏الله‏عليه‏وآله مى‏فرمايد: «و انّما نزّل ليصدق بعضه بعضا»(12)
اميرمؤمنان(ع) مى‏فرمايد: «ينطق بعضه ببعض و شهيد بعضه على بعض»(13)
و از بيان گذشته روشن است كه اين طريق غير از طريقه‏اى است كه پيامبر فرموده‏اند: «هر كه قرآن را به رأى خود تفسير كند، جاى خود را در آتش مهيّا نمايد»؛ زيرا در اين روش، قرآن با قرآن تفسير مى‏شود، نه با رأى تفسيركننده.(14)
خداوند سبحان كه در قرآن تجلى كرده، كلام خود را به‏عنوان «نور مبين» معرفى مى‏كند.(15) امكان ندارد چيزى نور باشد، ولى نكاتى مبهم در آن ديده شود. علامه در مقدمه‏اى كه بر تفسير الميزان نوشته، يادآور مى‏شود:
روشى كه در پيش گرفته‏ايم اين است كه قرآن را با قرآن تفسير كنيم و آيه را با تدبر در نظير آن روش سازيم و مصاديق را به‏وسيلة خواصى كه خود آيات بدست مى‏دهند بشناسيم. خداوند به صراحت مى‏فرمايد: «… وَ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِ‏ّ شَى‏ءٍ …»(16)
چگونه مى‏شود پذيرفت كه قرآن بيانگر همه چيز باشد ولى بيانگر خودش نباشد؟ آنچه از تتبع در روايات به‏دست مى‏آيد، مؤيد اين است كه پيامبر صلّى‏الله‏عليه‏وآله كه تعليم‏يافتة قرآن و معلّمِ آن است و اهل‏بيت آن حضرت عليهم‏السّلام كه به تصريح حديث ثقلين، مقام معلمى و تفسيري قرآن را دارا هستند، قرآن را بدين شيوه تفسير مى‏كردند و كاوشگر نيرومند حتى يك مورد نمى‏يابد كه پيامبر و يا ائمه در تفسير قرآن از نظريه‏هاى عقلانى و يا علمى سود جسته باشند. بدين‏سان راه روشن و هموارى كه راهنمايان كلام وحى پيموده‏اند ما نيز تا آنجا كه مى‏توانيم به يارى خداوند، اين روش را دنبال خواهيم كرد و هرگز در تبيين و تفسير آيات، به نظريه‏هاى فلسفى، آراى، علمى و مكاشفات عرفانى بهره نخواهيم بُرد.(17)
بنابراين هيچ نكته مبهمى در قرآن وجود ندارد تا بخواهيم آن را به كمك غيرقرآن بشناسيم. البته تأكيد قرآن بر اين است كه معارف مكنون مندرج در اين كلام را جز پاكان و افراد مطهر درنمى‏يابند.(18) در كلام قرآن، مطهرون نيز معرفى شده‏اند.(19)
طبق آن، دست همگان به كلام وحى نمى‏رسد. تنها پاكان چنين لياقتى را به‏دست مى‏آورند. از سوى ديگر، قرآن اصرار دارد كه هرچه رسول اكرم(ص) به شما امر فرمود آن را فرا بگيريد و آنچه را نهى كرد، از آن اجتناب كنيد!(20)
و در اين ارجاع نيز نكتة مبهمى وجود ندارد. همچنين قرآن، پيامبر را به‏عنوان بيان‏كنندة حدود و جزئيات آيات وحى معرفى مى‏كند:
«… وَ اَنْزَّلْنَا اِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَىِ‏ّنَ لِلنّاسِ مَانُزِّلَ اِلَيْهِمْ …»(21)
بر اين اساس، قرآن در كمال وضوح، پيامبر(ص) و اهل‏بيت او را مرجع فهم معارف، حدود و قوانين و مانند آن قرار داده است. شيوة خاص الميزان هم به تأسى از روش خاندان عترت در تفسير قرآن است و نيز علامه در بحث‏هاى تفسيرى از روايات اين بزرگان كمك گرفته است. ريشه‏هاى روشنايى‏
علامه كوشيده است آيات كليدى و ريشه‏اى قرآن را شناسايى كند و با آنها درهاى بسيارى از آيات ديگر را بگشايد. در اين مسير، سخن از كلمه يا كلام مشابه نيست تا فهرست‏ها و لغت‏نامه‏ها راهگشا باشند، بلكه بايد از چنين آثارى پرواز كرد و به كنگرة «وَ عِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ»(22)
رسيد و اسرارى را كه بر روى نامحرمان مغاليق است، به چهرة خود به‏عنوان گشاينده‏ها ديد و از چنين آيات كليدى گره‏هاى بسته را گشود.
اين مفسر كه آگاهى فراگيرى نسبت به تمامى ظواهر قرآن به‏دست آورده بود هر آيه را كه مطرح مى‏ساخت به گونه‏اى درباره‏اش بحث مى‏نمود كه در سراسر قرآن كريم مطمع نظر بود، زيرا يا از آيات موافق به‏عنوان استدلال يا استمداد سخن به‏ميان مى‏آمد و يا اگر دليل و احياناً تأييدى از آيات ديگر وجود نداشت آية محلّ بحث به‏نحوى تفسير مى‏شد كه با هيچ آيه‏اى متناقض نباشد و هرگونه احتمال يا وجهى را كه منافى ساير آيات بود، مردود مى‏دانست، زيرا بر اين باور بود كه تناقض با انسجامِ اعجازآميز كتاب الهى ناسازگار است.
آشنايى كامل علامه با قرآن نه‏تنها موجب شد كه وى آيات و كلمات را با ارجاع به يكديگر حل كند بلكه در تفسير حروف مقطعه نيز همين روش را اعمال مى‏كرد، زيرا به كمك بررسى سوره‏هايى كه داراى حروف مقطعة بسيط هستند، مانند «الم» و «ص» و نيز بررسى سوره‏هايى كه داراى حروف مقطعه مركب‏اند، مانند «المص» پى مى‏برد كه حرف مقطع رمزى است به محتواى سوره‏اى و اشاره‏اى سرى به مضمون آن دارد. حتى انس فراوان علامه با قرآن كريم موجب شد كه وى با تدبر در متن سوره با قطع نظر از مسائل تاريخى، اطمينان حاصل كند كه آن سوره مكى يا مدنى است، سپس شواهد نقلى را در اين باره تأييد مى‏كرد.
وي از آيات كليدى قرآن به‏عنوان «غرر آيات» ياد مى‏كرد و خاطرنشان مى‏ساخت كه درخشش چشمگير چنين آياتى نه‏تنها راهگشاي بسيارى از آيات ديگر قرآن است بلكه پاية محكمى براي حلّ بسيارى از غموض احاديث خواهد بود.(23)
اين شيوه، يعنى پى‏بردن به كثيرى از آيات ازطريق آيه‏هاى زيربنايى و معارف كليدى همان روش ائمه اطهار عليهم‏السّلام است كه به قول علامه طباطبايى، اگر چنين سبك سابقه‏دارى به نسيان سپرده نمى‏شد و ادامه پيدا مى‏كرد، بسيارى از اسرار قرآنى آشكار مى‏شد.(24)
روش مذكور، بهترين مصداق براى آية «… وَ لَوْكَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِاللهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً.»(25)
است كه به‏صورت قياس استثنايى بيان شده است، يعنى: هيچ‏گونه اختلافى در سراسر قرآن مجيد نيست. منظور اين كلام، فقط بيان عقايد سلبى قضيه نيست كه بين معانى قرآن اختلافى وجود ندارد، بلكه مقصود بيان عقد اثباتى آن است؛ يعنى همه مفاهيم قرآنى با هم منسجم و هماهنگ‏اند و به يكديگر تمايل و گرايش دارند و هر آيه در محتواى خود، صادق و نسبت به مضمون آيات ديگر، بدون واسطه يا باواسطه مصدّق است، چرا كه حضرت على عليه‏السّلام تصريح فرموده‏اند: «اگر آيات قرآن مصدّق هم نبودند در آنها اختلافات زيادى مشاهده مى‏شد.» و سپس به آية شريفة فوق استناد كرده‏اند.(26)
علامه در روش تفسير قرآن به قرآن تا سوره مباركة يوسف پيش رفته و بعد از اين سوره، روش مذكور را ادامه نداده است. زيرا زمانى‏كه آيات اوليه را توضيح مى‏داده و تفسير مى‏كرده، به ناچار تمامى آيات مربوط به آن را از اواسط يااواخر قرآن ذكر كرده و براى تبيين آيات نخستين از آنها كمك گرفته است. از اين‏رو، زمانى‏كه همين روش استمرار مى‏يافت، كم‏كم به آياتى مى‏رسيد كه قبلاً توضيح كافى دربارة آنها ارائه شده بود و هرگونه توضيح اضافى موجب تكرار مكررات مى‏شد؛ بدين‏جهت علامه در اواخر قرآن به توضيح مجدد آياتى كه قبلاً و شايد بارها تفسير شده بود نيازى نديد و اين راز اصلى عدم توضيح آيات در اواخر است.(27) تأسى به سيرة ائمه عليهم‏السّلام‏
با بررسى‏هايى كه صورت گرفت، روشن مى‏شود تنها روش معقول و مقبول، تفسير قرآن به قرآن است و صحّت تفسير به سنّت قطعى نيز به‏نوعى به قرآن بازمى‏گردد؛ زيرا طبق نصوص معتبر، احاديث بايد به قرآن عرضه شوند و روايات معارض با كلام وحى كنار گذاشته شوند. رسول اكرم صلّى‏الله‏عليه‏وآله فرموده‏اند:
هر حقى حقيقتى و هر مطلب درستى، درخشندگى و برجستگى خاصى دارد؛ پس هرچه موافق كتاب خدا بود، بگيريد و هرچه غير از آن بود، رهايش كنيد.(28)
امام صادق عليه‏السّلام نيز فرموده‏اند:
پيامبر اكرم صلّى‏الله‏عليه‏وآله فرموده‏اند: «اى مردم! آنچه از من به شما مى‏رسد و موافق كتاب خداست، آن را گفته‏ام و اگر چيزى از ناحية من به شما رسيد كه مخالف كتاب خدا بود، نگفته‏ام (صحّت ندارد).»(29)
آن حضرت به‏هنگام تفسير آيات از قرآن كمك مى‏گرفت و حضرت على‏عليه‏السّلام هم در اين‏باره فرموده‏اند:
از بيان الهى استفاده كنيد و بدانيد قرآن يگانه ناصحى است كه خيانت نمى‏كند و تنها راهنمايى است كه گمراه نمى‏سازد و سخنگويى است كه دروغ نمى‏گويد و كسى با او همنشين نشد مگر آنكه با فزونى و كاستى از كنارش برخاست. فزونى از رشد و هدايت و كاستى در گمراهى. پس درمان خود را از قرآن بخواهيد، با دوستى قرآن به خداوند روى آوريد و توسط آن از مخلوقات چيزى نخواهيد.(30)
سيره امامان و صحابه و تابعين نيز اين بوده است كه به هنگام تفسير قرآن از كلام وحى استمداد جويند.(31)
استوارى اين سبك چنان بديهى است كه اهل تسنن به استحكام آن اذعان كرده‏اند و زمخشرى مى‏گويد: «محكم‏ترين معانى آن است كه قرآن به آن دلالت كند.»(32)
طبرى در ديباچه تفسير خود نوشته است: «و كان تعالى ذكره و تقدست اسماءه احكم الحكما و احلم الحكماء و كان معلوماً ان ابين‏البيان بيانه و افضل‏الكلام كلامة.»(33)
البته اين مفسران ضمن آنكه لزوم تفسير قرآن به قرآن را پذيرفته‏اند، در تفاسير خود از به‏كاربردن اين سبك درمانده‏اند. علامه طباطبايى در جلد اول و نهم تفسيرش يادآور مى‏شود:
اين مجموعه (قرآن) در تبيين خودش نيازى به غير ندارد، اما اين‏گونه نيست كه همة افراد اين توان را داشته باشند كه از خود قرآن مفاهيم آن را استخراج كنند ولى كسانى‏كه راسخ در قرآن و معارف آن هستند و از دقت خاصى برخوردارند و مقدماتى از نظر فنون ادبى و لغت قرآنى را مى‏دانند و براى ورود در قرآن اهليت دارند با تفكر و تأمل مى‏توانند قرآن را با قرآن تفسير كنند جز مواردى كه نادر و استثنايى است.
دلايل سه‏گانه ايشان براى اثبات ضرورت رويكردشان به اين شيوه چنين است: نخست اينكه قرآن نور مبين است و به غير خود نيازى ندارد؛ دوم تحدّى قرآن منوط به اين است كه كلام وحى از غنا و روشنى لازم برخوردار باشد و اين تحدّى زمانى كامل است كه اولاً فهم قرآن براى مخاطبانش ميسر باشد و ثانياً فهم قرآن متكى به ديگرى نباشد، سوم در احاديث بسيار تأكيد شده است كه به قرآن تمسك جوييد و روايات را به آن عرضه كنيد و اين سفارش مؤكد هنگامى صحّت دارد كه هرچه در حديث آمده و از رسول اكرم صلّى‏الله‏عليه‏وآله نقل شده است، از قرآن استفاده شود و اگر فهم قرآن به روايات متوقف باشد، دور لازم مى‏آيد.
استاد آيت‏الله محمّدهادى معرفت مى‏گويد:
علامه مى‏فرمايد: قرآن در القاى مطالب و بيان مقاصد خود شيوه‏اى غير از روش متعارف عقلا پيش گرفته است و لذا اگر كسى بخواهد قرآن را با همين سبك و اصول و مقررات متداول در محاوره، تفسير كند، تفسيرش به رأى است. من وقتى درباره تفسير و شرايط آن، آفات و منابع تفسير بررسى مى‏كردم و مى‏نوشتم كه اكنون به نام التفسير و المفسرون چاپ شده است، به اين نكته كه رسيدم فرمايش علامه را نقل كردم ولى در اين انديشه بودم كه چه مى‏خواهد بگويد؟! ازاين‏رو در كنارش نوشتم: جاى تأمل است و بايد دقت شود. بدون مبالغه ده سال تمام روى اين موضوع فكر مى‏كردم كه علامه چه مى‏خواهد بگويد. پس از اين مدت به فرمايش ايشان پى بردم. علامه مسئلة نوى را مطرح كرده كه هم‏اكنون هم با عنوان شناخت زبان وحى در اروپا مطرح است وهرمنوتيك (تأويل متن) ناميده مى‏شود. مى‏گويند اساساً وحى زبان مخصوصى دارد و عادى نيست. نمى‏توان همان‏گونه كه براى تفهيم و تفهم سخنان مردم به سراغ آنان مى‏رويم، به‏دنبال زبان وحى باشيم. ايشان مى‏خواهد بفرمايد اساساً قرآن زبان خاص و اصطلاحاتى مختص خود دارد و گاه مطالب خود را در قالب واژه‏هايى مطرح ساخته نه براساس عرف عام، بنابراين بايد قرآن با فرهنگ خودش تفسير گردد.(34) ظرافت‏ها و دقت‏ها
آيت‏الله جوادى‏آملى كه از روش مذكور در تفسير قرآن استفاده كرده است، مى‏نويسد:
بهترين و كارآمدترين روش تفسيرى قرآن كه شيوة اهل‏بيت عليه‏السّلام هم هست، سبك خاصى دارد كه به كمك آن، هر آيه از قرآن كريم با تدبّر در ساير آيات قرآن و بهره‏گيرى از آنها باز و شكوفا مى‏شود.
وى مى‏افزايد:
از گفتار، رفتار و نوشتار اَقْدَمين، قُدما، مُتأخران و معاصران، عطر دل‏انگيز قرآن به شامه جان مى‏وزد، ليكن چنين نافه‏اى را بايد در سوق كالاى گرانبهاى الميزان جست‏وجو كرد.
هزار نقد به بازار كاينات آرند

يكى به سكة صاحب‏عيار ما نرسد

الميزان و ما ادراك ما الميزان «ذَلِكَ فَضْلُ‏اللهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ …»(35)
راز كاميابى مؤلف بزرگوار الميزان در تفسير قرآن به قرآن بعداً روشن خواهد شد.(36) تفسير كاشف نيز با الهام از روش الميزان به نگارش درآمده است و مؤلفش در مقدمه آن مى‏نويسد:
از آنجا كه پاره‏اى از قرآن پاره ديگر را تفسير مى‏كند، سعى ما بر آن خواهد بود كه قرآن را با قرآن تفسير كنيم. در پذيرش نظريه‏ها و آراى تفسيرى در معانى ظاهرى و باطنى، قرآن را ميزان قرار دهيم.(37)
شهيد آيت‏الله مطهرى نيز در بحث‏هاى تفسيرى خود كه تحت عنوان «آشنايى با قرآن» مجلداتى از آنها به زيور طبع آراسته شده است به سبك علامه طباطبايى نظر دارد.
از ويژگى‏هاى الميزان جمع‏كردن ميان دو شيوه تفسيرى ترتيبى و موضوعى است؛ يعنى با رعايت ترتيب در تفسير آيات به‏صورت آيه به آيه و سوره به سوره، از جايگاه رفيع تفسير موضوعى غافل نبوده است و هر دو جنبه را با كمال دقت و ظرافت دنبال كرده و تفسيرى كامل و جامع عرضه داشته است.
علامه طباطبايى تا آنجا كه قلم تواناى ايشان فرصت يافته، مقاصد عالى و معارف والاى قرآن را دسته‏بندى كرده و آماده و كامل به پژوهشگران روشن‏ضمير تحويل داده است. وى از طفره‏رفتن و گريز به مطالب بيرونى اجتناب كرده و نكات مطروحه را فقط از ديدگاه قرآن و با عرضه‏كردن آيات، بر يكديگر، ارزيابى كرده است. از جنبه تفسير ترتيبى هرآنچه مشتاقان معارف قرآنى، از نكته‏ها و ظرافت‏هاى ادبى، اشارات علمى، ارزش‏ها، شرح و تفسير و رفع ابهام‏ها كه بدانها نياز دارند، برآورده ساخته، با ذوقى سرشار و قدرتى شگرف تمامى ابعاد آن را بررسى كرده است.(38)
نوانديشى، جست‏وجوى نيازهاى فكرى و روحى افراد اجتماع در پرتو قرآن، دفاع از مبانى دينى و اثبات كارآيى اعتقادات در اداره زندگى بشرى و هدايت جوامع انسانى به سوى كمال و سعادت از خطوط برجسته الميزان است. گذشته از اينكه اصل تفسير، سبك موضوع را دنبال مى‏كند در جاى جاى اين اثر گرانبها مباحث و موضوعات مستقلى به چشم مى‏خورد كه به‏تناسب مفهوم آيات درجهت حلّ معضلات فكرى، فرهنگى و اجتماعى عنوان شده است.
منظور از تفسير موضوعى آن است كه آيات گوناگونى را كه دربارة موضوعى خاص در سراسر قرآن، در حوادث و فرصت‏هاى مختلف آمده است جمع‏آورى و جمع‏بندى كرده است تا و از مجموع آن، نظر قرآن در موضوع و ابعادى خاص روشن شود. جوانه‏هاى اين نوع تفسير در خود قرآن قابل مشاهده است زيرا در تفسير آيات متشابه از آيات محكم استفاده شده است. سپس ائمة هدى عليه‏السّلام اين شيوه را به طالبان معارف وحى آموخته‏اند. از افرادى كه در اين زمنيه پيشگام هستند علامه مجلسى است كه در هريك از فصل‏هاى كتاب گرانسنگ بحارالانوار وقتى به بحث‏هاى مورد نظر مى‏پردازد، آيات مربوط به آنها را هم مى‏آورد. سپس با ديدى كلى به آنها مى‏نگرد و در مواردى نظريات مفسران را نقل مى‏كند و در تبيين آيات مى‏كوشد.(39)
تفسير پيام قرآن كه زير نظر آيت‏الله ناصر مكارم‏شيرازى توسط گروهى از محققان حوزه تأليف شده است، نمونه‏اى از رويكرد به تفسير موضوعى علامه طباطبايى است. تفسير موضوعى آيت‏الله جوادى آملى نيز اين ويژگى را دارد. كاوش‏هايى كه شهيد آيت‏الله مطهرى در آثارى چون مقدمه‏اى بر جهان‏بينى‏اسلامى، فطرت، جهاد، سيره نبوى، خاتميّت و نظاير آنها انجام داده است نوعى تفسير موضوعى به‏حساب مى‏آيند كه متأثر از سبك علامه طباطبايى است.
مقام معظم رهبرى حضرت آيت‏الله خامنه‏اى در كتاب طرح كلى انديشه‏هاى اسلامى، شهيد آيت‏الله بهشتى در كتاب خدا از ديدگاه قرآن، آيت‏الله دكتر مفتح در كتاب آيات اصول اعتقادى قرآن، آيت‏الله مصباح يزدى در كتاب معارف قرآن، آيت‏الله سبحانى در كتاب مفاهيم قرآن و آيت‏الله دكتر احمد بهشتى در مجموعة چهار جلدى حكومت در قرآن، انسان در قرآن، خانواده در قرآن و مستضعف در قرآن از سبك علامه طباطبايى پيروى كرده‏اند. سيدعلى‏اكبر قرشى در كتاب نگاهى به قرآن، در مبحث عالم خلق و امر، از نويسندگانى است كه آراى تفسيرى علامه را نقل كرده و به‏عنوان نظر برتر، برگزيده است. شناسايى آيات كليدى‏
مزيت ديگر الميزان در آن است كه تفسير ظاهرى و باطنى و نيز مباحث تأويلى هم دارد، آن هم از سنخ حقايق خارجى نه مفاهيم و معانى؛ آن‏سان كه بين ظواهر قرآن همگونى، ميان بواطن آيات هماهنگى، و در تأويل آيات همسانى، با رعايت انسجام كامل ديده مى‏شود.
آرى! علامه موفق شده است آيات كليدى قرآن را نيك بشناسد، آنگاه با اين مفاتيح در خزاين تأويل را بگشايد و حقايق فراتر از مفاهيم و معانى عادى را دريابد و چراغى فراروى طالبان شناخت معارف اصيل قرآنى برافروزد. علامه با اينكه قبل از هر چيزى به‏عنوان شخصيتى فلسفى و عرفانى شناخته مى‏شد، برخلاف بسيارى از فيلسوفان مفسر و عارفان تأويل‏گرا و يا علم‏گرايان توجيه‏گر، كوشيد تا قلمرو آرا و فرضيه‏هاى علمى و فلسفى را از ساحت قرآن و تفسير ممتاز كند و آنها را درهم نياميزد. او نه مى‏توانست تطبيق قرآن بر فرضيه‏هاى جديد را بپذيرد و نه تأويل قرآن بر پايه مكاشفات عرفانى و تصورات اهل تصوف و نه اعتماد كردن بر رواياتى را كه از نظر سند، ضعيف، مخدوش و مناقض قرآن‏اند.
علامه معناى متداول تأويل را نمى‏پذيرد كه عبارت است از معناى خلاف ظاهرى كه مراد باشد و اعتقاد اين مفهوم براى تأويل بعدها در جامعه اسلامى رايج شده است. به باور وى، مفهوم تأويل قرآنى عبارت است از: روح حقيقت و معناى مهمى كه كلام بازگوكننده آن است و گوينده از آن موضع سخن مى‏گويد و اين حقايق تنها دراختيار رسول اكرم صلّى‏الله‏عليه‏وآله و ائمه طاهرين عليه‏السّلام است و هم‏اكنون نزد حضرت ولى‏عصر(عج) است.
اساساً تأويلى كه صوفيان به دنبالش رفته‏اند با آنچه مورد نظر قرآن است فاصلة زيادى دارد و انحراف اين فرقه از همين بدفهميدن كلمه تأويل و جايگزين‏كردن آن به‏جاى تنزيل آغاز شد و به آنجا كشيد كه هرچه دلشان خواست گفتند و نامش را تأويل قرآن نهادند. همچنين علامه از آنهايى كه در علوم اجتماعى و طبيعى غرق شده‏اند و مى‏خواهند با ديدگاه‏هاى محدود قرآن را درك كنند و آيات قرآنى را با يافته‏هاى علمى تطبيق دهند، انتقاد مى‏كند و خاطرنشان مى‏سازد كه آنان با اين ذهن تنگ و دربند و مايل به ماده‏گرايى و باورنكردن چيزى سواى امور مادى و خواص آن، مى‏خواهند كلام وحى را بفهمند! از اين جهت گفتند عرش، كرسى، لوح و قلم و جود خارجى ندارند و چنين كلماتى بايد تأويل شوند زيرا با اين شكل درك نمى‏شوند. حقايق مربوط به عالم برزخ و معاد را به بهانه اينكه علوم طبيعى، آنها را بررسى نكرده و نمى‏تواند بررسى كند و ابزارش را هم ندارد، با قوانين و نظام‏هاى مادى توجيه كردند.
علامه اين سؤال را مطرح مى‏كند كه اگر اين‏گونه مفسران نمى‏خواهند چيزى را بر قرآن تحميل كنند چرا نظريات علمى را مسلّم مى‏پندارند و به خود اجازه نمى‏دهند از آنها تخطى كنند؟ لذا اين گروه، تباهى‏هايى را به‏بار آوردند كه در گذشته برخى تفسيرنويسان مرتكب شدند. درنتيجه، روش‏هاى تفسيرى قديم و جديد در يك نارسايى اشتراك دارند و آن عبارت از اين است كه نتايج بحث‏هاى فلسفى و علمى را بر مفاهيم قرآنى تحميل كرده‏اند و تفسيرشان به تطبيق تبديل شده است و از عوارض اين انحراف آن است كه بسيارى از حقايق محتوم قرآنى مجاز مى‏گردند و تنزيل آيات جايشان را به تأويلات مى‏دهند.
علامه مى‏افزايد: سرچشمة اين اعوجاج و كژفهمى از اختلافات مفسران در درك مفهوم كلمات و آيات نيست زيرا قرآن به لسان عربى مبين است و هيچ فرد عرب‏زبان و نيز غير آن كه به زبان و ادبيات عرب آشنا باشد در فهم آن درنمى‏ماند، بلكه اين تصورات ناقص خطورات فكرى و برخى پيش‏فرض‏هايى است كه به قرآن عرضه مى‏شود.
به باور ايشان، با كنار هم نهادن آياتى كه قرينه و مشابه هم هستند بايد قرآن را بفهميم و مصداق‏هاى آنها را مشخص كنيم، آنگاه به سراغ بحث‏ها و پژوهش‏هاى علمى برويم. معناى واقعى تدبر اين است كه خود را در معرض تدبير قرآن قرار دهيم و آن را بپذيريم و همگام و همسو با آن حركت كنيم تا به مقصد مطلوب و مورد پسند قرآن برسيم. همان تدبير كه در امر جهان آفرينش جريان دارد و نظام‏هاى پيچيدة هستى را به يكديگر مى‏پيوندد در تنظيم و تربيت آيات موجود است. دست تدبير خداوندى همچنانكه در جزء و كلّ جهان هستى دخالت دارد، در تفصيل آيات به‏وضوح ديده مى‏شود.
تدبّر در قرآن، آدمى را به كشف نظام‏هاى حيرت‏انگيز قرآنى و نظمى مهم مى‏رساند. براى رسيدن به اين هدف مقدس بايد مفاهيم هريك از آيات را به يارى نظاير آنها توضيح دهيم و بفهمانيم. اين راه درست و مسير هموار فهم قرآن همان روش تفسيرى الميزان است و همان مسيرى است كه معلمان راستين قرآن، يعنى عترت رسول اكرم(ص) هادى آن هستند.(40) ابتكارى شگفت‏
علامه طباطبايى هنگام تفسير هر سوره، آيات را به بخش‏هايى تقسيم كرده است، زيرا آيات داراى سياق واحدى هستند و يا يكى از اهداف سوره را در بردارند. هر بخش امكان دارد مشتمل بر يك يا چند آيه باشد و حتى ممكن است بيش از ده يا بيست آيه را شامل شود؛ اما ايشان سوره‏هاى كوتاه را غالباً يكجا بررسى كرده‏اند. وى در آغاز تفسير هر سوره، هدف اساسى آن سوره و آياتش را بيان مى‏كند و مى‏كوشد تا هر سوره را به‏طور مستقل، براساس مضامين و مقاصدش شرح دهد.
علامه بر اين باور است كه تمامى سوره‏ها از نوعى هماهنگى و تماميت برخوردارند كه ميان قسمت‏هاى يك سوره يا ميان يك سوره و سوره‏هاى ديگر يافت نمى‏شود. بر اين اساس، هر سوره درصدد بيان معانى خاصى است و هدف آن جز با درنظرگرفتن تمامى معانى آن تأمين نمى‏شود. همچنين ايشان در آغاز تفسير هر سوره، آيات مكى و مدنى را مشخص مى‏كند و گاهى آراى مختلف را در اين‏باره ارزيابى مى‏كند و چه‏بسا برخى از آنها را كه با سياق كلى آيات در تعارض هستند مردود مى‏شمارد.
علامه مباحث اعرابى را تا آنجا كه به فهم آيه و رفع پيچيدگى‏ها كمك كند، مطرح مى‏سازد و از زياده‏روى در بيان اقوال و حالات مختلف نحوى اجتناب مى‏كند. گاهى يك حالت يا بيش از آن، از اشكال و حالات بلاغت، مانند روش التفات و نكره‏آوردن، حذف و استعاره و شيوه‏هاى ديگر را در آيه‏اى ذكر مى‏كند تا نكته يا مطلبى روشن شود.(41)
علامه طباطبايى مى‏گويد علماى بيان در گذشته براى هر سوره مسئلة حسن افتتاح و حسن اختتام مطرح كرده‏اند و اين را يكى از دلايل اعجاز قرآن دانسته‏اند و مى‏گويند قرآن بدون مقدمه وارد مطلبى نمى‏شود بلكه در آغاز ديباچه‏اى لطيف و ظريف مى‏آورد تا ذهن و روح خواننده را مهيا سازد و سپس به مطلب اصلى مى‏پردازد. آنگاه كه سوره مى‏خواهد به پايان برسد، جمع‏بندى مى‏كند و مطالب را ناقص رها نمى‏كند.
علامه مى‏افزايد: آيا امكان دارد بين آيات هر سوره انسجامى وجود نداشته باشد؟ و توجه مخاطبان را به اين نكته معطوب مى‏سازد كه ملاحظه كنيد اختلاف تعداد آيه‏هاى هر سوره روى چه حسابى است؟! چرا يكى 286 آيه دارد و ديگرى 3 آيه؟ آيا اين وضع بى‏حساب است؟
علامه متذكرمى‏شود اين واقعيت امرى اتفاقى نيست و هر سوره هدفى را دنبال مى‏كند و تا آن هدف كامل نشود،سوره به پايان نمى‏رسد و اختلاف تعداد آيات هر سوره مبتنى بر هدفى است كه در آن سوره دنبال شده است.
اين نكات تازه و ابتكارى را علامه طباطبايى مطرح كرده است كه پاسخگوى بسيارى از سؤالات است و گوشه‏هايى از حكمت الهى را در تعيين تعداد آيات هر سوره روشن مى‏سازد.(42)
علامه طباطبايى از آيات اصلى و كليدى قرآن به‏عنوان “غرر آيات” ياد مى‏كند. ميزان شناسايى آيات زيربنايى براى همة معارفى كه علامه ارقام آنها را در تفسير خود به هفت محور بحثى رسانده است.(43)
همان آيات صريح يا ظاهر معارف توحيدى است، زيرا تمامى مسائل اسلامى كه در قرآن، اعم از عقايد، اخلاق و احكام مطرح است به توحيد خداى سبحان برمى‏گردد و با استنباط آيات زيربنايى بر محور يادشده علامه، هر وجه احتمالى را كه در بين وجوه و احتمالات گوناگون دربارة آية مورد بحث شده، مخالف توحيد بود، باطل مى‏دانست و هر ديدگاهى را كه به توحيد نزديك‏تر بود، مى‏پذيرفت. ايشان از آن جهت كه براساس توحيد، تمامى فيض‏ها از سوى خداوند سبحان تنزّل مى‏يابد و هيچ موجودى نه خود مستقل است و نه به غير خداوند اتكا دارد و نه در محدودة طبيعت خلاصه مى‏شود؛ بلكه تمامى موجودات ريشة غيبى دارند. علامه آيه‏اي را كه بر اين اصل دلالت دارد و نيز آياتى را كه بر صيانت قرآن كريم از هر گزند تحريف‏آور مهر تأييد مى‏زند، از غرر آيات مى‏دانست و با استناد به آية شريفة «وَ اِنْ مِنْ شى‏ءٍ اِلّا عِنْدَنا خَزائِنُه…»(44)
نه‏تنها مسئلة انزال حديد، پوشاك و پر مرغان و انزال هشت زوج از چهارپايان و مانند آنها را از باب تفسير قرآن به قرآن حل مى‏كرد بلكه مسئلة تنزيل وحى، فرشته و قرآن و نيز هدايت ملكوتى كه مختصِ‏ّ مقام امامت است كه مصداق «… اَئِمَّة يَهْدُونَ بِاَمْرِنَا …»(45)
هستند و نيز موضوع ايمان در عالم ذر و اخذ ميثاق به وحدانيت خداوند سبحان و سبق بر قضا و قدر، پيوند لوح و اثبات لوح محفوظ و ديگر مسائل غيبى را در پرتو درك والاى خود حل مى‏كرد.(46) پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. ميراث ماندگار، ج اول،بخش دوم، ص‏136. 2. سيره و روش اخلاقى علامه طباطبايى، ابوذر ابراهيمى، ص 44. 3. يادنامة علامه طباطبايى،ص‏39. 4. الميزان در ميان تفاسير،استاد محمدعلى مهدوى‏راد، كيهان فرهنگى،سال ششم، ش 8. 5. مجله وقف ميراث جاويدان،سال اول، شماره اول، ص‏25. 6. گفت‏وگو با آيت‏الله مسلم ملكوتى، بصائر،سال سوم، ويژة علامه طباطبايى. 7. مهر تابان (ياد نامه علامه طباطبايى) سيد محمد حسين حسينى تهرانى، ص‏41. 8. جلوه‏هاى معلّمى استاد(مطهرى)، ص 174. 9. حق و باطل، شهيد مطهرى، ص 89. 10. گفتگو با آيت الله محفوظى، بصائر، همان ،ص‏19. 11. مهرتابان، ص 45. 12. كنزالعمال، حسام الدين هندى، ج اول، ص 619،حديث 2861. 13. نهج البلاغه، صبحى صالح، ص 192. 14. شيعه در اسلام، علامه طباطبايى، ص 88. 15. سوره نساء، آيه 174. 16. سوره نحل، آيه 89. 17. الميزان، ج اول، مقدمه علامه. 18. سوره نساء ،آيه 174. 19. سوره احزاب، آيه 32. 20. سوره حشر، آيه 62. 21. سوره نحل، آيه 44. 22. سوره انعام، آيه 59. 23. آيينه مهر، ص 34-33. 24. الميزان، ج 1، ص 12-10. 25. سوره نساء، آيه 82. 26. نهج البلاغه، ص 61. 27. بصائر، ص 6و12. 28. اصول كافى، كلينى، ج 1، ص 19. 29. همان مأخذ. 30. نهج البلاغه، خطبه 17، فراز دوّم. 31. روش تفسيرى علامه در الميزان، مجله مشكوة، ش‏38، بهار1372، ص 38. 32. همان مأخذ. 33. جامع البيان، طبرسى، ج اول، مقدمه كتاب. 34. گفتگو با استاد آيه الله معرفت، فصلنامه پژوهش‏هاى قرآنى، شماره 9و10،ص‏273. 35. سوره جمعه، آيه 4. 36. تفسير تسنيم، آية الله جوادى آملى، ج اول، مقدمه. 37. تفسير كاشف، سيد محمد باقر حجّتى و سيد عبدالكريم بى‏آزار شيرازى، ج اول، ص 13. 38. فصلنامه پژوهش‏هاى قرآنى، همان ،ص‏278. 39. همان، ص‏234. 40. شرح فشرده‏اى بر مقدمه تفسير الميزان، محمد على لسانى فشاركى، ص 60-54. 41. نك:مجلات گوناگون الميزان. 42. فصلنامه پژوهش‏هاى قرآنى، ص 277. 43. تفسير الميزان، ج اول، ص‏11. 44. سوره حجر، آيه 121. 45. سوره انبياء، آيه 73. 46. آيينه مهر، ص 36.

نويد نورانى
يكى از عواملى كه انسان را به صدق گفتار فرستادگان الهى مطمئن مى‏نمايد و موجب مى‏گردد تا پيامبران راستين از مدعيان دروغين تشخيص داده شوند علاوه بر معجزات پيامبران، گواهى رسولان گذشته نسبت به نبى بعدى است. آن چه در كتاب‏هاى آسمانى دلالت بر نبوّت رسول اكرم (ص) دارد مواردى است كه قرآن كريم، تورات، انجيل، زبور دارد و آثار شعياى نبى، شمعون و حزقيل(ع) آمده است.
قرآن مى‏فرمايد: «و اذقال عيسى ابن مريم يا بنى اسرائيل انّى رسول اللّه اليكم مصدّقاً لما بين يدىّ من التوراة و مبشراًبرسول يأتى من بعدى اسمه احمد؛(1) و عيسى فرزند مريم گفت: اى بنى اسرائيل بدرستى كه من پيامبر خدا بر شما هستم توراتى را كه قبل از من بوده، تصديق مى‏كنم و به پيامبرى كه بعد از من مى‏آيد و نامش احمد است بشارتتان مى‏دهم.» نبى اكرم از سنين صباوت دو نام داشت و مردم او را با اين نام خطاب مى‏كردند يكى محمّد كه عبدالمطّلب (جدّش) برايش برگزيد و ديگرى احمد كه آمنه او را به آن ناميده بود و اين مطلب از مسلّمات تاريخ اسلام مى‏باشد.
در آيه‏اى ديگر مى‏خوانيم: «و اذ اخذ الله ميثاق النبييّن لما آتيتكم من كتاب و حكمةٍ ثمّ جاءكم رسولٌ مصدقٌ لما معكم لتؤمننّ به و لتنصرنه قال ءاقررتم و اخذتم على ذلكم اصرى قالوا اقررنا قال فاشهدوا و انا معكم من الشاهدين ؛(2) و خدا از پيامبران ميثاق گرفت كه شما را كتاب و حكمت داده‏ام، به پيامبرى كه آيين شما را تصديق مى‏كند و به رسالت نزدتان مى‏آيد گرايش يابيد و يارى اش كنيد. آيا اقرار كرديد و ميثاق را پذيرفتيد، پاسخ دادند، اقرار كرديم، گفت پس گواهى دهيد و من نيز همراهتان از شاهدانم.»
اهل تفسير مى‏گويند خداوند هيچ پيامبرى را مبعوث نفرموده مگر اين كه حضرت محمّد (ص) و خصالش را برايش گفته و از او پيمان گرفته كه اگر او را درك كند به وى ايمان آورد و هم برخى افزوده‏اند مقصود اين است كه شخصيت محمد(ص) را براى امّت خويش بيان كند و از ايشان تعهد بگيرد كه به او ايمان آورند وبراى نسل بعد از خود موضوع را روشن سازند و نيز گفته‏اند كه خطاب «جاءكم رسول» به اهل كتاب معاصر رسول خداست. حضرت على(ع) هم فرموده‏اند خداوند متعال از پيامبران گذشته درباره خاتم رسولان پيمان گرفته است كه اگر زنده بودند و محمّد(ص) مبعوث گشت به او ايمان آورده و به امدادش بشتابند و از قوم خود هم در اين باره پيمان بگيرند.(3)
رسول خدا(ص) فرموده‏اند، من نتيجه دعاى حضرت ابراهيم هستم و عيسى به من مژده داده است و منظور از دعاى ابراهيم اين آيه است كه قرآن از قولش نقل مى‏كند:
«ربنّا و ابعث فيهم رسولاً منهم يتلوا عليهم آياتك و يعلّمهم الكتاب و الحكمة و يزكّيهم انّك انت العزيز الحكيم.»(4)
اما آنچه در كتابهاى آسمانى گذشته آمده، توسط مغرضان تحريف شده و مواردى را كه در آنها بطور صريح از رسول خدا (ص) نام برده، از روى رشك ورزى، ستم، انكار و بدبختى خويش، حذف كرده‏اند و نسبت به خداوند افترا بسته‏اند در حالى كه دانشمندان يهودى و مسيحى ضمن بيان علومى كه از انبياء گرفته‏اند و هم از صحف خود نقل كرده‏اند اعتراف به نبوّت پيامبراكرم(ص) نموده‏اند و سال‏ها قبل از ولادت و ظهور خاتم پيامبران اين موضوع را طرح نموده و به نسل‏هاى بعد از خود توصيه
كرده‏اند، امّا طبق آيه قرآن «فمنهم من آمن و منهم من صدّعنه»(5) گروهى از ايشان به پيامبر اكرم (ص) ايمان آوردند و گروهى از او روى برگرداندند(كارشكنى نمودند). نمايندگان نجران
آيين مسيحيت تا يك و نيم قرن قبل از طلوع اسلام، در شبه جزيره عربستان نفوذ نكرده بود، در آن موقع هم مبلّغان مسيحى براى فعاليت‏هاى تبشيرى به داخل اين صحراى خشك مى‏رفتند. نخستين هيأت مسيحى كه عازم جنوب عربستان شد به سال 356 ميلادى توسط امپراتور كونستانتينوس به رياست تئوفيلوس بود، وى كليسايى در عدن در سرزمين حميريان ساخت، مردم نجران در سال 500 ميلادى به وسيله فنيمبون قدّيس شامى با مسيحيت آشنا شدند.(6) از نواحى تحت نفوذ روم هم نصرانيت براى طوايف ربيعه، غسان و برخى از افراد قضاعه آمد، بدين گونه آيين مسيح به عربستان راه يافت.(7) از آن سوى ذونواس پادشاه يمن به دين يهود گرائيد ولى بين امپراتور حبشه و وى نزاع سختى پيش آمد، ذونواس به انتقام اين برخورد خشن، به نجران آمد تا مسيحيان نجران را قتل عام كند كه اين ماجرا در قرآن كريم تحت عنوان اصحاب اخدود آمده است: «قُتل اصحاب الاخدود، النّار ذات الوقود اذهم عليها قعود.»(8) طبق اين آيات ذونواس مسيحيانى كه دين خود را رها نمى‏كردند در گودال مى‏افكند و از آتش پر مى‏كرد و چون امپراتور روم از سرزمين يمن دور بود از فرمانرواى حبشه كمك خواست كه به اين
ترتيب داستان ابرهه و آمدن سپاه حبشه به يمن پيش آمد كه يمن را تصرف نموده و ذونواس را كشتند و آيين مسيح جانشين دين يهود در اين قلمرو گرديد و كليساهاى رسمى در يمن ساخته شد، به دنبال همين امر حكايت ابرهه و عام الفيل نيز به ميان آمد.(9)
رسول اكرم(ص) به موازات مكاتبه با سران سياسى و مذهبى جهان نامه‏اى به اُسقف نجران كه به ابوحارثه موسوم بود نوشت و ساكنان اين منطقه مرزى حجاز و يمن را كه مكانى بسيار با صفا بود، به اسلام دعوت نمود. نمايندگان پيامبر نامه را به اُسقف نجران تحويل دادند. وى مكتوب نبى اكرم را با دقت خواند و براى تصميم نهايى شورايى مركب از شخصيت‏هاى مذهبى تشكيل داد، اين شورا نظر داد كه گروهى به عنوان هيأت نمايندگى نجران به مدينه بروند تا از نزديك با حضرت محمد(ص) تماس بگيرند و دلائل نبوّتش را بررسى كنند.(10)
نمايندگان نجران مذاكرات مفصلى با پيامبراكرم(ص) انجام دادند و در پايان گفتند چون مطالب مطرح شده ما را قانع نمى‏كند در وقت معينى با هم مباهله كنيم و بر دروغگو نفرين بفرستيم البته از آيه مربوط به مباهله (سوره آل عمران، آيه 61) بر مى‏آيد موضوع مباهله را پيامبر مطرح كرده است نه مسيحيان، مقرر گرديد اين مراسم در خارج از مدينه و در دامنه صحرا انجام گيرد، رسول اكرم (ص) براى اين منظور حضرت على(ع)، فاطمه زهرا(س)،
امام حسن و امام حسين(ع) را برگزيدند، سران هيأت نمايندگى كه در حال گفتگو با هم بودند وقتى سيماى نورانى پيامبر را با افرادى از خاندان و خانواده‏اش ديدند انگشت حيرت به دهان گرفتند و دريافتند پيامبر به دعوت و دعاى خود اعتقاد راسخ دارد وگرنه فردى‏كه در هدف خود ترديد دارد عزيزان خويش را در معرض بلاى آسمانى و عذاب الهى قرار نمى‏دهد، از اين روى اُسقف نجران گفت اين چهره‏ها اگر از درگاه الهى بخواهند كوهها از جاى كنده شوند، در دم اتفاق مى‏افتد و درست نيست، با اين قيافه‏هاى نورانى مباهله كنيم و امكان دارد همه نابود شويم و حتى يك مسيحى در جهان باقى نماند و به اتفاق آراء تصويب كردند هر ساله مبلغى به عنوان جزيه بپردازند و حكومت اسلامى در برابر آن، از جان و مالشان دفاع كند، رسول اكرم (ص) رضايت خويش را از اين بابت اعلام فرمودند و افزودند عذاب آسمانى سايه‏اش را به نجران گسترده بود و اگر از در مبادله وارد مى‏شدند صورت انسانى خود را از دست مى‏دادند و در آتش برافروخته مى‏سوختند، اين مباهله كه در 25 ذيحجه سال دهم هجرت روى داد سند افتخار اسلام و تشيع و معجزه مهمى به شمار مى‏آيد.(11) بشارت راهب مسيحى
در آستانه تولد پيامبر در نواحى گوناگون شبه جزيره عربستان، شام و برخى نقاط هم جوار عده‏اى از افراد مسيحى در ديرها به حالت عزلت و انفرادى زندگى مى‏كردند. چون رسول خدا(ص) به سن دوازده سالگى رسيد همراه عموى خود، ابوطالب، كه با كاروان قريش براى تجارت به شام مى‏رفت، رهسپار شام شد، اين سفر در دهم ربيع الاول سال سيزدهم واقعه فيل اتفاق افتاد. چون كاروان به بصرى، كه روستايى در سرزمين حوران و از توابع دمشق بود، رسيد، راهبى به نام بحيرى كه در صومعه خود به سر مى‏برد و از علوم مسيحى آگاه بود، برايشان خوراكى تهيه كرد در حالى كه متداول نبود او به كاروان قريش توجهى كند و چون دليلش را از وى پرسيدند گفت ابرى روشن بر سر رسول اكرم (ص) سايه افكنده بود، همچنين وقتى كاروان در حوالى صومعه كنار درختى رسيد، راهب مزبور متوجه شد ابر در بالاى درخت ايستاد و شاخه‏هاى درخت چنان پايين آمد كه بر پيامبرسايه افكند. وقتى همه، اجتماع نمودند تا خوراك آماده شده را ميل كنند، از ميان همه رسول خدا به دليل كمى سن زير همان درخت كنار اموال كاروان باقى ماند، بحيرا در بين آن جمع كسى را با صفاتى كه مى‏شناخت نديد از اين روى گفت نبايد كسى از شماها، از حضور در سفره من امتناع مى‏كرد، پاسخ دادند همه آمده‏اند جز پسرى كه كوچك‏ترين ماست و مراقب بارهايمان مى‏باشد، بحيرا گفت: او را هم فرا بخوانيد و هنگامى كه برخى خصوصيات را در آن حضرت به دقّت بررسى كرد، خطاب به ايشان گفت: اى پسر تو را به لات و عزّى سوگند مى‏دهم كه از هر چه سؤال مى‏كنم به من پاسخ دهى، حضرت فرمود مرا به آنها سوگند مده كه از هيچ چيز به اندازه آن‏ها نفرت ندارم. بحيرا سؤالاتى را مطرح كرد و حضرت پاسخ داد كه مطابق دانسته‏هاى آن راهب بود. آن گاه به مهر نبوّت كه در ميان دو شانه پيامبر بود نگريست و چون فارغ شد روى به ابوطالب نمود و گفت اين نوجوان با تو چه نسبتى دارد، او جواب داد: فرزندم مى‏باشد. بحيرا گفت نبايد اين گونه باشد و پدرش در حال حيات نيست، ابوطالب گفت: برادرزاده‏ام است و پدرش وقتى او در رحم مادرش بود، درگذشت. راهب گفت: راست گفتى، برادرزاده ات را به زادگاهش بازگردان و از قوم يهود درباره‏اش بترس، زيرا اگر او را دريابند، شرّى برايش برپا مى‏كنند، براى اين پسر شأن و منزلت عظيمى است. ابوطالب پس از انجام كارهاى تجارى حضرت را به مكه بازگردانيد.(12)
برخى منابع افزوده‏اند بحيرا خاطر نشان ساخت: به زودى اين نوجوان بت‏ها را خواهد شكست و دينش جهانى خواهد شد، در اين هنگام درختى كه رسول خدا زير آن ايستاده بود و خشكيده بود سبز شد و ميوه آورد و بحيرا چنين كرامتى را تأييد نمود و نزديك‏تر آمده و دست‏هاى پيامبر را بوسيد و گفت اگر بعثت شما را دريابم ايمان مى‏آورم.(13)
خديجه دختر خويلد چون از راستگويى، امانت دارى و مكارم اخلاقى رسول خدا (ص) خبر يافت به حضرت پيشنهاد كرد با سرمايه او همراه غلامش ميسره براى تجارت رهسپار شام شود پيامبر پذيرفت و در سال بيست و پنجم واقعه فيل در 25 سالگى از مكه بيرون رفت و چون به بصرى رسيد، نسطور راهب وى را ديد و ميسره را به نبوّت او مژده داد.(14)
قبل از هجرت پيامبر به مدينه، ابوعامر راهب رئيس مذهبى مسيحيان در اين ديار به شمار مى‏رفت كه با اين مهاجرت مهم موقعيت و اعتبار خود را از دست داد و پيشرفت آيين اسلام آتش خشم و خصومت را در قلب او، شعله ور مى‏ساخت، او همچون مارى زخم خورده براى فرود آوردن نيش زهرآگين خويش مهيّا گشت و در ابتدا با منافقان مدينه هم‏داستان شد و براى تعقيب نقشه شوم خود به مكه رفت و بت پرستان و مشركان را نحريك نمود و سپس در نبردهاى بدر و اُحد و حُنين به نفع اين مخالفان شركت كرد، بعد به روم گريخت و امپراتورى اين قلمرو را براى يورش به مسلمانان مهيا ساخت، در مدينه هم منافقان را به ساختن مسجد ضرار وادار كرد تا تفرقه‏اى خطرناك در اين شهر بوجود آورد. پيامبر اكرم(ص) با آگاهى از نقشه وى و احساس خطر از سوى امپراتورى روم، آماده دفاع گرديد كه به دنبالش غزوه تبوك رخ داد و چون روميان از اقتدار مسلمانان آگاه شدند خطر يورش دشمن خارجى كاهش يافت و نقشه ابوعامر خنثى شد و با مراجعت پيامبر از نبرد تبوك توطئه داخلى هم كشف گرديد و مسجد ضرار كه پايگاه دشمنان و عامل شكاف بين مؤمنان گشت به دستور رسول اكرم (ص)، ويران شد.(15) به سوى حبشه
حبشه در آن زمان نسبت به آن چه اكنون اتيوپى ناميده مى‏شود وسيع‏تر بوده و كشورهاى سومالى، اريتره، جيبوتى و بخشى از سودان جزو آن بوده‏اند. وقتى رسول خدا(ص) ملاحظه فرمود يارانش در معرض آزار و اذيت و شكنجه‏هاى مشركان مكه قرار گرفته‏اند، به آنان فرمود: خوب است به سرزمين حبشه برويد، فرمانرواى آن جا به كسى ستم نمى‏كند تا خداوند برايتان گشايشى فراهم نمايد، ياران پيامبر(ص) كه يازده مرد و چهار زن بودند پذيرفتند و پوشيده و پنهان، برخى سواره و عده‏اى پياده خود را به بندر شعيبه كه بر كرانه درياى سرخ واقع بود رسانيدند. اين مهاجرت در رجب سال پنجم بعثت صورت گرفت، از آن جا مسلمانان با دو كشتى تجارى عازم حبشه شدند، مشركان تا كنار بحر احمر آنان را تعقيب كردند و چون به ساحل دريا رسيدند مسلمين از محل دور شده بودند. مسافران مذكور شعبان و رمضان را در حبشه ماندند و وقتى شنيدند قريش اسلام آورده‏اند و ديگر مرارت و زحمتى براى مسلمانان مكه در كار نيست در ماه شوال به وطن خويش بازگشتند البته چون به حوالى مكّه رسيدند و متوجه شدند آنان به دروغ، اسلام آورده‏اند، بطور پنهانى يا در پناه افرادى ديگر وارد مكه شدند و بيش از پيش به آزار و شكنجه مبتلا گرديدند.
رسول اكرم(ص) ديگر بار به آنان اذن داد تا راهى حبشه شوند، مهاجران اين نوبت هشتاد و سه نفر مرد و هيجده نفر زن بودند كه سرپرستى آن‏ها را جعفر بن ابى طالب عهده دار گرديد.
مشركان كه از آسودگى و امنيت مهاجران در حبشه اطلاع يافتند برآن شدند افرادى را نزد حاكم آن جا بفرستند تا مسلمانان را از حبشه برانند و به مكّه باز گردانند، عبدالله بن ابى ربيعه و عمروبن عاص بن وائل براى اين منظور انتخاب شدند، آنان حامل هدايايى براى نجاشى و وزرايش بودند. ابوطالب باخبر يافتن از اين نقشه اشعارى براى حاكم حبشه فرستاد و او را برنگهدارى، پذيرايى و حمايت از مهاجرين ترغيب نمود. از آن سوى وزيران بر اثر تبليغات مشركان و پس از دريافت هدايا خطاب به نجاشى گفتند: اينان را به آن دو نفر تسليم كن تا به سوى ديار و تبارشان بازگردند. نجاشى خشمگين گرديد و گفت: نه به خدا سوگند هرگز آنان را تسليم نمى‏كنم زيرا بر من و كشورم پناه آورده و ما را به ديگران برگزيده‏اند ولى مهاجران را فرامى خوانم و درباره ادعاهاى اين دو نفر از آنان پرسش مى‏كنم، اگر چنان چه اين دو مى‏گويند باشند تسليمشان مى‏كنم در غير اين صورت از ايشان حمايت مى‏كنم تا در حبشه بمانند. نجاشى در حالى كه كشيش‏ها را حاضر ساخته بود رو به مسلمانان نمود و گفت اين دينى كه جداى از قوم خود آورده‏ايد نه كيش من است و نه آيين ملل جهان، پس برايم بازگوئيد كه چيست؟
آنگاه جعفربن ابى طالب سخن آغاز كرد و گفت: پادشاها، ما در دوران جاهليت بت‏ها را مى‏پرستيديم، و مردار مى‏خورديم، كارهاى خلاف انجام مى‏داديم و با خويشاوند و همسايگان رفتار بدى داشتيم. وضع همين بود تا خداوند پيامبرى كه نسب، راستى، امانت و پاكدامنى او را مى‏شناسيم به سويمان فرستاد و او ما را به بكتا پرستى فراخواند و به درستى و راستى امر نمود و نهى از كارهاى زشت را مورد تأكيد قرار داد. ما هم تصديقش كرديم و به او ايمان آورديم… پس قوم ما، برما تاختند و به آزارمان پرداختند تا از پرستش خدا به بندگى بت‏ها بازگرديم و چون به ستم خود ادامه دادند به كشورتان آمديم تا در پناه شما قرار گيريم. نجاشى گفت از آن چه پيامبرتان از سوى خدا آورده چيزى همراه داريد جعفر گفت: آرى، نجاشى گفت: بخوان، جعفر آياتى از سوره كهيعص را تلاوت نمود كه نجاشى و كشيش‏ها با شنيدن آن‏ها گريستند. آن گاه نجاشى روبه عمرو و عبدالله كرد و گفت اين سخن و آن چه عيسى آورده است، هر دو از يك جا فرود آمده‏اند. برويد كه سوگند به خداوند آنها را تسليم نمى‏كنم، آنان وقتى اين وضع را ديدند تصميم گرفتند نقشه‏اى ديگر را به اجرا بگذارند پس عمروعاص روز بعد نزد نجاشى رفت و گفت اين‏ها عقايد خاصى درباره عيسى دارند، در اين باره، از ايشان سؤال كن، نجاشى بار ديگر آنان را فرا خواند و گفت درباره حضرت عيسى چه مى‏گوئيد؟ جعفر پاسخ داد: باور ما در اين باره همان است كه پيامبرمان فرموده است او بنده خدا رسول او، روح او و كلمه اوست كه آن را به مريم، دوشيزه پاكدامن القاء كرده است.(16) نجاشى گفت عيسى از آن چه شما گفتيد بالاتر نمى‏باشد كه وزيران اين سخن را برنتابيدند، پادشاه حبشه افزود اى مسلمانان برويد و شما در امانيد، دوست ندارم در برابر كوهى از طلا يكى از شما را آزار دهم، هداياى آن فرستادگان قريش را پس دهيد كه نيازى بدان‏ها ندارم. پس عمرو و عبدالله به زشتى از نزد وى رفتند و مسلمانان در سرزمين مذكور با كمال آرامش اقامت گزيدند، اين وضع مشركان مكّه را در موجى از نگرانى و آشفتگى فرو برد.(17) امپراتورى متزلزل
امپراتورى روم شرقى وارث ابرقدرت روم به شمار مى‏رفت و قُسطنطنيه، استانبول فعلى، با كليساهاى بزرگ به عنوان مجلّل‏ترين شهر جهان مركز روم شرقى بود. اين امپراتورى در عين حال كشورهاى غربى اروپا تا اسپانيا، يونان، تركيه، فلسطين، مصر و بخش هايى از آفريقا را در تصرّف داشت. قسطنطين، امپراتور روم به سال 323 ميلادى در محلى به نام بيزانتيوم لشكر ليسنيوس را شكست داد و در همان جا شهر قسطنطنيه را بنا نهاد. جانشينان قسطنطين تا يازده قرن بعد در اين شهر ماندند تا سال 1453 ميلادى كه اين شهر به تصرّف سلطان محمد فاتح پادشاه مسلمان دولت عثمانى در آمد و بدين گونه ابرقدرت روم شرقى(بيزانس) سقوط كرد.
در آستانه ميلاد رسول اكرم (ص) تا سال 565 ميلادى امپراتورى معروف قلمرو بيزانس يوستينيانوس بود. وى در طول حكومت 38 ساله خود طى پنجاه جنگ شهرهاى زيادى را با خون ريزى‏هاى فراوان به چنگ آورد، او حكومت خود را وديعه‏اى الهى مى‏دانست و از كسانى كه به حضورش مى‏رسيدند مى‏خواست كه زانو بزنند. حكومت او با فساد ادارى، ماليات‏هاى گزاف و مجازات‏هاى هوس بازانه آلوده گرديد و از اين روى پس از مرگش مردم ناراضى، ارتش تحليل رفته، خزانه تهى و خرابى‏هاى ناشى از جنگ‏هاى متوالى موجبات انحلال امپراتورى مزبور را فراهم كردند و سوريه، فلسطين، مصر، آفريقا و اسپانيا در حوزه اسلام در آمد.(18) هيچ چيز از امپراتورى بيزانس باقى نماند جز چند بندر آسيايى، قطعاتى از ايتاليا، شمال آفريقا، يونان، يك نيروى دريايى و پايتختى محاصره شده و دچار وحشت.(19)
با اين وجود دستگاه مسيحيت با شدّت هر چه تمام‏تر سدّ بزرگى در مقابل دعوت و توسعه روزافزون اسلام ايجاد كرده و از نفوذ آن در قلمروهاى مسيحى با تمام قوا جلوگيرى به عمل مى‏آورد مبارزه منفى با آيين اسلام به صورت يك سانسور شديد در سرزمين‏هاى مسيحى نشين ادامه داشت و كوچك‏ترين سرو صدا درباره اسلام سركوب گرديد و كسانى كه به پيامبر اكرم(ص) مى‏گرويدند به دست عُمّال امپراتورى اعدام مى‏شدند كه نمونه آن اعدام استاندار عمّان است او كه فروةبن عامر نام داشت از سوى امپراتور روم در اين قلمرو حكومت مى‏كرد وى بر اثر شنيدن نداى توحيد، اسلام آورد ولى دولت روم او را معزول و زندانى كرد و چون از آيين اسلام دست برنداشت در فلسطين او را بر دار زدند.(20)
قيصر روم با خدا پيمان بسته بود كه هرگاه در نبرد با ايران پيروز شود به شكرانه اين پيروزى از مقرّ حكومت خود، قسطنطنيه پياده به بيت المقدس برود، در اين حال دحيه كلبى مأمور شد نامه پيامبر اكرم (ص) را به وى برساند وى در بُصرى اطلاع يافت كه قيصر عازم بيت المقدس است لذا مأموريت خود را به آگاهى حاكم اين منطقه رسانيد و به راه خود ادامه داد و در شهر حمص از توابع شام با قيصر ملاقات كرد و نامه را به وى تقديم نمود، قيصر توسط مترجمى عربى از محتواى نامه كه پيامبر در آن، او را به اسلام دعوت كرده بود، آگاه شد و چون احتمال داد نويسنده آن، همان محمد موعود تورات و انجيل باشد در صدد برآمد در اين خصوص اطلاعاتى دقيق بدست آورد و وقتى مطمئن شد دعوت محمد(ص) حقيقت دارد، براى بدست آوردن طرز تفكر سران روم اجتماع عظيمى در يكى از صومعه‏ها تشكيل داد و نامه پيامبر را براى آنان خواند، تشنّج بزرگى در اين مجلس پديد آمد و قيصر از مخالفت اين افراد بيم ناك شد، لذا از جايگاه خود كه مكان بلندى بود برخاست و گفت مى‏خواستم شماها را بيازمايم. صلابت و استوارى شما در آيين مسيح مورد اعجاب و تقدير من قرار گرفت سپس دحيه را خواست و او را احترام كرد و پاسخ نامه پيامبر(ص) را داد و هديه‏اى هم براى آن حضرت ارسال نمود.(21)
در اوايل سال هشتم حارث بن عمير ازدى از سوى پيامبراكرم(ص) همراه نامه‏اى روانه دربار شام گرديد، فرمانرواى مطلق شامات در آن ايّام حارث بن ابى شمر غسانى بود كه به دست نشاندگى از طرف قيصر در آنجا حكومت مى‏كرد. وقتى سفير رسول اكرم(ص) وارد شهرهاى مرزى اين قلمرو گرديد شرحبيل كه فرماندار اين نقاط بود در دهكده موته سفير را دستگير كرد و پس از بازجوئى‏هاى آزار دهنده، برخلاف تمام اصول انسانى و جهانى دستور داد دست و پايش را بستند و او را كشتند، پيامبر براى انتقام از اين زمامدار خودسر سربازان خويش را فراخواند، مقارن اين حادثه رويداد اسف‏انگيز ديگرى رخ داد كه آن حضرت را براى نبرد جدّى‏تر ساخت در ماه ربيع الاوّل سال هشتم، كعب بن عمير غفارى از جانب پيامبر مأموريت يافت كه با 15 نفر كه همگى به سلاح تبليغ مجهز بودند به سرزمين ذات اطلاح در وراى وادى القرا قرار داشت، روانه گردد و اهالى آنجا را به يكتاپرستى دعوت كند، سپاه مزبور چنين نمود ولى با مخالفت ساكنين آن جا روبرو شد و اهالى، اين مبلّغان را جز يك نفر كه با بدن مجروح جان سالم بدر بردند، كشتند، اين ضايعه موجب شد
فرمان جهاد صادر گردد و بدين گونه غزوه موته به وقوع پيوست و سپاه اسلام در نقطه‏اى به نام شارف با روميان روبرو شدند و سپس بر حسب مصالحى در سرزمين موته فرود آمدند.(22)
استقرار گروهى از سربازان رومى در نواحى شام و ممانعت آنان از پيشرفت اسلام موجب گشت كه رسول اكرم(ص) با لشكرى بزرگ پاسخ اين متجاوزان را بدهد و اين متجاوزان را تنبيه نمايد، اين ماجرا غزوه تبوك را بوجود آورد.(23) گزارش خشونت
اربابان كليسا در قرون بعد خشونت‏ها و تعصب‏هاى خشك خود را نسبت به مسلمانان با حوادثى تلخ و فجايع ضد انسانى ادامه دادند، يكى از تاريك‏ترين صفحات چنين جناياتى هشت فقره جنگ صليبى به دست اين افراد است. كشيشى كه به زيارت تربت عيسى در قدس شريف رفته بود از اين كه اراضى مقدس در اختيار مسلمانان است سخت خشمگين شد و هنگام مراجعت، مردم مسيحى و روحانيت اين آيين را عليه مسلمين تحريك كرد تا آن كه در سال 1095 ميلادى به دستور پاپ اورين دوّم مجمعى از روحانيون و رؤساى مسيحى تشكيل شد و پاپ در اين جلسه از ملّيت مسيحى خواست اسلحه بردارند و تربيت عيسى را نجات دهند. از عموم اسقف‏ها هم تقاضا كرد مردم مسيحى را عليه مسلمانان بشورانند و وعده داد هر كس در اين نبرد مقدس (!) شركت كند تمام گناهانش آمرزيده مى‏شود! بدين ترتيب پس از يك سال تبليغات دامنه دار اوّلين اردوى مجاهدين مسيحى با شركت يك ميليون نفر به سوى بيت المقدس حركت كردند و به قتل وغارت روى آوردند و از ارتكاب هر گونه اعمال شنيع خوددارى نكردند و اولين سپاه صليب در 15 ژوئيه 1099 ميلادى وارد بيت المقدس شد و اين شهر را به تصرف درآورد، گودفرو آدوبويون در نامه‏اى به پاپ نوشت خون مسلمانان تا زانوى مركب‏هاى ما مى‏رسيد.(24) يك كشيش مسيحى مى‏گويد در گذرها و ميدان‏هاى
بيت المقدس از سرها و پاهاى مسلمانان تل هايى بوجود آمده و سپاهيان صليبى از روى آن‏ها عبور مى‏كردند، مجروحين را در آتش مى‏سوزانيدندو در معبد سليمان لاشه‏هاى مقتولين در خون شناور بودند.(25)
گوستاولوبون اعتراف مى‏كند كردار صليبى‏ها در رديف درّنده‏ترين و بيشعورترين وحشى‏هاى روى زمين قرار دارد.(26) جان ديون پُورت مى‏نويسد: كيست كه از دستگاه مسيحيت خجلت زده نباشد مقصود همان تحريكاتى است كه برعليه مسلمانان به هيجان آمد و جناياتى برعليه انسان هايى مرتكب شدند كه در قلمرو خويش از مسيحيان حمايت مى‏نمودند.(27)
ويل دورانت مورّخ معروف مسيحى نوشته است: در كوچه‏ها توده هايى از سر، دست و پاهاى مقتولان مسلمان ديده مى‏شد، زنان را به ضرب دشنه مى‏كشتند، ساق پاى اطفال شيرخوار را گرفته و آن‏ها را به زور از سينه مادران جدا كرده و به بالاى ديوارها پرتاب مى‏كردند و در نتيجه هزاران مسلمان را كه در شهر مانده بودند كشتند.(28)
اسپانيا و پرتغال كه در آن زمان اندلس ناميده مى‏شد در هنگام فرمانروايى مسلمانان به رشد و شكوفايى رسيد و مسيحيان نيز با آزادى كامل در اين نواحى مراسم خود را انجام مى‏دادند امّا وقتى مسيحيان برمنطقه مزبور استيلا يافتند مسلمانان را بين مرگ و قبول مسيحيت مخيّر ساختند و آنان كه مقاومت كردند مُثله شدند و اجساد نيمه جانشان در آتش سوخت، شهرها و جلوه‏هاى فرهنگى و هنرى آنها را طعمه حريق مى‏نمودند و هر جا مى‏رسيدند با شمشير به جان مردم مى‏افتادند، مساجد مسلمين را مورد هتك قرار داده و صليب‏ها را برفراز مناره‏هاى آن‏ها نصب مى‏كردند و ناقوس‏ها را برفرازشان به صدا در مى‏آوردند، مورّخان اروپايى نوشته‏اند در اندلس نيم ميليون نفر مسلمان توسط
مسيحى‏ها كشته شدند.(29) امّا تاريخ پرافتخار اسلام به خوبى نشان مى‏دهد گروههاى مسيحى كه در مجاورت مسلمانان مى‏زيسته‏اند باوجود اين كه قدرت مقاومت و دفاع در برابر مسلمين نداشته‏اند، در هيچ بُرهه‏اى از تاريخ از طرف افراد مسلمان مورد شكنجه قرار نگرفته و حتى نمونه‏اى كوچك از رفتار بى رحمانه درباره آنان وجود ندارد، قبايل و دسته‏هاى متفرق مسيحى بر طبق پيمانى كه با مسلمانان بسته بودند در كمال آرامش و امنيت بسر مى‏بردند و مسلمين حمايت و دفاع از تمامى حقوق آنان را عهده دار بودند. روابط مسلمانان با اقليت‏هاى مسيحى همواره براساس مُسالمت و هم زيستى و پيمان‏هاى دوجانبه بود. افراد مسلمان در تمام فتوحاتى كه نصيبشان مى‏شد همين ملايمت را مُراعات مى‏كردند و چنان برخوردشان با ملت‏هاى مغلوب، انسانى و توأم با رأفت بود كه وقتى مجاهدان اسلام با آنان روبرو مى‏گشتند از جان و دل مسلمان مى‏شدند و برخى از گروههاى رنج ديده آنان كه از زيستن در قلمرو روميان زجرهاى فراوانى ديده بودند سپاهيان اسلام را نجات دهندگان آسمانى لقب مى‏دادند، گوستاولوبون اذعان مى‏دارد: رعاياى مسيحى كه ستم‏هاى فراوانى از دست هم كيشان خود تحمّل كرده بودند حكومت مسلمين را باكمال رغبت تمكين مى‏نمودند زيرا مى‏ديدند از امنيت و آزادى خوبى برخوردارند. آدام‏متز مستشرق معروف نوشته است اقليت‏هاى غير مسلمان در سرزمين‏هاى اسلامى آزادانه بسر مى‏بردند در حالى كه در اروپاى مسيحى اين وضع وجود نداشت كليساها در قلمرو مسلمانان چنان آزاد بود كه گويى از قلمرو حكومت مسلمين خارج بود، دكتر دونگان گرين لز مى‏نويسد نجابت و وسعت نظر دين اسلام كه به تمامى اديان الهى احترام مى‏گذارد به عنوان ميراث بزرگ بشرى شناخته مى‏شود و بر روى چنين بنايى مى‏توان آيينى جهانى را پايه گذارى كرد. سرتوماس آرنولد هم در كتاب الدعوة الاسلام به اين ويژگى‏ها اشاره دارد و جرجى زيدان در اثر
معروف خود (تاريخ تمدن اسلام) نكات جالبى را در اين باره مطرح كرده است، آلبرماله مورخ معروف اروپايى و دكتر ا،س، ترتون مؤلف كتاب اهل ذمّه در اسلام سلوك شايسته مسلمانان را با افراد مسيحى ستوده‏اند. هانرى دى‏كاسترى نيز اين رفتار مسالمت‏آميز را از نظر دور نداشته است. نگرش‏ها و رفتارهاى كينه توزانه‏
محافل وابسته به غرب از زمان جنگ‏هاى صليبى تا دهه‏هاى اخير در تأليفات، تبليغات و موضع گيريهاى سياسى، سيماى مؤسس آيين اسلام را مورد تحريف قرار داده‏اند و كوشيده‏اند با برداشت‏هاى مغرضانه و غلط روش زندگى و شيوه رفتار پيامبر مسلمانان را نزد مسيحيان مخدوش سازند، حتى عصر روشنگرى و خرد در اروپا نتوانست اين ناسزاگويى‏ها و تعصب‏هاى ناروا را دگرگون سازد. در سال‏هاى پايانى قرن هيجدهم و نوزدهم ميلادى غربى‏ها ارزيابى متناقضى از شخصيت رسول اكرم(ص) ارائه دادند،
در اين ايام ضمن آن كه عده‏اى همان روش‏هاى منفى قبلى را ادامه دادند گوته آلمانى جنبه‏هاى معنوى و معرفتى پيامبراكرم(ص) را مورد توجه قرار داد اما اين روزنه كوچك در برابر آن تيرگى‏هاى آشفته اروپايى نمى‏توانست عرض اندام كند تا آن كه كارلايل در سال 1840 ميلادى با تجليل و ستايش از خاتم رسولان به عنوان پيامبرى بزرگ منش نگرش‏هاى كينه توزانه اروپائيان را نسبت به حضرت محمد(ص) مورد نكوهش شديد قرار داد. از آن سوى يك ربع قرن قبل از انتشار اثر گوته ناپلئون پس از تصرف مصر، او رشليم را پشت سر نهاد و مسلمانان را قتل عام نمود و خاطره خونين و اسف بار جنگ‏هاى صليبى را احيا كرد كه نقشه‏اش با تصرف مجدّد بيت المقدس توسط مسلمانان نقش برآب شد، به دنبال آن غربى‏ها سلطه‏هاى استعمارى خود را بر قلمروهاى مسلمانان در آفريقا و آسيا آغاز كردند، در دهه‏هاى اخير هم اين مسيرهاى متضاد ادامه يافت، نمونه رفتار نفرت بار برعليه رهبر مسلمانان جهان كتاب «آيات شيطانى» سلمان
رشدى مى‏باشد كه مورد حمايت شديد محافل غربى قرار گرفت،(30) كشتار مسلمانان در بوسنى هرزگوين توسط صرب‏هاى مسيحى و نيز قتل عام افراد مسلمان در سرزمين هايى چون افغانستان، عراق، فلسطين، لبنان، سودان، سومالى و برخى نقاط ديگر و در فشار قرار دادن اقليت‏هاى مسلمان در مهد آزادى و تمدن يعنى اروپا نيز همچنان كينه‏هاى غربى‏ها را نسبت به اسلام و جوامع اسلامى نشان مى‏دهد.
جديدترين اين اهانت‏ها از سوى پاپ بنديكت رهبر مسيحيان كاتوليك جهان، در دانشگاه رگتربگ صورت گرفت او با نقل گفتگوى امپراتورى بيزانس مانوئل دوم پالئولوگوس با فردى پارسى، اسلام و پيامبر آن را به خشونت‏طلبى و عقل گريزى متهم كرده و چنين امرى را خلاف خواست خداوند دانسته است، هرچند پاپ بعدها بر اثر اعتراض شديد مسلمانان جهان اعلام كرد كه چنين نقل قول هايى نمى‏تواند منعكس كننده نظرش باشد امّا او از موضعى همدلانه با امپراتور اين نكات را بيان كرد و چنين نظرى نادرست و غير منطقى كه در واقع از روى بى فكرى و عدم توجه به حقايق ناب اسلام ناب محمدى(ص) صورت گرفته بود بسيار برايش دردسرآفرين و مشكل ساز گرديد و با نفرت و خشم جهان اسلام مواجه گشت(31)، دين ستيزى و ناسازگارى با باورهاى يك و نيم ميليارد مسلمان از سوى يك شخصيت مذهبى در حالى كه مؤمنان و متدينان با طيف گسترده‏اى از انديشه‏ها و عملكردهاى الحادى روبرويند خلاف مصلحت بوده و به جاى همگرايى اديان، به جنگ‏هاى مذهبى و درگيرى‏هاى جاهلى و قرون وسطوايى دامن مى‏زند و بدبينى و بدگمانى‏ها را افزايش مى‏دهد و براى جوامع انسانى خسارت آفرين و مصيبت زاست و يك اظهار تأسف صرف توسط پاپ كافى نيست و در حالى كه استكبار جهانى براى گسترش سلطه به جنگ تمدن‏ها توجه دارد چنين سخنان موهن همگامى بازورگويى، تجاوز، تهاجم و خونريزى است و آنگهى كارنامه آنانى كه مدام از صلح و محبّت دم مى‏زنند گواهى مى‏دهد كه بزرگ‏ترين جنايات را غربى‏ها مرتكب شده‏اند كه به نمونه هايى در اين نوشتار اشاراتى گذرا داشتيم، به علاوه تاريخ نشان مى‏دهد در نيمه قرن بيستم رهبران كليساهاى كاتوليك تن دادن به نازيسم در آلمان و فاشيسم ايتاليا را موعظه مى‏كرده‏اند.(32) پاپ بنديكت شانزدهم تابعيت آلمانى دارد و قبل از آن كه در سلك روحانى درآيد، عضو سازمان جوانان نازى بوده و سپس دانشگاه لاهوت رفته و در رشته كلام مسيحى تحصيل كرده و فارغ التحصيل شده است بنابراين تخصص او در كلام مسيحى است و از معارف اسلامى آگاهى ندارد او اگر عاقلانه و با بررسى‏هاى علمى، وارد ميدان فكر و موضع‏گيرى‏ها مى‏گرديد مشاهده مى‏كرد اسلام منادى مدارا، رأفت و مهربانى است و احترام متقابل ميان پيروان اديان اسلامى را در عرصه نظر و عمل مورد توجه قرار داده است، پيامبر اكرم (ص) نمونه‏اى عالى از رحمت، اخوّت، مسالمت، گذشت و مدافع راستين حقوق انسان‏هاى مؤمن مى‏باشد قرآن كريم او را رحمت عالميان مى‏داند و كلام وحى بر قلب رئوفش نازل گرديد ضمن توجه به صلح و آرامش، انسان‏ها را بارها به خردمندى، تفكر و اجتناب از خونريزى و خلاف، دعوت كرده و البته در برابر دشمنان دين و مردم و مخالفان حقيقت و معرفت ضمن تأكيد بر برهان و ارائه دلايل منطقى، قاطعيت و استوارى نشان مى‏دهد و پايمال نمودن حق و عدم رعايت موازين الهى و تضييع حقوق انسان‏ها را برنمى تابد و براى خلافكاران و گناهكاران امنيت و آرامش قائل نمى‏باشد.
در خاتمه بايد خاطر نشان ساخت سخنان نسنجيده، اظهارات واهى و مطالب بى اساس پاپ بار ديگر تهاجم طراحى شده و سلطه گرى غرب را عليه اسلام و پيروانش به نمايش نهاد و با زير پا نهادن علايق مذهبى مسلمانان جهان با فضاحت تمام روند تهاجم به اصول و مبانى اعتقادى مسلمانان را در سطحى وسيع‏تر از گذشته پى گرفته است، اين سخنان تكامل مقطعى پروژه‏اى شوم و نافرجام است كه مى‏كوشد بيدارى اسلامى حتى در قلب اروپا و امواج روزافزون اسلام گرايى را در سطح جهان مانع شود و صد البته نگران از دست دادن شعاع نفوذ و سيطره اعتقادى و مذهبى خويش است. او ضمن تهمت ناروا به اسلام به سياست‏هاى سلطه گران جهانى براى ايجاد بحران مذهبى ميان مسلمانان و مسيحيان كمك كرده است و به فرمايش مقام معظم رهبرى حضرت آيت الله العظمى خامنه‏اى اتهام بى توجهى اسلام به عقلانيت همچون انكار نور خورشيد است چرا كه در هيچ كتاب آسمانى به اندازه قرآن برعقل و
تعقل تأكيد نشده است و تمدن درخشان اسلامى بر اساس اين بينش شكل گرفت. او با كمال بى انصافى معناى جهاد اسلامى را نفهميده است زيرا اين عنصر براى آزاد نمودن ملت‏ها از سلطه قدرت‏هايى است كه مردمان را به بردگى كشانده‏اند به تعبير معظم له: گمان مى‏رود پاپ در اين زمينه فريب خورده و توجه نكرده است كه پشت سر اين گونه سخنان چه مقاصد و اهدافى دنبال مى‏شود.(33) پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. سوره صف، آيه 6. 2. سوره آل عمران، آيه 81. 3. نهايت الارب فى فنون الادب، نويرى، ج اول، ص‏112. 4. سوره بقره، آيه 129. 5. سوره نساء، آيه 55. 6. تاريخ عرب، فيليپ حتى، ص‏78. 7. تاريخ الرسل و الملوك، ص 920، جهان در عصر بعثت، ص‏19. 8. سوره بروج، آيات 4 تا6. 9. محيط پيدايش اسلام، شهيد مظلوم آيت الله دكتر بهشتى، ص‏48-47. 10. نك: تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 66، سيره حلبى، ج 3، ص 239، بحارالانوار، ج 21، ص 285. 11. فروغ ابديت، آيت الله جعفرسبحانى، ج دوم، ص 442-438. 12. سيره ابن هشام، ج 1، ص 193، سيرة الحلبيه، ج 1، ص 119، نهايت الارب فى فنون الادب، ج 1، ص 98. 13. فروغ ابديت، ج اول، ص 173-172، معصوم نخست، محمدصادق اسماعيل گرمارودى، ص 72. 14. تاريخ پيامبر اسلام، دكتر محمد ابراهيم آيتى، ص 69-68، نهايت الارب، ج اول، ص 102-103. 15. تفصيل اين ماجرا را در اسدالغابه، ج اول، طبقات ابن سعد، ج‏چهارم، مغازى واقدى، ج سوم، سيرةابن هشام، ج دوم و بحار الانوار، ج 21 مطالعه بفرمائيد. 16. سوره نساء، آيه 171. 17. رجوع كنيد به: الكامل فى التاريخ، ج 2، ص 55-54، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 2، ص 110-108، تاريخ الامم و الملوك، ج 2، ص 72، تاريخ پيامبر اسلام، آيتى، ص 149- 145. 18. تاريخ تمدن، ويل دورانت، ج 10، ص 196. 19. جهان در عصر بعثت، ص 103-102. 20. تاريخ طبرى، ج 2، ص 293، پاسداران صلح و همزيستى، ص‏118. 21. بحارالانوار، ج 20، ص 379، الكامل فى التاريخ، ابن اثير، ج 2، ص‏444. 22. نك: فروغ ابديت، ج دوم، فصل 47. 23. همان مأخذ، فصل 54. 24. تاريخ قرون وسطى، آلبرماله، ج 2، ص 257. 25. تاريخ تمدن اسلام و عرب، گوستاولويون، ص 410. 26. همان، ص 410. 27. عذر تقصير به پيشگاه محمد و قرآن، جان ديون پورت، ترجمه سيد غلامرضا سعيدى، ص 139. 28. تاريخ تمدن، ويل دورانت، ج 13، ص 15. 29. عظمت مسلمين در اسپانيا، ص 243، تمدن اسلام و عرب، ص‏338، پاسداران صلح، ص 135. 30. بنگريد به كتاب محمد در اروپا، مينو صميمى، ترجمه عباس مهرپويا و نيز كتاب محمد رسول خدا، به قلم آندمارى شيمل ترجمه حسن لاهوتى. 31. رودرويى حقيقت و مصلحت، حسينعلى رحمتى، روزنامه اطلاعات، شماره 23739، 7/7/1385. 32. از سازمان جوانان نازى تا واتيكان، على اكبر عبدالرشيدى، همان مأخذ، شماره 23730، 28/6/1385. 33. سخنان مقام معظم رهبرى در ديدار با اعضاى ستاد اقامه نماز، روزنامه همشهرى، 28 شهريور 1385، شماره 1819.

زهد و خيرخواهى دو وظيفه بزرگ علماء
در سيزدهمين فراز از دعاى امام عصر(عج) چنين مى‏خوانيم: «و تفضّل على علمائنا بالزّهْد و النّصيحة؛ خدايا! علماى ما را به داشتن پارسايى و خير خواهى نمودن از مردم تفضّل فرما.»
در اين دعا به دو وظيفه بسيار مهم و بزرگ علما و دانشمندان تصريح نموده، و امام (عج) به آنها مى‏آموزد كه داراى اين دو ويژگى باشند، كه براى جذب آحاد مردم به سوى آنها، نقش آموزه‏هاى آنها به مردم، و اصلاح جامعه بسيار سازنده‏تر و اثر بخش است. توضيح اين كه: كار اصلى علما و دانشمندان در رابطه با جامعه، مسأله هدايت و تعليم و تعلّم است، و دانشمند اگر علاوه بر زهد و پارسايى، و به عبارت روشن‏تر خودسازى و تسلّط بر هوس‏هاى نفسانى، نسبت به مردم احساس مسؤوليّت و دل سوزى كند و خيرخواه مردم باشد، قطعاً در دل مردم جاى مى‏گيرد، و در نتيجه مسأله هدايت و آموزش او بهتر و عميق‏تر و وسيعتر و شتابان‏تر مؤثّر واقع خواهد شد. چرا كه او براثر دو ويژگى زهد و خيرخواهى، محبوبيت فوق العاده‏اى در جامعه پيدا كرده، و مردم اطراف او را مى‏گيرند، و با كمال عشق و شور به گفتار او گوش فرا داده و دل مى‏بندند. چرا كه او را از خود و خدمتكار ودل سوز جامعه، و انسان دوست مى‏دانند، و طبعاً شيدا و گرويده رفتار او مى‏شوند. از يكى از دانشمندان كه در محضر امام خمينى (قدّس سرّه) بود نقل مى‏كنند گفت: يكى از حاضران از امام پرسيد: «چرا مردم آن همه شما را دوست دارند؟ امام در پاسخ فرمود: براى اين كه ما نوكرشان هستيم.» اين پاسخ امام بيانگر شدت پارسايى و تواضع او است، و نيز حاكى از آن است كه ايشان نسبت به مردم بسيار دل سوز بوده، از اين رو در حضور آنها داراى محبوبيت شديد شده است. اگر دانشمندى زاهد و ناصح و دل سوز نباشد، هرگز خود را به عنوان نوكر مردم معرفى نمى‏كند. و راز نفوذ فوق العاده بعضى از علما در ميان مردم همين زهد و خيرخواهى مخلصانه آنها به مردم است. و همين موجب سيادت و آقايى آنها شده، چنان كه پيامبر(ص) فرمود: «سيّد الْقوم خادمهمْ؛(1) خدمت گذار مردم، آقاى آنها است.» معنى و ارزش زهد و پارسايى از نظر قرآن و پيشوايان
زهد به معنى ترك دنيا نيست، بلكه به معنى عدم دلبستگى به دنيا و امور مادى است، بنابراين به دنبال دنياى خوب رفتن، و تحصيل اموال از راه حلال، و اداى حقوق آن، هيچ منافاتى با زهد ندارد، بر همين اساس اميرمؤمنان على (ع) در پاسخ كسى كه از معنى زهد پرسيد، فرمود: «تنكّب الْحرام ؛(2) زهد يعنى دورى و كناره‏گيرى از حرام است و در سخن ديگر فرمود: همه ابعاد زهد در دو جمله قرآن گنجانده شده است، آنجا كه خداوند (در آيه 23 سوره حديد) مى‏فرمايد: «لكيلا تأسوا على ما فاتكم و لا تفرحوا بما آتاكم؛ تا به آنچه از دست داده‏ايد تأسف نخوريد، و به آنچه به شما داده شده، دلبسته و شادمان نباشيد.» آنگاه فرمود: «پس كسى كه برگذشته افسوس نخورد، و به آنچه را دارا است شادمان نگردد، چنين فردى زاهد است.»(3)
پيامبر(ص) اين مطلب را با اين بيان، تبيين فرموده آنجا كه مى‏فرمايد: «زهد و پارسايى در دنيا به حرام كردن حلال، و تباه نمودن مال و ثروت نيست، بلكه زهد و پارسايى در دنيا آن است كه آنچه در اختيار تو است، براى تو اطمينان آورتر از آنچه در دست خدا است نباشد.»(4)
بنابراين زهد به معنى عدم وابستگى به دنيا است، در عين آن كه منافات ندارد كه انسان از امور دنيا برترين بهره بردارى را بكند و آن را وسيله امور معنوى و آخرت قرار دهد.
و در مورد ارزش زهد سخن بسيار است به عنوان نمونه، پيامبر(ص) فرمود: «خداوند به چيزى كه بهتر از زهد در دنيا باشد پرستش نشده است.»(5) يعنى زهد بهترين عامل زمينه ساز براى پرستش خدا است، و ترك آن، حجاب مهم در دورى از عبادت الهى به حساب مى‏آيد.
و امير مؤمنان على (ع) در سخنى فرمود: «الزّهد اصل الدين، الزّهد ثمرة الدين ؛(6)عليك بالزهّد فانّه زين الدّين؛(7) زهد اساس دين، ميوه آن است، و بر تو باد به زهد ورزى، چرا كه زهد مايه آراستگى و زيبايى دين است.»
نتيجه اين كه انسان زاهد، ذليل امور مادى نمى‏شود، و مى‏تواند در فضاى ملكوت به راحتى پرواز نمايد، و لباس زهد مايه آراستگى او است، و او را از زشتى‏ها و آلودگى‏ها حفظ مى‏كند، و مى‏تواند پايه و مايه رشد و كمالات عالى معنوى گردد، به ويژه براى علماء و دانشمندان مايه زيبايى و جذب و محبوبيت خواهد شد، چنان كه ضد آن، مايه نكبت، و تنفّر خواهد گرديد. بنابراين، اين خصلت براى علما و راهنمايان جامعه،برترين خصلت بوده، و نقش ژرف و عظيمى را در هدايت انسان‏ها ايفا مى‏كند. ولى عالمان دنياپرست و اشرافى كه برخلاف شيوه زهد اسلام گام بر مى‏دارند، نمى‏توانند منشأ و سرمايه و معيار هدايت قرار گيرند، و به جاى اين كه مردم را قدمى به سوى نور هدايت جلب كنند، قدم‏هايى آنها را از آن نور دور مى‏سازند.
البته بايد توجه داشت كه زهد داراى درجاتى است كه اساس آن همان حالت عدم دلبستگى به دنيا است، حال اگر كسى مراقب كامل باشد تا اين اساس را در ابعاد مختلف و عرصه‏هاى گوناگون حفظ كند، مى‏تواند به درجه عالى زهد برسد، و به همين نسبت به محبوبيت خود نزد مردم و در نتيجه، جذب و هدايت آنها بيفزايد. از اين رو علماى ربّانى اسلام مانند شيخ انصارى، شيخ حسن نجفى صاحب جواهر الكلام، محقّق سبزوارى صاحب منظومه، ملّا صدرا، مثل‏هاى عالى زهد بودند از اين رو توانستند منشأ آثار و بركات بسيار گردند، و همواره در زندگى و مرگ، الگوى هدايت و جذب براى مردم شوند. و روز به روز بر رهروان حق و طالبان ارزش‏ها بيفزايند، در غير اين صورت قطعاً به جاى جذب باعث طرد و گمراهى انسان‏ها مى‏شدند.
بر همين اساس در روايات ما آمده است: پيامبر(ص) فرمود: «من اخذ العلم من اهله، و عمل بعلمه نجا، و من اراد به الدّنيا فهى حظّه؛(8)كسى كه علم را از اهلش تحصيل كند، و به آن عمل نمايد نجات مى‏يابد، وكسى كه دنيا را هدف از تحصيل علمش قرار بدهد، بهره او همان دنيا است، و بهره ديگرى نخواهد داشت.» نيز فرمودند: خداوند به داود (ع) وحى كرد: «دانشمند شيفته دنيا را بين من و خود واسطه قرار نده، كه چنين دانشمندى تو را از محبت من باز مى‏دارد، و چنين علما و دانشمندانى قطاع الطريق و ره زنان بندگان شيداى من هستند، كوچك‏ترين كيفر من نسبت به اين گونه عالمان اين است كه شيرينى مناجاتم را از دل آنها ريشه كن مى‏كنم.»(9) امام صادق (ع) فرمود: «هر گاه دانشمندى را دنياپرست يافتيد، او را در دين خود متهم كنيد (يعنى بدانيد كه دين داريش حقيقى نيست)، زيرا دوست هر چيزى گرد محبوبش مى‏گردد.»(10)و در سخنى ديگر فرمود: «دانشمندان فقيه تا وقتى كه وارد در دنيا نشده‏اند، (نماينده) امين پيامبرانند، ولى وقتى كه وارد دنيا شدند، اين مقام از آنها سلب مى‏شود، شخصى از آن حضرت پرسيد: ورودشان در دنيا چگونه است؟ فرمود: «اتّباع السلطان، فاذا فعلوا ذلك فاحذروهم عن دينكم ؛(11) پيروى از سلطان وقت، اگر آن چنين روشى داشته باشند، در مورد حفظ دينتان از آنها دورى كنيد.»
اين گونه روايات بيانگر آن است كه خروج از مرز زهد و پارسايى، آفت خطرناكى براى دين مردم خواهد بود و بايد از چنان علما و دانشمندانى فاصله گرفت، چرا كه نه تنها همنشينى با آنها سودمند نيست، بلكه زيان آور بوده و به آيين انسان آسيب فراوان مى‏زند. نصيحت كردن، دومين ويژگى مهم علما
دومين وظيفه مهم كه در دعاى فوق براى علما و دانشمندان بيان شده، مسأله نصيحت است.
يعنى دانشمندان بايد خيرخواه مردم باشند، و در راستاى فرمان خدا و قرآن و دستورهاى پيامبران و امامان (ع) به نصيحت مردم بپردازند، و در نهان و آشكار، دل سوز و خيرخواه مردم باشند، نسبت به جامعه و انسان‏ها احساس مسؤوليّت كنند، و بى تفاوتى را گناه بزرگ بشمرند، همواره در خيرخواهى و هدايت انسان‏ها سعى و تلاش نمايند. دانشمندى كه ناصح مشفق نباشد، به علم خود خيانت كرده، و بزرگ‏ترين وظيفه خود را زير پا نهاده است. خداوند در قرآن، پيامبرانى مانند هود (ع) و نوح(ع) و صالح(ع) و شعيب(ع) را به عنوان ناصح معرفى فرموده(12) و به ما مى‏آموزد كه رهروان راه انبيا بايد خيرخواه مردم بوده، و به نصيحت مردم بپردازند. و از اين مسؤوليت شانه خالى نكنند.
رسول خدا(ص) فرمود: «ارجمندترين انسان در پيشگاه خدا در قيامت كسى است كه براى نصيحت مردم تلاش بيشتر مى‏كند.»(13) امام صادق (ع) فرمود: «به شما باد نصيحت كردن مردم براى رضاى خدا، و اين خصلت به قدرى ارزشمند است كه خدا را به بهتر از آن ملاقات نكنى.»(14)
و در سخن ديگر فرمود: «يجب للْمؤمن على المؤمن النّصيحة له فى المشهد و المغيب؛(15) بر مؤمن واجب است كه در حضور و غياب، خيرخواه مؤمن باشد و او را نصيحت كند.»
كوتاه سخن آن كه مسأله نصيحت كردن از خصال اصلى هر مؤمنى نسبت به مؤمن ديگر، به ويژه هر عالم با ايمانى نسبت به مردم است. و از زير مجموعه‏هاى مسأله هدايت در روشن گرى است، كه از صفات پيامبران و اولياء خدا مى‏باشد، كه ضد آن مسأله بى تفاوتى است، كه از صفات كافران و منافقان مى‏باشد. و به راستى اگر اين خصلت در ميان همه قشرها به طور كامل رعايت مى‏شد، نقش بسيار مهم و گسترده‏اى در هدايت و ايجاد مدينه فاضله داشت، و جامعه را به گلستانى از ارزش‏ها و كمالات تبديل مى‏كرد. چرا كه اگر هر انسانى مانند خيرخواهى به خود خيرخواه ديگران باشد، اثر بسيار سازنده براى پاك سازى و به سازى جامعه دارد. چنان كه پيامبر(ص) فرمود: «لينصح الرّجل منكم اخاه كنصيحته لنفسه ؛(16) هر شخصى از شما بايد همچون خيرخواهى به خودش، خيرخواه برادر با ايمانش باشد.» اميرمؤمنان على (ع)در فرازى از نصايح خود به فرزندش امام حسن (ع) مى‏فرمايد: «و امحض اخاك النّصيحة حسنة كانت، او قبيحة؛(17) نصيحت خالص خود را براى برادرت مهيّا ساز، خواه نيك باشد يا بد.» بنابراين مسأله نصيحت را نسبت به انسان‏ها، گرچه بد باشند نبايد ترك كرد. بلكه با كمال خلوص و دل سوزى، بايد به انجام آن همّت نمود.
روشن است كه دانشمندان و آگاهان، براى اين كار مقدم‏تر هستند، زيرا نصيحت آنها از روى آگاهى و با شيوه صحيح است، كه قطعاً اثر بيشتر خواهد داشت.
توضيح بيشتر آن كه دانشمند دل سوز و خداشناس،بايد همچون چراغى تابان در ميان مردم باشد، و زندگى آنها را روشن نمايد، و با هدايت‏هاى روشنگرانه خود، آنها را از گمراهى نجات بخشد. و اين همان مسأله هدايت است كه در رأس كارهاى پيامبران و امامان و علماى الهى بوده است، و مسأله هدايت به قدرى مهم است كه پيامر اكرم (ص) وقتى كه حضرت على (ع) را براى هدايت و نصيحت مردم يمن، به سوى يمن فرستاد، هنگام بدرقه به على (ع) فرمود: «و ايم اللّه لان يهدى اللّه على يديك رجلاً خيرلك ممّا طلعت عليه الشّمس و غربت؛(18) سوگند به خدا هرگاه خداوند به دست تو يك نفر را هدايت كند، براى تو بهتر است از آنچه خورشيد بر آن مى‏تابد و غروب مى‏كند.» حضرت على(ع) به يمن رفت و با نصايح مشفقانه خود، آن چنان دل‏هاى مردم را به سوى اسلام جذب كرد، كه در آغاز قبيله بزرگ همدان، مسلمان شدند، و سپس قبايل ديگر يكى پس از ديگرى به اسلام گرويدند. آن حضرت موضوع را در ضمن نامه‏اى به رسول خدا(ص) گزارش داد. آن بزرگوار بسيار خشنود شد، و سجده شكر به جا آورد. و بر قبيله همدان سلام و درود فرستاد(19) و اين از افتخارات زندگى امام على (ع) است، كه در پرتو نصايح مشفقانه او، مردم پرجمعيت يمن، مسلمان شدند. آرى زهد و خيرخواهى على (ع) چنين معجزاتى مى‏آفريد، و نقش به سزايى در هدايت مردم داشت. بار ديگر به ياد دعاى امام عصر(عج) همنوا با آن حضرت مى‏شويم كه: «خدايا علماى ما را در داشتن پارسايى و خيرخواهى نمودن از مردم، تفضّل فرما.»
شواهد در ميان علما و مراجع ما بسيار است كه در پرتو زهد و خيرخواهى از مؤمنان داشتند، و همواره در بحران‏هاى حوادث به ويژه سياسى در برابر طاغوت ايستادگى نموده، و طرفدارى از مردم كردند، و ترفندهاى استعمارگران آنها را از مردم جدا نكرد، به عنوان نمونه نقل مى‏كنند: مرحوم آيت الله العظمى سيد ابوالحسن اصفهانى (متولد 1365 ه. ق) در آن هنگام كه زعامت مرجعيت را بر عهده داشت، از طرف نورالسعيد نخست وزير آن عصر كشور عراق همراه حاج مهدى بهبهانى يكى از تجّار معروف به محضر آيت الله اصفهانى آمد و پس از تعارفات گفت: سفير انگليس مى‏خواهد به طور خصوصى خدمت شما برسد، ايشان قبول نكردند و پس از اصرار آقاى بهبهانى فرمود: «مانند ساير مردم به طور عمومى و علنى بياييد.» سرانجام پس از تعيين وقت، روز موعود فرا رسيد، و سفير همراه وزراء و رجال عراق به محضر آقا آمدند، پس از تعارفات سفير به آقا گفت: «دولت بريتانيا نذر كرده اگر در جنگ جهانى بر آلمان پيروز گردد، صد هزار دينار (معادل چندصد ميليون تومان كنونى) به شما تقديم كند. اينك كه پيروز شده، من چك صد هزار دينار را آورده‏ام. آنگاه تقديم كرد. آقا چك را گرفت و پس از لحظه‏اى به سفير فرمود: در اين جنگ بسيارى آواره شدند، به دولت بريتانيا بگو ابوالحسن به نمايندگى از مسلمانان وجه مختصرى براى كمك به مردم جنگ زده به شما پرداخت، آنگاه يك چك صدهزار دينارى به ضميمه چك سفير به سفير داد، و از كمى وجه عذر خواهى كرد سفير با شرمندگى در برابر سياست و هشيارى آيت الله اصفهانى، چك‏ها را گرفت، و آنگاه از جا برخاست و بيرون رفت و به نورالسّعيد گفت: «ما خواستيم شما شيعيان را استعمار كنيم و بخريم، ولى پيشواى شما ما را خريد و پرچم اسلام را بركاخ بريتانيا برافراشت.»(20) اين يكى از آثار زهد فقهاى عظام است، كه داراى چنين آثار درخشانى خواهد شد. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. بحارالانوار، ج 76، ص‏273. 2. همان، ج 7، ص‏310، معانى الاخبار، ص 251. 3. بحارالانوار، ج 78، ص‏70. 4. همان، ج 77، ص‏172. 5. مستدرك الوسائل، ج 2، ص 333. 6. غررالحكم، ميزان الحكمة، ج 4، ص 250. 7. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 18، ص 90. 8. اصول كافى، ج 1، ص 46. 9و10. همان. 11. همان. 12. سوره اعراف، آيات 62 و 68 و 79 و 93. 13. اصول كافى، ج 2، ص 208. 14. همان. 15. همان. 16. همان. 17. نهج البلاغه، نامه 31. 18. بحارالانوار، ج 21، ص 361. 19. ارشاد شيخ مفيد، ص 31، بحار، ج 21، ص‏363، كامل ابن اثير، ج 2، ص 305. 20. گنجينه دانشمندان، ج 1، ص 320.

مبازره با مفاسد اقتصادى و تروريست‏هاى اين عرصه هر از چند گاه دستاويز دست اندركاران امور و مسئولين كشور قرار مى‏گيرد و مطبوعات و رسانه‏ها خوراك تبليغاتى و رسانه‏اى از آن مى‏سازند. ولى در عمل حركت جدّى و پيگيرى لازم صورت نمى‏پذيرد و مافياى اقتصادى و ويژه خواران مانند مارهاى سمى جابجا مى‏شوند و چهره عوض مى‏كنند و اقتصاد بيمار ما را دردمندتر از گذشته با مشكل روبرو مى‏سازند و با احتكار، يا انحصار و يا ويژه‏خوارى، حقوق عمومى را به چالش مى‏كشند و در نتيجه دود گرانيها و تورم به چشم اقشار آسيب‏پذير جامعه مى‏رود و فشار آن بر مردم بيشتر سنگينى مى‏كند كه كمترين بهره را بابيشترين تلاش از اين سفره گسترده دارند. حقيقت اين است كه در كشور ما هيچ نوع كاستى از نظر منابع و پول و مايحتاج عمومى وجود ندارد و درآمدهاى نفتى و صادراتى و سرمايه‏اى از هر زمان بهتر و بيشتر است و امكانات بالقوه و بالفعل در خزانه ملّى وجود دارد. در سالهاى اخير قيمت نفت در تاريخ كشورمان بى سابقه بوده و صادرات غير نفتى نيز رو به رشد فزونى دارد و صندوق ارزى و ريالى ما از هر زمان ديگر غنى‏تر و روبه افزايش است با اين حال تورّم و گرانى نيز با اين روند سير صعودى دارد و فقر و غنى عميق مى‏شود. مشكل كجاست كه با اين پشتوانه خداداد و منابع سرمايه‏اى نتوانسته‏ايم يك نظام اقتصادى پويا و عادلانه را پى ريزى كنيم و با حاكميت و نظارت بر اقتصاد و توليد و توزيع و مصرف، اين امكانات را به آحاد مردم و نقاط محروم بكشانيم و از اين منابع سرشار دورترين نقاط مرزى بهره گيرند و در
خانه‏ها سرسفره مردم (به مثل معروف) از اين سرمايه‏هاى ملى نوائى آورده شود و فاصله‏هاى طبقاتى از ميان برخيزد و فشار اقتصادى برگرده مردم كاهش يابد و اين در حالى است كه افراد يا باندهاى فساد مالى سرچشمه دارائى‏ها را به دست گرفته و با رباخوارى و بهره كشى و ويژه خوارى مى‏بلعند و به حلقوم حاشيه‏هاى خود سرازير مى‏كنند… . مشكل مديريت در اقتصاد
آسيب‏شناسى اقتصادى به ما نشان مى‏دهد كه مشكل اصلى تا كنون نبودن مديريت علمى و با نگرش اسلامى بر اقتصاد و نابسامان بودن بازار و توليد و توزيع روند تجارت و حاكميت بر سرمايه و پول و دارائيهاى ملى است به علاوه سوء استفاده‏ها و فرصت‏طلبى‏هاى مافياى پنهان و آشكار كه در فضاى كنونى و با استفاده از خلأ حاكميت جدى و عدم نظارت و پيگيرى و به تكاثر و انباشت ثروت سرگرمند و اين مفسدان مرئى و نامرئى آنچنان به راه‏هاى سوء استفاده واردند كه شيطان را درس مى‏دهند!و ما نشسته‏ايم و از مجازات خائنان به اموال عمومى و اعلام اسامى مفسدين اقتصادى حرف مى‏زنيم و مردم در عمل جز مورد بسيار ناچيزى از اين برخورد را نمى‏بينند، ديوان محاسبات كشور اسناد قطورى از تخلفات را در تفريغ بودجه سالهاى اخير ارائه مى‏دهد و تحقيقات اطلاعاتى و بانكى و قضائى از اختلاس و سوء استفاده مالى ارقامى از پرونده‏ها را گزارش مى‏كنند و چند روزى صداى آن در رسانه‏ها مى‏پيچد و مردم در انتظار محاكمه و مجازات مفسدان اقتصادى مى‏مانند و وسط راه رشته قطع مى‏شود و سرانجام نه نامى از مافياى سودپرست ديده مى‏شود و نه از بازگشت اموال به صاحبان اصلى آن يعنى مردم و اقشار محروم و بيت المال! مشكل كجاست؟ چرا يك عزم جدى وجود ندارد؟ چرا يك اراده استوار و پيگيرى مستمر ديده نمى‏شود؟ چنين به نظر مى‏رسد كه آنانكه دم از عدالت مى‏زنند و بايد عزم جدى در مبارزه با فساد و تبعيض داشته باشند هنوز آنگونه كه بايد طعم تلخ فقر و مشكل عائله‏مندى و ناكافى بودن حقوق و درآمدها را بدرستى لمس نكرده‏اند هرچند خود اهل تكاثر نيستند اما عمق مشكل جامعه را يا درك نكرده و يا كثرت مشاغل به آنان اجازه نمى‏دهد كه فكر و عمل را متمركز كنند و مبارزه با مفاسد را به جائى برسانند و با اينكه مقامات عاليه كشور به اين ضرورت پى برده‏اند و مى‏خواهند آن را به آخر برسانند اما وقتى كار به دستگاه‏هاى ذى ربط و زيرين مديريت مى‏رسد حربه‏ها كند مى‏شود و باب توجيه و تاويل و سفارشات گشوده مى‏گردد و بخشى از عوامل مافياى اقتصادى كه در دل دستگاه‏ها جا خوش كرده‏اند نمى‏گذارند كار مبارزه به نتيجه برسد چرا كه خود آنها يا شريك اند و يا خريدار مى‏شوند و يا اصولاً اعتقاد به عدالت ندارند و يا نفوذى اند و چهره عوض كرده و ژست خيرخواهى به خود مى‏گيرند و خريدار آبروى!اشخاصى مى‏شوند كه با كمال جسارت و جرئت به حقوق عمومى لطمه مى‏زنند و بى اعتمادى را در جامعه دامن مى‏زنند و يا احتمالاً عوامل ديگرى در كار است كه مبارزه با فساد به آخر نمى‏رسد و گاهى هم گزينشى عمل مى‏شود و برخى به دام مى‏افتند و برخى از دام مى‏گريزند، تمام احتمالات فوق قابل عمل است، اينست كه مبارزه با مفاسد راه به جائى نمى‏برد… در هرحال ساز و كار لازم، عزمى جدى و بازخواستى مسئولانه لازم است تا شعار مبارزه با تروريستهاى اقتصادى در گفتار نماند

كه موجب بى اعتمادى گردد و آخرين تيرها از تركش رها شود و هدف‏ها را نزند و دست خالى در اين عرصه بمانيم و همان آش و همان كاسه و گرد نوميدى به چهره مردم بنشيند.
ما اگر در صدد اجراى عدالتيم و مبارزه با فساد را جدّى مى‏دانيم بايد به سيره اميرالمؤمنين(ع) برگرديم كه پس از آنكه بر كرسى خلافت ظاهريه نشست و ديد كه ثروتهاى عمومى و بيت المال سراز خانه نخبگان سياسى و فاميلى در آورده و ميان فقر و غنا شكافى عميق پديد آمده، به تصفيه و پاكسازى پرداخت و فرمود: بخدا اگر اين ثروتها در قباله زنان هم رفته باشد آنرا بيرون كشيده و به بيت المال برمى گردانم.
هر چند برنامه انقلابى امير عدالت به جهت موانع موجود و عادات ويژه خوارى با بسيارى از دشواريها روبرو شد و جامعه آنروز به ويژه خواص و مرفهين كه سر در آخور بيت المال داشتند ظرفيت اين عدالت را نداشتند و جمعى از جاه‏طلبان و شيفته گان ثروت سربه طغيان برداشتند و تا ساماندهى جنگهاى خونين پيش رفتند و مردم را به زور و زر و تزوير خريدند و حكومت عدل على(ع) را با چالش بروبرو كردند كه تاريخ اسفبار آن پيش روى گشوده است، اما با اينهمه مشكلات و موانع يك چيز ماند وآن سيره علوى بود در اجراى عدالت، عدالتى كه حتى فرزندان و برادران و خاندان آن جضرت از آن مستثنى نشدند. بعبارت ديگر گرچه جامعه آنروز عدل امام را برنتابيد و على (ع) در محراب عبادت شهيد عدل خود شد اما فرهنگ عدالتخواهى و معيار عدالت گسترى و طرد فساد و تبعيض باقى ماند تا پس از چهارده قرن دانشمندان و نويسندگان غير مسلمان على(ع) را ميزان حق و باطل بدانند و نداى عدالت انسانيت بنامند و از اسطوره عدالت خواهى و قاطعيت آن حضرت كتابها و مقاله‏ها بنويسند، تا در جهان غربت عدالت روزنه‏اى به بهشت عدالت خواهى باز باشد كه عدالت نمرده و هرچند اجراى آن دشوار است اما مرد عدالت را از اين دشواريها هراس نيست. «و لايخافون فى الله لومة لائم» و اين درسى باشد براى پيروان آن حضرت كه كمرها را محكم ببندند و بيش از اين تبعيض و فساد را تحمل نكنند. اسلام و مفاسد اقتصادى
تمدن اسلامى گونه هائى از قوانين اقتصادى را ترسيم مى‏كند، چه از نظر منابع ثروت و كسب درآمد و چه از نظر قوانين و شرايع حاكم بر كسب و تجارت و توليد و چه از نظر مصرف اموال و در عين حال به عواقب نامطلوب و بازتاب فردى و اجتماعى و دنيوى و اخروى مفاسد اقتصادى هشدار مى‏دهد.موضوعاتى چون اكل مال به باطل رشوه، رباخوارى، غش در معاملات و اسراف و تبذير، تكاثرو حرامخوارى، ثروت اندوزى و مال پرستى و آثار زيانبار آن در قرآن آمده و مورد نهى و تحذير و توبيخ قرار گرفته است. به عنوان مثال به چند آيه مى‏نگريم:
1- «و لا تأكلوا اموالكم بينكم بالمال و تدلوا بها الى الحكّام لتأكلوافريقاً من اموال الناس بالاثم و انتم تعلمون»، سوره بقره، آيه 188.
اموال يكديگر را به باطل و به شيوه نامشروع نخوريد و به عنوان رشوه به حاكمان ندهيد تا بدانوسيله بخشى از اموال مردم به گناه و حرام نخوريد در حاليكه خود مى‏دانيد چه مى‏كنيد.
آيه كريمه مردم را مكلف ساخته تا از حرامخوارى و شيوه‏هاى نامشروع در كسب مال بپرهيزند و بطور خاص از رشوه دادن به قضات به منظور جلب رأى آنها به نفع خود برحذر داشته است. مى‏دانيم كه يكى از مجارى حرامخوارى و عامل مفاسد اقتصادى دستگاه قضائى ناصالح است كه آيه كريمه نيز بدان اشاره دارد. چه آراء ناحقى كه در محاكم به دست قضات صادر مى‏شود و چه رشوه‏ها و بقول امروز زيرميزى‏ها كه به برخى از آنان داده مى‏شود و با بست و بند و پول و پارتى حقوق مظلومان پايمال گردد. كار بجائى رسيده كه ارباب رجوع اميدوار نيستند كه بدون پول و پارتى به حق خود برسند. البته قضات ديندار و با وجدانى هم پيدا مى‏شوندكه خدا را در نظر بگيرند كه اينها انگشت شمارند و مع الاوسف جوّ حاكم بردستگاه قضائى نااميد كننده است و نگارنده اين مقال موارد بسيارى را از آنچه مى‏گويد مشاهده كرده و از اينكه به نفع مظلومى وارد شود و با مسئولى صحبت كند نااميد شده است. چه اموالى كه به ناحق مصادره شده و به حلقوم دستگاه‏هاى دولتى يا برخى نهادهاى امدادى و يا اشخاص، سرازير شده و صاحب مال فريادش به جائى نرسيده كه با چه دليلى محصول عمر او به صورت ساختمان يا زمين زراعتى از او گرفته شده است؟! و چه مافياهاى پول و زمين خورانى كه با سند سازى و رشوه و نيرنگ صاحب ميلياردها شده و خدا مى‏داند كى و كجا و چگونه به اين موارد رسيدگى خواهد شد؟!و سرنوشت مفسدان اقتصادى كه پرونده‏هاى قطورشان روى ميز دادسراها و دادگاه‏ها مانده است، بالاخره به كجا ختم خواهد شد. آيا رسيدگى به اين پرونده‏ها چند ماه يا چند سال وقت مى‏خواهد؟ و آيا وعده‏هائى كه مسئولان داده و مى‏دهند كه مفسدان اقتصادى را كه برخى دستگاه‏هاى دولتى و قضائى نيز آتش بيارآنند، معرفى خواهند كرد و به كيفر خواهند رساند، بالاخره عملى مى‏شود؟!
2- «و آتوا اليتامى اموالهم و لاتتبدّلوا الخبيث بالطيّب و لا تأكلوا اموالهم الى اموالكم انّه كان حوباً كبيرا»، سوره نساء،آيه 2.
اموال يتيمان را به آنها بازگردانيد و مال پليد و حرام را به مال پاكيزه و حلال تبديل نكنيد و اموال آنها را با اموال خود نياميزيد و بخوريد كه اين گناهى بزرگ است.
3- «الذين يأكلون اموال اليتامى ظلماً انّما يأكلون فى بطونهم ناراً و سيصلون سعيرا»، سوره نساء، آيه 10.
آنانكه اموال يتيمان را به ستم مى‏خورند همانا آتش را در شكمهايشان جاى مى‏دهند و به زودى به آتش دوزخ در خواهد آمد.
4- «يا ايها الذين آمنوا انّ كثيراً من الاحبار و الرهبان ليأكلون اموال الناس بالباطل و يصدّون عن سبيل الله و الذين يكنزون الذهب و الفضة و لاينفقونها فى سبيل الله فبشّرهم بعذاب اليم…»
اى كسانيكه ايمان آورده‏ايد، (بدانيد) كه بسيارى از روحانيون و راهبان اهل كتاب (تورات و انجيل) اموال مردم را به باطل مى‏خورند و بدينوسيله مانع بر سرراه خدا مى‏شوند، آنانكه از طلا ونقره گنجينه مى‏سازند و آنرا در راه خدا انفاق نمى‏كنند به عذاب دردناك بشارت ده.
در اين آيه كريمه به نكاتى مى‏توان دست يافت:
افرادى هستند از بيرون آئين مسيحى و يهودى به نام دين و در كسوت روحانيان كه به مال پرستى آلوده مى‏شوند و مطامع دنيوى آنان را مى‏فريبد و دين خدا دستمايه دنيا گرفته و آخرت را به مال و جاه مى‏فروشند كه مورد نكوهش اند. بديهى است كه يهودى يا مسيحى بودن در تقبيح عملكرد اينان دخالتى ندارد و هر آنكس كه به نام دين در چنين وضعى باشد مورد نكوهش و مستوجب عذاب است هر چند در آئين اسلام باشد، چه دين فروشانى بودند در دربار خلافت‏هاى جور و وعاظ السلاطين و قضات وابسته كه به نفع غاصبان و جنايتكاران فتوى مى‏دادند و حق را كتمان مى‏كردند و آيات قرآن را به مذاق تبهكاران تفسير مى‏نمودند تا از دنياى آنها برخوردار شوند و كاسه ليس سفره‏هاى رنگين آنان باشند و در هر زمان امكان دارد چنين افرادى وجود داشته باشند كه بى ترديد نكوهش قرآن متوجه آنان نيز خواهد بود اينها دين را ملعبه دنيا ساخته و علاوه بر فساد مالى فسادى فرهنگى و اعتقادى و دينى را باعث مى‏شوند كه خطر آن بيش از مفاسد مالى است.
بنابراين مفاسد اقتصادى مفاسد دينى و ايمانى و اعتقادى را نيز در پى دارد كه نبايد از آن غفلت ورزيد. قسمت پايانى آيه و ادامه آن در آيه بعدى از ثروت اندوزى و گنجينه داران ثروت كه حقوق مردم آن را نمى‏دهند سخن گفته و عقوبت سخت آخرت را نويد مى‏دهد. و بدين ترتيب تكاثر ثروت اندوزى از طريق نامشروع منشأ فساد دين و عذاب آخرت است و هرگز نمى‏تواند منشأ خير براى جامعه باشد.
گاهى مى‏بينيم كه برخى از مسئولان، مبارزه با مفاسد را عامل فرار سرمايه‏ها مى‏دانند و از طرح مبارزه با فساد اقتصادى اظهار نگرانى مى‏كنند در حالى كه آيات قرآنى به گونه ديگر سخن مى‏گويد. آنچه مسلم است هرگز با ثروتهاى نامشروع نمى‏توان به صلاح اجتماع كارى كرد. آنانكه ثروتهاى خود را به دلار تبديل مى‏كنند و در بانكهاى خارج انباشته مى‏كنند غارتگرانى هستند كه حاضر نيستند ثروت خود را در خدمت به مردم مسلمان و كشور خود بكار گيرند، نه آن ثروتها را از طريق مشروع بدست آورده و نه اين ثروتها خيرى براى مردم دارد.
آرى دولت بايد از سرمايه گزارى سالم حمايت كند و فضائى در امنيت اقتصادى در كشور فراهم شود تا آنانكه عشق به خدمت همنوعان خود دارند در آبادانى كشور و ايجاد كار و اشتغال راغب شوند و تسهيلات و خدمات و امكانات رونق صنعت و كشاورزى و اشتغال را در اختيار آنها قرار دهند. اين امنيت سرمايه گذارى و اقتصادى است كه مع الاوسف هميشه سرمايه گزارى بخش خصوصى با مشكل روبرو بوده و دولت حمايت‏هاى لازم را نكرده و از اين بابت وزارتخانه‏ها و بانكها و نهادهاى خدمت رسانى در جهت توليد و اشتغال مسئوليت دارند مشوّق سرمايه گزارى باشند نه مانع و مشكل تراشى كنند و زمينه فرار سرمايه‏ها را فراهم سازند. مسئولان بايد ضمن مبارزه با مفاسد اقتصادى بخش خصوصى را يارى دهند كه ثروتها به خارج كشور فرار نكندو كارها معوّق نماند. ادامه دارد
پاورقي ها:

بشريّت از نظر صنعتى و تكنولوژى و وسايل ارتباطى، و ارتباط جمعى به اوج خود رسيده است اما دغدغه‏ها و نگرانى‏هاى جدّى را گريبانگير است كه هر يك مى‏تواند به نابودى انسان‏ها منجر شود.
نگرانى از بى خبرى در عصر ماهواره و اينترنت… با اين كه خبر رسانى از طريق مجلات و روزنامه‏ها و ماهواره‏ها و اينترنت و… به سرعت فوق تصوّر رسيده ولى واقعيت امر اين است كه سيطره قدرتهاى جهانى و صهيونيسم بين المللى بر رسانه‏هاى عمومى باعث شده است كه واقعيات آنچنان كه هست به سمع و ديد آنها نرسند، و بر عكس امور غير واقعى به صورت قطعى و متواتر جلوه نمايند، اگر كوچكترين دقتى درباره تبليغ بمب هسته‏اى داشتن عراق در دوران صدام كه بهانه حمله آمريكا به عراق شد، و يا داستان «بن لادن» و القاعده و… و خطر آن براى جهان غرب و صدها مورد از اين نمونه كه سيطره تبليغى غرب آن را به سازمان ملل و خيلى از كشورها باوراند، داشته باشيم به اين مسئله پى مى‏بريم. و همين طور در ناحيه هستى‏شناسى، انسان‏شناسى، علوم پزشكى و صدها علم ديگر بشر با جهل‏هاى فراوان روبرو است كه خود باعث مشكلات و نگرانى‏هاى فراوانى شده است.
نگرانى ديگر كه بشريت را تا لبه نابودى كشانده وجود بمب‏هاى هسته‏اى است كه صدها بار مى‏تواند زمين را به نابودى كشاند، هرچند سيطره رسانه‏اى جهانى تلاش مى‏كند اين خطر را متوجه كشورهاى خاصى كه از بمب هسته‏اى برخوردار نيستند نمايند ولى واقعيت غير از آن است، گاه خود آنها نيز اين مسئله را اعتراف مى‏كنند كه تنها ذرّاد خانه اتمى آمريكا يا روسيه براى نابودى دهها بار زمين كافى است.
نگرانى سوّم وضعيّت اقتصادى جهان است كه تورّم به صورت جهانى فراگير درآمده و هر روز برآمار گرسنگان، بيكاران، و خيابان نشينان در همه كشورها افزوده مى‏شود، و اگر در كنار ندارى و فقر آلودگى هواى شهرها و گرم شدن زمين را بر اثر گازهاى گلخانه‏اى سوراخ شدن لايه ازون و نابودى جنگلها و پيشرفت بيابانها و وجود سيلها و زلزله‏ها، و كمبود بارندگى در بسيارى از نقاط جهان… .
در نظر بگيريم حيات و زندگى ثروتمندان نيز در مخاطره افتاده و هر روز اين نگرانى بيشتر مى‏شود.
نگرانى چهارم كه بشريت از آن به شدّت رنج مى‏برد، و با همه پيشرفتهاى صنعتى، زندگى براى آنها به صورت زندانى وحشتناك در آمده عدم امنيّت جهانى است، امروزه با وجود ابرقدرتها امنيّت كشورها به شدت به خطر افتاده و قدرت يك قطبى جهان يعنى غرب به سركردگى آمريكا با كوچكترين بهانه هر كشورى را كه بخواهد مورد هجوم و اشغال قرار مى‏دهد، و در درون كشورها و دولت‏ها نيز امنيّت جانى، قضائى، مالى به شدت كاهش يافته و در شرف نابودى قرار گرفته است. از همه مهمتر عدم آرامش روانى است كه وجود فساد و بى بندوبارى، فيلمهاى مبتذل، دين زدايى و دين گريزى، روان انسان را براى او به صورت جهنمى در آورده كه مجبور است براى فرار از آن به اعتياد و خوردن شراب، خوردن قرصهاى روانگردان و يا خودكشى و… روى آورد.
جاى اين مسئله مطرح است كه انتظار آمدن حضرت مهدى(ع) با توجه به اينكه هر روز نگرانى‏ها بيشتر و بيشتر مى‏شود و خطرها چند برابر مى‏گردد، چگونه مى‏تواند اين مشكلات را حل كند تا چه حد مى‏تواند اين عقيده به باور واقعيت نزديك باشد؟ آنچه پيش رو داريد نگاهى است به ره آورد حكومت مهدوى (ع) و اين كه چگونه نگرانى‏ها و معضلات و مشكلات در آن زمان حل خواهد شد. الف – رشد عقلانى و جسمانى بشر
شكى نيست كه علوم مختلف پيشرفت شگرفى داشته و علوم عقلى نيز در هر مكتبى مخصوصاً اسلام پيشرفتهايى داشته، امّا با همه اين‏ها آن رشد عقلانى درخور بشر هنوز پديد نيامده است، يكى از تحوّلات عظيمى كه در دوران مهدويت پيش خواهد آمد، و خود باعث تحوّلات عظيم ديگر نيز خواهد شد رشد عقلانى انسانها است. يقيناً مراد از رشد عقلانى، همان عقلى كه «عبد به الرّحمن و اكتسب به الجنان ؛خدا به وسيله آن عبادت مى‏شود و بهشت به چنگ مى‏آيد عقلى كه معيار تشخيص حق و باطل است، با اين عقل بسيارى از تحيّرهاى فكرى و خطوط التقاطى قابل تشخيص و درك خواهد بود.
امام باقر(ع) فرمود: «اذا قام قائمنا وضع يدهُ على رُئوس الْعباد فجمع به عقولهم و كمُلت به احلامُهُم ؛(1) هنگامى كه قائم ما قيام كند، دستش را بر سر بندگان گذارد و عقول آنها را با آن جمع كند و افكارشان با آن تكميل شود.»
در روايت ديگر مى‏خوانيم امام على (ع) فرمود: «(مهدى) دست بر سر بندگان خداوند گذارد پس هيچ مؤمنى باقى نمى‏ماند جز آنكه قلبش محكم‏تر از پاره‏هاى آهن گردد و خداوند به او نيز قدرت چهل مرد را عنايت فرمايد.»(2)
اين كه در روايات يكى از دلائل غيبت را امتحان مردم دانسته «همانا آن آزمايشى از جانب خدا است كه خداوند خلق خود را به آن وسيله مى‏آزمايد»(3) شايد يكى از رازهايش اين باشد كه مردم از نظر ظرفيّت، لياقت چنان رشد عقلانى را پيدا نمايند.
نكته مهم اين است كه اين رشد عقلانى به وسعت و گستردگى تمام بندگان «العباد» است و همچون مكتب‏هاى فلسفى و عقلانى و يا ورود در مراكز علمى اختصاص به گروهى از مردم نخواهد داشت، قطعاً مشكلاتى كه از ناحيه كمبود عقل‏ها متوجه بشر شده است با اين رشد عقلانى برطرف خواهد شد.
اما اين رشد عقلانى چگونه به وجود خواهد آمد، براى ما روشن نيست ولى به اين مقدار روشن است كه اين كرامت كه منسوب به دست با كرامت آن حضرت است با عنايت الهى تحقق مى‏يابد و كرم بى نهايت خداوندى پشتوانه اين كرامت خواهد بود. ب – پيشرفت شگرف علوم
از تحوّلات عظيم و غير قابل دركى كه در زمان ظهور حضرت مهدى به وقوع خواهد پيوست و مشكلات عديده‏اى از بشر را مى‏تواند حل كند پيشرفت علوم مختلف است. البته قابل انكار نيست كه بشريّت با تلاشهاى فراوان به پيشرفت‏هاى زيادى دست يافته ولى با اين حال در هر بخشى از پيشرفت‏ها با زيانها و مشكلات جدّى روبرو است، خيلى از داروهاى پيشرفته زيانهايى نيز در پى داشته و دارد، و بسيارى از وسائل پيشرفته ارتباطى مضرّاتى براى جسم و جان بشر دارد، خلاصه در تمام بخشها هر پيشرفتى همراه با برخى مضرّات بوده و هست، راز اين قضيه هم اين است كه علم بشر محدود است، و در واقع گوشه‏اى را كشف كرده و گوشه‏هاى فراوانى از آن براى او مجهول و نامعلوم است.
امام صادق (ع) فرمود: «علم و دانش بيست و هفت حرف (شعبه و شاخه) است. تمام آنچه پيامبران الهى (براى مردم) آوردند، دو حرف بيش نبود و مردم تا كنون جز دو حرف را نشناخته‏اند، اما هنگامى كه قائم ما قيام كند، بيست و پنج حرف ديگر را آشكار و در ميان مردم منتشر مى‏سازد و دو حرف را به آن ضميمه مى‏كند تا بيست و هفت حرف كامل و منتشر گردد.»(4)
اطلاق اين حديث تمام پيشرفتهاى بشرى تا قبل از ظهور را مى‏گيرد و هر آنچه پيشرفت حاصل شود همان دو حرف خواهد بود، اما اين پيشرفت در زمان دولت حق، و ظهور حضرت مهدى به دوازده برابر رشد و پيشرفت خواهد كرد، راستى پيشرفت شگرفى است كه در عرصه تمامى علوم پيش خواهد آمد و با اين پيشرفتها هم بسيارى از مشكلات را رفع خواهد نمود، و هم از آن جهت كه وسيع و همه جانبه است و ريشه گرفته از منبع لايزال الهى است زيانها و ضررهايى را نيز در پى نخواهد داشت.
و با اين پيشرفت بخش مهمى از نگرانيهاى بشر رفع خواهد شد، و دانش و آگاهى وسيع تمام عرصه‏هاى بشرى را زير بال خواهد گرفت. نمونه هايى از پيشرفت‏ها
1- پيشرفت وسائل ارتباطى: امام صادق (ع) فرمود: «انّ قائمنا اذا قام مدّاللّهُ لشيعتنا فى اسماعهم و ابصارهم حتّى لايكون بينهم و بين القائم بريدٌ يكلّمُهُم فيسمعون و ينظرون اليه و هو فى مكانه؛(5) هنگامى كه قائم ما قيام كند خداوند آنچنان گوشها و چشمهاى شيعيان ما را تقويت مى‏كند كه ميان آنها و حضرت قائم(ع) واسطه‏اى نخواهد بود.او با آنها سخن مى‏گويد و آنان سخن او را مى‏شنوند و او را مى‏بينند، در حالى كه او در مكان خودش مى‏باشد(و آنها در نقاط ديگر).»(6)
در حديث ديگرى مى‏خوانيم «در زمان حضرت قائم (ع) يك انسان مؤمن در حالى كه در مشرق است برادر دينى خود را كه در مغرب است مى‏بيند، همچون كسى كه در غرب عالم است برادرش را در شرق زمين مى‏بيند.»(7)
و در حديث ديگرى آن حضرت فرمود: «هنگامى كه امور به دست حضرت صاحب الامر(ع) برسد، خداى تبارك و تعالى هر زمين پستى را براى او بالا مى‏برد، و هر زمين بلندى را پايين مى‏آورد تا اين كه همه جهان همانند كف دست برايش آشكار شود.آيا كدام يك از شما در كف دست او تار مويى باشد آن را نمى‏بيند.»(8)
2- ابر سركش: امام باقر(ع) فرمود: «ذوالقرنين ميان دو ابر مخيّر شد: يكى ابر رام وديگرى ابر ناآرام، و او ابر رام را براى خود برگزيد و ابر ناآرام را براى صاحب شما نگه داشت.
گفته شد: ابر ناآرام چيست؟ فرمود: ابرى كه با رعد و برق و غرّش باشد، كه صاحب شما سوار بر آن خواهد شد. آرى! صاحب شما سوار ابر مى‏شود، همه اسبابهاو ابزارها را زير پا مى‏گذارد، اسبابهاى هفت آسمان و هفت زمين را.»(9) ج – ريشه كنى ظلم و ظالمان
طبق حديث معروف و متواتر «يملأ الارض قسطاً و عدلاً بعد ما ملئت ظلماً و جوراً؛(10) زمين را پراز عدل و داد مى‏كند چنان كه پر از ظلم و ستم شده است.» آن حضرت زمانى ظهور خواهد كرد كه ظلم و ستم فراگير و ستمگران و ظالمان برزمين سيطره پيدا نموده‏اند از بزرگترين دستاورد حكومت مهدوى آن است كه در آن دوران، دوران ستم سوزى و ريشه كنى ظلم و ستم و نابودى ستمگران خواهد بود، اين ره آورد نتايج گرانبها و ارزشمندى براى بشريت خواهد داشت، هم از زجرها و عذاب‏هاى ستم راحت مى‏شوند، و هم از خطر اسلحه‏هاى پيشرفته و خطرناك همچون بمب هسته‏اى و گازهاى كشنده و… در راحتى و امنيّت قرار خواهند گرفت و از اين جهت نيز بشر آسوده و آرام خواهد شد. در اين زمينه رواياتى وجود دارد كه به نمونه‏هايى اشاره مى‏شود.
1- خداوند در شب معراج خطاب به پيامبراكرم (ص) فرمود: «و لاطهّرن الارض بآخرهم من اعدائى و لاملّكنّه مشارق الارض و مغاربها… و يجمع الخلق على توحيدى ؛(11) و زمين را به وسيله او از دشمنانم پاك مى‏سازم و شرق و غرب جهان را به او تمليك مى‏نمايم… و همه مخلوقات را بر توحيد من گرد آورد.»
2- پيامبر اكرم (ص) فرمود: «ابشّركم بالمهدىّ يملأ الارض قسطاً و عدلاً كما ملئت جوراً و ظلماً يرضى عنه ساكن السّماء و ساكن الارض؛(12) شما را به مهدى (ع) مژده دهم كه او زمين را پراز عدل و داد مى‏كند همان طورى كه پراز ظلم و ستم شده است ساكنان آسمان و زمين از او خشنود مى‏شوند.»
3- بساط گناه برچيده مى‏شود، امام باقر(ع) فرمود: «انّ الدّنيالا تذْهب حتّى يبعث اللّه عزّو جلّ رجلاً منّا اهل الْبيت يعملُ بكتاب اللّه لايرى فيكُم منكراً الّا انكرهُ؛(13) دنيا به پايان نمى‏رسد تا اين كه خداى تعالى مردى از خاندان مرا برانگيزد كه به كتاب خدا (قرآن) عمل كند، و درميان شما كار زشتى را نبيند جز آنكه جلوگيرى نمايد.»
4- خونى به ناحق ريخته نمى‏شود، ابوسعيد خدرى از پيامبراكرم (ص) روايت كرده است كه فرمود: «تاْوى اليه اُمّته كما تاْوى النّحلُ الى يعسوبها يملأ الارض عدلاً كما ملئت جوراً، حتّى يكون النّاسُ على مثل امرهم الاوّل لا يوْقظُ نائماً و لا يهريق دماً؛(14) امت‏هاى اسلامى به سوى او پناه مى‏برند، آنچنان كه زنبوران عسل به سوى ملكه خود پناه مى‏برند، عدالت را در سراسر گيتى مى‏گستراند همچنان كه پر از ستم شده تا جايى كه صفا و صميميّت صدر اسلام را به آنها باز مى‏گرداند، خفته‏اى را بيهوده بيدار نمى‏كند (آسايش كسى را بر هم نمى‏زند) و خونى را (به ناحق) نمى‏ريزد.» د – پيشرفتهاى اقتصادى
واقعيت امر اين است كه منابع اقتصادى و كشاورزى و نعمت‏هاى خدادادى به قدرى وجود دارد كه زندگى بشر را به راحتى تأمين كند بشر براثر گرسنگى و فقر و ندارى گرفتار نابودى نشود، ولى تصاحب ثروتها توسط عده‏اى خاص، و تسلط قدرتها بر جهان، وصرف بودجه‏هاى سنگين براى امور نظامى و تسليحاتى همين طور هزينه‏هاى سرسام آور و دستگاههاى تبليغاتى و امور وابسته به آنها، و هزينه‏هايى كه صرف رقابت‏هاى ناروا در اين صحنه‏ها و امثال آن شده است، و هزينه‏هايى كه صرف تجملات و تزيينات ناروا مى‏شود باعث تورّم جهانى، و فقر و گرسنگى و عقب ماندگى كشورهاى جهان سوم شده است.
با ظهور مهدى و نابودى قَدَرْ قدرتها تمام بودجه‏هاى سنگين امور نظامى، و تبليغاتى و تهاجم فرهنگى و تجملات و… صرف زندگى تمام بشريت خواهد شد و خارج شدن ثروت از دست عده‏اى خاص و توزيع عادلانه آن بين همه مردم باعث وفور نعمت‏ها و خود كفائى جامعه واحد جهانى در دوران حكومت عدل جهانى خواهد شد. انفاق بى حدّ
پيامبر اكرم (ص) فرمود: «انّ فى امّتى المهدى… فيجى ءُ اليه الرّجل فيقول يا مهدى اعطنى قال فيحشى له فى ثوبه ما استطاع ان يحملهُ؛(15) مهدى از امت من است… مردى به محضر او مى‏آيد و مى‏گويد: اى مهدى! به من چيزى ببخش! پس آن حضرت به اندازه‏اى كه آن مرد بتواند بردارد و حمل كند (ثروت و مال) در دامان او مى‏ريزد.»
در آن دوران تمام ثروتها در نزد مردى گرد مى‏آيد كه به حال همه بشريت دلسوز است و ذره‏اى در فكر جمع مال و ثروت نيست و هرگز در زندگى او اسراف و تجمّلات ناروا وجود ندارد، لذا همه بشريت بهره‏مندند و برخوردار.
امام باقر(ع) فرمود: «اذا ظهر القائمُ… يجتمع… اليه اموال اهل الدّنيا كلّها من بطْن الارض و ظهرها فيقال للنّاس تعالوا الى ما قطعتم فيه الارحام و سفكتم فيه الدّم… فيعطى عطاء لم يعطه احدٌ قبلهُ؛(16) هنگامى كه قائم قيام كند… مال همه اهل دنيا از درون و بيرون زمين نزد آن حضرت گرد مى‏آيد. پس به مردم گفته مى‏شود كه به سوى چيزى (مالى) بياييد كه صله ارحام را در آن ترك كرديد(و به بستگان كمك مالى نكرديد) و خون ناحق در راه آن (جمع مال) ريختيد… پس عطا و بخششى مى‏كند كه هيچ كس (حتى امامان قبلى) پيش از او چنين عطايى نكرده است.» گنج‏ها در اختيار مهدى (ع)
قطعاً چنان عطاهايى منبع با بركت لازم دارد، يكى از منابع در آمد آن حضرت، گنجهاى بى شمار زمين است كه آن روز در اختيار آن حضرت قرار مى‏گيرد. در اين باره روايات فراوان داريم كه به برخى از آنها اشاره مى‏شود.
1- پيامبر اكرم (ص) فرمود: «و يُخرجُ له الارضُ افلاذ كبدها؛(17) زمين به بركت وجود او پاره جگر را آشكار مى‏سازد.»
2- ستونهاى طلا و نقره: در روايت ديگرى از رسول خدا(ص) درباره زمان ظهور حضرت مهدى مى‏خوانيم «و تُلقى الارض افلاذ كَبِدها؛ زمين پاره‏هاى جگرش را بيرون مى‏ريزد.»
ابن عباس پرسيد، پاره‏هاى جگر زمين چيست؟
رسول اكرم (ص) فرمود: «امثالُ الاُسطوانة من الذّهب و الفضّة؛(18) ستونهاى از طلا و نقره است.
در حديث ديگرى فرمود: «يستخرجُ الكُنوز، يفتح مدائن الشّرك ؛(19) گنجها را بيرون مى‏آورد و شهرك‏هاى شرك را فتح مى‏كند.»
3- تمام گنجها با بركاتش: على (ع) در اين زمينه فرمود: «و تظهرُ له الكنوزُ ؛ تمام گنجها(ى عالم) براى او آشكار مى‏شود.»
و بركات نيز بر آن افزوده مى‏شود. امام صادق (ع) فرمود: «تُظهرالارض كنوزها و تُبْدى بركاتها؛ زمين تمام گنجينه‏هاى خود را آشكار مى‏سازد و بركاتش را بيرون مى‏فرستد.»
بر اثر وجود بابركت آن حضرت و پاك شدن زمين از لوث وجود ناپاكان، بارانهاى مناسب و موسمى به صورت متناوب فرو خواهد آمد، و بر اثر اين بارندگيهاى متناوب وضعيت كشاورزى رونق بالايى گرفته و زمين سرسبز و آباد خواهد شد، اين آبادى، هم فقرزداست و هم باعث پاكيزگى هواى زمين از آلودگى خواهد گشت و از طرف ديگر با تدبير آن حضرت جلوى صنايع و گازهاى سمّى و گلخانه‏اى كه عامل آلودگى هوا هستند گرفته مى‏شود. در روايات تعبيرات زيبايى از آمدن بارانهاى متناسب و مفيد و آبادانى زمين و سرسبزى شگرف آن به ميان آمده است كه به نمونه‏هايى اشاره مى‏شود.
در مورد نزول باران به اين روايات برخورديم:
1- نزول بركت از آسمان، ابونعيم از رسول خدا (ص) نقل كرده است كه آن حضرت فرمود: «يخرج رجلٌ من اهل بيتى و يعمل بسنّتى و ينزّلُ اللّه له البركة من السّماء؛(20) مردى از اهل بيت من قيام مى‏كند و طبق سنت من رفتار مى‏نمايد و خداوند بركت را براى او از آسمان نازل مى‏كند.»
2- ابوسعيد خدرى از پيامبر(ص) نقل كرده است كه حضرت فرمود: «يخرجُ اُمّتى المهدى، يسقيه اللّهُ الغيث، تخرج الارض نباتها و يعطى المال صحاحاً، و تكثرُ الما شيّة، و تعظُمُ الامّةُ؛(21) در پايان روزگار امّت من، مهدى (ع) خروج مى‏كند، خداوند در زمان او زمين را با باران رحمتش سيراب مى‏نمايد و زمين گياهانش را مى‏روياند او ثروت را به طور مساوى بين مردم تقسيم مى‏كند، در آن زمان چهارپايان فراوان شود(و دامدارى رونق يابد) و امت بسيار بزرگ و با عظمت گردد.»
3- زيادى باران و وفور نعمت: پيامبر اكرم(ص) فرمود: «تنعّم اُمّتى فى زمن المهدىّ نعمةً لم يتنعّموا مثلها قطُّ، يرسل السّماءُ عليهم مدراراً و لاتدعُ الارض شيئاً من نباتها الّا اخرجته و المال يومئذٍ كدوس يقوم الرّجلُ يقولُ: يامهدى! اعطنى فيقول خذ؛(22) امّت من در زمان مهدى (ع) آنچنان از نعمت الهى بهره‏مند مى‏شوند كه هرگز نظير آن ديده نشده است، آسمان باران رحمتش را سيل آسا بر آنها فرو مى‏ريزد، زمين چيزى از گياهانش را باقى نمى‏گذارد جز اين كه آن را مى‏روياند. در آن روز ثروت بر روى هم انباشته مى‏شود، هر كسى كه بيايد و بگويد: اى مهدى! به من عطا كن، مى‏فرمايد: بگير.»
محمد بن سنان با سندش از امام صادق(ع) نقل مى‏كند كه حضرت فرمود: «توصلوا و تبارّوا و تراحموا فوالّذى فلق الحبّة و برء النسمة لياْتينّ عليكم وقتٌ لا يجدُ احدكم لديناره و درهم موضعاً؛(23) صله رحم به جاى آوريد و با همديگر نيكى و مهربانى كنيد كه سوگند به خدايى كه دانه را شكافت و انسان را آفريد روزى فرا مى‏رسد كه يك نفر از شما نتواند محلى را پيدا كند براى مصرف درهم و دينارش.»
على (ع) فرمود: «اگر قائم ما قيام كند، آسمان بارانش را نازل مى‏كند و زمين گياهان خويش را بيرون نمايد، پرندگان و چهارپايان در آشتى به سر برند تا آنجا كه زنى از عراق به شام مى‏رود هر جا پا مى‏گذارد سرسبز است، و در حالى كه زينت او برسرش مى‏باشد، هيچ درنده‏اى مزاحم او نمى‏شود.»(24)
و در جاى ديگر فرمود: «يخرج فى آخر اُمّتى المهدى يسقيه اللّه الغيث و تخرجُ الارض نباتها و تكثرُ الماشية و تعظمُ الاُمّةُ؛(25) در پايان امّت من مهدى خروج مى‏كند، خداوند براى او باران مى‏فرستد و زمين گياه خويش را بيرون مى‏كند… و گلّه‏ها فراوان شده و امّت (اسلام) بزرگ خواهد شد. مجموعه اين عوامل باعث مى‏شود در دوران ظهور حضرت مهدى (ع) آنچنان زندگى با رونق و بانشاط به وجود آيد كه در هيچ زمانى چنان زندگى ديده نشده است. جالب اين است كه در اين زمينه روايت بسيار زيبايى در منابع اهل سنت آمده كه بخوبى چنان زندگى را به تصوير كشيده است.
ابن شيبه از رسول خدا نقل كرده است كه آن حضرت فرمود: «يكون فى اُمّتى المهدى تعيش اُمّتى فى زمانه عيشاً لم تعشهُ قبل ذلك ؛(26) در بين امّت من مهدى خواهد بود آن چنان امتم در زمان او (با وضعيت مناسب روحى و اقتصادى) زندگى مى‏كنند كه قبل از آن چنان زندگى اى نداشته‏اند.»
آنچنان زندگى به وجود خواهد آمد كه تمام هستى از حكومت او اعلام رضايت مى‏كنند حتى پرندگان هوا.
پيامبر اكرم(ص) فرمود: «المهدىُّ رجلٌ من ولدى… يرضى فى خلافته اهل الارض و اهل السّماءِ و الطّيرُ فى الجوّ؛(27) مهدى مردى است از فرزندان من… در دوران خلافت او اهل زمين و آسمان و پرندگان هوا رضايت دارند»و در روايتى حذيفه يمانى از پيامبر نقل كرده كه فرمود: «يفرح به اهل السّماء و اهل الارض و الطّير و الوحوش و الحيتان فى البحر؛(28) ساكنان آسمان، مردم روى زمين، پرندگان هوا، درندگان صحرا، و ماهيان دريا همه و همه از او خشنود مى‏شوند.»
حتى مردگان و رفتگان از دنيا در عالم برزخ از بركت وجود حضرت مهدى (ع) و وضعيتى كه پيش آمده شاد و خوشحال مى‏گردند «مرده‏اى (از مؤمنان) باقى نماند، مگر آنكه خوشحالى (قيام مهدى) برقلب او وارد مى‏شود در حالى كه در قبر و عالم برزخ مى‏باشد، همديگر در قبرهايشان زيارت مى‏كنند و بشارت قيام مهدى را به همديگر مى‏دهند»(29) ه – امنيت همه جانبه
از ديگر دستاوردهاى حكومت مهدوى امنيّت فراگير و همه جانبه است كه مهمترين دغدغه بشريت در عصر كنونى شمرده مى‏شود. به وجود آمدن امنيت همه جانبه در منابع دينى هم به صورت كلى به عنوان دست آورد حكومت مهدوى شمرده شده است و هم به صورت خاص و موردى تبيين و مشخص شده است.
اما به صورت كلى به اين موارد برمى خوريم.
1- قرآن كريم مى‏فرمايد: «وعد الله الّذين آمنوا منكم و عملوا الصّالحات ليستخلفنّهُم فى الارض كما استخلف الّذين من قبلكم و ليمكّننّ لهم دينهم الّذى ارتضى لهم و ليُبدّلنّهم من بعد خوفهم امناً يعبُدُوننى لا يشركون بى شيئاً و من كفر بعد ذلك فاولئك هم الفاسقون؛(30) خداوند به كسانى از شما كه ايمان آورده و كارهايى شايسته انجام داده‏اند وعده مى‏دهد كه قطعاً آنان راحكمران روى زمين خواهد كرد، همان گونه كه به پيشينيان آنها خلافت روى زمين را بخشيد و اين آيينى را كه براى آنان پسنديده، پابرجا و ريشه دار خواهد ساخت و ترسشان را به امنيّت و آرامش (همه جانبه) مبدّل مى‏كند (آنچنان) كه تنها مرا مى‏پرستند و چيزى را شريك من نخواهند ساخت، و كسانى كه پس از آن كافر شوند آنها فاسقانند.»
از مرحوم طبرسى نقل شده است كه اهل بيت فرموده‏اند «انّها فى المهدىّ من آل محمدّ؛(31) اين آيه درباره مهدى آل محمّد مى‏باشد.»
و از تفسير روح المعانى از امام سجاد(ع) نقل شده است كه «آنها به خدا سوگند، شيعيان هستند خداوند اين كار را براى آنها به دست مردى از ما انجام مى‏دهد كه «مهدى» اين امّت است، زمين را پراز عدل و داد مى‏كند، آن گونه كه از ظلم و جور پر شده باشد، و هم او است كه پيامبر(ص) در حق وى فرمود: اگر عمر دنيا جز يك روز باقى نماند خداوند آن روز را آن قدر طولانى مى‏كند تا مردى از دودمان من كه نامش نام من است حاكم برزمين شود، و صفحه زمين را پر از عدل و داد مى‏كند آن گونه كه از ظلم و جور پر شده باشد.»(32)
روايات فوق اوّلاً تأييد مى‏كند كه آيه ى فوق مربوط به حضرت مهدى است و آن امنيّت همه جانبه مربوط به دوران حكومت او مى‏شود و ره آورد ظهور است.
ثانياً خود برقرارى عدالت همه جانبه از عوامل اصلى برقرارى امنيّت همگانى و همه جانبه است.
و در دعاى افتتاح با اشاره به همين آيه مى‏خوانيم «و صلّ على ولىّ امرك القائم المؤمّل و العدل المنتظر… الّلهمّ اجعلهُ الدّاعى الى كتابك، و القائم بدينك، استخلفْهُ فى الارض كمااستخلفت الّذين من قبله مكّن له دينه الّذى ارتضيته له، ابدله من بعد خوفه امناً يعبدك لا يشرك بك شيئاً؛(33) و درود بفرست بر ولىّ امرت، قيام كننده تمنّا شده، و عدل انتظار رفته، خدايا او را دعوت كننده به كتابت و برپا دارنده دينت قرار بده، و جانشين گردان او را در زمين چنان كه كسانى قبل از او را جانشين قرار دادى، و ريشه دار گردان براى او دينى را كه پسنديده‏اى و ترس او را به امنيت تبديل گردان تا تو را بپرستد و چيزى را با تو شريك قرار ندهد.»
اما به صورت موردى و جزئى نيز به اقسام امنيت اشاره شده كه به نمونه‏هايى مى‏پردازيم: 1- امنيّت قضائى:
امام صادق (ع) فرمود: «اذا قائم القائم حكم بالعدل و ارتفع فى ايامه الجور…؛(34) هنگامى كه قائم ما قيام كند به عدالت حكم مى‏كند و در دوران او ستم برداشته مى‏شود.»
امام صادق (ع) فرمود: «هنگامى كه قائم قيام كند براى هر كشورى از كشورهاى جهان فرمانروايى مى‏فرستد و (به او) مى‏گويد: دستور العمل تو در كف دست تو مى‏باشد هرگاه حادثه‏اى براى تو روى دهد كه حكم آن را نفهمى و ندانى چگونه در مورد آن داورى كنى، به كف دستت نگاه كن و به آنچه در آن است عمل كن »(35) درك واقعى روايت فوق براى ما مشكل است اين قدر مسلّم است كه دستورات دقيق قضائى بدون هيچ گونه اشتباه و خطائى در دسترس حاكمان و قضات قرار مى‏گيرد.
امنيت قضائى تا آنجا توسعه مى‏يابد كه زنان در منزل نيز بين فرزندان و در حق شوهران داورى‏هايى مى‏كنند كه براساس كتاب الهى است. امام باقر(ع) فرمود: «در زمان او آن قدر به شما دانش و حكمت داده مى‏شود كه زن خانه دار در خانه خود با كتاب خدا و سنت پيامبر داورى مى‏كند»(36)
اين نهايت پيشرفت در امر داورى است كه در امور جزئى زندگى روزمره كه نياز به داورى است نيز بر اساس كتاب و سنت حكم مى‏شود. 2- امنيّت راهها
ناامنى راهها از جهات مختلف (تصادفات، راهزنها، خطرهاى ديگر…) از دغدغه‏هاى ديگرى است كه در دوران ظهور مهدى تبديل به آرامش و امنيّت مى‏شود.
امام صادق(ع) فرمود: «اذا قام القائم… امنت به السّبل؛(37) هر گاه قائم ما قيام كند… راهها امن مى‏گردد.»
در روايت ديگرى مى‏خوانيم كه امام باقر (ع) فرمود: «و وسّع الطريق الاعظم و كسر كلّ جناح خارج فى الطّريق، و ابطل الكنف و الميازيبٍ الى الطّرقات، و لا يترك بدعةً الّا ازالها و لا سنّةً الّا اقامها؛(38) راههاى اصلى را توسعه، بالكن هايى كه به داخل راهها آمده از بين مى‏برد، ناودانهايى را كه به كوچه مى‏ريزد برمى دارد، هيچ بدعتى نميماند مگر اين كه آن را از بين مى‏برد، و هيچ سنّت نيكى نميماند جز اين كه آن را برپا مى‏دارد.»
و همچنين على (ع) فرمود: «اگر قائم ما قيام كند… پرندگان و چهارپايان در آشتى به سر برند و تا آنجا كه زنى از عراق به شام مى‏رود و هر جا پا مى‏گذارد سرسبز است و در حالى كه زينت او بر سرش مى‏باشد هيچ (انسان) و درنده‏اى مزاحم او نمى‏شود.»(39)
در روايات فوق كوچكترين ناامنى طريق و راهها، همچون وجود ناودانهاو بالكن‏ها نيز مورد توجّه قرار گرفته، كه در آن زمان حتى از اين ناحيه نيز نگرانى در كار نخواهد بود. 3-4-5 – امنيت مالى، جانى، ناموسى و…
در روايت طولانى از اميرمؤمنان على(ع) چنين نقل شده است: «حضرت مهدى (ع) فرمان روايان خود را به تمام كشورها مى‏فرستد تا عدالت را در بين مردم پياده كنند (در آن زمان) گرگ و گوسفند در يك مكان مى‏چرند، كودكان با مارها و عقربها بازى مى‏كنند و هيچ آسيبى به آنها نمى‏رسد. شرّ و بدى از بين مى‏رود و خير و خوبى ميماند. انسان يك مدّ مى‏كارد و 700 مدّ حاصل برداشت مى‏كند چنان كه قرآن كريم مى‏فرمايد:«همانند يك دانه كه از آنها هفت خوشه برويد در هر خوشه‏اى صد دانه داشته باشد، و خداوند به هر كس كه بخواهد بيشتر هم عطا مى‏فرمايد.»(40)
ربا برداشته مى‏شود، زنا برداشته مى‏شود، شرابخوارى از بين مى‏رود، ريا و خودنمايى از بين مى‏رود، مردم به اطاعت و عبادت رو مى‏آورند. دين و آيين رونق مى‏يابد. نمازها با جماعت خوانده مى‏شود، عمرها طولانى مى‏شود، امانتها رعايت مى‏شود، درختان پرثمر مى‏شود، بركتها بسيار زياد مى‏گردد، اشرار به هلاك مى‏رسند، از دشمنان اهل بيت كسى باقى نميماند.»(41)
در روايت فوق هم به امنيّت مالى اشاره شده مانند از بين رفتن ربا خوارى و خيانت‏هاى مالى، و همين طور كم محصولى، و هم امنيّت جانى، مانند سالم ماندن از شروران، چون اشرارى باقى نميماند و سالم ماندن از گزندگان و درندگان و در نتيجه عمرها طولانى مى‏شود و همين طور به امنيت ناموسى اشاره دارد كه در آن زمان بساط بى عفتى برچيده مى‏شود و از همه مهمتر امنيت دينى و معنوى كاملى برقرار مى‏شود. و عدالت فراگير
با پيشرفت علم و دانش و رشد عقلانى بشريت، و بهبودى اوضاع اقتصادى جهان در تمام بخش‏ها، و برقرارى امنيّت جامعه، بشر طعم شيرين عدالت همه جانبه را خواهد چشيد، و در آن دوران خواهد فهميد كه عدالت فراگير واقعى يعنى چه؟ در اين زمينه روايات فراوانى وجود دارد كه فقط به نمونه‏هايى اشاره مى‏شود. 1- عدالت فقرزدا
احمدحنبل در كتاب مسند خود از پيغمبر اكرم (ص) نقل مى‏كند كه فرمود: «ابشّركم بالمهدىّ يبعثُ فى امّتى على اختلاف من النّاس و زلازل، فيملأ الارض قسطاً و عدلاً كما ملئت جوراً و ظلماً يرضى عنه ساكن السّماء و الارض، يقسّم المال صحاحاً؛ شما را به ظهور مهدى بشارت مى‏دهم، او در ميان امت من برانگيخته مى‏شود، ظهور وى پس از اختلاف زياد و تزلزل و عدم امنيت خواهد بود (پس از ظهور) زمين را پر از عدل و داد مى‏كند، همان گونه كه پراز ظلم و جور شده است. ساكنان آسمانها و زمين از او راضى مى‏شوند و اموال را به طور صحيح تقسيم مى‏كند.
فقال له رجلٌ :ما صحاحاً؟ قال: بالسّويّة بين النّاس قال: و يملأ اللّه قلوب امة محمّد (ص) غنىً و يسعهم عدله حتّى يأمر منادياًفيقول من له فى مال حاجةً فما يقوم من النّاس الّا رجلٌ فيقول: ائت السّادن يعنى الخازن فقل له: انّ المهدى يأمرك ان تعطينى مالاً؛ پس مردى پرسيد معنى صحيح چيست؟ فرمود: مال را به طور مساوى در ميان مردم تقسيم مى‏نمايد سپس فرمود: خداوند دلهاى پيروان محمّد(ص) را پراز بى نيازى مى‏كند، و عدالت مهدى همه جا را فرا مى‏گيرد تا آنجا كه دستور مى‏دهد كسى با صداى بلند اعلام كند: هر كس نيازى مالى دارد برخيزد هيچ كس اظهار نمى‏نمايد جز يك نفر، امام دستور مى‏دهد نزد خزانه دار برود و به او بگويد: مهدى (ع) به تو فرمان مى‏دهد كه مالى در اختيار من قراردهى.
فيقول له: احثّ حتّى اذا جعله فى حجرة و ابرزه ندم فيقول كنت اجثع امّة محمدً(ص) نفساً او عجز عنّى ما وسعهم قال: فيردّه فلا يقبل منه فيقال له: انّا لا نأخذ شيئاً اعطيناه؛ پس خزينه دار مى‏گويد: بگير و دامن او را پر مى‏كند چون در اختيار او قرار مى‏گيرد پشيمان مى‏شود كه چرا آزمند و حريص شده است. لذا مال را بر مى‏گرداند، ولى خزينه دار نمى‏پذيرد و مى‏گويد: ما آنچه را كه بخشيديم پس نمى‏گيريم.»(42)
نكته در خور دقت در روايت فوق كه خيلى از مشكلات را حل مى‏كند اين است كه امّت پيامبر و مردم در آن زمان از نظر روحى و روانى به حالت استغنا و بى نيازى مى‏رسند و از آز و حرص پاك مى‏گردند اين عامل، هم عدالت فراگير را در پى دارد، و هم بهبودى وضعيت اقتصادى جامعه را بدنبال دارد، و هم ضامن بقاء و ماندگارى امنيّت همه جانبه است.
2- مسلم بن حجاج نيشابورى در كتاب «صحيح» خود از ابوسعيد خدرى و جابربن عبدالله نقل مى‏كند كه پيامبراكرم (ص) فرمود: «يكون فى آخر الزّمان خليفة يقسّم المال و لايعدّهُ؛(43) در آخر الزّمان خليفه‏اى مى‏آيد كه مال را بى حساب (بين همه) تقسيم مى‏كند.»
در منابع شيعه احاديث فراوان در اين باب داريم كه به برخى موارد اشاره مى‏شود:
3- على(ع) مى‏فرمايد: «الا و فى غد و سيأتى غدٌ بما لا تعرفون يأخُذُ الوالى من غيرها عمّالها و على مساوئى اعمالها، و تخرج له الارض افاليذ كبدها و تلقى اليه سلماً مقاليدها فيريكهم كيف عدلُ السّيرة، و يحيى ميّت الكتاب و السّنّة؛(44) آگاه باشيد! فردايى كه شما را از آن هيچ شناختى نيست زمامدارى حاكميت پيدا مى‏كند كه غير از خاندان حكومت امروزى است (او مهدى است) و عمّال و كارگزاران حكومت‏ها را بر اعمال بدشان كيفر خواهد داد. زمين ميوه‏هاى دل خود را براى او بيرون مى‏ريزد، و كليدهايش را به او مى‏سپارد. او روش عادلانه در حكومت حق را به شما مى‏نماياند و كتاب (خدا) و سنت (پيامبر(ص)) را زنده مى‏كند»

4- امام باقر (ع) فرمود: «اذا قام قائم اهل البيت، قسّم بالسّويّة، و عدل فى الرّعّيه فمن اطاعه فقد اطاع اللّه، و من عصاهُ فقد عصى اللّه؛(45) هنگامى كه قائم اهل بيت قيام كند، مال را به طور مساوى تقسيم مى‏كند و در ميان رعيت به عدالت رفتار مى‏نمايد پس هر كس كه از او فرمان بردارى كند از خدا فرمان بردارى كرده، و هركس كه او را نافرمانى كند خدا را نافرمانى كرده است، و در ادامه فرمود :زمين را پر از عدل و داد و روشنايى مى‏كند چنان كه پر از ظلم و جور و شرّ شده بود»
5- امام صادق (ع) فرمود: «و اذا قائم القائم حكم بالعدل و ارتفع فى ايّامه الجور؛(46) زمانى كه قائم قيام كند، به عدالت حكم او حكومت مى‏كند، و در دوران (حكومت) او ستم (از روى زمين) برداشته مى‏شود.»
با عدالت فراگير و از بين رفتن ستم اساسى‏ترين مشكل بشرى كه تبعيض‏ها و بى عدالتى‏ها و نابرابرى مى‏باشد از بين خواهد رفت، و در آن روزگار است كه بشر روى خوش ديده و طعم شيرينى عدالت را خواهد چشيد. ه – آزادى كامل و واقعى
از ديرينه‏ترين آرزوها و خواسته‏هاى بشرى در طول تاريخ آزادى واقعى داشتن و آزاد زيستن بوده، در راه به دست آوردن اين نعمت خدادادى تلاش و انقلاب‏ها نموده اما هرگز آن آزادى واقعى نصيب بشر نگشته است چرا كه بسيارى آن را به آزادى جنسى و حيوانى تعبير نمودند و انسان را در حد يك حيوان بى بندو بار سقوط دادند، و مدعيان آزادى و دمكراسى نيز از آزادى آن معانى را مد نظر داشته و دارند كه به نفع خودآنهاست و منافع آنها را تأمين مى‏كند، در مهد به اصطلاح آزادى يعنى فرانسه، انسان آزاد هر كار خلاف انسانى انجام دهد، و حتى همجنس بازى آزاد و قانونى است ولى پوشيدن روسرى و داشتن حجاب كه انتخابى است براى حفظ عفت و نجابت آزاد نيست و همين طور كشورهاى ديگر كه انسان عار دارد از آنها نام ببرد، در يك كلام انسان امروز نه آزادى فكرى دارد و نه آزادى معنوى، نه آزادى انتخاب دارد، و نه آزادى ابراز و بيان، از همه بدتر اسير خواستهاى مختلف حيوانى خويش گشته است. به اين جهت نياز است كه منجى واقعى بشر بيايد تا انسان را واقعاً آزاد كند و از هر جهت انرژى خفته انسانها آزاد گردد تا بتواند به سمت بى نهايت به پرواز در آيد و هيچ كس نتواند مانع او شود.
يكى از بزرگترين ره آوردهاى ظهور مهدى(ع) و حكومت مهدوى، تحقق آرزوى ديرينه بشر، آزادى واقعى و كامل است در اين باب امير مؤمنان على (ع) مى‏فرمايد: «الا و انّ من ادركها منّا يسرى فيها بسراجٍ منيرٍ، و يحذو فيها على مثال الصّالحين ليحلّ فيها ربقاًو يعتق فيها رقّاً، و يصدع شعباً و يشعب صدعاً؛(47) بدانيد آن كس از ما (حضرت مهدى (ع)) كه فتنه‏هاى آينده را در يابد با چراغى روشنگر در آن گام مى‏نهد و بر همان سيره و روش پيامبر(ص) و امامان (ع) رفتار مى‏كند تا گره‏ها (و بندها) را بگشايد، بردگان و ملّت‏هاى اسير را آزاد سازد، جمعيّت‏هاى گمراه و ستمگر را پراكنده و حق جويان پراكنده را جمع آورى مى‏كند.» برآورده شدن آرزوها
ره آورد ديگرى كه در روايات به آن اشاره شده است و در واقع جمع بندى تمامى دست آوردهاست برآورده شدن تمامى آرزوهاى منطقى بشرى در آن دوران است. على (ع) مى‏فرمود: «و اراكم ما كنتم تأملون؛(48) در (دوران مهدى (ع)) است كه نشان مى‏دهد آنچه را آرزو داشتيد(و به آرزوهاى خود خواهيد رسيد).»
اهم آرزوهاى واقعى بشر همان است كه در مجموع مقاله به آن اشاره و در روايتى به مجموع آنها اشاره شده كه به عنوان حسن ختام تمامى آن را منعكس مى‏كنيم.
شيخ مفيد و مرحوم مجلسى با اسناد خود از امام صادق (ع) نقل كرده‏اند كه آن حضرت فرمود: «اذا قائم القائم حكم بالعدل، و ارتفع فى ايّامه الجورُ، و امنت به السّبلُ و اخرجت الارض بركاتها؛ هنگامى كه (حضرت) قائم (ع) قيام كند، به عدالت حكم و حكومت مى‏كند، و در دوران حكومت او (در روى كره زمين) ظلم برچيده مى‏شود، و راهها امن مى‏گردد. زمين بركات خود را خارج مى‏سازد. «و ردّ كلّ حقّ الى اهله و لم يبق اهل دينٍ حتّى يظهروا الاسلام و يعترفوا بالايمان، اما سمعت اللّه سبحانه يقول «وله اسلم من فى السّموات و الارض طوعاً و كرهاً و اليه يرجعون»(49) هر حقّى به صاحب حق بر مى‏گردد و هيچ پيرو دينى در روى زمين باقى نمى‏ماندمگر اين كه دين اسلام را مى‏پذيرد و ايمان مى‏آورد آيا نشنيده‏اى كه خداوند سبحان مى‏فرمايد: «هر كس در آسمانها و زمين است خواه ناخواه در برابر او تسليم هستند و همه به سوى او باز مى‏گردند» «و حكم بين النّاس بحكم داود و حكم محمّد(ص) فحينئذٍ. تظهر الارض كنوزها و تبدى بركاتها و لا يجد الرّجل منكم يومئذٍ موضعاً لصدقته و لا لبرّه، لشمول الغنى جميع المؤمنين» و او (مهدى(ع)) در ميان مردم به حكم حضرت داود(ع) و حكم حضرت محمد(ص) حكومت مى‏كند. پس در اين هنگام است كه زمين گنجينه‏هاى خود را آشكار مى‏سازد، و بركتهايش را بيرون مى‏فرستد ديگر انسان براى صدقه و بخشش محلى پيدا نمى‏كند، زيرا بى نيازى همه مؤمنان را در برمى گيرد.
ثم قال: انّ دولتنا آخر الدّول و لم يبق اهل بيتٍ لهم دولةٌ الّا ملكوا قبلنا لئلّا يقولوا اذا رأوا سيرتنا، اذا ملكنا سرنا بمثل سيرة هؤلاء و هو قول اللّه تعالى: «و الْعاقبةُ للْمتّقين»(50) سپس فرمود: دولت ما در پايان همه دولتها خواهد بود. و هيچ خاندانى كه بخواهند به حكومت برسند باقى نخواهند ماند مگر اين كه پيش از ما حكومت خواهند نمود. و اين بدان جهت است كه وقتى راه و روش ما را ديدند، نگويند: اگر ما هم به حكومت مى‏رسيديم مانند اين‏ها به عدالت رفتار مى‏كرديم و اين است معناى سخن خداى تعالى كه فرمود: «سرانجام كار از آن پروا پيشه‏گان است»
اى دل نخور اندوه و غم سرها به سامان مى‏رسد

با يك جهان شور و شعف آن جان جانان مى‏رسد
ويرانگر كاخ ستم باجيش ايمان مى‏رسد

احياگر دين خدا حامى قرآن مى‏رسد
چشم انتظاران را بگو يوسف زكنعان مى‏رسد

اى دل شب هجران‏ها آخر به پايان مى‏رسد پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1- بحار الانوار، محمد باقر مجلسى، ج 52، ص 336، ح‏71، ص 328. 2- كمال الدين شيخ صدوق، قم، جامعه مدرسين، 1405، ص 653. 3- علل الشرايع، ج 1، ص 244، و كتاب الغيبه، شيخ طوسى، ص 166 و… . 4- موسوعة احاديث المهدى، كورانى، قم، مؤسسه المعارف الاسلاميه، 1411، ج 4، ص 53 – متن حديث چنين است. 5- كلمه بريد شامل: پست، تلگراف، تلفن، تلويزيون و رايانه و… مى‏شود. 6- بحارالانوار، ج 52، ص 336،ج‏72، كافى، ج 8، ص 241. 7- منتخب الأثر، ص 483، حديث 3، حق اليقين شبّر، ص 229، ح 1 . 8- بشارة الاسلام، ص 243. 9- بحارالانوار، ج 52، ص 321. 10- غيبت شيخ طوسى، ص 204، اعلام الورى، ص 425. 11- بحار الانوار، ج 52 ،ص 312. 12- فصول المهمة، ص 297، مسند احمد، ج 3، ص 37. 13- كافى، ج 8، حديث 597، بشارة الاسلام، ص 246. 14- منتخب الأثر، فصل 7، ص 478، باب 7، حديث 2. 15- سنن ترمندى، بيروت، دارالفكر، 1408 ه. ق، ج 4، ص 439 ، حديث 2232. 16- بحارالانوار، ج 52، ص 390، ذيل روايت 212. 17- منتخب الأثر، فصل 2، باب 1، ص 168، حديث 78. 18- مستدرك حاكم، ج 4، ص‏559. 19- بحارالانوار. 20- عقدالدرر، مقدسى شافعى. 21- منتخب الأثر، فصل 7، ص‏473، باب 4، ح 1، مستدرك حاكم، ج 4، ص‏588. 22- عقدالدرر، باب 7، ص 195، الفتن، نعيم بن حمّاد، ص 253، حديث 992. 23- غيبت نعمانى، ص 150، باب 10، حديث 8. 24- بحار الانوار، ج 10، ص 104، حديث 1. 25- حديث 38700، ميزان الحكمه، ج 1، ص 187، حديث 1245. 26- الكتاب المصنف، ابن ابى شيبه، بيروت، دارالكتب العلمية، ج 7، حديث 19484، رك: بحار الانوار، ج 51، ص 78. 27- عقد الدرر، مقدّسى شافعى، قم جمكران اول، 1416ق، باب 3، ص 34، منتخب الأثر، ج 2، ص 136. 28- منتخب الأثر، فصل 7، ص 472، باب 3، حديث 3، الحاوى للفتاوى، ج 2، ص 82. 29- كمال الدين، شيخ صدوق، مؤسسه النشرالاسلامى، ص 653، منتخب الأثر، ج 2، ص 139، حديث 506. 30- سوره نور، آيه 55. 31- مجمع البيان، ج 7، ص 152، به نقل از تفسير نمونه، چاپ بيست و ششم، ج 14، ص 568. 32- در كتاب منتخب الأثر، لطف الله صافى ص 123، حديث به اين مضمون از منابع مختلف اسلامى مخصوصاً از منابع سنّت نقل شده است، به ص 247 به بعد آن مراجعه شود. 33- مفاتيح الجنان، دعاى افتتاح، ص 360. 34- بحار الانوار، ج 52، ص 338، حديث 83، ارشاد مفيد، ص 364. 35- بحار الانوار، ج 52، ص 365، حديث 144، غيبت نعمانى، ص 319، باب 21، حديث 8. 36- «و تؤتون الحكمة فى زمانه حتّى انّ المرأة لتقضى فى بيتها بكتاب اللّه و سنّة رسوله» بحار الانوار، ج 52، ص 352، حديث 106. 37- بحار الانوار، ج 52، ص 338، حديث 83. 38- همان، ج 52، ص 339، حديث 84، وارشاد مفيد، ج 2، ص 385. 39- كنزالعمال، 38700 و ميزان الحكمه، ج 1، ص 187، ح‏1245. 40- سوره بقره، آيه‏261. 41- عقدرالدرر، ص 211، باب 7. 42- مسند احمد حنبل، ج 3، ص 38. 43- صحيح مسلم، ج 2، ص 672، كتاب الفتن و اشراط الساعه، حديث 67. 44- نهج البلاغه، محمد دشتى، ص 182، خطبه 138. 45- غيبت نعمانى، باب 13، ح 26، ص 342. 46- بحارالانوار، ج 52، ص 338، حديث 83. 47- خطبه 150، ص 194، نهج البلاغه، محمد دشتى. 48- همان، ص 186. 49- سوره اعراف، آيه 128. 50- بحار الانوار، ج 52، ص 338، حديث 83، ارشاد مفيد، ج 2، ص 364.

اشاره
از مهمترين رموز موفقيّت در زندگى، تلاش و پايدارى در راه هدف مى‏باشد. تحرّك و پويايى كه از اعتقاد راسخ انسان سرچشمه مى‏گيرد، در راه رسيدن به مقصود ضرورى‏ترين عامل به شمار مى‏آيد.
مطالعه سيره و زندگى ائمه اطهار (ع) و توجه به تلاش‏هاى فرهنگى آنان نشان مى‏دهد كه آن بزرگواران چشمه‏هاى جوشان معرفت و گنجينه‏هاى حكمت الهى هستند كه چون چراغى پر فروغ و خاموش نشدنى فراسوى علم را با پرتو افشانى خود روشن مى‏كنند. آنان با انديشه‏ها و تلاش‏هاى فرهنگى خود، تاريكى‏ها را از بين برده و در هر زمان اميد حق ستيزان را نوميد مى‏ساختند.
امام صادق (ع) همانند ديگر امامان معصوم (ع) داراى كمالات و فضايل انسانى در مرتبه اعلى است كه بعد از شهادت پدر بزرگوارش امامت و رهبرى شيعيان را به عهده گرفت و به رغم مشكلات حادّ جامعه مسلمين در مدت 34 سال امامت پر بركت خويش، نقش شايسته‏اى در گسترش فرهنگ حيات بخش اسلام انجام داد.
مقاله‏اى كه از نظر خوانندگان عزيز و محترم مى‏گذرد، گامى است در بيان تلاش‏هاى فرهنگى و علمى آن گوهر نبوى. اميد است كه ره توشه‏اى باشد براى پويندگان راه امامت و ولايت. 1- دعوت به ولايت پذيرى
بزرگ‏ترين ظلمى كه بعد از رحلت پيامبراسلام (ص) نسبت به جهان اسلام و بشريّت شد، اين بود كه امامت و ولايت را از مسير حق منحرف كردند. كم كم كار به جايى رسيد كه از زمان معاويه آن را به سلطنت تبديل نمودند و مردم را چون بردگان به خدمت مى‏گرفتند.
آنان مى‏خواستند كه ديگر از امامت و جانشينى خاتم پيامبران و رهبرى حقيقى و دينى اثرى نماند. وقتى نوبت به امامت امام صادق (ع) رسيد در مناسبت‏هاى گوناگون با بيانات شيواى خود، اهميت اين مسأله را بيان فرمود.
«عيسى بن سرى» مى‏گويد: به امام صادق (ع) عرض كردم پايه‏هايى كه دين اسلام بر آن بنا شده است، به من بفرما. آن حضرت فرمود: «گواهى به يگانگى خداوند و اين كه محمد(ص) رسول و فرستاده اوست: اقرار نمودن به آن چه از جانب خداوند آورده (قرآن) و ولايتى كه خداوند به آن امر فرموده و آن ولايت آل محمد است.»(1)

يكى از انتظارات واقعى امام صادق (ع) از شيعيان واقعى اين است كه نسبت به امامان خويش معرفت و شناخت داشته باشند و با دل و جان ولايت آن‏ها را بپذيرند نه اين كه فقط مدّعى ولايت مدارى باشند، آن حضرت با تبيين علايم و نشانه‏ها، ولايت پذيران اصلى را از غير اصلى جدا نموده به طورى كه مى‏فرمايد: «شيعيان سه دسته هستند: گروهى به وسيله ما زينت مى‏يابند و ما را وسيله عزّت و آبروى خويش قرار مى‏دهند، گروهى ما را وسيله درآمد زندگى دنيايى خويش قرار داده و از اين طريق زندگى مى‏كنند و گروهى از ما و به سوى ما هستند با امنيت ما آرامش مى‏يابند و با ترس ما ترسان هستند، در برابر جفاكاران خودنمايى ندارند، اگر پنهان باشند كسى سراغ آن‏ها را نمى‏گيرد و اگر آشكار باشند به آن‏ها اعتنا نمى‏شوند. گروه سوم به حقيقت شيعيان واقعى و راهنمايان مردم هستند.»(2)
امام صادق(ع) علاوه بر سفارش‏هاى مكرّر به ولايت پذيرى و امام‏شناسى در مكتب تربيتى خويش، شيعيان ولايى تربيت نمود و آنان را ولايت مدار بار مى‏آورد. در اين زمينه داستان «عبدالله بن يعفور» يكى از شيعيان با اخلاص و فداكار كه در پذيرش ولايت ائمه اطهار (ع) اسوه‏اى كامل و نمونه‏اى بارز براى تمامى شيعيان مى‏باشد، قابل تأمّل و دقت است او با همه عظمت علمى و موقعيت اجتماعى در برابر فرمان امام خويش تسليم محض بود. 2- استناد به قرآن
جايگاه و نقش ائمه اطهار (ع) در ترويج و توسعه فرهنگ قرآنى به ويژه تفسير قرآن كريم، نقش كليدى و اساسى در تبيين حقايق قرآنى است. با اندكى تأمّل در زندگانى حضرت امام جعفر صادق (ع) روشن مى‏شود كه قرآن در سيره و سخن آن امام بزرگوار جايگاه ويژه‏اى داشته و زندگى روزمرّه خود را با آيات قرآن آن چنان آميخته بود كه در تمام ابعاد پرتو افشانى مى‏كرد.
آن حضرت با حالت ملكوتى خاصى آيات قرآن را در نماز تلاوت مى‏كرد، به طورى كه از حالت عادى خارج مى‏شد. روزى يكى از حاضران از او پرسيد: اين چه حالى بود كه به شما دست داد؟ فرمود: «پيوسته آيات قرآن را تكرار كردم تا اين كه به حالتى رسيدم كه گويى آن آيات را به طور مستقيم از زبان نازل كننده‏اش مى‏شنيدم.»(3)
«مسعدة بن صدقه» مى‏گويد: شنيدم كه از امام صادق (ع) پرسيده شد: آيا امر به معروف و نهى منكر بر تمام مردم واجب است؟ حضرت فرمود: خير! به حضرت عرض شد چرا؟ فرمود: بر كسى واجب است كه توانمند، داراى جايگاه علمى و عالم به معروف و منكر باشد و بر انسان ناتوان واجب نيست، دليل آن قرآن كريم است كه مى‏فرمايد: «و لتكن منكم امّةٌ يدْعون الى الخير و يأمرون بالمعروف و ينهون عن المنكر؛(4) بايد از ميان شما گروهى باشند كه به خير دعوت كنند و امر به معروف و نهى از منكر نمايند.»
تعبير (منْكم) عده‏اى خاص را بيان مى‏كند، نه عموم مردم را چنان كه در اين آيه شريفه آمده است: «و من قوْم موسى امّةٌ يهدون بالحقّ و به يعدلون ؛(5) و برخى از قوم موسى به راه حق هدايت مى‏كنند و به آن باز مى‏گردند.» يعنى عده‏اى از قوم موسى به حق هدايت مى‏كنند نه همه. در اين جا امام صادق (ع) به حرف «من» در (منكم) و (من قوم موسى) استدلال كرد كه امر به معروف و نهى از منكر بر همه افراد واجب نيست، بلكه بر كسانى كه توانايى و آگاهى نسبت به معروف و منكر داشته باشند، واجب است.(6) 3- تأسيس دانشگاه و تربيت شاگردان
امام صادق (ع) بعد از شهادت پدر بزرگوارش امام محمد باقر(ع) در طول 34 سال امامتش با پنج طاغوت اموى و دو طاغوت عباسى روبرو بود. در اين ايام بر اثر جنگ و ستيزهاى بنى عباس براى براندازى حكومت بنى اميه و درگيرى شديدى كه آن‏ها با يكديگر داشتند، فضاى بازى براى آن حضرت فراهم شد. آن امام همام در اين فرصت توانست وسيع‏ترين دانشگاه اسلامى را پى ريزى كند و در اين راستا توفيقات سرشارى به دست آورد، به طورى كه حدود چهار هزار نفر شاگرد از مجلس درس او با واسطه و بدون واسطه استفاده مى‏كردند و بسيارى از آنان به مقامات عالى علمى و فقهى نايل شدند. برجستگان و فرزانگانى همچون: «زرارةبن اعين»، «هشام بن حكم»، «جابربن حيان»، «ابان بن تغلب»، «مفضّل بن عمر»، «مؤمن الطالق»، «هشام بن سالم»، «معلّى بن خنيس» و… از اين دانشگاه فارغ التحصيل شدند كه هر كدام استاد برجسته و پايه گذار علوم و صاحب كرسى تدريس در فنون گوناگون علوم شدند و كتاب‏هاى مختلفى براى آگاهى بخشى به نسل‏هاى آينده تأليف نمودند و منشأ آثار و بركات و تحولات عظيمى در تاريخ اسلام و تشيّع شدند.
حضور در دانشگاه جعفرى مخصوص شيعيان نبود، بلكه افراد زيادى همچون «ابوحنيفه» رئيس مذهب حنفى، «مالك ابن انس» رئيس مذهب مالكى، سفيان بن ثورى، يحيى بن سعيد و… از شاگردان اين دانشگاه بودند.(7)
آن حضرت شاگردان خود را براساس ذوق و استعداد تعليم مى‏نمود و در همان رشته تشويق و تعليم مى‏داد و اين گونه بود كه مكتب تشيع در اثر تلاش‏هاى فرهنگى امام صادق (ع) به صورت چشم‏گيرى گسترش يافت و به اكثر قلمروهاى اسلامى رسيد و بسيارى از مسلمانان در آن دوران طلايى به مكتب اهل بيت (ع) گرويدند. 4- شكوفايى علم فقه
امام صادق (ع) در پرورش و شكوفايى علم فقه تلاش فراوان مى‏كرد، بنابراين عظمت علمى آن امام بزرگوار در اين علم در اوج قرار دارد و شاگردان بى شمارى را در زمينه فقه و نشر آن تربيت نموده است.
در علم فقه بهترين نظريات را ارائه نموده كه هم اكنون روايات فقهى او در كتب اربعه (تهذيب و استبصار شيخ طوسى، كافى كلينى و من لايحضره الفقيه شيخ صدوق، گردآورى شده است و شاگردانى همچون «جميل بن دراج»، «عبدالله بن مسكان»، «حمّاد بن عثمان» و… در فقه تحويل جامعه اسلامى داده است.
آن حضرت براى حل مشكلات جامعه در عصر غيبت مى‏انديشيد و براى مردم مسلمان كه از امام خود دور هستند و دسترسى به حجّت خدا ندارند، تقليد و پيروى از مجتهدان و فقهاى جامع الشرايط را سفارش مى‏كرد.
امام صادق (ع) در مورد شرايط يك فقيه كامل و جايگاه او مى‏فرمود: «هر كس از ميان شما حديث ما را روايت و در حلال و حرام ما دقت كند و احكام ما رابشناسد، پس بايد او را به عنوان حاكم شرع و مجتهد پذيرفت و هرگاه طبق نظر ما حكم كند و كسى آن را نپذيرد بدرستى (رد كننده) حكم خدا را سبك شمرده و فرمان ما را رد كرده است و هر كس فرمان ما را رد كند فرمان خدا را رد كرده است.»(8) 5- نشر علم حديث
آثار به جاى مانده در زمينه حديث از امام صادق (ع) بيش‏تر از ساير معصومين (ع) است. هيچ كتاب فقهى، حديثى و تفسيرى شيعه نمى‏تواند از كلام امام صادق (ع) خالى باشد.
امام صادق (ع) در حوزه علم حديث و آيات الاحكام بيش‏ترين فرصت را يافت و توسط چهار هزار نفر از شاگردان خود، تفكرات شيعى رادر دورترين نقاط جهان منتشر نمود.
هر يك از شاگردان آن حضرت نيز خدمات بزرگ فرهنگى و علمى را در مناطق مختلف عهده دار شد و حتى رهبران برجسته اهل سنّت در عرصه حديث از محضر آن گرامى بهره‏مند شده‏اند: به طورى كه ابوحنيفه بارها مى‏گفت: «اگر آن دو سال كه نزد امام صادق (ع) درس خواندم نبود، من هلاك مى‏شدم.»(9) 6- كشف علم شيمى
يكى از علومى كه از محضر پيشواى ششم نشأت گرفته و بعداً در ساير مناطق رشد و توسعه يافت، «علم شيمى» است.
از آن جايى كه امام صادق (ع )هر دانشى را به اهل آن مى‏آموخت و شايستگى و استعداد افراد را معيار تعليم علوم قرار مى‏داد، علم شيمى را به شاگرد شايسته و ممتاز خود، «جابربن حيّان كوفى» آموخت.
او در اين علم مهارت يافت و به پدر شيمى موسوم گرديد. جابربن حيّان چنان در اين عرصه درخشيد و تعاليم صادق آل محمد(ع) را به دنيا عرضه كرد كه پيشرفت علوم و تكنولوژى جهان غرب امروزه مديون انديشه‏هاى اوست.
امروزه تأليفات جابربن حيّان در كتابخانه‏هاى مهم دنيا نگهدارى مى‏شود. نسخه‏اى از كتاب «الخواص الكبير» در موزه انگلستان و نسخه‏اى از كتاب «الاحجار» در كتابخانه ملى پاريس موجود است .
معروف‏ترين كتاب وى، «مجموعه كامل اسرار طبيعت» است كه بار اول در سال 1490 ميلادى به چاپ رسيد و در سال 1668 ميلادى به انگليسى و در سال 1672 به فرانسه ترجمه شد او همه اين مهارت‏ها و فنون را از محضر حضرت صادق (ع) به دست آورد.(10) 7- نشر آثار جاويدان
شاگردان حوزه شيعى آن حضرت آثار گران بهايى را از خود آن بزرگوار نقل نموده‏اند و يا خود تأليف كرده‏اند. برخى از كتاب‏هاى منسوب به حضرت امام صادق (ع) به شرح زير است:
1- كتاب «التوحيد» كه آن حضرت املا كرد و مفضّل بن عمر آن را تحرير نمود.(11)
2- «رسالةٌ فى وجوه معايش العباد» كه در زمينه انواع شغل‏ها، تجارت و صنعت مى‏باشد.(12)
3- «رسالةٌ فى الغنائم» كه پاسخ‏هاى آن حضرت پيرامون خمس و غنايم است.(13)
4- «الجعفريّات» كه مجموعه رواياتى است به ترتيب ابواب فقه كه امام كاظم (ع) آن را نقل نموده است.(14)
5- «نثر الدرر» صحيفه‏اى است در كلمات قصار آن حضرت(ع) كه گويا به صورت مجموعه‏اى واحد بوده و «ابن شعبه حرّانى» آن را در كتاب «تحف العقول» يك جا آورده است.(15)
6- «رسالة الامام الى اصحابه» كه راهنمايى براى سلوك يارانش مى‏باشد.(16)
7- «الرسالة الاهوازيّه» كه در پاسخ والى اهواز نوشته شده است.(17)
8- «كتاب الحجّ» كه «ابان بن عبدالملك» آن را نقل كرده است.(18)
به جز اين‏ها نوشته‏هاى ديگرى نيز به آن حضرت منسوب است. 8 – تشويق به تفكّر
پيشرفتهاى جوامع و افراد بر اثر بهره ورى از توان عقل و تفكّر و قدرت عمل و تلاش است. پيامبران، امامان و بندگان صالح خدا همگى اهل فكر و تعقّل بوده‏اند. در منزلت ابوذر غفارى امام صادق(ع) فرمود: «كان اكثر عبادة ابى ذرٍّ التفكّر و الاعتبار؛(19) بيش‏ترين عبادت ابوذر، انديشه و عبرت اندوزى بود.»
امام صادق(ع) در سيره رفتارى و عملى خود براى انديشه و تفكّر ارزش والايى قايل هست و زيباترين و رساترين سخنان را درباره ارزش تعقّل و تفكّر در مسائل دينى بيان فرموده است.
آن حضرت مى‏فرمايد: «لا خير فى من لايتفقّه من اصحابنا. انّ الرّجل منهم اذا لم يستغن بفقهه احتاج اليهم فاذا احتاج اليهم ادخلوهُ فى باب ضلالتهم و هو لايعلمُ ؛(20) از دوستان ما كسى كه در دين خود انديشه و تفقّه نكند، ارزش ندارد. اگر يكى از دوستان ما در دين خود تفقّه نكند و به مسايل و احكام آن آشنا نباشد، به ديگران (مخالفين‏ما) محتاج مى‏شود، هر گاه به آن‏ها نياز پيدا كرد، آنان او را در خط انحراف و گمراهى قرار مى‏دهند در حالى كه خودش نمى‏داند.»
ضرورت يادگيرى احكام دينى در منظر پيشواى ششم آن قدر مهم است كه مى‏فرمايد: «اگر به جوانى از جوانان شيعه برخورد نمايم كه در دين تفقّه نمى‏كند، او را تأديب خواهم كرد.»(21) 9- بهره‏گيرى از افراد توانا
ششمين اختر تابناك آسمان ولايت و امامت با ارزيابى قابليّت‏ها و توانمندى‏هاى شاگردان خود، برخى از آن‏ها را براى پاسخ به سؤالات و گفتگوهاى علمى پرورش داده بود. به عنوان مثال در مباحث كلام و مباحث اعتقادى به ويژه مسائل امامت، افراد ممتاز و برگزيده‏اى همچون «هشام بن سالم»، «هشام بن حكم»، «حمران بن اعين» و… را تربيت كرده و به موقع از آن‏ها استفاده مى‏كرد.
«يونس بن يعقوب» مى‏گويد: نزد امام صادق (ع) بودم كه مردى از سرزمين شام به ديدن آن حضرت آمد و اظهار داشت كه من مردى هستم صاحب فقه و كلام، اكنون آمده‏ام تا با يارانت بحث و گفتگو كنم: حضرت فرمود: اين علم كلامى كه تو درباره آن صحبت مى‏كنى از كلام رسول خداست يا ساخته ذهن خودت است؟ مرد گفت: بخشى از آن كلام پيامبر(ص) است و بخشى از آن كلام خودم. امام فرمود: پس تو شريك رسول خدا هستى؟ گفت: نه، حضرت فرمود: پس به تو وحى رسيده است؟ گفت: نه، اينجا بود كه امام صادق (ع) به من روى كرد و فرمود: اى يونس! اين مردى است كه پيش از آن كه سخن بگويد، خود را محكوم كرده است. سپس فرمود: اى يونس! اگر كلام مى‏دانستى با او مناظره مى‏كردى! اكنون بيرون رو و ببين چه كسانى از صاحبان كلام را پيدا مى‏كنى، آن‏ها را نزد من بياور. يونس مى‏گويد: بيرون رفتم و تعدادى از متكلمين همچون: حمران بن اعين ، هشام بن سالم، قيس بن ماصر و… را ديدم. آن‏ها را به حضور امام بردم و آن حضرت دستور داد تا با مرد شامى مناظره كنند. آن‏ها هر كدام با مرد شامى بحث و گفتگو كردند و بر او در زمينه ى علم كلام غالب گشتند.(22) 10- دعوت به پيروى از اخلاق حسنه
نياز به اخلاق حسنه يك نياز بشرى و انسانى است و به جامعه خاصّى اختصاص ندارد. به همين جهت پيامبر اكرم(ص) فرمود: «اگر انسان بداند چه چيزى براى او در اخلاق نيك وجود دارد، حتماً متوجه مى‏شود كه او به داشتن اخلاق نيكو نيازمند است.»(23)
حسن خلق آن قدر عظمت و ارزش دارد كه هر كسى به عمق و ژرفاى آن نمى‏رسد و به هركس عنايت نمى‏شود، چنان كه امام صادق (ع) فرمود: «ولا يكون حُسنُ الخُلق الّا فى كلّ ولىٍّ و صفىٍّ و لا يعلم ما فى حقيقة حُسن الخُلق الّا اللّه تعالى؛(24) و حسن خلق يافت نمى‏شود مگر در وجود دوستان و برگزيدگان خداوند و آن چه در حقيقت خلق نيكوست، جز خداوند متعال كسى نمى‏داند.»
رئيس مكتب جعفرى نه تنها به بيان اهميت و ارزش اخلاق بسنده نكرده، بلكه در سيره خود براى ثمر بخش بودن آن در جامعه به بيان موارد و مصداق‏هاى عينى آن نيز پرداخته است تا مسأله مذكور ملموس‏تر و محسوس‏تر شود. از آن حضرت در مورد مكارم اخلاق سؤال شد، فرمود: «العفوُ عمّن ظلمك وصلةُ من قطعك و اعطاءُ من حرمك و قولُ الحقّ و لو على نفسك؛(25) گذشت از كسى كه به تو ستم روا داشته است و ارتباط داشتن با كسى كه با تو قطع رابطه كرده است و عطا نمودن به كسى كه تو را محروم ساخته و گفتن سخن حق هر چند به ضرر تو باشد.»
آن حضرت در ادامه اين موضوع به ثمرات و فوايد اخلاق نيك اشاره نموده است و مى‏فرمايد: «حُسنُ الخُلق يزيدُ فى الرّزق؛(26) خوى نيك باعث افزايش روزى مى‏شود.»
در روايتى ديگر شيعيان را به خوش رفتارى با خانواده سفارش نموده و آن را موجب طولانى شدن عمر مى‏داند و مى‏فرمايد: «من حسُن بِرُّهُ فى اهل بيته زيد فى عمرهِ؛(27) هر كس با خانواده خود، خوش رفتارى كند، عمرش طولانى مى‏شود.»
هم چنين رعايت اصول اخلاقى و توجه به آداب انسانى و خوش برخوردى را از ويژگى‏هاى مكتب تشيّع دانسته و آن را بر شيعيان راستين لازم شمرده و بر اجتناب از بدخلقى تأكيد نموده است. فرجام سخن
امام صادق(ع) طى 34 سال امامت بابركتش شور و نشاط علمى و فرهنگى خاصى در جامعه اسلامى گسترش داد كه در تاريخ زندگى بشر كم سابقه بوده است. وى در ميدان مبارزه با همه جريانات فكرى به مخالفت برخاست تا عقايد باطل را بكوبد و انديشه‏هاى منحرف را اصلاح كند و عقايد ناب اسلامى را به تشنگان حقيقت هديه نمايد. ولى سرانجام اين بزرگ مرد تاريخ انسانيت، مورد خشم دستگاه غاصب عباسى قرار گرفت، زيرا هرگز منصور را خوش نمى‏آمد كه شاهد پيشرفت علمى و شهرت روزافزون امام باشد. او ترس آن را داشت كه شايد روزى امام (ع) كرسى خلافت را از زير پايش بيرون بكشد و حكومتش را واژگون سازد، بنابراين در پى ضربه زدن به وجود مبارك آن حضرت بود تا اينكه سرانجام با انگور زهرآگين امام را به شهادت رساند.
امام صادق (ع) در روز دوشنبه 25 شوال سال 148 هجرى قمرى در مدينه منوره وفات يافت و در خاك پاك قبرستان بقيع كنار پدرش و اجدادش به خاك سپرده شد. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. اصول كافى، كلينى، ج 3، ص‏34. 2. ماهنامه پاسدار اسلام، شماره 264، آذرماه 1382، ص‏27. 3. بحارالانوار، مجلسى، ج 84، ص 248. 4. سوره آل عمران، آيه 104. 5. سوره اعراف، آيه 159. 6. تفسير نور الثقلين، على بن جمعة الحويزى، ج 1، ص‏380. 7. منتهى الآمال، شيخ عباس قمى، ج 2، ص 139. 8. تهذيب الاحكام، شيخ طوسى، ج 6، ص 218. 9. سير اعلام النبلاء، شمس الدين ذهبى، ج 6، ص 257. 10. ماهنامه مبلغان، شماره 72، شوال 1426 ه.ق، ص 31-30. 11. الفصول المهمّه، ابن صباغ مالكى، ص 222. 12. تحف العقول، ابن شعبه حرانى، صى 331. 13. همان، ص 331. 14. الذريعة الى تصانيف الشيعه، علّامه شيخ آقا بزرگ تهرانى، ج 2، ص 109. 15. مأخذ قبل، ص 324-315. 16. اصول كافى، ج 8، ص 14-2. 17. بحارالانوار، ج 77، ص 189. 18. رجال نجاشى، ابوالعباس نجاشى، ص 14. 19. مأخذ قبل، ج 22، ص 431. 20. اصول كافى، ج 1، ص 25. 21. بحارالانوار، ج 1، ص 261. 22. الارشاد، شيخ مفيد، ص 261. 23. ميزان الحكمة، رى شهرى، ج 2، ص 799. 24. بحار الانوار، ج 68، ص 393. 25. معانى الاخبار، شيخ صدوق، ص 191. 26. بحارالانوار، ج 71، ص 395. 27. كشف الغمّه فى معرفة الائمه، على بن عيسى اربلى، ج 2، ص 208.

##تهيه و تدوين: حجةالاسلام و المسلمين محمد رضا مصطفى پور##
در بينش توحيدى و جهان بينى اسلامى همه جهان و پديده هايش از جمله عزت و ذلت و قدرت جوامع و پيشرفت و انحطاط آن‏ها در دست خداى سبحان است و مؤثّر واقعى و حقيقى اوست. اما سنت خداوند چنين است كه افراد و جوامع را بر اساس سعى و تلاش و اعمال اختيارى خودشان به نتيجه‏اى برساند. اگر زمينه‏هاى تكامل و معيارها و عوامل تعالى و پيشرفت را در خود ايجاد كنند به رشد و تعالى و پيشرفت نائل مى‏شوند و اگر عوامل و معيارهاى انحطاط و ذلت در آن‏ها موجود باشد دچار خوارى و سقوط مى‏گردند اين مطلب به صورت يك قاعده كلى در سوره مباركه رعد مطرح شده است «انّ اللّه لا يغيّر ما بقوم حتى يغيّروا ما بانفسهم ؛(1)همانا خداوند سرنوشت مردمى را تغيير نمى‏دهد، جز آن كه آنان در خويشتن تغيير و تحولى بوجود آورند.»
همين سنت هميشگى الهى و قانون فراگير درباره اقوام و ملت‏ها را در سوره انفال در ضمن آيات مربوط به جنگ و شكستى كه مشركين دچار آن شده‏اند از راه تشبيه سرنوشت آن‏ها به سرنوشت آل فرعون مطرح مى‏سازد و مى‏فرمايد: «كدأب آل فرعون و الذين من قبلهم كفروا بآيات اللّه فاخذهم اللّه بذنوبهم انّ اللّه قوى شديد العذاب، ذلك بان اللّه لم يك مغيّراً نعمة انعمها على قوم حتى يغيّروا ما بانفسهم كدآب آل فرعون و الذين من قبلهم فاهلكناهم بذنوبهم و اغرقنا آل فرعون و كل كانوا ظالمين ؛(2) چگونگى حال قريش همانند دودمان فرعون و آن‏ها كه پيش از آن‏ها بودند، مى‏باشد آنان كه به آيات خدا كفر ورزيدند، سپس خدا آن‏ها را به گناهانشان گرفت زيرا خداوند قوى و با قدرت و كيفر او شديد و سخت است. اين‏ها به خاطر آن است كه خداى سبحان هر نعمت و موهبتى را به قوم و ملتى ببخشد هيچ گاه آن را دگرگون نمى‏سازد مگر آن كه خود آن ملت دگرگون شوند و تغيير يابند و در خود تحول ايجاد كنند همچون حالت فرعونيان و اقوام پيشين كه آيات پروردگارشان را تكذيب كردند، سپس ما هم به خاطر گناهانشان هلاكشان كرديم و فرعونيان را در امواج غرق ساختيم و تمام اين اقوام و افرادشان ظالم و ستمگر بودند.»
با مطالعه در تاريخ اقوام وملت‏ها دريافت مى‏شود كه جوامعى آخرين ترقى را طى كرده و دسته‏اى به پايين‏ترين مرحله انحطاط رسيدند و جوامعى روزى دچار ضعف و عقب ماندگى بود اما روز ديگر عزيز و قدرتمند شده و پيشرفت كرده‏اند و جوامعى به عكس از عالى‏ترين مرحله تمدن و پيشرفت گرفتار خوارى و ذلت شدند. اما انسان هايى كه به خوبى از عهده تحليل اين حوادث برنمى آيند علل و عوامل پيشرفت‏ها يا انحطاط را گاهى به عوامل موهوم و خرافى مانند شانس و طالع و اقبال نسبت مى‏دهند و عده‏اى آن را معلول قضا و قدر مى‏دانند و عده‏اى نيز آن را توطئه بيگانگان به حساب مى‏آورند ولى هيچكدام علل واقعى اين حوادث را درك نمى‏كنند.
قرآن كريم مى‏فرمايد: به جاى نسبت دادن اين حوادث و فراز و نشيب‏ها به علل موهوم و خيالى يا قضا و قدر يا توطئه بيگانگان و مانند آن، عامل اصلى آن را در وجود خود و در فكر و روحيه و اخلاق و نظام اجتماعى خود جستجو كنيد و به ايثار ملت هايى كه فكر و انديشه خود را به كار مى‏گيرند، دست برادرى و اتحاد بهم مى‏دهند و از تصميم جدى و سعى تلاش بهره مندند و به ايثار و فداكارى مى‏پردازند و به جهاد و مبارزه با موانع بپامى خيزند به قطع پيروز مى‏شوند و در مقابل اگر از علم و دانش و تلاش و كوشش بى بهره باشند و در شرايط حساس اصل ايثار و فداكارى و مبارزه نباشند و گرفتار اختلاف و پراكندگى يا تنبلى و سهل انگارى و مانند آن باشند، دچار سقوط و انحطاط مى‏شوند.
مرحوم علامه طباطبايى در ذيل آيه سوره رعد نوشتند: خداى سبحان چنين حكم رانده و حكمش را حتمى كرده كه نعمت‏ها و موهبت‏هايى كه به انسان مى‏دهد، مربوط به حالات نفسانى خود انسان مى‏باشد كه اگر آن حالات موافق با فطرتش جريان يافت آن نعمت‏ها و موهبت‏ها هم جريان خواهد داشت، از باب مثال اگر مردمى به خاطر استقامت فطرتشان به خدا ايمان آورده و عمل صالح انجام دهند، به دنبال آن نعمت‏هاى دنيا و آخرت به سويشان سرازير مى‏شود، چنان كه فرمود: «ولو انّ اهل القرى آمنوا و اتّقوا لفتحنا عليهم بركات من السّماء و الارض؛(3) اگر مردم شهر و ديار همگى ايمان آورده و پرهيزكار مى‏شدند همانا درهاى بركات آسمان و زمين را بر روى آن‏ها مى‏گشوديم و مادامى كه آن حالت در دل‏هاى آنان دوام داشته باشد.»اين وضع از ناحيه خدا دوام مى‏يابد و هر وقت كه ايشان حال خود را تغيير دادند، خداوند وضع رفتار خود را عوض مى‏كند و نعمت رابه نقمت مبدّل مى‏سازد.(4)
به عبارت ديگر: اين اصل قرآنى كه يكى از مهمترين برنامه‏هاى اجتماعى اسلام را بيان مى‏كند، به ما مى‏گويد: هرگونه دگرگونى بيرونى متكى به تغييرات و دگرگونى درونى ملت‏ها و اقوام است و هر گونه پيروزى و شكستى كه به قومى مى‏رسد از همين جا سرچشمه مى‏گيرد.
بنابراين اگر جامعه‏اى دچار انحطاط و ناكامى گرديده بايد به انقلاب درونى دست زد و فكر و ايمان و اخلاق را دگرگون ساخت تا با مطالعه در خود نقاط ضعف‏هاى خود رابشناسد و با تلاش در جهت رفع آن، زمينه را براى پيشرفت و پيروزى فراهم سازند.
اگر رهبران فكرى جامعه بر اساس اين اصل جامعه را رهبرى كنند و در جامعه تحول ايجاد كنند شاهد پيروزى و موفقيت خواهند بود.
تاريخ بشر شواهد فراوانى با توجه به اين اصل اساسى و جاودانى در خود دارد كه اهل مطالعه مى‏توانند با مطالعه تاريخ، آن را بيابند.
با توجه به اين اصل انسان‏ها بايد عوامل پيشرفت و انحطاط را شناخته و با استفاده از عوامل پيشرفت، در جهت تكامل گام بردارند و با ترك عوامل انحطاط از سقوط و تباهى جلوگيرى كنند، در ادامه يكى از عوامل يعنى اتحاد و اختلاف مورد بررسى قرار مى‏گيرد. اتحاد عامل پيشرفت
يكى از عوامل پيشرفت جامعه اتحاد و انسجام افراد جامعه و هماهنگى آنان با مسئولان آن جامعه است. جامعه‏اى كه افراد با هم متحد و هماهنگ باشند در پيشرفت موفقند، تجربه نشان مى‏دهد ملتى كه از ويژگى اتحاد برخوردار باشند پيشرفت مى‏كنند علاوه بر آن اصل مسئله از امور بديهى و روشن است اما سخن در اين است كه چگونه در جامعه‏اى اتحاد و هماهنگى تحقق پيدا مى‏كند آيا اتحاد و هماهنگى از راه انعقاد قرارداد توسط دولتمردان ايجاد مى‏شود. آيا تنها با انعقاد قرارداد مى‏توان دل‏ها را بهم ارتباط داد و بهم نزديك ساخت با اين كه تجربه نشان داد بسيارى از دولتمردان قرارداد حسن تفاهم امضاء مى‏كنند ولى هنوز مركب آن خشك نشده گرفتار جنگ و ستيزه مى‏شوند، روشن مى‏شود تنها با قرارداد نمى‏توان به اين حقيقت دست يافت، حال اين سؤال مطرح مى‏شود كه از چه راهى مى‏توان دل‏ها را به هم نزديك كرد تا انسجام و اتحاد در جامعه استقرار پيدا كند. سخن قرآن در اين رابطه چيست؟
بايد گفت از منظر قرآن كريم هماهنگى و اتحاد در سايه اعتصام به حبل الهى كه نتيجه آن پيوند قلب هاست تحقق پيدا مى‏كند و آن كه دل‏ها را بهم پيوند مى‏دهد خداى سبحان است در سوره مباركه آل عمران خطاب به مؤمنان فرمود: «و اعتصموا بحبل اللّه جميعاً و لا تفرّقوا و اذكروا نعمة اللّه عليكم اذكنتم اعداء فالّف بين قلوبكم فاصبحتم بنعمته اخواناً؛(5) همگى به ريسمان خدا (قرآن و اسلام) چنگ بزنيد و پراكنده نشويد و نعمت بزرگ خدا بياد آوريد كه چگونه دشمن يكديگر بوديد و او در ميان دل‏هاى شما الفت ايجاد كرد و به بركت اين نعمت برادر شديد.»
در اين آيه به نعمت بزرگ اتحاد و برادرى اشاره شده و مسلمانان را به تفكر وادار مى‏كند كه اگر چه ملتى در يك زمانى با هم دشمن بودند اما در پرتو ايمان و اسلام با هم برادر شدند و با يگانگى در كنار هم زندگى مى‏كردند.
نكته جالب توجه اين كه تأليف قلوب و پيوند دل‏ها به خداى سبحان نسبت داده شده است و اين نشان مى‏دهد كه از طريق عادى ومعمولى نمى‏توان ملت پراكنده و كينه توز را به ملتى متحد و برادر تبديل كرد جز اين كه خداى سبحان در آن‏ها تحول ايجاد كرده و آن‏ها را بهم متحد سازد.
در سوره انفال نيز فرمود: «و الّف بين قلوبهم لوانفقت ما فى الارض جميعاً ما الّفت بين قلوبهم و لكنّ اللّه الّف بينهم انه عزيز حكيم؛(6) و در ميان دل‏هاى آن‏ها الفت ايجاد نمود، اگر تمام آن چه روى زمين است صرف مى‏كردى كه در ميان دل‏هاى آن‏ها الفت ايجاد كنى نمى‏توانستى ولى خداى سبحان در ميان ان‏ها الفت ايجاد كرد، او توانا و حكيم است.»
از اين آيه استفاده مى‏شود كه الفت و پيوند بين دل را خداى متعال ايجاد مى‏كند و از طرق مادى و عادى نمى‏توان چنين الفتى ايجاد كرد.
كسانى كه با عصر جاهليت آشنا هستند مى‏دانند در آن زمان مردمان گرفتار عداوت‏ها و كينه توزى‏ها بودند كه پيوسته درصدد انتقام گرفتن از يكديگر بودند و آتش جنگ و ستيز با كمترين بهانه در ميان آنان شعله ور مى‏شد اما آمدن اسلام در بين آنان انقلاب و دگرگونى در افكار انديشه‏ها و جان‏هاى آن‏ها ايجاد نمود كه در نتيجه شخصيت آن‏ها دگرگون شده و طرز تفكر آن‏ها عوض شده است به گونه‏اى كه اعمال گذشته در نظر آنان پست و ناچيز جلوه مى‏كرد زيرا توحيد واقعى و ايمان در نظر آنان ارزش اساسى محسوب مى‏شد.
و به عبارت ديگر: پذيرش يك دين و ايمان و اعتقاد به خدا و قيامت و وحى مى‏تواند عامل اتحاد باشد. اگر انسانى معتقد باشد خدايى است كه همه جا مشهود انسان هاست و اين خدا به همه خاطرات، آگاه است و از ثبت‏ها نيز آگاهى دارد و اين ثبت‏ها و ضمائر و خاطرات در روزى كه نهان‏ها آشكار مى‏شود ظهور مى‏كند اين انسان دچار كينه و عداوت و دشمنى نمى‏شود و اهل نيرنگ و فريب و جاه طلبى نمى‏گردد و به رشوه و اختلاس و دروغ مبتلا نمى‏شود. سرّ عامل تأليف قلوب بودن خدا
اما اين كه چرا عامل تأليف قلوب خداست و در پرتو ايمان به خدا و قيامت برادرى تحقق پيدا مى‏كند آن است كه قلب در اختيار انسان نيست بلكه در اختيار خداى سبحان است اما اين كه چرا در اختيار ما نيست آن است كه نمى‏توانيم خواسته‏ها و خاطرات خود را كنترل كنيم.
اگر قلب ما در اختيار ما بود مى‏توانستيم خواسته‏ها را مهار كنيم و چيزى كه چشم ديد يا گوش شنيد آن را نخواهيم در حالى كه چنين نيست در بخش خاطرات و انديشه نيز چنين است كه ما توان آن را نداريم كه يك نماز پنج دقيقه‏اى با تمركز حواس اقامه كنيم و اگر آدمى در دو عنصر و محور انديشه‏ها و خواسته‏ها نتواند دل را رام كند روشن مى‏شود كه قلوب در اختيار ما نبوده و نيست و كسى مى‏تواند دل‏ها را به هم مرتبط كند كه مقلب القلوب باشد و آن خداست.
ذات اقدس الله در قرآن كريم يكى از مهمترين نعمت‏هاى اسلام را ايجاد وحدت مى‏داند و مى‏فرمايد: ما جامعه را به گونه‏اى تربيت كرديم كه آن‏ها با ماوراء طبيعت آشنا شدند، فهميدند خدايى هست، قيامتى هست، فرشته‏هايى هستند و نبوت و رسالتى هست كه آدميان از آن جا مدد مى‏گيرند و مى‏يابند كه مالك دل‏ها همان خداى سبحان است كه خود قلب را آفريده است او از همه خاطرات ما آگاهى دارد «لله ما فى السموات و مافى الارض و ان تبدوا ما فى انفسكم او تخفوه يحاسبكم به الله ؛(7)نظام هستى و آن چه كه در آسمان و زمين است براى خداست و از اين رو اگر آن چه در دل داريد، آشكار سازيد يا پنهان، خداوند برطبق آن محاسبه مى‏كند.»
در واقع آيه به انسان‏ها توجه مى‏دهد كه تصور نكنيداعمال قلبى و نيت‏هاى شما بر خداى سبحان كه حاكم بر هستى زمين و آسمان است مخفى مى‏ماند بلكه همه آن چه كه هست در محضر خداست و خداى سبحان از آن آگاه است.
از طرف ديگر: قلب و دل كه همان روح انسانى است حقيقتى مجرد و غير مادى است و حقيقت مجرد را خداى سبحان كه حقيقت مجرد است بهم پيوند مى‏دهد.
با توجه به اين دو نكته يعنى اين كه خدا مالك نظام هستى و دل هاست و خود حقيقت مجرد است قلب‏ها در اختيار اوست و مى‏تواند در آن‏ها تحول ايجاد كند و دل‏ها را بهم ارتباط دهد و با اين ارتباط تأليف قلوب تحقق پيدا كند.
با اين مطالب روشن مى‏شود كه منشأ اتحاد و پيوند دل‏ها خداوند است و بايد بدانيم خداوند چگونه دل‏ها را به هم پيوند مى‏دهد روشن است آدميان بايد به خدا و پيامبران و دين الهى ايمان داشته و در مقام عمل از آن‏ها اطاعت كنند از اين رو خداى سبحان فرمود: «انما المؤمنون اخوة؛مؤمنان با هم برادرند.»(8) و اگر اختلافى وجود دارد در پرتو آن ايمان اين اختلاف را از بين ببرند، «كان الناس امة واحدة فبعث الله النبييّن مبشرّين و منذرين و انزل معهم الكتاب بالحق ليحكم بين الناس فيما اختلفوا فيه و ما اختلف فيه الّا الذين اوتوه من بعد ماجائتهم البيّنات بغياً بينهم، فهدى الله الذين آمنوا لما اختلفوا فيه من الحق باذنه و الله يهدى من يشاء الى صراط مستقيم؛(9) مردم در آغاز يك دسته بودند و تضادى در بين آن‏ها وجود نداشت تا اينكه به تدريج اختلاف‏هايى در بين آن‏ها پديد آمد، خداوند پيامبران را برانگيخت تا مردم را بشارت و بيم دهند و كتاب آسمانى كه به سوى حق دعوت مى‏كرد با آن‏ها نازل نمود تا در ميان مردم در آن چه اختلاف داشتند، داورى كند، افراد با ايمان در آن اختلاف نكردند تنها گروهى از كسانى كه كتاب را دريافت داشته بودند و نشانه‏هاى روشن به آن‏ها رسيده بود به خاطر انحراف از حق و ستمگرى در آن اختلاف كردند، خداوند آن هايى را ايمان آورده بودند به حقيقت آن چه مورد اختلاف بود به فرمان خودش رهبرى نمود، اما افراد بى ايمان همچنان در گمراهى و اختلاف باقى ماندند و خدا هر كس را بخواهد به راه راست هدايت مى‏كند.»
از اين آيه استفاده مى‏شود كه حلقه اتصال و عامل اتحاد آدميان از هر نژاد و زبان و قوميت و پيوند دهنده بين آنان، ايمان به خدا و آيين الهى است كه تمام اين مرزها را در هم مى‏شكند و همه انسان‏ها را زير يك پرچم جمع مى‏كند.
اگر جامعه‏اى متحد و هماهنگ باشد و در صف واحد قرار داشته باشند به پيروزى و موفقيت نائل مى‏شود اگر در قرآن مى‏فرمايد حزب الله پيروز است بهمين دليل است چنان كه فرمود: «و من يتولّ الله و رسوله و الذين آمنوا فانّ حزب الله هم الغالبون؛(10)كسانى كه ولايت و سرپرستى خدا و پيامبر و افراد با ايمان را بپذيرند پيروز خواهند شد زيرا آن‏ها در حزب خدا خواهند بود و حزب خدا پيروز است.
براستى اگر جمعيتى از حزب الله باشند يعنى ايمان محكم و تقوا و عمل صالح و اتحاد و همبستگى كامل و آگاهى و آمادگى كافى داشته باشند بدون ترديد در تمام زمينه‏ها پيروز خواهند بود.
در سوره مجادله نيز پس از بيان ويژگى‏هاى حزب الله فرمود: «الا انّ حزب اله هم المفلحون ؛(11)آگاه باشيد كه حزب خدا پيروز و رستگار است.»
در واقع حزب الله به كسانى گفته مى‏شود كه براساس محبت و ولايت الهى و ايمان به خدا در كنار هم قرار گرفته‏اند به گونه‏اى كه خدا از آن‏ها راضى و آن‏ها از خدا راضى هستند و اگر مردمى اين چنينى در كنار هم قرار گيرند كسى نمى‏تواند در آن‏ها رخنه كرده و صفوف آن‏ها را در هم شكند، وقتى صفوف متحد و هماهنگ باشد به طور طبيعى به فلاح و رستگارى مى‏رسد و در برابر دشمن پيروز خواهند شد اين جامعه پيروز به پيشرفت و تعالى نائل مى‏گردد. اختلاف عامل انحطاط جامعه‏
چنان كه اتحاد و هماهنگى و انسجام عامل پيشرفت جامعه است در مقابل آن اختلاف و تفرقه عامل انحطاط و سقوط يك جامعه به شمار مى‏رود به اين معنا كه اگر جامعه‏اى دچار تفرقه و ناسازگارى باشد و هر فرقه و گروه راهى را انتخاب كند كه با راهى كه ديگران انتخاب كنند تفاوت داشته باشد دچار اختلاف است و اگر جامعه دچار اختلاف گرديد آثار متعدد رخ مى‏نمايد كه از جمله آن‏ها از بين رفتن ابّهت و شوكت مؤمنان و خفّت و ذلّت در دنيا و سستى در پيكار با دشمنان و شكست در برابر دشمن و شعله ور شدن آتش نزاع و جنگ و در نهايت سقوط جامعه مى‏باشند قرآن در آيات متعددى به اين پيامدها اشاره مى‏كند.
در سوره مباركه انفال فرمود: «و اطيعوا الله و رسوله و لا تنازعوا فتفشلوا و تذهب ريحكم ؛(12)فرمان خدا و پيامبرش را اطاعت نمائيد و نزاع مكنيد تا سست شويد و قدرت و شوكت و هيبت شما از بين برود.»
در اين آيه مى‏فرمايد: اطاعت خدا و پيامبر محور اتحاد است و سرپيچى از اطاعت خدا و پيامبر منشأ نزاع و اختلاف مى‏شود كه نتيجه نزاع و اختلاف، سستى و ناتوانى و از ميان رفتن قدرت و عظمت مؤمنان مى‏گردد.
در سوره مباركه آل عمران فرمود: «و لقد صدقكم الله وعده اذتحسّونهم باذنه حتى اذا فشلتم و تنازعتم فى الامر و عصيتم من بعد مااريكم ما تحبّون؛(13) خداوند وعده خود را به شما راست گفت در آن هنگام دشمنان را به فرمان او به قتل مى‏رسانديد و اين پيروزى ادامه داشت تا اين كه سست شديد و در كار خود به نزاع پرداختيد و بعد از آن كه آن چه را دوست مى‏داشتيد به شما نشان داد نافرمانى كرديد.
اين آيه درباره جريان جنگ احد است كه مسلمانان در آغاز آن جنگ با اتحاد و شجاعت خاص جنگيدند و پيروز شدند و لشكر دشمن پراكنده شد ولى نافرمانى جمعى از مجاهدان سبب شد كه ورق برگردد و شكست سختى به لشكر اسلام وارد گردد، قرآن مى‏فرمايد:خدا وعده پيروزى داده است و اين وعده تا زمانى كه دست از استقامت و پيروى پيامبر بر نداشته بوديد ادامه داشت.
شكست از آن زمان شروع شد كه سستى و نافرمانى و نزاع در بين شما در گرفت. وقتى ملتى به نزاع و اختلاف دامن زد و از اتحاد و هماهنگى كه عامل بقاء ملت‏هاست دست برداشت به طور طبيعى دچار سقوط و انحطاط خواهد شد. عوامل اختلاف
اختلاف عواملى دارد كه بايد آن عوامل شناسايى شود و از طريق برخورد با عامل از اصل اختلاف جلوگيرى كرد و عمده عوامل اختلاف عدم تعقل و جهل و دنياطلبى است. اگر جامعه‏اى از خردورزى بهره‏اى نداشته و گرفتار جهل و نادانى و در نتيجه دنياطلبى گردد گرفتار اختلاف خواهد شد.
قرآن كريم در سوره حشر فرمود: «تحسبهم جميعاً و قلوبهم شتّى ذلك بانّهم قوم لا يعقلون؛(14)به ظاهرشان مى‏نگرى آن‏ها را متحد مى‏بينى در حالى كه دل‏هاى آن‏ها پراكنده است اين به خاطر آن است كه قومى بى عقلند.»
از اين آيه دريافت مى‏شود كه تفرقه و نفاق درونى ناشى از جهل و بى خبرى و نادانى و بى خردى است و علت اساسى همه آن است كه چون از ايمان به خدا بى بهره‏اند از اين رو هر كدام به منافع خويش فكر مى‏كنند و حفظ منافع مادى موجب تضاد و كشمكش خواهد بود در حالى كه اگر از عقل و خردورزى بهره گيرند اصولى چون ايمان و توحيد و ارزش الهى را معيار قرار مى‏دهند تا در پرتو آن هماهنگى و انسجام خود را حفظ كنند.
راه كارهاى زدودن اختلاف
قرآن كريم براى برقرارى يگانگى و حفظ آن از بين بردن اختلاف امورى را ذكر مى‏كند كه برخى براى جلوگيرى از تفرقه و بخشى به درمان آن ناظر است.
توجه به نقاط مشترك و تأكيد بر آن را از جمله آن‏ها مى‏داند مثل اصل دين و ايمان مشترك، سرزمين مشترك و مانند آن.
چنگ زدن به ريسمان الهى زمينه تفرقه و اختلاف را از بين مى‏برد. مراجعه به سنت پيامبر نيز محورى براى حل اختلاف و ايجاد وحدت و همبستگى ايجاد مى‏كند، «فان تنازعتم فى شى‏ء فردّوه الى الله و الرسول؛(15)اگر در چيزى نزاع و اختلاف كرديد به خدا و رسول مراجعه كنيد.»مراجعه به رسول در آيه مراجعه به سنت معنى شده است.(16) نتيجه‏گيرى
آن چه در اين مقاله مطرح شده اين است كه پيشرفت و انحطاط جامعه به انسان و خواست مربوط است از اين رو آدمى بايد با شناخت عوامل اختلاف را از خود دور سازد. يكى از مهمترين عامل پيشرفت اتحاد و هماهنگى افراد جامعه و عامل انحطاط جامعه تفرقه و اختلاف است كه بايد تلاش كرد تا اتحاد را برقرار و حفظ و از تفرقه و اختلاف پرهيز كرد. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. سوره رعد، آيه 11. 2. سوره انفال، آيه 52 و53. 3. سوره اعراف، آيه 96. 4. الميزان، ج 11، ص 310. 5. سوره آل عمران، آيه 103. 6. سوره انفال، آيه 63. 7. سوره بقره، آيه 284. 8. سوره حجرات، آيه 10. 9. سوره بقره، آيه 213. 10. سوره مائده، آيه 56. 11. سوره مجادله،آيه 22. 12. سوره انفال، آيه 46. 13. سوره آل عمران، آيه 152. 14. سوره حشر، آيه 14. 15. سوره نساء، آيه 59. 16. نهج البلاغه، خطبه 125.

مقدمه‏
اسلام به عنوان كاملترين و جامع‏ترين دين الهى خوشبختى و رستگارى انسانها را در قرآن بيان كرده است و در آيات متعددى به اين موضوع پرداخته است. در قرآن حدود 40 مرتبه(1) از فلاح (رستگارى) سخن گفته شده و در ضمن آيات مربوطه از صفات و علائم رستگاران و سعادتمندان واقعى و اخروى سخن رانده است كه البته رستگارى از هر دو بعدش هم دنيوى و هم اخروى مدنظر بوده و از آنجا كه حيات اخروى جاودانى و ابدى است از اهميت بيشترى برخوردار مى‏باشد.
فلاح (رستگارى) از ماده «فلح و فلاح» در اصل به معنى شكافتن و بريدن است و به هر نوع پيروزى و رسيدن به مقصد و خوشبختى اطلاق شده است. در حقيقت افراد پيروز و رستگار و خوشبخت، موانع را از سر راه خود برمى‏دارند و راه را براى رسيدن به مقاصد هموار مى‏سازند و پيش مى‏روند. فلاح و رستگارى به معنى وسيع آن هم پيروزى‏هاى مادى را شامل مى‏شود و هم معنوى را. پى‏روزى و رستگارى دنيوى در آن است كه انسان آزاد و سربلند، عزيز و بى‏نياز زندگى كند كه اين امور جز در سايه ايمان امكان‏پذير نيست و رستگارى آخرت در اين است كه در جوار رحمت پروردگار در ميان نعمت‏هاى جاويدان، در كنار دوستان شايسته و پاك و در كمال عزت و سربلندى به سر برد.(2) عوامل رستگارى در قرآن‏
اما عواملى كه انسان را به رستگارى مى‏رساند و سعادتمند ابدى مى‏كند عبارتند از: 1 – ايمان:
خداوند در سوره مؤمنون مى‏فرمايد: «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ»(3) يعنى مؤمنان رستگار شدند. مؤمنان يعنى تصديق كنندگان به خدا و يگانگى او و پيغمبران او و آنچه نبى خاتم(ص) آورده است. رستگارى حقيقى بسته به ايمان حقيقى و مقيد به تمام شرايط است كه در آيات بعد به صورت واضح و روشن ذكر مى‏فرمايد.(4)
انتخاب فعل ماضى «افلح» در مورد رستگارى مؤمنان، براى تأكيد هر چه بيشتر است؛ يعنى رستگارى آنها آنقدر مسلم است كه گويى قبلاً تحقق يافته و ذكر كلمه «قد» قبل از آن نيز تأكيد ديگرى براى موضوع است. تعبيراتى همچون خاشعون، معرضون، راعون و يحافظون همه دليل بر آن است كه برنامه‏هاى مؤمنان راستين در اين اوصاف برجسته، موقّتى و محدود نيست؛ بلكه مستمر و دائمى است.(5)
ايمان به معناى اذعان و تصديق به چيزى و التزام به لوازم آن است مثلاً ايمان به خدا در قرآن به معناى تصديق به يگانگى او و پيغمبرانش و تصديق به روز جزا و بازگشت به سوى او و تصديق به هر حكمى است كه فرستادگان او آورده‏اند.(6)
البته لازمه ايمان عمل صالح است و ايمان تصديق توأم با تسليم و اطمينان‏خاطر است.(7)
ايمان به خدا و پيامبر9(8) و ايمان به كتابهاى پيشين(9) و روز رستاخيز و آخرت(10) مايه سعادت اخروى مى‏باشند. «در قرآن هر جا كه صفات مؤمنان را مى‏شمارد به دنبال ايمان، عمل صالح را ذكر مى‏فرمايد يعنى اين‏دو و با هم موجب خوشبختى انسان است.»(11) «مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِّن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَى‏ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَوةً طَيِّبَةً؛(12) هر كس كار شايسته‏اى كند خواه مرد باشد يا زن، در حالى كه مؤمن است، او را به حياتى پاك زنده مى‏كنيم» و نيز «الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَتِ طُوبَى‏ لَهُمْ وَ حُسْنُ مََابٍ؛(13) آن‏ها كه ايمان آورند و كارهاى شايسته انجام دادند، پاكيزه‏ترين (زندگى) نصيبشان است و بهترين سرانجام‏ها.»
خداوند در سوره نور مى‏فرمايد: «إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُواْ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَن يَقُولُواْ سَمِعْنَا وَ أَطَعْنَا وَ أُوْلَ‏ئكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ؛(14) سخن مؤمنان، هنگامى كه به سوى خدا و رسولش دعوت شوند تا ميان آنان داورى كند تنها اين است كه مى‏گويند: «شنيديم و اطاعت كرديم». و اينها همان رستگاران واقعى هستند و همچنين در آيه بعد اطاعت كنندگان از خدا و رسول را سعادتمندان واقعى مى‏شمرد. از اينجا فهميده مى‏شود كه مقتضاى اعتقاد قلبى بر پيروى آنچه خدا و رسولش حكم مى‏كنند همين است كه دعوت خدا و رسول را لبيك گويند نه اين‏كه آن را رد كنند.(15) 2 – نماز:
از عوامل بسيار مهم رسيدن به سعادت اخروى نماز مى‏باشد خدا مى‏فرمايد: «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ هُمْ فِى صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ؛(16) مؤمنان رستگار شدند، كسانى كه در نمازشان خشوع دارند.» خشوع به معناى تواضع و ادب جسمى و روحى است كه در برابر شخص بزرگ يا حقيقت مهمى در انسان پيدا مى‏شود و آثارش در بدن ظاهر مى‏گردد در واقع كسانى كه به هنگام نماز آن چنان حالت توجه به پروردگار مى‏يابند كه از غير او جدا مى‏گردند و چنان غرق حالت تفكر و حضور و راز و نياز با پروردگارشان مى‏شوند كه بر تمام ذرات وجودشان اثر مى‏گذارد. اين نماز موجب خودسازى و تربيت انسان است و وسيله‏اى براى تهذيب روح و جان است.(17)
همچنين در سوره حج آمده «يَأَايّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ ارْكَعُواْ وَ اسْجُدُواْ وَ اعْبُدُواْ رَبَّكُمْ وَ افْعَلُواْ الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»(18) اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد ركوع كنيد و سجود به جا آوريد و پروردگارتان را عبادت كنيد و كار نيك انجام دهيد، شايد رستگار شويد. در اين آيه ركوع و سجود توصيه شده كه دو ركن مهم نمازند و در پايان وعده رستگارى داده شده است.
همچنين در آيات ديگر محافظت و مراقبت در نماز توصيه شده است و موجب رستگارى انسان شمرده مى‏شود. در سوره مؤمنون هفت صفت(19) براى مؤمنان سعادتمند ذكر شده كه ابتدا و انتهاى اين صفات در مورد نماز است. اين امر بيان‏گر اهميت نماز است و علاوه بر خشوع، مراقبت و حضور قلب در نماز، نشانه رستگارى معرفى شده است.
در برخى آيات قرآن، ذكر خداوند و مداومت بر آن زمينه دست‏يابى به فلاح و رستگارى معرفى شده است. «يَأَايّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُواْ وَاذْكُرُواْ اللَّهَ كَثِيرًا لَّعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»(20) اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد هنگام كه (در ميدان نبرد) با گروهى روبرو مى‏شويد ثابت قدم باشيد و خدا را فراوان ياد كنيد باشد كه رستگار شويد. در سوره جمعه آورده «…وَ اذْكُرُواْ اللَّهَ كَثِيرًا لَّعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»(21) آياتى نظير آيه‏هاى مذكور دلالت بر اهميت ذكر خدا و دعا و مناجات با او براى سعادتمند شدن در زندگى دارد. 3 – عمل خير:
انجام عمل خير و نيكى‏هاى فراوان از عوامل ديگر سعادت ابدى انسان مى‏باشد. «وَالْوَزْنُ يَوْمئذٍ الْحَقُّ فَمَن ثَقُلَتْ مَوَ زِينُهُ فَأُوْلَئكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ؛(22) وزن كردن اعمال و سنجش ارزش آنها در آن روز، حق است. كسانى كه ميزانهاى (عملِ) آنها سنگين است، همان رستگارانند.» در سوره حج مى‏فرمايد: «…وَ افْعَلُواْ الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ؛(23) كار نيك انجام دهيد شايد رستگار شويد. از اين آيه بدست مى‏آيد هر چه اعمال خير و نيك انجام دهيم در مسير رسيدن به سعادت قدم بر مى‏داريم. 4 – تزكيه نفس:
عامل ديگرى كه انسان را به زندگى سعادتمند رهنمون مى‏شود تزكيه نفس است. «قد افلح من زكها؛(24) به يقين رستگار شد كسى كه به تزكيه نفس پرداخت.» خداوند در سوره شمس پس از اينكه هفت بار به آفريده‏هاى بزرگ و مهم (مثل خورشيد، ماه و…) قسم ياد نموده مى‏فرمايد (قد افلح من زكها) به يقين سعادتمند شد كسى كه نفس خود را از آلودگيها (گناهان) زدود و پاك كرد و اين نشانگر اهميت پيراستن جسم و جان از ناپاكى‏ها است كه در نتيجه آن رستگارى و خوشبختى نصيب آدمى مى‏شود.
آنگاه كه انسان نفس خود را پاكيزه كرد و آن را از صفات حيوانى مبرّا نمود آنچه خير و مايه رستگارى اوست از جانب خدا به وى الهام مى‏گردد.(25)
تا نفس مبرّا ز مناهى نشود
دل آينه نور الهى نشود

خداوند در سوره اعلى مى‏فرمايد: «قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَكَّى‏»(26) يعنى يقيناً، كسى كه پاكى جُست، رستگار شد. آرى هر كس در مقام مجاهده با نفس برآمد سعادتمند گشت و قابليت سكونت در جوار رحمت الهى را كه همانا كمال خوشبختى است پيدا كرد. 5 – تقوا:
خداوند در آيات متعددى بعد از بيان صفت تقوا به رستگارى و سعادتمندى بشارت داده است. در سوره مائده آمده: «قُل لَّا يَسْتَوِى الْخَبِيثُ…فَاتَّقُواْ اللَّه اولى الالباب لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ؛(27) بگو هيچ‏گاه ناپاك و پاك مساوى نيستند… از مخالفت خدا بپرهيزيد اى خردمندان، شايد رستگار شويد.»
زمانى كه انسان از هوا و هوس پيروى نكند و نفس خود را از آلودگى به معاصى حفظ كند در زندگى ابدى‏اش سعادت خواهد بود. همچنين از طرح تقوا به عنوان عامل مهم رستگارى در چندين آيه در قرآن به اهميت اين ويژگى در زندگى انسان پى مى‏بريم.
يكى از موارد با اهميت سعادت و خيرورزى انسان، داشتن تقواست كه از مصاديق آن كه در قرآن ذكر شده نگهداشتن نفس از حرص و بخل(28)، رويگردانى از لغو(29)، دورى از شراب و قمار و بت‏پرستى و شرك(30) و رباخوارى(31) و نيز حفظ عفت و پاكدامنى مى‏باشد.(32) 6 – زكات:
يكى ديگر از عوامل مهم پيروزى و ظفرمندى در دنيا و آخرت مسأله زكات است. كه شامل زكات شرعى، انفاق مال و صدقه و زكات فطره مى‏باشد.(33)دادن زكات چه زكات مال و چه زكات فطره موجب خوشبختى اداء كننده آن مى‏باشد خداوند در سوره اعلى فرموده: «قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَكَّى‏ * وَ ذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى‏؛(34) به يقين كسى كه پاكى جُست رستگار شد و آن كه نام پروردگارش را ياد كرد سپس نماز خواند.»
در سوره مؤمنون هم زكات دادن از عوامل رستگارى به شمار آمده است. «وَ الَّذِينَ هُمْ لِلزَّكَوةِ فَعِلُونَ»(35) در اينجا اداء زكات و مداومت بر آن كه جنبه اجتماعى و مالى دارد از صفات مؤمنان و رستگاران بيان شده است.
مطابق آيات قرآن انسان براى رسيدن به نهايت كاميابى غير از توجه ويژه به نماز و اعمال عبادى به مسائل اجتماعى كه از مهمترين مصاديق آن مسأله زكات است توجه نمايد چرا كه نماز زحمت جسمى براى فرد بدنبال دارد. و زكات دادن گذشتن از مال دنيا براى رضاى خداوند متعال است و اثر آن جلا دادن و صفا دادن به قلب و موجب نورانيت روح انسانى مى‏باشد. مصداق ديگر براى اين موضوع انفاق در راه خداست. در سوره روم آمده: «فََاتِ ذَا الْقُرْبَى‏ حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ ذَ لِكَ خَيْرٌ لِّلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَ أُوْلَ‏ئكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»(36) پس حق نزديكان و مسكينان و در راه ماندگان را ادا كن اين براى آنها كه رضاى خدا را مى‏طلبند بهتر است و چنين كسانى رستگارانند.
ذى القربى به معناى صاحب قرابت از ارحام است و مقصود خويشاوندان مى‏باشد و مسكين كسى را گويند كه از فقير بدحال‏تر باشد و ابن سبيل مسافرى را گويند كه در راه مانده و حاجتمند است.(37) پس حقوق اين گروهها را بايد ادا كرد تا به فلاح و كاميابى دست يافت. 7 – جهاد:
در چندين آيه بعد از بيان جهاد در راه خدا يا با جان و يا با مال وعده رستگارى داده شده است. «…وَجَاهدُواْ فِى سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»(38) يعنى و جهاد كنيد در راه خدا شايد كه رستگار شويد. در سوره توبه مى‏فرمايد: «لَكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ ءَامَنُواْ مَعَهُ جَاهَدُواْ بِأَمْوَ لِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ وَأُوْلَئكَ لَهُمُ الْخَيْرَ تُ وَأُوْلَئكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»(39) ولى پيامبر و كسانى كه با او ايمان آوردند با اموال و جانهايشان جهاد كردند؛ و همه نيكى‏ها براى آنهاست؛ و آنها همان رستگارانند.
همچنين پايدارى در مقابله با دشمن و مراقبت از كار دشمن نيز از عواملى است كه نتيجه آن رسيدن به سعادت مى‏باشد در سوره انفال مى‏فرمايد «يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ … فَاثْبُتُواْ و …لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»(40) ثابت قدم باشيد و پايدارى كنيد باشد كه رستگار شويد. در موقعيتى كه با كافران در حال جنگ هستيد پايدارى كنيد و فرار نكنيد تا در دنيا پيروز شويد و در آخرت هم سعادتمند. در سوره آل عمران مى‏فرمايد: «يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ…وَرَابِطُواْ …لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»(41) مراقب كار دشمن باشيد و هشيار باشيد تا از دشمن آسيب نبينيد. باز هم نتيجه اين كار را فلاحت و سعادتمندى مى‏داند. دشمن‏شناسى مسأله مهمى است كه انسان در همه دوران بايد مورد توجه قرار دهد و با توجه به شناختى كه از دشمن پيدا كرده است به تدبير امور بپردازد و راههاى مقابله با او را كشف كند و نقاط ضعف و قوت او را بشناسد تا هرگز مغلوب دشمن نشود.
در سوره مجادله آيه 22 مى‏فرمايد: «لَّا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْأَخِرِ يُوَآدُّونَ مَنْ حَآدَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ… أُوْلَئكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلَآ إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» هيچ قومى نخواهى يافت كه ايمان به خدا و روز جزا داشته باشد و در عين حال با كسانى كه با خدا و رسولش دشمنى مى‏كنند دوستى كند، هرچند دشمن خدا و رسول، پدران و يا فرزندان و يا برادرانشان و يا قوم و قبيله‏شان باشد؛ براى اينكه خداوند در دلهايشان ايمان را نوشته و… ايشان حزب خدايند آگاه باشيد كه حزب خداوند رستگارانند. به نظر مى‏رسد كه اين آيه دلالت بر اهميت عقيده و باور مى‏كند كه به گونه‏اى كه وقتى انسان به خدا ايمان آورد ديگر دشمنان خدا را به دوستى برنمى‏گزيند يعنى همان دشمنى با دشمنان خدا و رسول و همان تبرّى‏ كه جزو فروع دين ماست مى‏باشد. چگونه ممكن است جمع شود بين دوستى با كسى و دوستى با دشمن او.(42) 8 – وفاى به عهد:
در سوره مؤمنون از جمله هفت صفتى كه براى مؤمنان رستگار شمرده است وفاى به عهد و پيمان است. «وَ الَّذِينَ هُمْ لاماناتهم وَ عَهْدِهِمْ رَ عُونَ؛(43) آنها كه رعايت امانت و عهد مى‏كنند». افراد يك جامعه اگر پايبند به عهد و پيمان باشند و امانتدارى از ويژگى‏هاى آنها محسوب شود خيلى از مشكلات امروز حل مى‏گردد از جمله يكى از آن امانات همين مسئوليتهايى است كه به افراد واگذار مى‏شود اگر همگان به اين نكته توجه داشته باشند كه مسئوليتى كه به آنها سپرده شده است امانتى بيش نيست و عهدى است كه بين خود و اداره يا شركت و يا نظام خود منعقد كرده است حساس‏تر و دقيق‏تر خواهد شد تا آن مسئوليت را هم در حضور جامعه و مردم و هم در محضر خداوند بارى‏تعالى بهتر و مفيدتر به انجام برساند و لغزش به خود راه نداده با ايمانى راسخ به اداى مسئوليت و تكليف خويش در قبال جامعه و مردم بپردازد. البته در تفاسير منظور از امانات به فرزندان يا زنان(44) يا امامت ائمه:(45) و يا مطلق ولايت و حكومت تعبير شده است.
خلاصه اينكه از نظر قرآن يك پله از پله‏هاى رسيدن به سعادتمندى، همان وفاى به عهد و امانت است. 9 – استفاده از «وسيله» براى تقرب به خدا:
خداوند در سوره مائده مى‏فرمايد: «يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ اتَّقُواْ اللَّهَ وَابْتَغُواْ إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجَاهِدُواْ فِى سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»(46) اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد از مخالفت خدا بپرهيزيد و وسيله‏اى براى تقرب به او بجوئيد؛ و در راه خدا جهاد كنيد، باشد كه رستگار شويد. حقيقت وسيله به درگاه خدا، مراعات راه خداست به اين‏كه اولاً به احكام او علم پيدا كنى و در ثانى به بندگى او بپردازى و ثالثاً در جستجوى مكارم و عمل به مستحبات شريعت باشى.(47)
وسيله نوعى توسل است در مورد خداوند كه منزه از مكان و جسم است توسل معنوى و پيدا كردن رابطه‏اى است كه بين بنده و پروردگارش اتصال برقرار كند و از آنجا كه بين بنده و پروردگارش هيچ رابطه‏اى به جز عبوديت نيست قهراً وسيله عبارتست از اين‏كه انسان به حقيقت عبوديت را دست يابد و به درگاه خداى تعالى وجهه مسكنت و فقر به خود گيرد. و همچنين گفته‏اند وسيله به معناى رساندن خود به چيزى با ميل و رغبت است. و برخى گفته‏اند مقصود توسل به ائمه(ع) كه در نزد خدا صاحب آبرويند و دست به دامن شدن ائمه(ع) براى تقرب به خداوند بارى‏تعالى مى‏باشد.(48) 10 – امر به معروف و نهى از منكر:
خداوند در سوره آل عمران مى‏فرمايد: «وَلْتَكُن مِّنكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَأُوْلَكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»(49)
 يعنى بايد از ميان شما، جمعى دعوت به نيكى و امر به معروف و نهى از منكر كنند و آنها همان رستگارانند. از اين آيه مستفاد مى‏شود كه امر به معروف و نهى از منكر به طور مستقل به سعادت انسان منتهى مى‏شود. البته اين كار شرايطى دارد كه با وجود آن شرايط بر فرد واجب مى‏شود كه امر به معروف كند و نهى از منكر(50) نمايد. امت در اصل از ماده «امّ» به معنى هر چيزى است كه اشياء ديگرى به آن ضميمه گردد و به همين جهت «امت» به جماعتى كه جنبه وحدتى در ميان آن‏ها باشد گفته مى‏شود خواه وحدت از نظر زمان باشد يا مكان و يا هدف و مرام؛ چون به دنبال آيات پيش كه به اخوّت و اتحاد توجه دارد به مسأله امر به معروف و نهى از منكر اشاره كرده اين در حقيقت به منزله يك پوشش اجتماعى براى محافظت از جمعيت است؛ زيرا اگر مسئله امر به معروف و نهى از منكر در ميان نباشد عوامل مختلفى كه دشمنِ بقاىِ «وحدت اجتماعى» هستند، همچون موريانه از درون، ريشه‏هاى اجتماع را مى‏خورند و آن را از هم متلاشى مى‏سازند. بنابراين حفظ وحدت اجتماعى بدون نظارت عمومى ممكن نيست.(51)
احاديث معتبر زيادى بر اهميت اين امر به معروف و نهى از منكر در جامعه اسلامى دلالت دارد از جمله روايتى از امام باقر(ع) كه فرمودند: «امر به معروف و نهى از منكر راه انبياء و طريق صلحاء است. فريضه بزرگى است كه به آن است قيام تمام فرائض، راهها به آن ايمن مى‏شود و كسب‏ها به آن حلال مى‏گردد و مظالم به سبب آن رد مى‏شود و زمين به آن آباد مى‏گردد و به آن انصاف از دشمنان ظهور مى‏يابد و استقامت امور به آن حاصل آيد.»(52)
همچنين على(ع) مى‏فرمايد: تمام كارهاى نيك و حتى جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهى از منكر چون آب دهان است در برابر درياى پهناور. اين دو وظيفه بزرگ در حقيقت ضامن اجراى بقيه وظايف فردى و اجتماعى است و در حكم روح و جان آن‏ها مى‏باشد و با تعطيل آن‏ها تمام احكام و اصول اخلاقى، ارزش خود را از دست خواهد داد.(53) 11 – صبر و سفارش به آن:
در سوره آل عمران مى‏خوانيم: «يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ اصْبِرُواْ وَصَابِرُواْ وَرَابِطُواْ وَاتَّقُواْ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»(54) اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد (در برابر مشكلات و هوسها) استقامت كنيد؛ و در برابر دشمنان (نيز) پايدار باشيد و از مرزهاى خود، مراقبت كنيد و از خدا بترسيد، باشد كه رستگار شويد. چنانچه مشاهده مى‏شود در اين آيه فرموده كه اى اهل ايمان در كار دين صبر كنيد و يكديگر را به صبر و مقاومت سفارش كنيد و مهيا و مراقب كار دشمن بوده و خدا ترس باشيد شايد كه رستگار شويد. همه دستورات در آيه مذكور به طور مطلق آمده و معناى عام را در بر دارد.(55) 12 – توبه:
خداوند در سوره نور مى‏فرمايد: «…وَ تُوبُواْ إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»(56) يعنى دستور به توبه و بازگشت به سوى خداوند داده و مى‏فرمايد به سوى خدا بازگرديد اى مؤمنان باشد كه سعادتمند شويد. خداوند در اين آيه بعد از تذكرات و دستوراتى كه در مورد حفظ عفت و آبرو به مردان و زنان مؤمن مى‏دهد مى‏فرمايد در هر جايى كه مخالفت اين احكام را نموديد توبه كنيد و از مخالفت اوامر الهى به موافقت باز آييد كه اميد رستگارى براى شما هست.
و نيز در سوره قصص مى‏فرمايد: «فَأَمَّا مَن تَابَ وَ ءَامَنَ وَ عَمِلَ صَالِحًا فَعَسَى‏ أَن يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ»(57) يعنى اما كسى كه توبه كند، و ايمان آورد و عمل صالح انجام دهد اميد است از رستگاران باشد.پس توبه و انابه از گناهان گذشته و قرار گرفتن در زير چتر حمايت الهى و اطاعت از اوامر خداوند متعال گام مهمى در رسيدن به هدف متعالى انسانى يعنى سعادت دنيوى و اخروى مى‏باشد؛ زيرا در آيات مختلفى از توّاب بودن و توبه‏پذير بودن خداوند سخن به ميان آمده است.
خلاصه اينكه از نظر قرآن عواملى كه در اين مقاله مورد بررسى قرار گرفت پلّه‏هاى اصلى ارتقاء به جايگاه ظفرمندى و سعادت و قرار گرفتن در جوار رحمت الهى كه كمال پيروزى و رستگارى است مى‏باشد.
به عبارت ديگر با تأمل و تدبر در آيات مطرح شد و در مطالب پيشين مى‏توان گفت كه اعتقاد قلبى به اصول دين و التزام عملى به فروع دين در نهايت، ختم به رستگارى و فلاحت انسان مى‏گردد. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. محمد فؤاد عبد الباقى، المعجم المفهرس لألفاظ القرآن الكريم، قم، نويد اسلام، 1383.2. مكارم شيرازى، تفسير نمونه، ج 14، تهران، دار الكتب الاسلاميه، 1353 – 1366 ش، 27 جلد، 13686 ص)، ص 193.3. سوره مؤمنون، آيه 1.4. شاهزاده عليرضا ميرزا خسروانى، تفسير خسروى، ج 6، تهران، چاپ الاسلاميه، 1390 – 1397 ق، (8 جلد، 3994 ص) ص 108. 5. تفسير نمونه، ج 14، ص 203.6. سيدمحمد حسين طباطبايى، ترجمه تفسير الميزان، ج 15، قم، دفتر انتشارات اسلامى، 1363 ش، ص 4؛ تفسير مخزن العرفان، ج 9، ص 5. 7. سيدعلى اكبر قرشى، احسن الحديث، ج 7، تهران، واحد تحقيقات اسلامى، چاپ اول، 1366 ش، ص 96.8. سوره مؤمنون،آيه‏1. 9. سوره بقره ، آيه‏4.10. سوره بقره، آيه 4 و سوره لقمان، آيات 5 و 4.11. ترجمه تفسير الميزان، پيشين، ص 5.12. سوره نحل، آيه 97.13. سوره رعد، آيه 29.14. سوره مؤمنون، آيه 51.15. ترجمه تفسير الميزان، پيشين، ج 15، ص 200.16. سوره مومنون، آيه 1و2.17. تفسير نمونه، پيشين، ج 14، ص 193-204.18. سوره حج، آيه 77.19. سوره مومنون، آيات 1 تا9.20. سوره انفال، آيه 45.21. سوره جمعه، آيه 10.22. سوره اعراف، آيه 8.23. سوره حج، آيه 77.24. سوره شمس، آيه 14.25. مخزن العرفان، پيشين، ج 4، ص 150.26. سوره اعلى، آيه 14.27. سوره مائده، آيه 100.28. سوره حشر، آيه 9.29. سوره مومنون، آيه 3.30. سوره مائده، آيه 90.31. سوره آل عمران،آيه 135.32. سوره مومنون، آيه 5.33. ترجمه تفسير الميزان، پيشين، ج 15، ص 3، تفسير نمونه، پيشين، ج 14، ص 196 و ج 20، ص 438.34. سوره اعلى، آيات 14و 15.35. سوره مومنون، آيه 4.36. سوره روم، آيه 38.37. ترجمه تفسير الميزان، پيشين، ج 16، ص 276.38. سوره مائده، آيه 35.39. سوره توبه، آيه 88 (آيه 35 مائده و 200 آل عمران هم مربوطاند). 40. سوره انفال، آيه 45.41. سوره آل عمران، آيه 200.42. تفسير مخزن العرفان، ج 5، ص 202.43. سوره مومنون، آيه 8.44. محمد جواد نجفى، تفسير آسان، ج 13، ص 274، تهران، كتابفروشى اسلاميه، چاپ اول، 1362 – 1364.45. تفسير نمونه،پيشين، ج 14، ص 200.46. سوره مائده، آيه 35.47. ترجمه تفسير الميزان، پيشين، ج 5، ص 532.48. همان مدرك. 49. سوره آل عمران، آيه 104.50. تفسير عاملى، پيشين، ج 2، ص 154.51. تفسير نمونه، پيشين، ج 3، ص 42.52. همان. 53. تفسير نمونه، ج 3، ص 42.54. سوره آل عمران، آيه 200.55. تفسير احسن الحديث، پيشين، ج 2، ص 185.56. سوره نور، آيه 31.57. سوره قصص، آيه 67.

«يا ايها الناس قد جائتكم موعظه من ربكم و شفاء لما فى الصدور و هدى و رحمه للمومنين»(1) نقش قرآن در تربيت‏
نقش قرآن چون در اين عالم نشست

نقش هاى كاهن و ناپاك شكست‏
فاش گويم: آنچه در دل مضمر است‏
اين كتابى نيست، چيز ديگر است‏
چون به جان در رفت، جان ديگر شود

جان چو ديگر شد، جهان ديگر شود(2)

قرآن كريم كلام بى نظير خداوند است، و در بين اين همه موجودات مخاطب او انسان است، انسانى كه داراى روحى الهى است، داراى قلبى براى فهميدن و دلى براى ادراك كردن، در اعتبار و ارزش قرآن، همين بس كه سخن بى مانند خداست ودر اعتبار و ارزش انسان همين بس كه هم سخن و مخاطب خداوند براى وحى انسان است.
قرآن به عنوان يك كتاب آسمانى و كاملا غير بشرى و نازل شده من عندالله و از جهان غيب بر هر كس كه قرائت شود يا هر كس كه قرائت كند به شدت تحت تأثير كلمات معنوى آن قرار مى‏گيرد، هيچ گاه از خواندن آن خستگى و ملالت حاصل نمى آيد بلكه هر لحظه آدمى را كه صاحب دلى پذيرا و قلبى صاف باشد، به سوى خود مى كشاند و در واقع صاحب جاذبه اى قوى و نيرومند است اين است كه هر كس به سمت آن مى رود، به گونه اى از آن تاثير گرفته و لاجرم نمى تواند اين تاثير را پنهان كند.
در طول تاريخ به حوادث شگفت انگيز و مستندى برخورد مى كنيم كه از يك سو بيانگر نفوذ عظيم قرآن در قلوب شنوندگان حتى بيگانگان از اسلام و از سوى ديگر دليل روشن بر عجز مخالفان از مقابله به مثل مى باشد، بررسى اين حوادث تاريخى مسايل زيادى را به انسان مى آموزد كه به نمونه هايى از آن در اين نوشتار اشاره شده است.(3) سيره و روش برخى از دانشمندان اسلامى:
مرحوم فيض كاشانى:
مرحوم فيض كاشانى در كتاب ارزشمند المحجة البيضاء از قول يكى از حكيمان چنين مى گويد:
يكى از حكيمان مى گويد كه ابتدا قرآن را مى خواندم و لذتى نمى بردم، چندى بعد كه آن را مى خواندم چنان بود كه گويى آن را از رسول اكرم صلى الله عليه و آله مى شنوم كه بر اصحابش مى خواند بالاتر رفتم و آن را از جبرئيل شنيدم كه بر پيامبر مى خواند.
از آن هم بالاتر رفتم و اينك آن را از خود خداوند مى شنوم و لذتى مى برم و تنعمى دارم كه نمى توانم از آن بگذرم.(4)

مرحوم اقبال لاهورى:
مرحوم اقبال لاهورى در اواخر زندگى اش، دچار ضعف و بيمارى چشم شده بود و از معالجه نيز محروم مانده بود. تنها مونسش قرآن بود او با همان اندك بينايى به قرآن مى نگريست و با لذتى سرشار از ايمان آيات را قرائت مى‏كرد. و مى گفت: پدرم به من توصيه كرده است كه فرزندم هر گاه قرآن مى خوانى، چنان بخوان كه گويى خداوند آن را به تو نازل كرده است.(5)
چون كه قرآن حق بگريختى

با روان انبياء آميختى‏
هست قرآن حال هاى انبياء

ماهيان بحر پاك كبريا
ور بخوانى و نه اى قرآن پذير

انبياء و اولياء را ديده گير
ور پذيرايى چو برخوانى قصص‏
مرغ جانت تنگ آيد در قفس‏
مرغ كز اندر قفس زندانى است‏
مى نجويد رستن از نادانى است‏
روح هايى كز قفس ها رسته اند

انبياى رهبر شايسته‏اند(6)

سيره مرحوم حضرت امام خمينى ره:
نكته برجسته‏اى كه در سيره اخلاقى و تربيتى آن رهبر بزرگوار به صورت ممتاز و قابل تحسين وجود دارد اين است كه ايشان على رغم حضور در نقطه ثقل مبارزات سياسى و اجتماعى، هرگز از اذكار و نوافل و زيارت غافل نبودند و در انجام دادن آنها مقيد به نظم و ترتيب خاصى بودند.
اينك به نمونه هايى از آن اشاره مى كنيم: يكى از نزديكان مرحوم امام مى گويد: امام روزانه چندين نوبت قرآن مى خواندند، با همان صداى ملكوتى كه داشتند ايشان در هر فرصت و مناسبتى كه پيش مى آمد، قرآن مى خواندند، معمولا بعد از نماز صبح، قبل از نماز ظهر و عصرو مغرب و عشاء يا در هر فرصت ديگر مقيد به اين مستحب الهى بودند و ما بارها كه در ضمن روز خدمت ايشان مى‏رسيديم امام را مشغول خواندن قرآن مى يافتيم.
يكى از همراهان امام در نجف اشرف درباره ايشان اظهار مى كردند كه:
ايشان هر روز ده جزء قرآن در ماه رمضان مى خواندند، يعنى هر سه روز يك دوره قرآن مى خواندند. برخى از برادران خوشحال بودند كه دو دوره قرآن خوانده اند ولى بعد مى فهميدند كه امام ده يا يازده دوره قرآن را خوانده اند.(7) حكايتهايى درباره نقش تربيتى قرآن:
حكايتى از اصمعى:(8)
زمخشرى در تفسير كشّاف از اصمعى نقل مى كند كه از مسجد بصره بيرون آمدم ناگهان چشمم به يك عرب بيابانى افتاد كه بر مركبش سوار بود. وقتى با من روبرو شد گفت: از كدام قبيله اى؟! گفتم از بنى اصمع گفت از كجا مى‏آيى؟ گفتم:از آنجا كه سخن خداوند رحمان(قرآن) را مى خوانند گفت براى من هم بخوان!
من آياتى از سوره و الذّاريات را براى او تلاوت كردم تا به آيه «و فى السماء رزقكم و ما توعدون»(9) رسيدم گفت: كافى است! و برخاست و شترى كه با خود داشت قربانى كرد و گوشت آن را در ميان نيازمندان تقسيم نمود، شمشير و كمانش را نيز شكست و كنار انداخت و رفت اين داستان گذشت. تا اينكه من(اصمعى) با هارون الرشيد به زيارت خانه خدا مى رفتيم و مشغول طواف بوديم ناگهان ديديم كسى با صداى آهسته مرا فرا خواندنگاه كردم ديدم همان مرد عرب است، لاغر شده و رنگ از صورتش پريده است پيدا بود كه عشق آتشين بر او چيره گشته و او را بى قرار ساخته است وقتى مرا ديد سلام كرد و گفت بار ديگر همان سوره ذاريات را برايم بخوان! هنگامى كه به همان آيه رسيدم فريادى زد و گفت ما وعده خداى خود را به خوبى يافتيم، سپس گفت: آيا بعد از اين هم آيه اى هست من آيه بعد را خواندم. «ربّ السّماء والارض انّه الحق»(10)
بار ديگر فريادى زد و گفت «يا سبحان الله من ذاالّذى أغضب الجليل حتى الجئوه الى اليمين.»
يعنى راستى عجيب است، چه كسى خداوند جليل را به خشم آورده كه اين گونه سوگند ياد مى كند آيا سخن او را باور نكردند كه ناچار از قسم شده اين جمله را سه بار تكرار كرد و بر زمين افتاد و مرغ روحش به سوى آشيان ملكوت پرواز كشيد.
حكايت پيامبر(ص) با مرد عرب:(11)
در حديثى آمده مردى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد: گفت از آنچه خداوند به تو ياد داده به من بياموز، پيامبر صلى الله عليه و آله سوره زلزال را براى او خواند. تا به اين آيه شريفه رسيد «فمن يعمل مثقال ذره خيرا يره»
كسى كه ذره اى كار نيك يا بد را انجام دهد آن را مى بيند.
او گفت: همين آيه يا همين سوره مرا كفايت مى كند، پيامبر صلى الله عليه و آله درباره او فرمودند: او را به حال خودش واگذاريد “رجع فقيها” او فقيه شد و بازگشت. حكايتى از سيد قطب:(12)
در تفسير فى ظلال در ذيل آيه 38 سوره يونس «أم يقولون افتريه قل فأتوا بسورة مثله» ماجراى عجيبى از زندگى خود نقل مى كند او مى گويد:
من از حوادثى كه براى ديگران واقع شد. سخنى نمى گويم، تنها حادثه‏اى را بيان مى كنم كه براى خود من اتفاق افتاد و شش نفر ناظر آن بودند، ما شش نفر مسلمان بوديم كه با يك كشتى مصرى، روز جمعه به اين فكر افتاديم كه نماز جمعه را در قلب اقيانوس و بر روى كشتى برپا داريم، و علاوه بر اقامه فريضه مذهبى مايل بوديم يك حماسه اسلامى در مقابل يك مبلغ مسيحى كه در داخل كشتى نيز دست از برنامه هاى تبليغاتى خود بر نمى داشت بيافرينيم به خصوص اينكه او مايل بود حتى ما را به مسيحيت تبليغ كند!
ناخداى كشتى كه يك نفر انگليسى بود موافقت كرد نماز جمعه را در عرشه كشتى به جا آوريم و به كاركنان كشتى كه همه از مسلمانان آفريقا بودند نيز اجازه داده شد كه با ما نماز بخوانند و آنها از اين جريان بسيار خوشحال شدند، زيرا نخستين بار بود كه نماز جمعه در برابر آنان بر عرشه كشتى انجام گرفت من(سيد قطب) به خواندن خطبه نماز جمعه، و سپس امامت نماز پرداختم و جالب اينكه مسافران غير مسلمان، اطراف ما حلقه زده بودند. و با دقت انجام اين فريضه، مذهبى را مى نگريستند پس از پايان نماز، گروه زيادى از آنها نزد ما آمدند و اين موفقيت را تبريك گفتند. در ميان اين گروه خانمى بود كه بعداً فهميديم يك زن مسيحى اهل يوگسلاوى است كه از جهنم تيتو و كمونيسم فرار كرده است، او فوق العاده تحت تأثير نماز ما قرار گرفته بود، به حدى كه اشك از چشمانش سرا زير بود و نمى توانست خود را كنترل كند.
او به زبان انگليسى ساده و آميخته با تأثر شديد و خضوع و خشوع خاصى سخن مى گفت و از جمله سخنانش اين بود بگوييد ببينم كشيش شما با چه لغتى سخن مى گفت؟ سرانجام به او گفتم كه ما به لغت عربى صحبت مى كرديم، ولى او گفت: من هر چند يك كلمه از مطالب شما را نفهميدم اما به وضوح ديدم كه اين كلمات آهنگ عجيبى داشت و از اين مهم تر چيزى كه نظر مرا فوق العاده به خود جلب كرد اين بود كه در لابلاى خطبه امام شما جمله‏هايى وجود داشت كه از بقيه ممتاز بود اين جمله ها داراى آهنگ فوق العاده مؤثر و عميقى بود آن چنانكه لرزه به اندام من مى‏انداخت.
گويا اينها مطالب ديگرى بود، فكر مى كنم هنگامى كه امام شما اين جمله ها را ادا مى‏كرد، مملو از روح القدس مى شد!
كمى فكر كردم و متوجه شدم اين جمله ها همان آيات قرآن بود كه من در لابلاى خطبه و ضمن نماز آنها را مى خواندم اين جريان ما را تكان داد و متوجه اين نكته ساخت كه آهنگ مخصوص قرآن آن چنان مؤثر است كه حتى بانويى را كه يك كلمه از معناى آن را نمى فهمد تحت تأثير شديد خود قرار مى دهد. حكايت فضيل بن عياض:(13)
«فضيل بن عياض» مردى متظاهر به فسق بود، بر سر راه كاروان هاى تجارى و مسافرتى قرار مى گرفت و بازور و تهديد اموال كاروانيان را به غارت مى برد، دزدى قهار و چيره دست بود و تمام مردم او را با همان صفاتش مى شناختند او كه از راه دزدى اموال فراوانى را بدست آورده بود و از وضع مالى مناسبى برخوردار بود، شبى براى دزدى به خانه‏اى به قصد دستبرد زدن وارد شد.
صاحب منزل در حال قرائت قرآن بود كه فضيل با طرح و نقشه قبلى روى ديوار منزل قرار گرفت. همين كه خواست وارد خانه شود، قرائت قرآن صاحب منزل توجه‏اش را جلب نمود.
صاحب خانه، اين آيه را تلاوت كرد كه:
«الم يأن للذين آمنوا ان تخشع قلوبهم لذكر الله»(14)
آيا وقت آن نرسيده است كه قلب هاى كسانى كه ايمان آورده اند با ياد خدا خاشع شود.
فضيل بن عياض با شنيدن اين آيه تمام وجودش شعله ور شد و از ديوار پايين آمد و مثل اينكه اين آيه بر او نازل شده باشد تحت تأثير قرار گرفت، سرانجام از عالم حيوانى به عالم انسانى درآمد و در جمع مهاجران حقيقى به سوى خدا قرار گرفت وى با يك تصميم جدى از تمام گناهان خود توبه كرد و دست از قمار و شراب و شهوت رانى كشيد و تا جايى كه صاحبان اموال بدست آمده از راه دزدى را مى شناخت راضى كرد و اموال را باز گرداند به طورى كه امروزه در عرفان او را در زمره زهاد بزرگ به حساب مى آورند. حكايتى از مرحوم محمد تقى جعفرى:(15)
مرحوم محمد تقى جعفرى در خصوص شرح حال استاد معرفتى خودشان مرحوم شيخ مرتضى طالقانى مى فرمايند: استاد ما به من فرمود كه من تا چهل سالگى در دهات طالقان چوپانى مى‏كردم روزى در حال چرانيدن گوسفندان، تلاوت آياتى از قرآن با صدايى بسيار زيبا به گوشم رسيد حالم دگرگون شد و گفتم: خدايا عمر من به آخررسيد. و اين نامه تو را (قرآن) نخوانده و چشم از دنيا خواهم بست؟!
از بيابان برگشتم و گوسفندان مردم را به خودشان برگرداندم و از اشخاص مطلع و آگاه پرسيدم كه من براى درس خواندن به كجا بروم؟ گفتند برو به حوزه علميه اصفهان…. اين مقاله توسط آقاى محمد سليمانى‏ از نيشابور گردآورى و براى مجله ارسال شده است.
پايان بخش اين مقاله دعاى حضرت سجادعليه السلام و غزل قرآنيه مرحوم الهى‏
دعاى حضرت سجاد عليه السلام:(16)
«اللهم اجعل القرآن وسيلة لنا الى اشرف منازل الكرامة و سلماً نعرج فيه الى محل السلام»
پروردگارا براى ما قرآن را شريف ترين وسيله منزلهاى كرامت و نردبانى كه با آن به سوى محل سلامت عروج كنيم، قرار ده.
غزل قرآنيه از مرحوم مهدى الهى قمشه:(17)
چه خوش است يك شب بكشى هوا را

به خلوص خواهى زخدا، خدا را
مگر آشنايى‏ز ره عنايت بخردبه خارى‏ گل باغ ما را
فلكا شكستى دل عاشقان را

به چه روى بستى كمر جفا را
چو شكستى اين دل مشو ايمن از وى

كه بسوزد آهش قلم قضاء را
نه حريف مائى فلكا كه يارم‏

شكند به نازى صف ما سوى را
نه به راه كويش سفرى خرد را

نه به باغ حسنش گذرى صبا را
نه ز دام شوق تو رهد الهى

نه به درد عشقت اثرى دوا را پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. قرآن كريم، سوره مباركه يونس، آيه 57 و58. 2. كليات ديوان اقبال لاهورى، با مقدمه احمد سروش،ص‏317. 3. پيام قرآن، حضرت آيت الله مكارم شيرازى، ج‏18،ص‏17. 4. اوصاف پارسيان، عبدالكريم سروش، ص 181،به نقل از المجحه البيضاء، الباب الثالث، من كتاب آداب تلاوه القرآن. 5. همان منبع ص 182. 6. تفسير و نفد و تحليل مثنوى، مرحوم محمد تقى جعفرى، 679/1. 7. سيماى فرزانگان، رضا مختارى، ص 159. 8. پيام قرآن 9695/8 به نقل از تفسير كشاف 40/4. 9. قرآن كريم، سوره مباركه الذاريات، آيه 22. 10. قرآن كريم، سوره مباركه الذاريات، آيه 23. 11. انوار البهيه، مرحوم محدث قمى، ص 331 و تفسير روح البيان، 495/10. 12. پيام قرآن، 98/8 به نقل از تفسير فى ظلال القرآن سيد قطب، 422/4. 13. بركرانه عصمت، على اصغر ظهيرى، ص 52 و53 به نقل از گفتارهاى معنوى مرحوم مطهرى، ص 226. 14. قرآن كريم، سوره مباركه، حديد، آيه 16. 15. فيلسوف شرق، محمدرضا جوادى، ص‏59. 16. صحيفه سجاديه، دعاى 142، ختم قرآن‏ 17. ديوان حكيم الهى قمشه‏اى، با انضمام و مقدمه، حسين الهى قمشه‏اى، ص‏40.

اخبار جهان اسلام‏
اعتراف محافل غربى 5 سال پس از حادثه 11 سپتامبر: پروژه نافرجام بوش اسلام را در خاورميانه زنده كرد. (16/6/85)
حزب الله خواستار استعفاى دولت لبنان شد. حزب الله لبنان براى نخستين بار پس از پايان جنگ 33 روزه رژيم صهيونيستى بر ضد اين كشور، آشكارا و قاطعانه سرنگونى كابينه سينيوره را خواستار شد. (22/6/85)
سيد حسن نصرالله: جنگ ما در 2 جبهه بود؛ توپ و تانك اسرائيل و خنجر گروه‏هاى داخلى. (23/6/85)
يك خاخام اسرائيلى خواستار كشتار مسلمانان فلسطينى شد. (25/6/85)
خشم جهان اسلام عليه پاپ ابراز شد. جهان اسلام خواستار عذرخواهى پاپ شد.
هشدار حزب الله به اروپا: كوركورانه از آمريكا پيروى نكنيد. (26/6/85)
حزب الله از تغيير احتمالى در مأموريت نيروهاى سازمان ملل ابراز نگرانى كردند.
سيد حسن نصرالله در جشن بزرگ مقاومت: تا تهديد هست سلاح را زمين نمى‏گذاريم. (28/6/85)
يك ميليون لبنانى در جشن بزرگ مقاومت شركت كردند. (1/7/85)
جشن پيروزى لبنان، خبر اول 450 رسانه جهان بود.
تروريست‏ها در آغاز ماه مبارك رمضان 65 عراقى را به خاك و خون كشيدند. (2/7/85)
وزير خارجه سابق رژيم صهيونيستى: جنگ با حزب الله امنيت اسرائيل را آسيب‏پذير كرد. (3/7/85)
جنبلاط و سميرجعجع همسو با اسرائيل خواهان خلع سلاح حزب الله لبنان شدند. (4/7/85)
بيانيه مشترك حزب الله و جنبش امل: اسلحه را زمين نمى‏گذاريم.
وزراى خارجه 57 كشور اسلامى: پاپ سخنان خود را پس بگيرد. (5/7/85)
سازمان ملل: اسرائيل يك ميليون بمب خوشه‏اى در جنوب لبنان كارگذاشته است. (8/7/85)
اميل لحود: هر كس خلع سلاح حزب الله را بخواهد خائن است.
بانوى تازه مسلمان رئيس جامعه اسلامى آمريكاى شمالى شد.
«ايمن الظواهرى» مرد شماره دو القاعده در تازه‏ترين تهديد خود اعلام كرد ؛ اسرائيل و كشورهاى عربى حاشيه خليج فارس هدف بعدى القاعده است. (9/7/85)
توطئه تضعيف شيعيان در جريان انتخابات پارلمانى بحرين افشا شد. (13/7/85)
رژيم صهيونيستى از تشكيل ارتش حماس در نوار غزه به هراس افتاده است. (15/7/85) اخبار داخلى
هيئت بلند پايه عراقى در تهران با رئيس جمهور رايزنى كردند.
چين: تحريم ايران نتيجه عكس مى‏دهد.
ايران اسلامى غرق در نور و جشن نيمه شعبان شده است.
رئيس جمهور: دوران زورگويى مستكبران به پايان رسيده است.
جنگنده صاعقه به ناوگان نيروى هوايى ارتش پيوست. همچنين براى نخستين بار در كشور، بمب دوهزار پوندى هدايت شونده با نام «قاصد» از سوى متخصصان وزارت دفاع و پشتيبانى نيروهاى مسلح طراحى و توليد شد و با توليد اين سلاح ايران به جمع بسيار محدود كشورهاى داراى تكنولوژى تسليحات و مهمات هوشمند و هدايت شونده پيوست. (16/6/85)
مذاكره سولانا و لاريجانى آمريكا را عصبانى كرد. (19/6/85)
آخرين خبرها از مذكرات وين: غرب براى مصالحه با ايران چراغ سبز نشان داد.
لاريجانى و سولانا در پايان دور دوم مذاكرات خود در وين اعلام كردند: ايران و اروپا بر سر ادامه مذاكرات اتمى توافق كردند. (20/6/85)
اعتراف صريح محافل اطلاعاتى و سياسى غرب: ايران هسته‏اى را نمى‏توان متوقف كرد.
رايس اعتراف كرد صدام آغاز كننده جنگ با ايران بوده است. (21/6/85)
نورى مالكى در تهران: هيچ مانعى نمى‏تواند اجراى توافقات ايران و عراق را متوقف كند.
نشست غير متعهدها با دفاع از برنامه هسته‏اى ايران آغاز شد. (22/6/85)
رهبر انقلاب در ديدار مالكى ؛ خروج اشغالگران راه حل مشكلات عراق است. (23/6/85)
انتقاد بى سابقه بازرسان آژانس از دروغ پردازيهاى آمريكا درباره برنامه هسته‏اى ايران صورت گرفت. (25/6/85)
رهبر انقلاب در در ديدار نخبگان جوان: از ناكامى نترسيد، وارد ميدان‏هاى بزرگ علمى شويد.
جامعه مدرسين حوزه علميه قم خواستار عذر خواهى رسمى پاپ شد.
رئيس مجلس در بازديد از پالايشگاه نفت تهران: سهميه بندى بنزين بايد هرچه سريعتر انجام شود. (26/6/85)
شوراى اطلاعات امنيتى آمريكا و انگليس: اشتباه نكنيد، ايران با تحريم قوى‏تر مى‏شود.
طوفان و بارش كم سابقه در گيلان رخ داد.
118 كشور عضو جنبش عدم تعهد از فعاليت‏هاى هسته‏اى ايران حمايت قاطع كردند.
رهبر انقلاب: شهريار شاعرى حكيم و از ماندگاران شعر فارسى است. (27/6/85)
رهبر انقلاب با اشاره به نقش زورگويان جهانى در بحران آفرينى مذهبى: شيطان بزرگ پاپ را فريب داده است.
احمدى نژاد در گفتگو با تايم: آمريكا رفتار خود را عوض كند همه چيز حل مى‏شود.
ركورد جديد در خريد گندم ثبت شد. تا كنون 11 ميليون و 300 هزار تن گندم از كشاورزان خريدارى شده است. (28/6/85)
ايران 5 فروند هواپيماى مسافربرى از روسيه خريدارى كرد.
مخالفت متحدان بوش با تحريم: خبر گزارى فرانسه: آمريكا در مقابل ايران تنها مانده است.
احمدى نژاد خواستار اصلاح ساختار شوراى امنيت سازمان ملل شد. (29/6/85)
سخنان بى پرده احمدى نژاد از تريبون سازمان ملل: جهان بايد از شوراى امنيت حساب بكشد.
رئيس جمهور در مجمع عمومى سازمان ملل متحد: انحصار قدرت‏ها و سازمان ملل بايد شكسته شود.
در حضور رهبر انقلاب و فرمانده كل قوا در دانشگاه علوم دريايى نوشهر، ناوچه موشك انداز جوشن رسماًبه نيروى دريايى ارتش پيوست. (30/6/85)
لاوروف: همه شرايط براى گفت و گو با ايران مهياست. (1/7/85)
با رويكرد متفاوت فرانسه، آلمان و روسيه، 1+5 به هم ريخت. ائتلاف جديد در نشست پاريس صورت گرفت. (2/7/85)
كروبى ائتلاف با اصلاح طلبان را نپذيرفت.
51 ميليارد تومان يارانه براى تثبيت قيمت بليت قطار تصويب شد.
فرمانده نيروى دريايى ارتش ورود نسل جديد زيردريايى توليد ايران به خليج فارس را خبر داد. (3/7/85)
با هدف تعيين زمان راه اندازى نيروگاه بوشهر رايزنى فشرده در مسكو در حال انجام است. آقازاده: 6 ماه كافى است.
آقازاده هشدار داد: روسيه نيروگاه اتمى بوشهر را تا 6 ماه ديگر تحويل دهد. (4/7/85)
انحلال وزارت رفاه يا رأى اعتماد به وزير پيشنهادى به سرنوشت وزارت رفاه بحث روز مجلس است. طرح دو فوريتى انحلال وزارت رفاه توسط تعدادى از نمايندگان در حالى به صحن مجلس آورده شد كه حداد عادل ديروز رسماً اعلام كرد سه شنبه آينده جلسه رأى اعتماد به عبدالرضا مصرى وزير جديد رفاه و تأمين اجتماعى به جاى پرويز فاطمى برگزار مى‏شود.
محفل انس قاريان قرآن با رهبر معظم انقلاب برگزار شد. (5/7/85)
مردم از طرح جديد جايگزينى خودروهاى فرسوده استقبال كردند.
با حضور رئيس جمهور رقابت 42 كشور در مسابقات بين المللى قرآن آغاز شد.
دو فوريت طرح انحلال وزارت رفاه رأى نياورد.
پيشرفته‏ترين توپ دريايى جهان در ايران ساخته شد.
رئيس جمهور: هيچ ابرقدرتى نمى‏تواند ايران را از فناورى هسته‏اى منع كند. (6/7/85)
چهارمين دور گفت وگوى على لاريجانى و سولانا در برلين برگزار شد. ايران: تعليق رانمى پذيريم، اروپا: به مذاكره ادامه مى‏دهيم.
رئيس جمهور: غرب مى‏خواهد براى يك روز هم كه شده غنى سازى را متوقف كنيم.
كشتى ايران نايب قهرمان جهان شد.
رئيس كمسيون اقتصادى مجلس: دليل گرانى‏هاى اخير ضعف دستگاه‏هاى دولتى است. (8/7/85)
در آستانه ثبت نام نامزدهاى انتخاباتى مجلس خبرگان و شوراها، تكاپوى انتخاباتى گروه‏ها و جريان‏هاى سياسى بالا گرفت.
فهمى هويدى نويسنده سرشناس مصرى: اسرائيل نگران نرمش واشنگتن در مقابل ايران است.
رئيس جمهور: دانشگاه‏ها بايد مظهر اخلاق و عدالت خواهى باشند. (9/7/85)
رهبر انقلاب در ديدار اعضاى هيأت دولت: فرصت را غنيمت شماريد، نگذاريد به مردم فشار بيايد.
مجلس از پاسخ وزير خارجه قانع شد.
آيت الله يثربى امام جمعه كاشان دعوت حق را لبيك گفت. (10/7/85)
ساندى تايمز به نقل از تحليلگران ارشد اطلاعاتى در واشنگتن: آمريكا بايد زندگى در كنار ايران هسته‏اى را بياموزد.
گمرك ايران خبر داد: 44 درصد واردات خودرو در دست 10 نفر است.
رئيس مجلس خطاب به هيئت عالى نظارت بر انتخابات شوراها: بايد از ورود متجاوزين به حقوق در شوراها جلوگيرى كرد. (11/7/85)
با مصوبه ديروز مجلس 2 درصد درآمد نفت به 10 استان محروم و نفت خيز اختصاص يافت.
پرونده زمين خوارى 680 ميليارد تومانى به جريان افتاد.
ثبت نام از داوطلبان انتخابات خبرگان آغاز شد.
رئيس جمهور در مراسم جشن دانش آموختگى و تحليف و اعطاى سردوشى دانشجويان دانشگاه علوم انتظامى: نيروى انتظامى با عزت و اقتدار در خدمت ملت است.
ايران به فناورى تعيين جنسيت در دام‏ها قبل از بارورى دست يافت. (12/7/85)
رهبر انقلاب: ايرانى‏ها در پيشرفت‏هاى علمى بايد خط شكن باشند.
با تنها ماندن آمريكا و انگليس، نشست 1+5 در لندن لغو شد. (15/7/85) اخبار خارجى‏
وزير مشاور و 5 دستيار بلر استعفا كردند. (16/6/85)
رهبر محافظه كار انگليس:بلر لندن را برده واشنگتن كرده است.
سفارت آمريكا در دمشق گلوله باران شد.
بوش به اشتباه آمريكا در عراق اعتراف كرد. (22/6/85)
با پيروزى راستگرايان در انتخابات پارلمانى، پايان حاكميت 12 ساله سوسيال دموكرات‏ها در سوئد رقم خورد.
نئونازى‏ها در شرق آلمان به مجلس محلى راه يافتند. (28/6/85)
كودتاى نظامى در تايلند به وقوع پيوست. شمارى از نيروهاى وفادار به فرمانده ارتش تايلند «تاكسين شنياواترا» نخست وزير اين كشور را از كار بركنار كردند و مقر دولت بانكوك را به تصرف خود درآوردند.
كوفى عنان: عراق در آستانه جنگ داخلى است. اگر وضعيت كنونى مدتى ديگر ادامه يابد خطر فروپاشى عراق در ميان جنگ داخلى شديد وجود دارد. (29/6/85)
در پى برخورد يك ترن هوايى پيشرفته با خودروى خدماتى در شمال غربى آلمان 25 مسافر كشته شدند. (2/7/85)
تظاهر كنندگان ضد آمريكايى در سئول: سربازان ما را از عراق برگردانيد. مردم كره جنوبى در اعتراض به حضور نظامى آمريكا در كشورشان در خيابان‏هاى سئول دست به تظاهرات زدند. (3/7/85)
واشنگتن پست: بى احترامى به آمريكا در مجمع عمومى بيشتر از سال‏هاى قبل بود. (4/7/85)
آمريكا به خاطر حمايت مسكو از تهران روابط گرجستان و روسيه را به هم زد. (8/7/85)
آمريكا تظاهرات ضد جنگ در 10 شهر آمريكا را سركوب كرد.
وزير خارجه اسبق آمريكا: آمريكا در جهان دچار سردرگمى شده است. (9/7/85)
ارتش انگليس و طالبان، پنهانى توافق كردند. (10/7/85)
ژنرال‏هاى آمريكايى: رامسفلد بوش را به باتلاق عراق فرستاد. (11/7/85)
در سومين روز از مأموريت خاورميانه‏اى، سبد رايس هنوز خالى است.
لس آنجلس تايمز هشدار داد: سرنوشت شاه ايران در انتظار پادشاه اردن. (13/7/85)
در آستانه انتخابات كنگره، تظاهرات ضد بوش 120 شهر آمريكا را فرا گرفت. (15/7/85)


پاورقي ها:

بدعت در دين ممنوع!
رسولخدا صلى اللّه عليه و آله:
«اِذا ظَهَرَت البِدَعُ فى اُمَّتى فَليُظهِرِ العالِمُ عِلمَهُ فَمَن لَم يَفعَل فَعلَيهِ لَعنَةُ اللّهِ.»
(الحقائق، ص 31)
وقتى در ميان ملت من بدعت آشكار شد، دانشمند بايد علم خود را آشكار سازد اگر آشكار نساخت، لعنت خدا بر اوست.

رسولخدا صلى اللّه عليه و آله و سلّم:
«كُلُّ بِدعَةٍ ضَلالَةٌ وَ كُلُّ ضَلالَةٍ فى النّار»
(عقاب الاعمال، ص 307)
هر بدعتى موجب گمراهى است و هر گمراهى در ميان آتش است.

رسولخدا صلى اللّه عليه و آله و سلّم:
«مَن تَبَسَّمَ فى وَجهِ مُبتَدِع فَقَد اَعانَ عَلى هَدمِ دينِه»
(سفينة البحار، ج 1، ص 63)
كسى كه با روى باز بدعتگزار را بپذيرد به ويران ساختن دين خود كمك كرده است.

رسولخدا صلى اللّه عليه و آله و سلّم:
«سَتُفرَقُ عَلى بِضعٍ وَ سَبعينَ فِرقَةً اَعظَمُها فِتنَةً عَلى اُمَّتى قَوم يَقيسُون الاُمورَ فَيُحَرِّمُونَ الحَلالَ وَ يُحَلِلّون الحَرام»
(الطوائف فى معرفة المذاهب، ص 525)
شما شيعيان به هفتاد و چند فرقه خواهيد شد، بدترين فرقه‏ها براى امت من گروهى هستند كه موضوع‏ها را به هم مقايسه مى‏كنند و حلال را حرام مى‏دانند و حرام را حلال.

امام على عليه‏السلام:
«مَن اَفتى النّاسَ بِغَيرِ عِلمٍ لَعَنَتهُ مَلائِكَةُ السَّموات و الاَرض.»
(عيون الاخبار، ج 2، ص 46)
كسى كه بدون علم فتوا بدهد، فرشتگان آسمان‏ها و زمين او را لعنت مى‏كنند.

امام باقر عليه السلام:
«اَدنى الشِركِ اَن يَبتَدِعَ الرَّجُلُ رَاياً فَيُحِبُّ عَلَيهِ و يُبغِض»
(عقاب الاعمال، ص 307)
نزديك به شرك اين است كه كسى نظر تازه‏اى عرضه كند و روى نظر خود دوست و دشمن بسازد.

امام باقر عليه السلام:
«كُلُّ بِدعَةٍ ضَلالَةٌ وَكُلُّ ضَلالَةٍ سَبيلُها اِلى النّار»
(اصول كافى، ج 1، ص 56)
هر بدعتى گمراهى است و هر گمراهى راهش به آتش جهنم است.

امام صادق عليه السلام:
«ثَلاثٌ عَلى كُلِّ اِنسانٍ تَجنبُها: مُقارَنَةُ الاَشرارِ و مُحادَثَةُ النِّساءِ وَ مُجالَسَةُ اَهلِ البِدَع»
(تحف العقول، ص 235)
سه موضوع است كه هر فردى بايد از آن پرهيز كند از نزديك شدن با اشرار، گفتگو با زنان و همنشينى با بدعتگذاران.

امام صادق عليه السلام:
«خَصلَتَينِ مُهلِكَتَينِ: تُفتى بِرَأيكَ اَوتَدين بِما لاتَعلَم»
(تحف العقول، ص 272)
دو خصلت است كه انسان را به هلاكت مى‏اندازد به نظر خود فتوى بدهى و به مطلبى كه نمى‏دانى معتقد باشى.

امام صادق عليه السلام:
«اَنهاكَ عَن خِصلَتَينِ فيهِما هَلَكَ الرِّجالُ: اَن تُدينَ اللّه بِالباطِلِ وَ تُفتى النّاسَ بِما لاتَعلَم»
(خصال، ج 1، ص 52)
خدا از دو كار كه موجب هلاكت مردم است منع كرده است: به باطل عقيده پيداكنى و به آنچه نمى‏دانى فتوا بدهى.

امام كاظم عليه السلام:
«مَن نَظَرَ بِرَأيِهِ هَلَكَ وَ مَن تَرَكَ كِتابَ اللّهِ وَ قَولَ نَبِيِّه كَفَر»
(اصول كافى، ج 1، ص 57)
كسى كه به فكر خود عمل كند، هلاك مى‏گردد و كسى كه قرآن و نظر پيامبر(ص) را ترك كند كافر مى‏گردد.
امام حسن عسكرى عليه السلام:
«اِذا قَامَ الْقائِمُ (ع) اَمَرَ بِهَدْمِ الْمَنابِرِ الَّتى فى الْمساجِدِ و ذَكَرَ عِلَّتُهُ‏اِنَّها مُحْدَثَةٌ مُبْتَدَعَةٌ لَمْ يُبْنِها نَبِّىٌ وَ لاحُجَةٌ»
(سفينة البحار ج 1، ص 63)
امام قائم (ع) كه قيام كرد دستور مى‏دهد منبرهاى مساجد را خراب كنند. و علت آنرا فرمود: به روش اختراعى و بدعتى كه نه پيامبر(ص) و نه امام (ع) آنرا پذيرفته‏اند بوجود آمده است.

پاورقي ها:

بر خود سخت نگيريد
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تُحَرِّمُواْ طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللّهُ لَكُمْ وَلاَ تَعْتَدُواْ إِنَّ اللّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ وَكُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللّهُ حَلاَلاً طَيِّبًا وَاتَّقُواْ اللّهَ الَّذِىَ أَنتُم بِهِ مُؤْمِنُونَ» (سوره‏مائده،آيه‏87)
اى آنانكه ايمان آورديد چيزهاى پاكيزه‏اى را كه خداوند براى شما حلال كرده، حرام نكنيد و تجاوز ننمائيدكه همانا خداوند متجاوزان را دوست نمى دارد و از آنچه خدا به شما روزى كرده از نعمتهاى حلال و نيكو تناول كنيد و از خدائى كه به او ايمان داريد بهراسيد.
در روايتهاى متعددى از كتب سنى و شيعه نقل شده است كه سبب نزول اين آيه، اين بود كه پس از يك سخنرانى پيامبر و ترساندن مردم از عذاب الهى، برخى از ياران با تقواى رسول خدا در منزل عثمان بن مظعون رحمة الله عليه جمع شدند و سوگند ياد كردند كه شبها را به عبادت بپردازند و روزها را روزه بگيرند و از همبستر شدن با زنان امتناع كنند ولى رسول خدا به آنان فرمود: «ألم أنبئكم أنكم اتفقتم على كذا و كذا ؟… إن لانفسكم عليكم حقا فصوموا و أفطروا و ناموا فإنى أقوم و أنام و أصوم و أفطر و آكل اللحم و الدسم و آتى النساء» من مأموريت ندارم به چنين وضعى كه شما براى خود پسنديده‏ايد. همانا نفس شما بر شما حق دارد پس هم روزه بداريد و هم افطار كنيد.. هم شب را به عبادت بگذرانيد و هم پاسى از آن را بخوابيد. من هم عبادت و تهجد مى‏كنم و هم استراحت مى‏نمايم و مى خوابم.. من گاهى روزه مى‏گيرم و گاهى افطار مى‏كنم.. من گوشت و غذاهاى چرب مى خورم و با زنان معاشرت مى‏كنم.. اين سنت و روش زندگى من است «فمن رغب عن سنتى فليس منى» هركه از سنت من اعراض كند و روى برگرداند از من نيست سپس، طبق روايتى، مردم را جمع كرد و خطبه‏اى خواند كه در آن گوشزد كرد: «ما بال أقوام حرموا النساء و الطعام و الطيب و النوم و شهوات الدنيا أما انى لست آمركم أن تكونوا قسيسين و رهبانا فإنه ليس فى دينى ترك اللحم و لا النساء و لا اتخاذ الصوامع و انّ سياحة أمتى الصوم و رهبانيتهم الجهاد. أعبدوا الله و لا تشركوا به شيئا و حجوا و اعتمروا و أقيموا الصلاة و آتوا الزكاة و صوموا رمضان و استقيموا يستقم لكم فإنما هلك من كان قبلكم بالتشديد شددوا على أنفسهم فشدد الله عليهم فأولئك بقاياهم فى الديارات و الصوامع فأنزل الله الآية.»
چه مى‏شود كه گروهى از شما زنان و طعام و غذاهاى خوشمزه و چرب و ساير مباحات را بر خود حرام كرده‏اند بدانيد و آگاه باشيد كه من شما را امر نمى كنم كه مانند احبار و ژنده پوشان نصارى باشيد، زيرا در دين من ترك گوشت و تحريم زنان و رفتن به صومعه نيست. سياحت امت من روزه و رهبانيتشان رفتن به جهاد است. خدا را بپرستيد و به او شرك نورزيد. حج و عمره كنيد، نماز و زكات را اقامه نمائيد و ماه رمضان را روزه بداريد. استقامت داشته باشيد و بدانيد آنان كه قبل از شما بودند به خاطر فشار آوردن و سختگيرى بر خود هلاك شدند و خدا نيز بر آنان سخت گرفت و آنان كه در صومعه ها و ديرها مانده‏اند بقاياى آنانند. و پس از خطبه رسول خدا صلى الله عليه و آله اين آيه مبارك نازل شد. نكته مهمى كه خداوند در اين آيه به آن اشاره و تأكيد كرده است اين است كه در مسائل زندگى از حد تجاوز نكنيم و راه اعتدال را پيش گيريم. اسلام نه افراط را قبول ندارد و نه تفريط را. نه مى‏پذيرد كه بى خيال هرچه ديديم چه حلال و چه حرام بخوريم و استفاده از هرگونه نعمتى چه از راه درست به دست آمده باشد و چه از راه باطل و نادرست ، بنمائيم و نه اينكه آنقدر بر خود سخت بگيريم كه نعمتهاى حلال و پاكيزه خداوند را كه براى خشنودى و لذت ما آفريده است بر خود حرام گردانيم و از آنها استفاده مشروع نكنيم.
حرام و حلال: أرباب لغت گويند: «التحريم هو العقد على ما لا يجوز فعله للعبد و التحليل حل ذلك العقد.» تحريم يعنى بستن گره بر آنچه بر بنده خدا جايز نيست انجام دادنش و تحليل(حلال كردن) گشودن آن گره است. و در آيه مباركه به شدت نكوهش شده‏اند آنان كه حلال و طيب و نعمتهاى پاك خدا را بر خود حرام مى‏كنند و به انگيزه زهد از غذاهاى نيكوى خداوند و از ساير نعمتهاى خوب و حلال چشم پوشى مى كنند.
راغب اصفهانى در مفرداتش گويد: «الحرام الممنوع منه اما بتسخير الهى و إما بمنع قهرى و إما بمنع من جهة العقل أو من جهة الشرع» حرام به معناى چيزى است كه ممنوع مى‏باشد چه به دستور خدا و چه به منع اجبارى يا از راه عقل و يا اينكه شرع اسلام آن را منع كرده باشد. به هر حال حرام شرعى، آن چيزى است كه استفاده از آن غلط و نا مشروع باشد و هيچ كس نمى تواند از پيش خود چيزى را بر خود ممنوع كند جز اينكه خداوند و از راه رسولش أمرى را حرام نمايد و مرتكبش را عقاب كند. در قرآن آمده است: «الذين يتبعون الرسول النبى الامى الذى يجدونه مكتوبا عندهم فى التوراة و الانجيل يأمرهم بالمعروف و ينهاهم عن المنكر و يحلّ لهم الطيبات و يحرّم عليهم الخبائث…» آنانكه پيروى مى‏كنند از رسول ، همان پيامبر امّى كه نامش را در تورات و انجيل خودشان نوشته مى‏بينند، همو كه آنان را امر به كارهاى نيك مى‏كند و از كارهاى بد بازمى‏دارد و براى آنان نعمتهاى پاكيزه و طيب را حلال مى‏كند و آنچه بد و ناپاك است بر آنان حرام مى‏گرداند.
معلوم مى‏شود آنچه را كه خداوند به امر خدا حرام نموده ناپاك و بد است، مثل گوشت خوك يا شراب يا حيواناتى كه با ذبح شرعى كشته نشده است كه همه اينها چنانچه ثابت شده است داراى ضررها و زيانهاى قطعى است.
لا يحب المعتدين: در آخر آيه به شدت ابراز انزجار مى‏كند از آنان كه تجاوز مى‏كنند و از مرزهائى كه خداوند قرار داده تعدّى‏نمايند و مى‏فرمايد كه خداوند تجاوزگران را دوست نمى دارد يعنى از آنان متنفر است و انتقام خواهد گرفت به خاطر اينكه از حد مطلوب تجاوز كردند و حلال خدا را بر خود و ديگران حرام نمودند. و علت مبغوض بودن آنان و روش فكريشان از نظر قرآن اين است كه هرچه از حدّ و مرزش تجاوز كند ناپسند مى‏باشد، پس همانگونه كه لا أبالى بودن و بى قيدو بند بودن و به حلال و حرام اهميت ندادن نكوهيده است به همان اندازه زياده روى كردن و افراط نمودن در أمور و حلال خدا را حرام كردن به هر انگيزه‏اى نكوهيده و ناپسند است. و اينكه خداوند مى‏فرمايد: «لا تعتدوا» مقصود اين است كه تجاوز و تعدّى بر حكم خدا نكنيد كه اين در حقيقت تمرّد و سرپيچى از دستور الهى است مضافا بر اينكه تجاوز به خداوند مى‏باشد در سلطه تشريعيش. در آيه‏اى ديگر مى‏فرمايد: «تلك حدود الله فلا تعتدوها و من يتعدّ حدود الله فأولئك هم الظالمون» اينها حدود و مرزهاى الهى است بنا بر اين از اين حدود الهى تجاوز نكنيد كه هر كه چنين كند قطعا از ستمكاران و ظالمان است. خداوندا ما را توفيق ده كه از حدودت تجاوز نكنيم و حلالت را حلال بدانيم و از آنچه تو حرام كرده‏اى بپرهيزيم. والسلام

پاورقي ها:

عجب فرماندهى داريد
يك روز ماشين لندرورى آمد و كنار گروهان ايستاد. چند نفر از بچه‏هاى ارتشى هم پيش ما بودند. در ماشين باز شد و آقا مهدى زين الدين آمد پايين. بچه‏ها به طرفش رفتند و او را دوره كردند. چند نفر با او دست داده و روبوسى كردند و با هم رفتند به يكى از سنگرها. يكى از درجه دارهاى قديمى ارتش كنار من نشسته بود. پرسيد اين كيست، از رفقاى شماست؟
گفتم: رفيق كه هست، رفيق همه ماست ولى از آن گذشته فرمانده لشكر هم هست.
از تعجب دهانش بازمانده بود، گفت: امكان ندارد! مگر مى شود فرمانده لشكر به گروهانى كه از مقر لشكر دور افتاده است، سربزند، آنهم اين طورى و بدون محافظ، وسط اين همه آدم كه دوره‏اش كرده‏اند؟!
ما مى‏خنديديم و مى‏گفتيم: مگر چيست؟ خُب فرمانده ماست ديگر. مگر نمى‏شود آدم با فرمانده‏اش روبوسى كند؟
درجه دار مزبور گيج شده بود و مانده بود چه بگويد، او براى ما تعريف كرد كه گاهى مى‏شود كه چند سال در يك تيپ خدمت مى‏كرده ولى فرمانده تيپ را حتى يكبار هم نديده. خودش با آن كه خيلى مذهبى نبود ولى هرجا ما را مى‏ديد، مى‏گفت: عجب فرماندهى داريد! قدرش را بدانيد. واقعاً بى نظير است. من كه آرزوم است چنين فرماندهى داشته باشم.(1) تنهايى مى‏خواهم بجنگم‏
در عمليات بدر وقتى همه نيروها عقب نشينى كردند. امير سرلشكر شهيد على صياد شيرازى حاضر نشد باز گردد. براى همين بسيجيان جان بركف كه عاشق فرمانده بودند، دستها و كمر ايشان را گرفتند و به زور داخل قايق گذاشتند تا عقب برود. در وسط آب فرمانده، خود را داخل آب انداخت تا برگردد وقتى او را از آب بيرون كشيدند، فرياد كشيد و گريه كرد و گفت: شما حق نداريد فرمانده را بى‏اختيار از صحنه بيرون ببريد. بسيجى‏ها گفتند: جناب سرهنگ ، همه عقب رفته‏اند، تو خط به شما نياز دارند. اما صياد گريه كرد.
دست آخر هم به التماس افتاد و گفت: شما را به خدا ول كنيد مرا. اصلاً من خودم تنها مى‏خواهم بمانم و بجنگم. اسلام در خطر است. كشور در خطر است. بگذاريد بمانم. بابا، شما زير دست من هستيد، من كه تحت امرتان نيستم!(2) شير بيشه تخريب‏
«خدامراد زارع» به خاطر شجاعت به شير تخريب معروف بود. او بازوى سردار شهيد على رضا عاصمى – فرمانده تخريب – در تخريب به شمار مى‏آمد. خدا مراد گاهى به شوخى مى‏گفت: من از اول جنگ تا به حال مجروح نشده‏ام و از آمپول هم مى‏ترسم. از خدا خواسته‏ام كه مجروح نشوم.
خدامراد از اهالى يكى از روستاهاى نورآباد فارس و دبير زبان آن منطقه بود ولى هيچ كس از بچه‏هاى تخريب از آن خبر نداشتند. بعد از شهادت خدامراد جمعى از نيروها به همراه فرمانده تخريب به ديدار خانواده‏اش رفتند. در آنجا نيروهاى تخريب توصيفى از شجاعت‏هاى خدامراد كردند كه براى اهالى مايه تعجب بود.
خدامراد در جريان عمليّات بدر به وسيله گلوله كاليبر دشمن كه به سرش اصابت كرد، به شهادت رسيد.(3) تحمل عجيب درد پا…
خانه از وجود برادران پاسدارى كه براى عيادت از برادر فرومندى، آمده بودند، كم كم خلوت شد و دكتر براى تعويض پانسمانش حاضر گشت. وقتى چشمم به زخم عميق او افتاد، بسيار متأثر شدم و گريستم. دكتر باند بسيار بزرگى را با سرقيچى داخل زخم مى‏كرد و آن را شست و شو مى‏داد. ما حتى نمى‏توانستيم به آن نگاه كنيم. گريه هم مى‏كرديم ولى آقاى فرومندى رفتارى طبيعى داشت و با ما صحبت مى‏كرد. دكتر خيلى تعجب كرده ، مى‏گفت: آقاى فرومندى انسان عجيبى است!
از آقاى فرومندى پرسيديم: مگر اين زخم درد ندارد؟
گفت: چرا، هر زخمى دردى دارد ولى زخمى كه در راه رضاى خدا باشد، درد ندارد، چون براى خداست.(4) لباس چند منظوره‏
به او گفتم: حسين جان، اين يك رسم است كه وقتى به خواستگارى مى‏روى، حداقل لباس تازه‏اى بپوش. نا سلامتى مى‏خواهند تو را بپسندند!
جواب داد: لازم نيست. لباس بسيجى، لباس چند منظوره است. هم لباس دامادى است، هم لباس آخرت.
حسن حسين زاده بدون اين كه صبر كند كسى او را بپسندد، با لباس بسيجى در عمليات والفجر 8 به حجله شهادت رفت.(5) قربانى امام‏
با چشمان اشك آلود و ملتمسانه گفت: مادر، شما مگر مسلمان نيستيد؟! چرا از شش برادر يكى را به كمك امام نمى‏فرستيد؟! صداى دشمن را نمى‏شنويد؟! به پدرم بگو قربانى امام آماده شده است. بگذارد اين قربانى به ميدان برود. واقعاً نمى‏خواهيد به امام قربانى بدهيد؟!
رضايت ما را گرفت و فرداى همان روز اعزام شد. اعزام آخرش مثل ديگر اعزام‏هايش نبود. چون رفت و ديگر بر نگشت. حتى نشانه‏اى هم از او پيدا نكرديم. اصلاً نمى‏خواهيم پيدا كنيم. مگر آدم قربانى را كه داده، دوباره مى‏خواهد؟!(6) فرمانده بى ادعا
بسيجى پيرى سرپرست حمام صحرايى پادگان دزفول بود. يك روز آقاى مهدى باكرى به قصد بازديد از وضعيت بهداشتى حمام به آنجا رفت. هنگامى كه درون حمام‏ها را نگاه مى‏كرد، آن پيرمرد گفت: آى برادر، كجا؟ بيا برو ته صف!
دست آقا مهدى را گرفته بود و او را تا آخر صف برده بود. در راه اين طور نصيحتش مى‏كرد: تو كه بسيجى خوبى هستى. چرا بدون نوبت مى‏روى داخل حمام؟…
آقا مهدى گفت: پدرجان، من نمى‏خواستم حمام بروم…
وقتى ديد پيرمرد متوجه منظورش نمى‏شود، رفت و آخر صف ايستاد تا نوبتش بشود و با خيال آسوده بتواند داخل حمام را نگاه كند.
در اين بين يكى از بسيجى‏ها پيرمرد را كنارى كشيد و توضيح داد كه ايشان آقا مهدى است. وقتى پيرمرد فهميد كه فرمانده لشكر در آخر صف ايستاده، برگشت و دستهايش را دور گردن ايشان انداخت و تند تند گفت: ببخشيد، من شما را نشناختم…
آقا مهدى هم پيرمرد را بوسيد و گفت: پدرجان، شما كار خوبى كرديد…شما وظيفه تان را انجام مى‏دهيد.(7) فكر كردم شهيد شده‏ام‏
در عمليات والفجر يك به اتفاق فردى به نام ممدوح براى بچه‏هاى خمپاره انداز با آيفا آب مى‏برديم. يك بار صداى سوت خمپاره‏اى شنيدم كه داشت نزديك ما مى‏آمد، در آن زمان توى ماشين بودم. تا آمدم از ماشين بپرم پايين، عقب آيفا بلند شد، معلوم شد خمپاره از دريچه مخزن آب توى تانكر افتاده و داخل آب منفجر شده است. بر اثر انفجار خمپاره به بيرون از ماشين پرتاب شدم. در آن لحظه فكر كردم شهيد شده‏ام. با خود مى‏گفتم: مى‏گويند توى آن دنيا فقط يك رنگ وجود دارد و آن هم رنگ سبز است. خيال مى‏كردم بايد رنگ سبز ببينم ولى ديدم رنگ‏ها قرو قاطى‏اند. فهميدم زنده‏ام و شهيد نشده‏ام.(8) علت بى توجهى به درخواست مادر
وقتى دوستان همرزمش براى عرض تسليت به خانه ما آمدند، گفتم: وقتى پسرم مى‏خواست سوار ماشين شود، او را بوسيده، گفتم: سوار ماشين كه شدى، كنار پنجره بنشين تا خوب تو را ببينم. اما حدود نيم ساعت به اتوبوس هايى كه رزمندگان را به جبهه مى‏بردند، نگاه كردم اما او را نديدم. اين موضوع تا مدتها مرا مى‏رنجاند.
يكى از دوستانش با چشمانى اشك آلود گفت: مادرجان، جعفر يك ماه قبل از اعزام خواب ديده بود اين بار كه جبهه برود، ديگر برنمى‏گردد. او خوابش را براى من تعريف كرد و گفت كه تا لحظه شهادتش آن را براى كسى بازگو نكنم. جعفر گفته بود: من كنار پنجره اتوبوس ننشستم زيرا نمى‏خواستم در لحظه‏هاى آخر گونه‏هاى اشك آلود مادرم را ببينم.(9) شگفتى آن ميدان مين‏
در عمليات مطلع الفجر به ميدان مينى رسيديم كه مى‏بايست هرچه زودتر آن را باز مى‏كرديم ولى هم وقت كم بود و هم ما – كه چهار نفر بوديم – تخصص لازم را نداشتيم. ميدان مين هم ميدان پيچيده‏اى بود. البته هر كارى مى‏توانستيم، انجام داده بوديم. در حال مشورت با دو، سه نفر از برادران عزيزمان بوديم كه يكى از آنها – كه حدود سيزده ساله بود – با حالت خاصى بلند شد و گفت: من داوطلبم كه از اينجا رد شوم! اگر رد شدم، راه برايتان باز شده و شما كار خود را انجام دهيد.
اين را گفت و بدون اين كه منتظر پاسخ ما بماند وارد ميدان مين شد و خوشبختانه بدون اين كه دچار صدمه‏اى بشود، از آن عبور كرد و حتى سنگر تيربار دشمن را كه ما را مورد هدف قرار داده بود، خاموش ساخت.
در پى او ما وارد ميدان شديم اما دو تن از ما مجروح و زخمى شدند.(10) تا دو ساعت ديگر
قبل از عمليات كربلاى پنج بود، و ما – جمعى از بچه‏هاى گروهان غواص الحديد از گردان حمزه از لشكر ولى عصر(عج) – مشغول شوخى با فرمانده بوديم كه ناگهان گفت: بچه‏ها، ديگر شوخى بس است. چند لحظه اجازه بدهيد. مى‏خواهم وصيت نامه بنويسم. من تا دو ساعت ديگر شهيد مى‏شوم. بگذاريد برايتان چيزى به يادگار بگذارم.
نيم ساعت بعد حمله آغاز شد، و حدود دو ساعت بعد از آن فرمانده ما (جان محمد جارى) به ملاقات معشوق رفت و كربلايى شد.(11) مهر مهرورزان‏
حجةالاسلام و المسلمين حاج سيد على اكبر ابوترابى، به سال 1318 ش در شهر قم به دنيا آمد. وى تحصيلات ابتدايى تا دبيرستان را با موفقيت طى كرد و سپس در سال 37 براى كسب علوم حوزوى راهى مشهد مقدس شد و در ادامه به قم بازگشت و از محضر بزرگانى چون شيخ مجتبى قزوينى بهره‏مند گرديد. از جمله افتخارات سيد حضور در درس خارج فقه و اصول امام(ره) در نجف اشرف بوده است. سيد علاوه بر درس در مبارزه با رژيم سفاك پهلوى هم فعال بود، بعد از انقلاب نيز به دامنه مبارزات او اضافه شد و با پوشيدن لباس رزم در كنار شهيد چمران، نقطه عطف جديدى در تاريخ مبارزاتش رقم خورد و سرانجام در يكى از مأموريت‏هاى گشت و شناسايى به اسارت دشمن بعثى درآمد و ده سال در اردوگاه‏هاى مخوف آن ديومنشان گرفتار بود. وجود سيد – كه عمرى در راه تهذيب نفس و كسب كمالات معنوى مجاهده كرده بود – براى اسراى ايرانى يك غنيمت بسيار بزرگ به حساب مى‏آمد و كاردانى و مديريت بالا و بى نظير او مايه آرامش و طمأنينه برادران مى‏شد و از به وجود آمدن فتنه‏ها جلوگيرى مى‏كرد و ضريب امنيّت را در آسايشگاه‏ها به طرز چشمگيرى بالا مى‏برد، در ذيل به پاره‏اى از ويژگى‏هاى رفتارى آن فرزانه نيكبخت از منظر مهرورزى مى‏پردازيم:
1- حاج آقا از جمله افرادى بود كه به ورزش و سلامت جسم هم زياد اهميت مى‏داد. او هميشه به اسرا توصيه مى‏كرد با ورزش، شادابى و طراوت خود را حفظ كنند و خود نيز عملاً به اين كار مبادرت مى‏ورزيد. ايشان بعد از آزادى هم پياده روى و ورزش را ترك نكرد و به فتح قله‏هاى بلند ايران چون دماوند و دنا پرداخت. در كوهنوردى نگران جا مانده‏ها بود. بارها ديده شد كه بار اضافى ديگران را حمل مى‏كرد.

2- اين اسطوره مقاومت نسبت به كسانى كه براى آن‏ها مشكلى به وجود مى‏آمد، بيشتر اهتمام مى‏ورزيد. اگر كسى مريض مى‏شد، بلافاصله به عيادتش مى‏رفت و سعى مى‏كرد به وسيله‏اى چون بيان جمله‏ها و داستانهاى اميدوار كننده غم و اندوه را از او بزدايد.
3- اگر احساس مى‏كرد بين دو نفر اندك كدورتى ايجاد شده، همه كارها را رها مى‏كرد و ميان آن دو آشتى برقرار مى‏نمود. حتى اگر بين سربازان عراقى اختلافى در مى‏گرفت، به يارى آنان مى‏شتافت و ميانشان صلح برقرار مى‏كرد.
4- حاج آقا نمى‏توانست ببيند كسى غمگين و افسرده است. در مناسبت‏ها و اعياد سفارش مى‏كرد برنامه‏ها شاد و با نشاط باشد. وقتى بچه‏ها را خندان و سرحال مى‏ديد، بسيار مى‏خنديد.
5 – در عين مهربانى و صفا از بذله گويى و شوخى‏هاى سبك پرهيز داشت.
6- هيچگاه از كسى بد نمى‏گفت يا گلايه نداشت. به ديگران هم توصيه مى‏كرد خوبى‏هاى برادران را بگويند و اگر نقطه ضعفى ديدند به يارى آن‏ها بشتابند و برايشان دعا كنند.
7- به بچه‏ها عشق مى‏ورزيد و آنان را فرزندان امام خطاب مى‏كرد. حاضر بود تمام سختى‏ها را به جان بخرد، اما خارى به پاى كسى نرود.
8 – خدمت به اسرا را از بزرگترين عبادت‏ها مى‏دانست و در اين راه سر از پاى نمى‏شناخت. او براى برادران اسير حاضر بود جان خود را فدا كند.
9 – مرحوم ابوترابى يك پارچه عشق و ايمان و اخلاص و محبت و اسطوره مقاومت و خويشتن دارى و صبر و پايدارى بود، رهبر انقلاب در توصيف وى فرمود: «او همچون خورشيدى بر دل‏هاى اسيران مظلوم مى‏تابيد و چون ستاره درخشانى هدف و راه را به آنان نشان مى‏داد.»
10 – حاج آقا به اسرا مى‏گفت: به عراقى‏ها هم احترام بگذاريد. مگر نه آن است كه ما براى نجات اينها قيام كرده‏ايم و براى خدمت به اينها به جبهه آمده‏ايم؟ و اكنون كه فرصتى به دست آمده، خالصانه براى رضا و خشنودى خدا به آنها احترام بگذاريد، نه از آن جهت كه اسير دست آنها هستيم.(12) پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. راوى: على مدنى، ر.ك: تو كه آن بالا نشستى، ص 51. 2. ر.ك: يالثارات الحسين(ع)، ش 123، ص 11. 3. ر.ك: نگين تخريب، ص 183 (پاورقى متن). 4. راوى: غلام رضا كيوان لو، ر.ك: گامى به آسمان، ص 38 و 39. 5. برادر شهيد، ر.ك: رازهاى پاك، ص 50. 6. راوى: مادر شهيد على اوسط فكرى، ر.ك: رازهاى پاك، ص 34 و 35. 7. راوى: حسن حق جو، ر.ك: خدا حافظ سردار، ص 32 و 33. 8. راوى: اظهر نيارى، ر.ك: اروند ما را با خود مى‏برد، ص 91 و 92. 9. راوى: مادر شهيد جعفر تشكرى، ر.ك: گامى به آسمان، ص 11 و 12. 10. راوى: سردار محسن كريمى، ر.ك: خاطرات ماندگار، ص 144 و 145. 11. كرامات شهدا، ص 58، به نقل از با راويان نور، دفتر 3، ص 106. 12. ر.ك: فرهنگ كوثر، ش 41، ص 63 به بعد.

آخرين قسمت‏ اسلام مكتب معتدل‏
از آنجا كه عدالت از اهداف اساسى بعثت پيامبران است، در دين محمّدى كه خاتم آنهاست اجراى عدالت در جامعه بشرى هدف اصلى است و در آيات و روايات در سيره عملى رسول اكرم(ص) و اهل بيت او نيز اجراى عدالت به صورت اصلى بنيادين مطرح گشته و مورد تأكيد بسيارى قرار گرفته است. رابطه انسان با خداوند، با خويشتن، با محيط پيرامون و نيز با انسان‏هاى ديگر، هر كدام ويژگى و مقوله خاصى است و داراى قلمرو و اعمالى مى‏باشد ولى همه در صورت رعايت عدالت شكل درستى بخود مى‏گيرند. در واقع هر عملى كه امكان دارد از انسان سر بزند و يا لازم باشد كه انجام بگيرد از اين چهار قلمرو بيرون نمى‏باشد و بنابراين مى‏توان گفت كه همگى اصول شرايع و آيين اديان آسمانى در عدل و احسان خلاصه مى‏گردد و اين دو، جوهر همه احكام و تعاليم آسمانى است. ابومالك مى‏گويد به امام سجاد(ع) عرض كردم مرا از دين خدا آگاه كن، امام فرمود همه تعاليم دين، حق‏گويى، داورى طبق عدالت و وفاى به عهد است. همه دين خدا همين هاست.(1)
در اسلام تمامى پست‏هاى حسّاس را به افراد عادل واگذار مى‏كنند، در قضاوت، امامت جمعه و جماعت، عدالت شرط اساسى است، مرجع تقليد، رهبرى و مسؤول بيت المال بايد عادل باشند، در مسايل خانواده و بحث‏هاى حقوقى و روابط بين دو زوج نيز به عدالت تأكيد مى‏گردد و در واقع اسلام اهميت خاصى به عدالت داده و آن را در تاروپود جامعه و در مسايل حقوقى، اجتماعى، خانوادگى و اقتصادى، شرط اساسى دانسته است.(2)
اصولاً اسلام مكتب اعتدال است و امّت اسلامى امّتى معتدل هستند، نظام آن عادلانه است. خداى تعالى عادل است و عدل از صفات كمال اوست و خداوند عالم همه صفات كمال را دارا مى‏باشد و نيز كراراً در كلام خود عدل را ستوده و ظلم را نكوهش مى‏كند و مردم را به عدالت امر نموده و از ظلم نهى مى‏كند: «انّ اللّه لايظلم مثقال ذرّةٍ(3)؛ خدا به اندازه ذرّه‏اى به كسى ستم نمى‏كند و :ولا يظلم ربّك احداً؛(4) خداوند به هيچ موجودى ستم نمى‏كند.» علامه طباطبايى مى‏نويسد: خداى متعال عادل است زيرا عدالت در حكم يا در اجراء آن اين است كه استثنا و تبعيض برندارد و در مواردى كه مشمول حكم هستند بطور يكنواخت ثابت شود و در مواردى كه قابل اجراست به طور يكنواخت به اجرا درآيد.(5)
عدالت الهى كه زيربناى عدالت اجتماعى است، در طول تاريخ در مسير تحريف قرار گرفته است. مكتب تشيع كه جلوه‏گاه اسلام راستين است وقتى مشاهده نمود اين عدالت به صورت خطرناكى و بر خلاف موازين علمى توجيه مى‏گردد و عدّه‏اى، جنايات ستمگران را با مطرح كردن اصل جبر به حساب خدا مى‏گذارند و اسلام وسيله‏اى براى موجّه نمودن بيدادگرى‏هاى زمامداران گرديده است، براى جلوگيرى از اين تحريف و نابودى، عدالت خداوند را به عنوان يكى از اصول بنيادى اسلام اعلام كرد بدين معنا كه اسلام بدون عدل، ديگر اسلام نيست و انكار عدل در واقع مساوى انكار اسلام است: البته از روايات برمى‏آيد كه شيعيان از زمان ائمه اطهار(ع) هموزن توحيد براى اعتقاد و به عدل ارزش قائل بوده‏اند و اين دو اصل را حساس‏ترين اركان اسلام دانسته‏اند.(6)
اصل عدل و تبعيت احكام از مصالح و مفاسد نفس الامرى و نيز اصل حسن و قبح عقلى و حجيت عقل به عنوان زيربناى فقه شيعى شناخته شده و جاى خويش را در اين رشته از علوم اسلامى بازيافته است. استاد شهيد مطهرى مى‏نويسد: ريشه اصلى طرح‏هاى علمى و عملى مسأله عدل در جامعه اسلامى را، بايد در درجه اول در خود قرآن جستجو كرد، قرآن است كه بذر انديشه عدل را در دل‏ها كاشت و آبيارى كرد و دغدغه آن را چه از نظر فكرى و فلسفى و چه از نظر علمى و اجتماعى در روح‏ها ايجاد كرد اين قرآن است كه مسئله عدل و ظلم را در چهره‏هاى گوناگونش طرح كرد.(7)
بيشترين آيات مربوط به عدل، درباره عدل جمعى و گروهى است، اعم از خانوادگى، سياسى قضايى و اجتماعى، كه تعداد آن‏ها به 16 آيه مى‏رسد.
عدل قرآن از آن جا كه به توحيد يا معاد ارتباط مى‏يابد، به نگرش انسان درباره هستى و آفرينش شكل خاص مى‏دهد و به عبارت ديگر نوعى جهان بينى است. آنجا كه به نبوت، تشريع و قانون مربوط مى‏شود به يك مقياس و معيار و قانون شناسى مربوط مى‏شود و به عبارت ديگر جاى پايى است براى عقل كه در رديف كتاب و سنّت قرار گيرد و جزء منابع فقه و استنباط به شمار آيد. آنجا كه به امامت و رهبرى مربوط مى‏شود، يك شايستگى است آنجا كه پاى اخلاق به ميان مى‏آيد آرمانى انسانى است و آنجا كه به اجتماع كشيده مى‏شود يك مسؤوليت است. چگونه ممكن است مسأله‏اى كه در قرآن تا اين پايه بدان اهميت داده شده كه هم جهان بينى است و هم معيار شناخت قانون و هم ملاك شايستگى زعامت و رهبرى و هم آرمانى انسانى و هم مسؤوليتى اجتماعى، مسلمين با آن عنايت شديد و حساسيت فراوانى كه در مورد قرآن داشتند، نسبت به آن بى‏تفاوت بمانند. شهيد مطهرى پس از طرح اين مباحث، خاطرنشان مى‏نمايد:
ما معتقديم دليلى ندارد كه در پى علّتى برويم و فكر خود را خسته نماييم كه چرا از آغاز نهضت‏هاى فكرى و عملى مسلمين، همه جاكلمه عدل به چشم مى‏خورد. علت حسّاسيت مسلمين نسبت به اين مسئله و راه يافتن اين اصل در كلام و فقه و حوزه‏هاى اجتماعى اسلام بدون شك قرآن بود.(8) قرآن كريم بزرگترين كتاب فراخوان به وجوب اجراى عدالت است، كتابى كه هدف بعثت پيامبران را ايجاد زندگى عادلانه در ميان جوامع بشرى تلقى نموده است كتابى كه خود را هادى اهل تقوا خوانده و نزديكترين راه رسيدن به تقوا را اجراى عدالت دانسته است، كتابى كه حضرت على(ع) آن را اين گونه معرفى مى‏كند: هوالناطق بسنّة العدل… رياض العدل و عذرانه؛(9) قرآن از سنت عدالت سخن مى‏گويد، قرآن بوستان‏هاى سرسبز و تالاب‏هاى عدالت است.
بنابراين، معتقدان به كلام وحى بايد پى‏گيرترين افراد براى گسترش و اجراى عدالت باشند و اگر بخواهند قرآن را زنده كنند لازم است بدان عمل نمايند و در رأس آن پس از نماز و عبادت برپا نمودن عدالت است. قرآن هنگامى در جامعه حيات دارد و فعال است كه همگان به دستورات آن عمل كنند، از نهى‏هاى آن پرهيز نمايند و امرهاى آن را عملى سازند.(10) ناگفته نماند حضرت رسول اكرم(ص)، على(ع) و فرزندان او را «عدل قرآن» ناميدند.(11) اهل بيت و عدالت‏
خداوندى كه انسان‏ها را آفريد و برنامه‏هاى سعادت آنها را از طريق رسولش روشن كرد فروغ‏هاى فروزان نبوت و امامت را مسؤول نظارت بر عدالت معرفى مى‏كند، پس از پيامبراكرم(ص) حافظ حقوق و مسؤول هدايت مردم ائمه هدى هستند كه در خصال، كمالات و لياقت‏ها و عصمت همچون آن بزرگوار مى‏باشند. در تعاليم نظرى و عملى اهل بيت(ع) سفارش‏هاى فراوانى درباره اجراى عدالت ديده مى‏شود، اين موضوع در سخنان، اخلاق و روش سياسى اجتماعى حضرت على(ع) موج مى‏زند. از نظر آن حضرت اصلى كه مى‏تواند تعادل اجتماع را حفظ كند و به پيكر اجتماع آرامش بدهد عدالت است. آن امام همام چون تشنگان به دنبال چشمه زلال عدالت بود، خود تنديش عدالت به شمار مى‏آمد و ذرّات وجودش با عدالت آميختگى داشت و از كوچكترين ستمى حتى گرفتن دانه‏اى جو از مورچه‏اى گريزان بود او در اين راستا به گفته و نوشته و شعار اكتفا نمى‏كرد بلكه عملاً براى محو ستم و استقرار عدالت تلاش مى‏كرد و حتى از عزيزترين بستگانش هم نمى‏گذشت زيرا خدايش به عدل فرمان داده بود. هرگز چون سياستمداران دنياپرست مصلحت انديشى نكرد و هيچ گاه از ستمى چشم پوشى ننمود، محبت و عطوفت پدرانه‏اش نيز مانع از اجراى عدالت نگشت، او نگهدار و برپادارنده عدالت گرديد تا جايى كه در راه عدالت به شهادت رسيد. او حكومت را وسيله‏اى تلقى كرد تا توسط آن اقامه حق نمايد و باطل را محو كند، از راه حكومت عدالت در جامعه ترويج يابد، تحت لواى حكومت الهى مردم به حقوق واقعى خويش برسند، فكرهاى خفته بيدار شود، انحرافات از بين برود، ايشان به ابن عباس فرمود: حكومت براى من از اين كفش وصله دار ارزش كمترى دارد مگر اين كه اقامه حق كنم يا باطلى را از بين ببرم.(12)
اميرمؤمنان از همان روزهاى نخستين كه زمامدار مسلمين گرديد، عدالت اجتماعى را برپاساخت كه به دليل همين شيوه شايسته و برنامه‏اى انقلابى كينه‏ها شعله‏ور گرديد و آتش جنگ، فتنه و طغيان حوادث تلخ و ناگوارى را پديد آورد. آن حضرت تأكيد مى‏فرمايد: برپايى دولت عدل از واجبات است.(13) و گوشزد نموده‏اند كه: هر كس عادل باشد حكمتش تأثيرگذار مى‏گردد،(14) حضرت مى‏فرمايند: عدل جامعه را پايدار مى‏كند(15) و باعث شكست دشمنان مى‏گردد،(16) با اجراى عدالت بركت‏ها زياد مى‏شود،(17) و هر كسى كه عدالت گسترى نمايد خداوند بر او رحمت مى‏فرستد(18) و از نشانه‏هاى بزرگوارى عمل كردن به روش عادلانه است.(19)
متأسفانه قدر حضرت على(ع) و عدالت خواهى همه جانبه‏اش شناخته نشد و مسلمانان از دستورات ايشان پيروى نكردند، مردم هنگامى پى به عدالت آن حضرت بردند كه ديگر امامى در ميانشان نبود و حاكم ستمگرى چون حجاج بن يوسف ثقفى بر كوفه تسلط يافت.(20)
حضرت امام حسن(ع) و حضرت امام حسين(ع) نيز رسالت پايدارى عدل و نابودى ظلم را دنبال كردند، عاشورا دستِ بلندى است كه از افق كربلا برآمد و تا قلّه خورشيد فرا رفت و تا هماره تاريخ بر فرازماند و سياهى‏هاى جاهليت از نو جان يافته از چهره خورشيد اسلام و قرآن فروشسته شد. عاشوراى حسينى براى هميشه حق را از باطل جدا ساخت و سرانجام فروغ حق از مشرق تابناك عاشورا طلوعى جاويدان كرد، حقى كه بخوبى عدل را دربر مى‏گيرد.(21)
پيام شب عاشورا نماز است و پيام روز عاشورا عدالت است. در زيارت اول ماه رجب مى‏خوانيم: «اشهد انّك قد امرت بالقسط و العدل و دعوت اليهما و انّك صادق صديق، صدقت فيما دعوت اليه؛ گواهى مى‏دهم اى امام حسين كه توبه اجراى قسط و عدل فرمان دادى و جامعه اسلامى را به عدل فراخواندى و تو راستگو و صدّيقى (ولىّ راستين پروردگارى) و به هرچه فراخواندى، صادقانه فراخواندى.
نويسنده و دانشور شيعى لبنان – محمد جواد مغنيه – مى‏نويسد: «نام امام حسين نماد ژرف هدايت است…سر فصل فداكارى در راه حق و جانبازى در راه عدالت، چنانكه نام يزيد نشانه فساد و تباهى، ستم و هتك مقدسات و نشر فجور و رذالت است.»(22)
نشر عدالت در سراسر جهان و از بين بردن هرگونه نابرابرى و تبعيض، در رأس انقلاب حضرت مهدى(عج) قرار دارد. ايجاد عدالت، اقدام اصلى و سرلوحه همه برنامه‏هاى آن امام منجى است اصلى كه محورى‏ترين هدف انبياء بوده است. اصولاً در تبيين مشخصات عصر ظهور به عدالت تأكيد زيادى شده است زيرا براى ساختن جامعه‏اى ارزشى و تشكيل اجتماعى قرآنى پايه نخستين و كار اصلى عدالت گسترى است.
عدل آشكارترين صفت آن امام است به همين دليل در دعاى شب‏هاى رمضان حضرت مهدى(عج) “عدل” ناميده شده است: «اللهم وصل على ولىّ امرك القائم المؤمل و العدل المنتظر» پروردگارا به ولىّ امر خود كه قيام كننده آرمانى و عدل مورد انتظار همه است درود فرست. در كتاب كمال الدين در خبرى از رسول اكرم(ص) در وصف مهدى موعود(عج) آمده است: «اول العدل و آخره» يعنى آغاز عدل و پايان آن است. كمتر حديثى درباره آن امام رسيده است كه از عدل تهى باشد و روايات در اين باره به حد تواتر رسيده است. رسول اكرم(ص) مى‏فرمايند: خداوند از فرزندان حسين امامانى قرار داده است كه امر مرا اقامه مى‏كنند. نهم آنان مهدى امتم مى‏باشد، او شبيه‏ترين مردمان است به من در سيما، گفتار و كردار. پس از غيبتى طولانى و سرگردانى و سردرگمى مردم، ظهور مى‏كند، آنگاه امر خدا را آشكار مى‏سازد پس زمين را از عدل پر مى‏كند پس از آن كه از ستم و بيداد لبريز شده باشد.(23) كشتزار جامعه تشنه عدالت‏
شيعه عدالت را در دو جهت يعنى مسؤوليت انسان و عدالت خدا در پاداش و كيفر او و نيز ايجاد نظم عادلانه براى توزيع امكانات و تصدّى مناصب و رعايت حقوق همه افراد، از متن قرآن و حديث و سيره عملى پيامبران و اولياء اخذ كرده و خواستار آن گرديده كه اين موضوع رعايت شود.(24) به اعتقاد شيعه اگر در جامعه عدالت همه جانبه برقرار گردد، محيط براى رشد، تكامل فراهم است و روند عمومى حركت تكاملى جامعه هماهنگ با روند تكاملى جهان خواهد بود. غايت اصلى دين در بعد حيات اجتماعى اقامه عدل است يعنى عدم سازش با ستم و تبعيض و كمك رسانيدن به افراد ستم ديده، اصل اقامه عدالت در اين واقعيت نهفته است كه هيچ ظالمى مورد تأييد قرار نگيرد و مظلوم تحت فشار و تضعيف واقع نشود.
از آنجا كه عدالت اجتماعى براى جوامع جنبه حياتى دارد و نبودن آن مرگ هر اجتماعى را اعلام مى‏دارد، آيين مقدس اسلام مقرّر داشته است كه عدالت بايد بدون توجه به اختلاف‏هاى قومى و ملى و حتى مذهبى و در يك سطح عمومى و همه جانبه و درباره همه افراد حتى نسبت به مخالفان و دشمنان اجرا گردد، قرآن تأكيد مى‏كند مبادا دشمنى با گروهى، شما را به بى عدالتى وادار كند.(25)
اسلام راستين براى داشتن جامعه‏اى آسيب‏ناپذير، تجاوزكاران و گردن كشانى را كه عدالت اجتماعى را به خطر انداخته‏اند اگرچه هم كيش و برادر ايمانى هم بوده باشند محكوم مى‏سازد و دستور مى‏دهد هرگاه دو گروه از مسلمانان، با يكديگر به نبرد برخيزند، در آغاز بين آنان صلح برقرار سازيد، و اگر يكى از آن دو بر ديگرى ستم كرد باقوم ظالم پيشه و متجاوز پيكار كنيد تا آن كه به فرمان خداوند از ظلم خود دست بردارد و هرگاه به راه حق برگشت با حفظ عدالت آنها را سازش دهيد و همه جا عدل را مراعات كنيد.(26)
تعاليم انسان ساز اسلام براى حفظ عدالت اجتماعى، مقاومت در برابر هرگونه جورى را به پيروان خود، واجب كرده است. زيرا ستم و تجاوز، امنيت عمومى را تهديد مى‏كند. كاروان‏هاى اقتصادى و مراكز توليدى اجتماع را تعطيل مى‏سازد، فقر و پريشانى به سوى جامعه رخ نشان مى‏دهد، سطح فرهنگ تنزل مى‏نمايد به شخصيت افراد ضربه مى‏خورد و حيات روانى و تربيتى انسان‏ها به سوى ذلّت، حقارت و…سوق داده مى‏شود. قرآن مى‏فرمايد: «والذين اذا اصابهم البغى هم ينتصرون؛(27) هرگاه (به مؤمنان) ستمى برسد، به كمك يكديگر برخاسته و با اين تجاوز مخالفت مى‏كنند» امام صادق مى‏فرمايد: جمعيتى كه حقوق زيردستان را از زورمداران نگرفتند پاك و منزّه نمى‏باشند.(28) اسلام حمايت از ستمگر و دوستى با وى را با چنان دقتى پى‏گيرى كرده است كه اگر كسى در ذهن و روح مايل است كه ظالمى در قيد حيات باشد و بقاء او را خواستار باشد با آن ستمگر بوده و همراهش داخل دوزخ مى‏گردد.(29)
رسول اكرم(ص) فرمودند: كسانى كه قبل از شما زندگى مى‏كردند، از بين رفتند، زيرا چون بزرگى و صاحب عنوانى از آنها مرتكب سرقت مى‏گرديد، متعرض وى نمى‏گشتند ولى اگر فرد بينوايى دزدى مى‏كرد او را تنبيه مى‏نمودند!(30)
تجمع بى‏رويه ثروت و قرار گرفتن اموال فراوان در دست عده‏اى خاص كه منجر به استثمار و در نتيجه به اسراف و فساد مبدّل خواهد گشت از نظر اسلام محكوم است، قرآن كريم وجوب پرداختن حق فقرا و مساكين را از دارائى‏هاى اغنياء اين گونه توجيه مى‏كند: كى لايكون دولةً بين الاغنياء منكم(31) (تا اين كه چنين اموالى بدست توانگرانتان نيفتد و صرفاً در دست آنها به گردش نيايد) البته هرگاه ثروت از طرق مشروع تحصيل گردد و به مقدار لازم در مصارف توصيه شده و لازم انفاق گردد مازاد آن كه براى مالكش باقى مى‏ماند مشروع و مورد حمايت قانون خواهد بود: ولاتأكلوا اموالكم بينكم بالباطل(32) (اموال يكديگر را به ناحق و حرام نبريد) حضرت على (ع) مى‏فرمايند: الرعيّة لايصلحها الّا العدل(33) (مردمان را چيزى جز عدالت اصلاح نمى‏كند)امام صادق(ع) متذكر گرديده‏اند: انّ النّاس يستغنون اذا عدل بينهم؛(34) مردمان اگر عدالتى در ميان باشد، همه بى نياز خواهند گشت. امام كاظم(ع) نيز فرموده‏اند: خداوند هيچ گونه مالى را رها نگذاشته است، بلكه آن را تقسيم نموده و (بر اساس تعيين الهى و تشريع اسلامى) حق هر صاحب حقى را به وى داده است. خواص و عوام و فقيران و تمامى قشرها…اگر در ميان مردم به عدالت رفتار مى‏گرديد همه بى‏نياز مى‏شدند و مسكين و نيازمندى در بين آنان باقى نمى‏ماند.(35)
به فرمايش امام صادق(ع) مردم به عدالت نياز دارند.(36) آن حضرت تأكيد مى‏نمايند: مردمان فقير، نيازمند، گرسنه و برهنه نگشتند مگر در اثر گناه اغنياء (ظلم و ستم).(37)
امام يازدهم حضرت عسكرى(ع) فرموده‏اند: «اغنياؤهم يسرقون زاد الفقرا؛(38) اين توانگران آنهايند كه توشه تهيدستان را به سرقت مى‏برند و از دسترس بينوايان خارج مى‏كنند.»
طبيعى است وقتى جامعه به سوى شكاف اجتماعى و فقر ناشى از بى عدالتى روى آورد به لحاظ اعتقادى و باورها و ارزش‏ها هم داراى مشكل مى‏گردد. رسول اكرم(ص) هشدار داده‏اند: ولم يفقرهم فيكفرهم؛(39) (حاكم اسلامى) نبايد مردم را فقير كند تا كافرشان سازد.
سعدى در باب اول گلستان در سيرت شاهان، نقش مثبت عدالت اجتماعى را چنين مشخص كرده است:
«به حكم آن كه عدل و احسان و انصاف خداوند مملكت، موجب امن و استقامت رعيّت است و عمارت و زراعت بيش اتفاق افتد پس نام نيكو و راحت و اَمن و ارزانى غلّه و ديگر متاع به اقصاى عالم برود و بازرگانان و مسافران رغبت نمايند و قماش و غلّه و ديگر متاع‏ها بياورند و ملك و مَملكت آبادان شود و خزاين معمور و لشكريان و حواشى فراخ دست، نعمت دنيا حاصل و به ثواب عقبى واصل و اگر طريق ظلم رود، بر خلاف اين…»(40)
فرستادگان الهى كه از حقيقت جامعه، انسان و سعادت او، آگاهى كامل داشتند به نيكى مى‏دانستند كه تمامى احكام، آموزش‏ها و برنامه‏هاى آنان در پرتو بهبود روابط انسانى، امنيت اجتماعى، عدالت تحقق مى‏پذيرد و بدينسان زمينه عينيت يافتن احكام آماده مى‏گردد. در جامعه عادل و نظام دادگستر، انسان درست، تربيت مى‏شود و با آسايش و فراغت به تكليف تن مى‏دهد و به مقررات، اصول اجتماعى و حقوق همگان احترام مى‏گذارد و در پرتو تعهدشناسى و مسؤوليت پذيرى است كه جامعه به خوشبختى واقعى دست مى‏يابد و راه عروج به معنويت و ملكوت هموار مى‏گردد. در سايه سياه ستم و اجتماع جور بنياد كه هيچگونه امنيت اجتماعى و عدالت معيشتى ندارد نمى‏توان انتظار داشت مردمان وظيفه شناس باشند، از حدود خويش تجاوز نكنند و به احكام شرع و دين پاى بند باشند.(41)
ملتى كه اقشارش تحت ستم قرار گيرند و نظام حاكم بر آنان، به اجراى عدالت نپردازد و تبعيض روا دارد، نه تنها به عزت نمى‏رسد بلكه همواره در حالت ذلّت و تو سرى خوردن و تبعيض ديدن بسر خواهد برد، از اين جهت امام موسى كاظم(ع) فرموده‏اند: طاعة ولاة العدل تمام العزّ؛(42) موقعى جامعه‏اى به عزّت كامل مى‏رسد كه صرفاً از حاكمان عادل پيروى كند. در احاديث رسيده از رسول اكرم(ص) و ائمه هدى(ع) آمده است: كه فقر نزديك به كفر و بلكه مى‏تواند بخشى از كفر و بدبينى اعتقادى باشد پس بايد عاملى كه موجب خروج از دين مى‏شود و خود قسمتى از بى ايمانى است، در جامعه اسلامى وجود نداشته باشد و چنين ضايعه‏اى بدون اجراى عدالت از ميان نمى‏رود، سازندگى روانى، اجتماعى و نيز عمران و آبادانى شهرها و روستاها و رونق اقتصادى و شكوفايى در توسعه علمى و صنعتى و فنى بر اجراى عدالت متوقف است سازندگى بدون عدالت شكاف بسيار عميقى بين اقشار اجتماعى به وجود مى‏آورد و امنيت و آسايش شهروندان و روستائيان را سلب مى‏كند. حضرت على(ع) مى‏فرمايند: لايكون العمران حيث يجور السّلطان؛(43) زمانى كه عدالت اجرا نشود، عمران و آبادانى وجود ندارد.
استاد محمد رضا حكيمى مى‏نويسد: «سازندگى منهاى اجراى عدالت، در جهت زندگى سرمايه داران مُدرن و مرفهان بى درد تأثير مثبت دارد و اغنيا و توانگران دست اندركاران را به اميال و آمال خود مى‏رساند و چرك دستى هم نصيب جمعى از قشرهاى محروم مى‏كند. بزرگترين سازندگى با اجراى عدالت آغاز مى‏گردد بويژه در يك انقلاب (منبعث از ارزش‏ها) كه همه بايد به سازندگى انقلابى بينديشند و در آغاز به اجراى عدالت بپردازند تا همه قشرها از صميم دل به كار سازندگى كمك كنند و به نتايج آن در سطح عموم – نه كسانى و گروهى چند – اميدوار باشند.»(44)
حضرت على(ع) مى‏فرمايند: «ما عمرت البلدان بمثل العدل؛(45) هيچ چيزى چون عدالت كشورها را نمى‏سازد.»
عدالت موجب پيوند ناگسستنى توده‏هاى انسانى با رهبرى مى‏گردد و اين ارتباط مقدس موجب ايثار و فداكارى مى‏شود و اين چگونگى بنيادهاى بيداد و تبعيض و جور را فرو مى‏ريزد.
امام على(ع) در ترسيم جامعه كوفه مى‏فرمايد: همه ساكنان شهر كوفه از امكانات رفاهى و معيشتى برخوردارند. حتى پايين‏ترين افراد، نان گندم مى‏خورند، مسكن دارند و از آب آشاميدنى فرات (خوب و سالم) استفاده مى‏كنند.(46)
و حضرت امام رضا(ع) درباره امام منجى حضرت مهدى(عج) فرموده‏اند:
خداوند زمين را به دست قائم(عج) از هر ستمى پاك گرداند و از هر ظلمى پاكيزه سازد. آنگاه كه قيام كند ميزان عدل را در ميان مردم نهد و بدين گونه هيچ كس نمى‏تواند به ديگرى ستم كند.(47) جنبه‏ها و گستره عدالت‏
عدالت را از يك لحاظ به دو قسم فردى و اجتماعى تقسيم مى‏كنند، نوع فردى آن است كه شخص با رعايت دستورات اسلامى و شرعى، خويشتن را به اخلاق اسلامى آراسته سازد و خصال معتدل را در وجود خود پرورش داده و شكوفا سازد و در اين راه از افراط و تفريط اجتناب ورزد و اين ويژگى‏ها را با تقوا، ايمان، تزكيه و ارتباط با خدا، تقويت كند، در بعد اجتماعى يعنى اين كه فرد در برخورد با ديگران با انصاف عمل كند، درباره كسى ستم روا مدارد، حقوق انسان‏ها و استحقاق آنان را در نظر گيرد، آنچه را براى خود ناپسند مى‏دارد براى ديگران روا ندارد، در حال خشم و خروش درونى، به افراد تعدّى نكند، چون بين دو نفر داورى نمايد حق را بگويد و ذرّه‏اى طرف يكى از آن‏ها را نگيرد. چشم خود را از افراد نامحرم جامعه حفظ كند.(48)
در برخى منابع عدل را به چهار بخش تكوينى، تشريعى، اجتماعى و اخلاقى تقسيم نموده‏اند.
قوانين حاكم بر جهان هستى و موجودات و نيز روابط بين آنها از عدالت تكوينى حكايت دارد و چون در نظام شرع و قوانين اسلامى و تشريح احكام اصل عدل رعايت شده، از آن به عدل تشريعى تعبير گرديده است، نظام عادلانه‏اى كه روابط اجتماعى انسان‏ها را اصلاح نمايد و سامان دهد و عملاً براى رسيدن اقشار جامعه به حقوق معنوى و مادى خود تلاش كند، عدالت اجتماعى ناميده شده است. انسانى كه از نظر تربيتى، روحى و رفتارى قابل اعتماد باشد، مى‏تواند مصداق عدل اخلاقى قرار گيرد.(49)
عدل اجتماعى را نيز در چهار محور تقسيم كرده‏اند: خانوادگى، قضايى، اصلاحى و سياسى، ناگفته نماند كه عدالت اجتماعى و فردى از هم فاصله ندارند و با يكديگر مغاير نيستند و اصولاً اين دو لازم و ملزوم هم بوده و هر كدام مى‏توانند ديگرى را تقويت كنند و چنانچه وقتى عدالت اجتماعى بطور كامل و واقعى اجرا شود، افراد به امنيت روانى و آرامش روحى رسيده و بهتر مى‏توانند در جهت تزكيه درونى و خودسازى و آراستن روح به خصال پسنديده اهتمام ورزند و نيز در جامعه‏اى كه افرادش حالات اخلاقى و رفتارى عالى را در وجود خويش شكوفا ساخته‏اند بهتر مى‏توان عدالت اجتماعى پياده نمود.(50)
پاره‏اى منابع، عدل را شامل دو قسم عقلى و شرعى دانسته‏اند، اولى را خِرَد سالم و عقل نيكو درك مى‏كند و در هيچ زمانى منسوخ نمى‏گردد و هيچ شرايط تاريخى و جغرافيايى و نيز هيچ عامل اجتماعى و فرهنگى نمى‏تواند آن را دگرگون كند مثل نيكى كردن به كسى كه نيكى نموده است و نيازردن انسانى كه از آزردن آدمى اجتناب كرده است، عدل تشريعى يعنى اين كه در پرتو احكام دين كه از قرآن و حديث منشأ مى‏گيرد افراد در جزا و پاداش يكسان هستند البته ظرفيت‏ها، توانايى‏ها و تفاوت‏ها ملاحظه مى‏گردد.
عدالت در زندگى فردى و اجتماعى شامل عدالت در گفتار، كردار و رفتار است، چنانچه حضرت على(ع) تمامى اين جنبه‏ها را به طور كامل، رعايت مى‏نمودند.(51)
اصول و عوامل عدالت در جامعه شامل جنبه‏هاى زير است:
1- برابرى انسان‏ها و نفى هرگونه امتياز قومى، طبقاتى، نژادى و جغرافيايى.
2- عدل حقوقى براى هيچ دسته‏اى حقوق خاص و امتيازات معيّنى وجود ندارد و همه داراى استعداد رشد و شكوفايى و رسيدن به مقامات علمى، ادارى، فنى و اجتماعى هستند.
3- توجه به اراده مستقل، خود آگاهى و قدرت انتخاب و آگاهى و اين كه همه داراى ارزش‏هاى انسانى هستند و جايى براى تبعيض انسانى و طبيعى باقى نمى‏ماند.
4- ثروت‏هاى طبيعى و منابع عمومى قابل بهره‏بردارى براى انسان‏هاست و اصولاً اين امكانات از نظر مالكيت مختص خداوند است و مردم آفريدگان او هستند كه بايد از مواهب خالق خويش برخوردار گردند. عدالت اين است كه هرجا بنده روزى داشته باشد و هر كس رمقى دارد حق استفاده از قوت و غذا و امكانات مادى را خواهد داشت.
5 – فراهم نمودن امكانات انديشه نه تحميل اراده و فكر و فلسفه‏اى در جهت منافع و خواست‏هاى جناحى، گروهى، حزبى و طبقاتى و نه تحذير و تحريف حقايق و اختناق فكرى. بايد شرايط به گونه‏اى باشد كه هر كس با آزادى انديشه، آگاهانه انتخاب كند و با معرفت و بصيرت گزينش نمايد.
البته در اين راستا هدايت و ايجاد امكانات سازنده و رشد دهنده بايد باشد ولى اين هدايت بايد پاك و خالص و براى خدمت به انسان باشد نه به خدمت گرفتن انسان و كورنمودن سرچشمه‏هاى انسانى او، انسان حق فراگيرى دانش اندوزى و آگاهى را دارد و جامعه عادل آن است كه براى همه افراد امكان باسواد شدن و ترقى علمى و پيدا كردن مهارت و فنون را فراهم سازد.
6- امكان كار و تلاش مفيد و پربار براى همه فراهم گردد و حتى در اين راستا افراد هدايت و تربيت شوند وتا خلاقيت فكرى، ذهنى و عملى آنان شكوفا گردد و بتوانند سازنده و فعال باشند و در سايه كوشش و رويش از مواهب خدادادى برخوردار گردند.
7- نبايد بهره‏ورى فردى يا قشرى از جامعه امكانات رشد، آرامش و امنيت ديگران را سلب كند، تكامل و توسعه حق همه افراد است و نبايد ياد گرفتن عده‏اى به قيمت محروميت تحصيلى عده‏اى ديگر شود و يا كار داشتن اشخاص، ديگران را از اشتغال محروم كند.
8- قانونى در جامعه به اجرا درآيد كه در خدمت مصالح واقعى همه افراد و در طريق ايجاد محيط مساعد براى رشد و بهره ورى تمامى اشخاص باشد، بر اساس سرشت انسان و نيز ساختن انسان متعادل، اسلام چنين قانونى را دارد، مجريان قانون بايد مدافع حق و حقوق انسان‏ها باشند نه مدافع منافع گروهى و جناحى و شخصى.
9 – احراز موقعيت‏هاى اجتماعى بر اساس شايستگى‏ها و صلاحيت‏ها باشد، كه اين‏ها را بر اساس ضوابط و معيارهايى قانون اسلامى تنظيم مى‏كند. بر اين اساس هر گونه خود كامگى، برترى‏طلبى، سلطه جويى و به بند كشيدن افراد بر خلاف عدالت اجتماعى است، دستگاه داورى عادل و پاك و آگاه با اراده‏اى قوى بايد مدافع حقوق مردم و مانع تجاوز، تكاثر، فساد و تبعيض باشد.
10 – آگاهى عمومى به حقوق و وظايف و مراقبت در حفظ و اجراى آن و اصل انتقاد سازنده و احياى عنصر امر به معروف و نهى از منكر در جامعه ضرورت دارد.
11- اخوت اسلامى مورد توجه مى‏باشد زيرا زيربناى عاطفى، پيوند قلبى و ايمانى در حفظ حقوق و حدود افراد و در راه برقرارى مصالح اجتماعى نقش مهمى دارد.
12- در نظام عدالت اجتماعى، به خودسازى و تلاش مستمر براى تهذيب نفس و تربيت معنوى اخلاق بسيار اهتمام مى‏گردد، زيرا خودخواهى‏ها، رقابت ناسالم و سلطه‏طلبى‏ها از روح رشد نيافته منشأ مى‏گيرد و جامعه را به سوى فساد و ابتذال و مرداب رذالت سوق مى‏دهد. در گلستان زندگى مردم آفت‏هاى خطرناكى وجود دارند كه جز با تصفيه و سازندگى افراد و احياء ايمان و احساس معنوى و سازندگى پى‏گير و انتقاد از خود، اين‏ها از بين نخواهد رفت.(52)
13- جامعه‏اى كه بر اساس عدل اسلامى اداره مى‏گردد با پيروان آيين‏ها و مكاتب الهى ديگر در ساير كشورها پيوندى عادلانه دارد و بر اثر ارتباطى كه با آنان برقرار مى‏نمايد نسبت به تحريفات و انحرافاتى كه آنها بدان مبتلا شده‏اند طرح‏هاى تبليغى و ارشادى را به اجرا مى‏گذارد و چنين افرادى را متوجه حقيقت دين مى‏نمايد و باورها و گرايش‏هاى مذهبى آنان را اصلاح مى‏كند.
14- اقوام و سرزمين‏هايى كه قصد تعرّض و تهاجم دارند و مى‏خواهند مسلمانان را از امنيت، عدالت و قسط محروم سازند محارب و مهاجم محسوب مى‏گردند و براى حمايت از مسلمين، مال و جان چنين جوامعى فاقد هرگونه احترامى است و هرگونه رابطه دوستانه با آنان ممنوع است و موضوع جهاد، دفاع و آمادگى دفاعى و نظامى در اين حال مطرح مى‏گردد. همچنين اگر كشورى با سرزمين اسلامى قرارداد صلح يا عدم تعرّض منعقد نموده، معاهده و مصالح به شمار مى‏آيد و بايد به پيمان آن احترام گذاشت ولى اگر اثبات گردد كه درصدد توطئه و تجاوزى عليه امت اسلامى است در اين حال صلح و معاهده مذكور از بين مى‏رود و دشمن محارب به حساب مى‏آيد.
15 – افراد، گروه‏ها و فرقه‏هايى كه غير مسلمان هستند و در داخل حوزه حاكميت اسلامى زندگى مى‏كنند، تحت حمايت به سر مى‏برند و مال و جان و حتى شعائر دينى آنان محترم است و مى‏توانند به صورت مسالمت‏آميز با مسلمانان زندگى كنند و از حقوق انسانى برخوردار گردند، البته در صورتى كه اين فِرَق بخواهند توطئه‏اى ترتيب دهند يا قصد براندازى داشته باشند و نيز در صدد آن باشند كه با دشمنان مسلمانان روابط مخفيانه و جاسوسى برقرار كنند، حكم شكل ديگرى پيدا مى‏كند. عوامل اجرايى عدالت‏
اين امور عبارتند از:
1- تشكيل حكومت اسلامى كه به نص قرآن كريم براى اجراى عدالت است، زيرا هدف دين، تزكيه و تعليم بشر است يعنى رشد در جنبه‏هاى معرفتى، علمى و عملى و حكومت دينى بايد زمينه چنين امورى را پديد آورد و موانع را از ميان ببرد و اين مهم جز با اجراى قسط و عدالت ميسّر نمى‏باشد تمامى جنبش‏هاى اسلامى و قيام‏هاى شيعى براى تعقيب چنين هدفى سامان داده شده است.
امام خمينى(ره) مى‏فرمايد: «ما يك همچو اسلامى (مى‏خواهيم) كه عدالت باشد در آن، اسلامى كه در آن ظلم نباشد، اسلامى كه آن شخص اولش با آن فرد آخر همه در سوا(مساوى) در مقابل قانون باشند.»(53)
امام خمينى در جاى ديگر ياد آور مى‏شود: «سرلوحه هدفتان، اسلام و احكام عدالت پرور آن باشد و ناچار بدون حكومت اسلامى عدالت خواه، رسيدن به اين هدف محال است. تولّى و تبرى دو اصلى اساسى اسلامى است. بايد با حكومت عدل، موافق و به حكومت عادل دل ببنديد و از رژيم غير اسلامى كه در رأس آن رژيم منحط پهلوى است تبرّى كنيد.»(54)
امام در مصاحبه با خبرنگاران انگليسى، فرانسوى و آلمانى فرمود: «طرز حكومتى كه ما پيشنهاد مى‏كنيم حكومت جمهورى اسلامى است و اساسش بر آزادى و استقلال كشور و عدل و تعديل تمام دستگاه‏هاى دولتى است.»(55) در جمع گروهى از پرسنل نيروى هوايى و زمينى در 19 بهمن 1357 فرمودند: «ما اميدواريم كه با هم پيوستگى به هم، بتوانيم اين طاغوت را از بين ببريم و به جاى آن يك حكومت عدل اسلامى…تعيين كنيم…»(56) و طى سخنانى در مدرسيه فيضيه قم (دهم اسفند 1357) خاطرنشان ساختند: «از شما مى‏خواهم، از ملت مى‏خواهم كه اين نهضت را نگه دارند تا تأسيس حكومت عدل اسلامى.»(57)
در جمع گروهى از عشاير بويراحمد(14 تيرماه 1358) فرموده‏اند:
«حكومت بايد اسلامى باشد كه ديگر ظلمى و اختناقى در كار نباشد، ديگر زير بار ظلم اجانب در كار نباشد كه منافعمان را هرچه داريم بردارند و بروند و هيچ كس حرفى نزند.»(58) 2- رهبرى جامعه اسلامى
امام صادق(ع) حاكميت زمامداران عادل را زمينه و علّت اصلى احياى هر حق و عدل و مرگ هر ستمى و فسادى مى‏شمارد و دين الهى را در پرتو چنين حاكميتى پايدار مى‏داند: مشخص است كه ولايت والى عادل و واليان او، مايه زنده شدن هر حق و عدالت و فناى ستم و تباهى است. بنابراين هر كس در تقويت قدرت و استيلاى او اهتمام ورزد و در مديريت دستيارش باشد در طاعت خدا كوشيده و به تقويت دين خدا پرداخته است.(59)
امام صادق(ع) فرموده‏اند كه اميرمؤمنان مى‏فرمايند: خداى را به خود خدا بشناسيد و پيامبر را به اداى رسالت و اولواالامر را به امر به معروف، اجراى عدالت و نشر احسان.(60)
همچنين مولاى متقيان تأكيد مى‏نمايند: كار حكومت و اجراى حدود و اقامه نماز جمعه به سامان نمى‏رسد مگر اين كه پيشوايى عادل در رأس قرار داشته باشد.(61)
از نظر اسلام از نشانه‏هاى مهم زمامداران عدالت پيشه اين است كه زندگى آنها با افراد كم درآمد و محروم هم سطح باشد تا ميان او و بينوايان پيوند واقعى وجود داشته باشد وگرنه مستضعفين نمى‏توانند از روى علاقه قلبى زمامدارى او را بپذيرند و حامى واقعى او باشند. آنها خود به خود ميان خويشتن و او فاصله‏اى احساس مى‏نمايند، احساسى كه آنها را آرام نخواهد گذاشت و عليه او تحريك خواهد كرد. حضرت على(ع) مى‏فرمايند: خدا بر زمامداران عدالت پيشه مقرر نموده است كه زندگى خود را در حد زندگى مردمان ناتوان و كم‏درآمد قرار دهند مبادا كه آنان دچار وسوسه گردند.(62) (خود را از رهبرى جدا بدانند و به انحراف از حق كشيده شوند) به عبارت ديگر در جامعه اسلامى رهبرى با اقشار فقير سرنوشت مشترك دارد و چنين فرمانروايى نه تنها از منافع افراطى و ضد عدالت پردرآمدها حمايت نمى‏كند، بلكه قدرتى نيرومند در برابر آزمندى، تجاوزطلبى، تكاثر خواهى و ضمانت اجرايى براى عملى ساختن عدالت اجتماعى است. امام خمينى در اين باره گفته است: «آن كه در رأس حكومت است با مردم دوست باشد و در بين مردم بنشيند و با آنها صحبت كند، هر كس هر حاجتى دارد به او بگويد وقتى يك حكومت اين طور شد ملت دنبال او و حافظ اوست، همانطور كه او حافظ ملت و پشت سر ملت است و ما مى‏خواهيم يك همچو تفاهمى پيدا شود كه ملت حافظ دولت و دولت هم حافظ منافع ملت در همه جهات باشد…»(63)
3- لزوم قانون و مقررات وضعى‏
بشر بدون يك سلسله مقررات مورد قبول كه وظايف و تكاليف، حقوق و حدود افراد را مشخص كند نمى‏تواند به زندگى اجتماعى مبتنى بر عدالت ادامه دهد، البته قانون مزبور بايد عادلانه باشد و يك حركت تكاملى را به طور يكسان براى همه فراهم كند و تفاوت طبقاتى را محو نمايد، همه را در شرايط مساوى به سوى رشد و پيشرفت سوق دهد، امورى را مبنا قرار دهد كه بر حقيقت، فضيلت، پرهيزگارى و بصيرت معنوى استوار است.
قانون اسلام كه از جانب خداوند، پيامبر و معصوم وضع گرديده است به دليل آگاهى و علم قانون گذار به دليل همه جانبه بودن و بى غرضى و توجه به مصالح همگان مى‏تواند به طور كامل خصوصيات فوق را دارا باشد و پى گير اجراى عدالت گردد. البته اين قانون بايد توسط عواملى ضمانت اجرايى داشته باشد كه عبارتند از رشد فكرى و مذهبى مردم، عواطف دينى، ايمان به خدا و اعتقاد به روز جزا، احترام عميق به قانونى كه خداوند و فرستادگان يا اولياء الهى وضع نموده‏اند، امر به معروف و نهى از منكر.
مردم بايد آن چنان نظارت صالحانه‏اى داشته باشند كه به سهم خود از حق و قانون پاسدارى كنند و در صورت تخلف در برابر حق كشى‏ها و قانون شكنى‏ها احساس مسؤوليت نمايند و امر به معروف و نهى از منكر را شيوه خود قرار دهند، آيات و روايات متعددى مؤيد آن است كه همه مردم وظيفه دارند براى اجراى عادلانه قانون و حمايت از حق اهتمام ورزند، نظام اجتماعى هر چقدر خوب و عادلانه باشد در صورتى مى‏تواند سعادت مردم را تضمين كند كه بيمارى بى تفاوتى به هرجهتى در آنها به حدى نرسد كه نابودشان كند. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. تفسير نورالثقلين، ج 3، ص 79. 2. عدالت اجتماعى، محسن قرائتى، ص 10 – 9. 3. سوره نساء، آيه 40. 4. سوره كهف، آيه 44. 5. آموزش دين (2 – 1)، علامه سيد حسين طباطبايى، جمع آورى و تنظيم سيد مهدى آيت اللهى، ص 145. 6. نك: توحيد صدوق و معانى الاخبار به نقل از بحارالانوار، ج 5، ص 17. 7. عدل الهى، ص 36 – 35. 8. همان، ص 38 و نيز يادداشت‏هاى استاد مطهرى، ج 6، ص 151 و 242. 9. غررالحكم، ص 330، نهج البلاغه، ص 641. 10. جامعه سازى قرآنى، ص 81 – 79، عصر زندگى، ص 34. 11. فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى، ج 2، ص 288، فرهنگ اصطلاحات قرآنى، محمد يوسف حريرى، ص 233. 12. نهج البلاغه، خطبه 33. 13. غررالحكم، ج 1، ص 360. 14. همان، ج 2، ص 159. 15. همان، ج 1، ص 102. 16. بحارالانوار، ج 75، ص 359. 17. غررالحكم، ج 1، ص 291. 18. همان، ج 2، ص 204. 19. همان، ج 2، ص 254. 20. تجلّى امامت، سيد اصغر ناظم زاده قمى، ص 85. 21. قيام جاودانه، ص 14، ص 93 و 103. 22. الشيعه و يوم عاشورا، محمد جواد مغنيه، مجله رسالة الاسلام، محرم 1379، شماره سوم، سال يازدهم، ص 265 – 261. 23. مكيال المكارم، ج 1، ص 119 – 118، كمال الدين، ج 1، ص 257. 24. شناخت اسلام، دكتر بهشتى و ديگران، ص 412. 25. نك: سوره مائده، آيه 11. 26. سوره حجرات، آيه 9. 27. سوره شورى، آيه 38. 28. وسايل الشيعه، باب وجوب الامر بالمعروف. 29. مكاسب ،باب معرفة الظالمين، ص 54؛ اسلام آيين دادگرى، سيد رضا تقوى دامغانى سالنامه پيام اسلام، سال 1352، ص 288 – 287. 30. جامعه توحيدى اسلام و… مصطفى السباعى، ترجمه سيد محمد على حيدرى، ص 104. 31. سوره حشر، آيه 7. 32. سوره بقره، آيه 188. 33. غررالحكم، ص 29، الحياة، ج 6، ص 400. 34. كافى، ج 3، ص 568. 35. همان، ج 1، ص 542؛ الحياة، ج 6، ص 345. 36. تحف العقول، ص 236. 37. وسايل الشيعه، ج 6،ص 4. 38. مستدرك الوسايل، ج 2، ص 322. 39. اصول كافى، ج 1، ص 406. 40. گلستان سعدى، باب اول، حكايت سوم، ص 40. 41. عصر زندگى، ص 35. 42. تحف العقول، ص 287 ؛ الحياة، ج 6، ص 344. 43. غررالحكم، ص 350. 44. جامعه سازى قرآنى، ص 118. 45. غررالحكم، ص 309. 46. بحارالانوار، ج 40، ص 327. 47. كمال الدين، ج 2، ص 372. 48. معارف و معاريف، ج 7، ص 292 – 290. 49. يادداشت‏هاى استاد مطهرى، ج 6، ص 219؛ عدل الهى، ص 37. 50. يادداشت‏هاى استاد مطهرى، ج 6، ص 225. 51. نك: تجلى امامت، ص 73 به بعد. 52. با استفاده از كتاب شناخت اسلام، دكتر بهشتى و ديگران، ص 360 – 356. 53. صحيفه امام، ج 9، ص 426. 54. صحيفه نور(چاپ قديم)، ج 2، ص 13. 55. نداى حق، ص 63، در جستجوى راه از كلام امام، دفتر دهم، ص 88. 56. در جستجوى راه از كلام امام، دفتر دهم، ص 93. 57. همان، ص 94. 58. همان، ص 104. 59. تحف العقول، ص 244. 60. اصول كافى، ج 1، ص 85. 61. دعائم الاسلام، ج 1، ص 184؛ بحارالانوار، ج 89، ص 86. 62. نهج البلاغه، ص 188. 63. در جستجوى راه از كلام امام، دفتر دهم، ص 104.

آخرين قسمت‏ بعضى از الگوهاى تربيتى در قرآن‏كريم
به رغم وجود عوامل محدودكننده انسان مانند وراثت، طبيعت و جامعه انسان مى‏تواند به اراده خود مسير خويش را برگزيند و از حصار عوامل محدودكننده در اطراف خود بيرون آيد؛ حتى اين توانايى را پيدا مى‏كند كه سرنوشت جديدى را براى جامعه و تاريخ خود رقم زند.
براى نمونه: قرآن‏كريم، همسر فرعون و حضرت مريم را به عنوان الگوهايى براى مؤمنان ذكر مى‏كند. آنان با وجود محيط ناسالم، طريق صلاح و رستگارى را برگزيدند.(1)
قرآن به تأثيرپذيرى انسان از محيط و شرايط گوناگون اذعان دارد و به او نسبت به تأثيرات آنها هشدار مى‏دهد. در مورد فرزند حضرت نوح (ع) خداوند به صراحت مى‏فرمايد: او از اهل تو نيست؛ زيرا به دليل متأثر شدن از عوامل محيطى ناصالح، از مسير صلاح و درستى خارج شده است.(2)
خداوند متعال به ستايش از جوانان «اصحاب‏كهف» مى‏پردازد كه با هجرت از محيط فاسد، خود را از عوامل محيطى ناسالم دور ساختند و ايمان خويش را حفظ كردند.(3)
مى‏توان گفت: اقدام شجاعانه سحره فرعون در زير پا گذاشتن موقعيت اجتماعى خود و ايمان آوردن به حضرت موسى(ع) الگوى توبه حقيقى براى ديگران مى‏شود.(4)
به جهت اختصار چند نمونه از الگوهاى قرآنى را ذكر مى‏كنيم:
* يوسف، قهرمان مقاومت در مقابل شهوت.(5)
* جوانان كهف، اسوه هاى مهاجرت در راه خدا براى رشد و هدايت.(6)
* اسماعيل، نماد تسليم در مقابل فرمان خدا.(7)
* ابراهيم، الگوى فطرت جويى، عادت گريزى و بت شكنى.(8)
* نوح، الگوى پايدارى و استقامت در تبليغ دين.(9)
* ايّوب، قهرمان صبر و تحمّل در شدايد روزگار.(10)
* داود جوان، نمونه شهامت و شجاعت در مبارزه با طاغوت.(11)
قرآن‏كريم در همه اين موارد مى‏فرمايد: «… اينان كسانى هستند كه خدا هدايتشان كرده است، پس به هدايت آنان اقتداكن….»(12) برترين الگوى تربيتى قرآن‏
قرآن‏كريم پيامبر اسلام(ص) را سرمشق و الگوى مطلق در همه ابعاد زندگى براى همه خداجويان و كسانى كه اعتقاد به رستاخير دارند، معرفى مى‏كند: «بى‏ترديد، براى شما در همه ابعاد (چه در صبر و مقاومت و چه در ديگر اوصاف و افعال نيكو) اسوه و الگوى نمونه در (اقتداى به) رسول خدا(ص) است. براى آن كه به ثواب خدا و روز قيامت اميدوار باشد و ياد خدا بسيار كند.»(13)
قرآن‏كريم پيامبر گرامى اسلام(ص) را به عنوان اسوه و الگوى تربيت مردم معرفى مى‏كند و از او به عنوان صاحب «خُلق عظيم» ياد نموده است: «و تو اخلاق عظيم و برجسته‏اى دارى»(14) در اين كه مقصود از «خلق عظيم» پيامبر اكرم(ص) چيست؟ اقوالى گفته شده است از جمله:
الف) تو بر دين بزرگى هستى كه دين اسلام است.
ب) تو متخلّق به اخلاق اسلام و بر طبع بزرگى هستى و حقيقت اخلاق آن است كه انسان نفس خود را به آن بيارايد.
ج) خلق عظيم صبر بر حق و بخشش وسيع و تدبير به اقتضاى عقل است.
د) عايشه گويد: اخلاق پيامبر متضمّن بود، آنچه كه در ده آيه اول سوره مؤمنون آمده است و كسى را كه خداوند ستايش كند بر اين كه اخلاق بزرگى دارد، ديگر بعد از آن ستايش، ستايشى نيست.
ه) خداوند خلق او را عظيم فرموده براى اين كه با اخلاقش با مردم معاشرت داشت و با قلبش جدا بود، پس ظاهرش با مردم باطنش با خدا بود.
آرى، پيامبر گرامى اسلام (ص) به سبب «خُلق عظيم» و «رحمة للعالمين» بودن، آينه مكارم اخلاقى براى همگان است، تا آنجا كه بارها مى‏فرمودند: «من فقط براى تكميل و تمام كردن مكارم اخلاق مبعوث گشته‏ام.»(15) و در آيه ذيل، خداوند در اوجى تماشايى، رسولش را به داشتن چشم محبت و رحمت و لطف همراه با شكيبايى با مؤمنان مى‏ستايد و به حبيب مهربانش، حضرت محمد(ص)، مباهات مى‏كند: بى‏ترديد، پيامبرى (حضرت محمد (ص)) از ميان خودتان (از پيكره خودتان) به سوى شما آمده است كه رنجهاى شما بر او به غايت ناگوار است.
قرآن كريم «لقد جاءكم رسول من انفسكم عزيز عليه ما عنتّم حريص عليكم بالمؤمنين رؤف رحيم»(16) رسولى از خود شما به سويتان آمد كه رنجهاى شما بر او سخت است و اصرار به هدايت شما دارد، و نسبت به مؤمنان رئوف و مهربان است، به اندازه‏اى پيامبراكرم براى هدايت و راهنمايى و رسيدن به سعادت مردم تلاش مى‏كرد و غمناك بود كه خداوند در قرآن در چند مورد به آن حضرت تسليت مى‏گويد و مى‏فرمايد: ناراحت و غمناك مباش، از جمله: «جان خودت را به خاطر شدت تأسف بر آنها از دست نده كه خداوند به آنچه انجام مى‏دهند عالم است.»(17)
«گويى مى‏خواهى خود را از غم و غصه به خاطر اعمال آنها هلاك كنى، اگر آنها به اين گفتار ايمان نياورند.»(18)
«گويى مى‏خواهى خود را هلاك نمايى كه چرا اينها ايمان نمى‏آورند»(19) اين اوصاف برجسته كه حرص بر هدايت و تربيت مردم و مهربانى نسبت به مؤمنين و ناراحتى از عدم ايمان كفار و منافقين است، فقط در قرآن براى پيامبر اكرم(ص) ذكر شده است.
قرآن كريم دستورات مختلفى به پيامبر اكرم(ص) مى‏دهدكه مقصود اصلى از آن دستورات، تربيت و تزكيه مردم است كه مردم با عمل كردن به اين دستورات و فرامين قرآن بتوانند به فضايل و مكارم اخلاق دست يابند.
نگاه معنادار پيامبر اكرم (ص) كه از سر عشق و علاقه به انسانها برمى‏خيزد، كافى است انسان را به حركت درآورد و در صف بلال و سلمان و ابوذرها بنشاند.
امام على(ع) مى‏فرمايد: «پيامبر (ص) هر روز يكى از مكارم اخلاقى خود را براى من آشكار مى‏ساخت و مرا به پيروى از آن امر مى‏كرد.»(20) 2- روش انذار و تبشير
يكى از روشهاى مؤثر در تربيت كه در قرآن كريم بدان اشاره شده است، «انذار و تبشير» است. مقصود از انذار بيم دادن و ترسانيدن از عواقب گناهان و اعمال زشت است و منظور از تبشير نويد دادن به رحمت و فضل الهى است.
واژه شناسان و همچنين مفسران، واژه «انذار» را به عنوان بيم دادن و آنچه مردم را در مورد عواقب سوء رفتارشان آگاه مى‏سازد، و «تبشير» را به عنوان آگاهى دادن يا نويددادن به رحمت و فضل الهى و پيامدهاى خوشايند رفتار تعريف مى‏كنند.(21) حتى زمانى كه پيامبران الهى (ع) به دليل سرپيچى مردم اندوهگين مى‏شدند، وحى آنها را متقاعد مى‏ساخت كه موظف نيستند مردم را به قبول رسالتشان وادار كنند؛ تنها رسالت آنها اطمينان از انتقال كلام خدا به مردم بود.(22)
زمخشرى در تفسير آيه 119 سوره بقره، مى‏گويد: پيامبران (ع) فقط وظيفه دارند مردم را از سرانجام و عاقبتشان آگاه سازند. بنابراين، پيامبر نمى‏تواند مردم را در ايمان به خدا مجبور سازد. چنان كه ذيل آيه شريفه نيز دلالت دارد كه به دليل ايمان نياوردن دوزخيان، از تو بازخواست نمى‏شود.(23)
مفسر بزرگ اهل سنت، فخررازى، در تفسير آيه 213 سوره بقره مى‏گويد: در اين آيه، واژه «مبشرين» پيش از «منذرين» آمده است؛ زيرا تبشير بسان پيشگيرى از بيمارى است، در حالى كه انذار همانند درمان بيمارى پس از وقوع آن است. بى‏ترديد هميشه، تبشير و پيشگيرى قبل از درمان ايفاى نقش مى‏كند.(24)
متفكر شهيد استاد مطهرى(ره) نيز در تفسيرى جالب از دو واژه «انذار و تبشير» مى‏فرمايد: تبشير مانند يك عامل جذب و جلب كننده (قائد) است كه مردم را به كسب پاداش فرامى‏خواند، اما انذار يك عامل سوق‏دهنده (سائق) است كه در عين آن كه مردم را بيم مى‏دهد تا از كيفر اجتناب كنند، آنها را به صراط مستقيم رهنمون مى‏سازد.
بنابراين، بشارت و انذار يا تشويق و تهديد، (انذار و تبشير) بخش مهمى از انگيزه‏هاى تربيتى را تشكيل مى‏دهد. انسان هم بايد در برابر انجام كار نيك تشويق شود و هم در برابر كار بد كيفر ببيند تا آمادگى بيشترى براى پيمودن مسير اول و گام نگذاردن در مسير دوم پيدا كند. تشويق به تنهايى براى رسيدن به تكامل اخلاقى فرد يا جامعه كافى نيست؛ زيرا انسان در اين صورت مطمئن است كه انجام گناه براى او خطرى ندارد. از طرفى انذارِ تنها نيز براى تربيت اخلاقى افراد مؤثر نيست، چون ممكن است روحيّه يأس و نااميدى چنان كه در زمان كنونى افراد روانى و مأيوس زياد شدند به وجود آورد.
قرآن‏كريم در وصف انبياى الهى مى‏فرمايد: «فبعث اللّه النبيين مبشرين و منذرين»(25) خداوند پيامبران را نويددهنده و بيم‏دهنده برانگيخت و نيز مى‏فرمايد: «و ما نرسل المرسلين الّا مبشّرين و منذرين»(26) ما انبيا را نفرستاديم، مگر در حالى كه نويددهنده و بيم‏دهنده بودند.
آرى، انبيا و رسولان الهى كه مربيان حقيقى و معلمان دلسوز بشر بودند از اين دو روش براى تربيت اخلاقى و روحى انسانها استفاده كرده‏اند. از نظر قرآن‏كريم انذار و ترسانيدن تنها در افرادى كه روح حقيقت‏طلبى و حقجويى در آنهاست اثر مى‏كند و در افراد معاند و لجوج تأثير ندارد. چنان كه قرآن‏كريم در چند آيه به اين مطلب تصريح مى‏كند: «انّما انت منذر من يخشيها»(27) همانا كسانى كه خشيت الهى دارند آنها را مى‏ترسانى و نيز مى‏فرمايد: «لينذر من كان حيّاً»(28) پيامبر به وسيله قرآن، كسانى را كه حيات انسانى دارند و قلب آنها سالم و پاك است مى‏ترساند. 3- روش موعظه و اندرز
قرآن‏كريم، يكى از روشهاى مؤثر در تربيت روحى انسانها را «موعظه و اندرز» مى‏داند و در بسيارى از آيات به آن سفارش نموده گرچه خود قرآن كتاب موعظه و اندرز است كه از طرف پروردگار براى شفاى بيمارى‏هاى درونى انسان و كسب فضايل اخلاقى نازل شده است. چنان كه قرآن‏كريم مى‏فرمايد: «يا ايها الناس قد جاءتكم موعظة من ربّكم و شفاء لما فى الصدور»(29) اى مردم! اندرزى از سوى پروردگارتان براى شما آمده و درمان آنچه در سينه‏هاست؛ گرچه از اين موعظه قرآن فقط اهل تقوا و بهره‏مند مى‏شوند. «و موعظة للمتقين» اين تعبير در چهار مورد از قرآن آمده است.(30)
قرآن‏كريم پر از ارشاد و اندرز است. سراسر سوره لقمان و ديگر قصص قرآن، بيشتر جنبه پند و اندرز دارد. چنان كه لقمان حكيم براى تربيت فرزندش او را موعظه مى‏نمود: «اذ قال لقمان لابنه و هو يعظه»؛ زمانى كه لقمان به فرزندش گفت و حال اين‏كه او را موعظه مى‏كرد، اين چنين موعظه نمود: «يا بنىّ لاتشرك باللّه انّ الشرك لظلم عظيم»(31) پسرم! براى خدا شريكى مگير، زيرا شرك ستمى بزرگ است.
خداوند پيامبر گرامى اسلام (ص) را مأمور به موعظه كرد: «قل انمّا اعظكم بواحدة ان تقوموا للّه مثنى و فرادى»(32) يعنى بگو: كه من شما را به يك موضوع پند مى‏دهم و آن اين كه چه دو نفر باشيد چه يك نفر براى خداوند كار كنيد.
حكمت بزرگ تربيت در موعظه و اندرزها نهفته است. «در شنيدن اثرى است كه در دانستن نيست.»(33) مستمع بايد پذيرا باشد و واعظ نيز خود الگوي عملى گفته‏هايش باشد. از اين‏روست كه موعظه امام على (ع) در «همام» چنان اثرى مى‏گذارد، كه پس از شنيدن صفات متقين مدهوش گرديده و به لقاى خدا مى‏پيوندد.
از ديدگاه قرآن‏كريم، انسان در سراسر عمر، به موعظه و پند و اندرز نيازمند است، چه نوجوان باشد چه عمر او زياد باشد. بنابراين قرآن موعظه لقمان به فرزند نوجوانش را چنين بيان مى‏كند: «پسرم! براى خدا شريكى مگير، زيرا شرك ستمى بزرگ است.»(34) همچنان كه موعظه خداوند به حضرت نوح را كه عمر طولانى داشت، نيز بيان مى‏كند.(35) 4- روش نصيحت و خيرخواهى‏
يكى از روشهاى مؤثر براى تربيت نفس كه قرآن بدان اشاره نموده است، روش «نصيحت و خيرخواهى» است. واژه «نصيحت» از ماده «نُصح» به معناى خلوص و بى‏غل و غش بودن است. «ناصح العسل» به معنى عسل خالص است و اين تعبير در مورد سخنانى كه از روى نهايت خلوص و خيرخواهى گفته مى‏شود به كار رفته است.
نصيحت و خيرخواهى و ارشاد ارائه راه رشد و هدايت به سوى آن است. اين عمل از وظايف پيامبران الهى و ائمه معصوم (ع) و مطلوب اولياء دين به شمار مى‏رود.
امام سجاد (ع) در فرازى از دعاى «مكارم الاخلاق» در مناجات خود با خداوند عرض مى‏كند: «وَاجْعَلْنى مِنْ أَهْلِ السَّدادِ وَ مِنْ أَدِلَّةِ الرَّشادِ؛ بارپروردگارا! مرا از ثابت قدمان و ملازمان حق و از راهنمايان به سوى رشد و فضايل اخلاقى قرار ده.»(36)
و نيز در دعاى «افتتاح»، بنده سالك از خدا اين چنين طلب مى‏كند: «اَللَّهُمَّ اِنَّا نَرْغَبُ اِلَيْكَ فى دَوْلَةٍ كَريمَةٍ تُعِزُّ بِهَا الاسْلامَ وَ اَهْلَهُ وَ تُذِلُّ بِهَا النِّفاقَ وَ اَهْلَهُ وَتَجْعَلُنا فيها مِنَ الدُّعاةِ اِلى طاعَتِكَ وَ الْقادَةِ اِلى سَبيلِكَ…؛ پروردگارا! دولت كريمه‏اى كه اسلام و اهلش را به وسيله آن عزت بخشى و نفاق و منافقان را به خاك مذلت نشانى، از تو مى‏طلبيم، و در آن حكومت ما را از داعيان و هدايتگران به طاعت خويش و از پيشوايان دعوت‏كننده به راه خود قرار ده.»
قرآن‏كريم انبيا و پيشوايان دينى را نصيحت كنندگان و خيرخواهان بشر معرفى مى‏نمايد كه در سوره «اعراف» قرآن‏كريم از چهار نفر آنها ياد مى‏نمايد: حضرت نوح (ع)؛ حضرت هود (ع)؛ حضرت صالح (ع)؛ حضرت شعيب (ع). حضرت نوح (ع) مى‏فرمايد: «ابلّغكم رسالات ربى و انصح لكم»(37) پيامهاى پروردگار را به شما مى‏رسانم و شما را نصيحت مى‏كنم.
حضرت هود (ع) گويد: «ابلّغكم رسالات ربى و أنا لكم ناصح امين»(38) رسالت‏هاى پروردگارم را به شما ابلاغ مى‏كنم و خيرخواه امينى براى شما هستم.
حضرت صالح (ع) گويد: «ياقوم لقد ابلغتكم رسالات ربى و نصحت لكم و لكن لا تحبّون الناصحين»(39) اى قوم! من رسالات پروردگارم را به شما ابلاغ كردم و براى شما خيرخواهى را انجام دادم، ولى شما خيرخواهان را دوست نداريد.
حضرت شعيب (ع) گويد: «لقد ابلغتكم رسالات ربى و نصحت لكم»(40) من رسالات پروردگارم را به شما ابلاغ كردم و براى شما خيرخواهى نمودم.
آرى، پيامبران الهى براى آگاهى و آشنايى بشر به وظايف خويش و تربيت اخلاقى آنان، از نصيحت و خيرخواهى به عنوان يك روش استفاده نموده‏اند.
پيامبر گرامى اسلام (ص) انسانها را به نصيحت كردن يكديگر تشويق مى‏فرمايد: «انّ اعظم الناس منزلة عندالله يوم القيامة امشاهم فى ارضه بالنصيحة لخلقه»(41) بزرگترين مردم از لحاظ مرتبه نزد خدا در روز قيامت كسى است كه براى نصيحت خلق در زمين بيشتر سعى و تلاش نمايد.
در روايتى از امام صادق (ع) نقل شده كه مى‏فرمايد: «يجب للمؤمن على المؤمن النصيحة له فى المشهد و المغيب»(42) بر مؤمن واجب است كه در حضور و غياب، خيرخواه مؤمن باشد و نيز مى‏فرمايد: «عليكم بالنّصح لله فى خلقه فلن تلقاه بعمل افضل منه»(43) بر شما باد به نصيحت كردن مخلوق براى رضاى الهى كه خدا را به عمل بهتر از آن ملاقات نكنى.
هدف از ارشاد و نصيحت، ارتقاى سطح تربيت و فرهنگ و ترويج فضايل اخلاقى و تعظيم شعائر است. گرچه برخاسته از ترك واجب يا ارتكاب كار حرامى نباشد، يعنى لازم نيست تا از شخصى گناه يا ترك واجبى سر زند كه به خاطر جلوگيرى از آن اين كار واجب شود. بلكه بيشترين هدف از اين عمل، پيشگيرى و ايجاد مصونيت در جامعه، نسبت به جرم و سرپيچى از وظيفه، محسوب مى‏شود، و همين نيز تفاوت آن با امر به معروف و نهى از منكر است. و اين كارى است بس شريف كه هم شكر زبان است و هم زكات دانش.
نكته‏اى كه تذكر آن ضرورى مى‏نمايد اين است كه برخى از مردم وقتى كار خطايى و يا عيبى را از كسى مشاهده مى‏كنند، در مقابل چشم ديگران آن را براى وى بازگو مى‏كنند و در جمع مردم به او تذكر مى‏دهند. اين شيوه، گذشته از اين كه آبروى او را برده و ساير افراد را كه ممكن است متوجه خطاى او نشده‏اند از عمل و رفتار او آگاه مى‏سازد و چنين امرى شايد از مصاديق اشاعه فحشاء هم محسوب شود نصيحت و تذكر را بى‏اثر ساخته و ممكن است موجب دشمنى و عداوت او نيز گردد. در حالى كه صرفنظر كردن از آن در آن هنگام و يادآورى آن در «پنهانى»، تأثير سخن را چندين برابر خواهد كرد، زيرا مربى با اين عمل، صداقت و دلسوزى خود را ثابت نموده و با جلب اعتماد او، به مقصود تربيتى خود نزديك مى‏شود.
امام عسكرى (ع) مى‏فرمايند: «مَنْ وَعَظَ أَخاهُ سِرّاً، فَقَدْ زانَهُ وَ مَنْ وَعَظَهُ عَلانِيَةً، فَقَدْ شانَهُ»(44) هر كس برادر دينى خويش را در پنهانى پند و اندرز دهد، مايه زينت او شده و كسى كه او را در حضور ديگران اندرز دهد، مايه خوارى او شده است.
اين نكته به ويژه در ارتباط والدين با فرزندان خود از اهميت بسزايى برخوردار است، زيرا پدر و مادر از هر كس بدين امر سزاوارترند كه در عين دلسوزى و مراقبت از حال فرزندان خود و هدايت و تذكر به موقع خطاهاى آنها، عيب‏پوش جوانان و نوجوانان خويش باشند و نقايص و خطاهاى آنان را، نزد هيچ جمعى برملا نكنند. 5 – وصيت به خير و حق‏
قرآن‏كريم، يكى از روشهاى مؤثر و مفيد در تربيت را مسئله «وصيت» دانسته است. وصّيت به عنوان يك روش تربيتى فقط در هنگام مرگ و آن هم براى تقسيم اموال و تعيين تكاليف به كار نمى‏رود، بلكه وصيت كه به معناى سفارش و خواستن بعضى از امور است، به صورت گسترده در شريعت اسلام براى بيان وظايف فردى و اجتماعى و رعايت مسايل اخلاقى به كار رفته است.
قرآن‏كريم از حضرت عيسى (ع) نقل مى‏كند: «و اوصانى بالصلوة و الزكوة ما دمت حيّاً»(45) خداوند به من وصيت و سفارش كرد كه تا وقتى زنده هستم، نماز بخوانم و زكات بپردازم.
خداوند به انسان سفارش مى‏كند كه «و وصّينا الانسان بوالديه حُسناً»(46) با پدر و مادر خود به خوبى رفتار كند، ولى اگر آنها فرزندان خود را وادار كنند كه: «لتشرك بى ما ليس لك به علم فلا تطعهما»(47) آنچه را كه نمى‏دانند شريك خدا قرار دهند، در اين صورت نبايد از آنان اطاعت كند.
قرآن‏كريم مى‏فرمايد انسانها در قيامت در خسران و زيان هستند، مگر كسانى كه اهل ايمان و عمل صالح باشند و مردم را به حق و حقيقت و صبر و استقامت و فضايل اخلاقى و مكارم نفسانى توصيه كنند.(48)
پيامبر اكرم (ص) بسيارى از مسايل تربيتى و اخلاقى را به صورت وصيت بيان داشته‏اند. وصيّت‏هاى آن حضرت به تفصيل در كتاب «مكارم الاخلاق» مرحوم طبرسى درج شده است. از جمله وصيّت‏هاى آن حضرت به امام على (ع) اين است كه چهار چيز را قبل از چهار چيز درياب: «شبابك قبل حرمك و صحتك قبل سقمك و غناك قبل فقرك و حياتك قبل مماتك» جوانى را قبل از پيرى؛ سلامتى را قبل از بيمارى؛ بى‏نيازى را قبل از فقر؛ زندگى را قبل از مرگ. 6- روش تفكر در طبيعت‏
در قرآن‏كريم بيش از 750 آيه اشاره به ظواهر طبيعت مى‏كند. ابعاد گوناگون جلوه‏ها و زيبايى‏هاي آن را يادآور مى‏شود. در اغلب اين آيات، ما را توصيه به مطالعه كتاب طبيعت و پندآموزى آن مى‏كند. بى‏گمان، هدف اين آيات، طرح علوم طبيعى و بيان قوانين آن نيست، هر چند به نكاتى اشاره دارد كه پس از قرنها اهميت و حساسيت آن شناخته شده و خبر از اين حقيقت مى‏دهد كه گوينده آن در اتصال به مبدأ الهى و آفريننده جهان است. آفريننده‏اى كه از همه چيز خبر دارد و با آگاهى آنها را پديد آورده و براى ما رام كرده است. قرآن كتاب هدايت است و منظور از ذكر اين شگفتى‏ها تدبر در موجودات طبيعى و توجه به نشانه‏هاي آن در اصل خلقت است. از اين‏رو در آيات مختلف به تدبّر و تفكّر در طبيعت دستور داده است. چه آنها كه به تفكّر در مجموعه خلقت امر كرده و چه آنها كه به انديشه در جزء جزء آن، مانند زنبورعسل، شتر، كوه‏ها و نهرها، درختان و ميوه‏ها، باران، آفتاب و ماه، خواب و غير آن فرمان داده است.(49)
جهان آفرينش آنقدر حيرت‏انگيز و شگفت‏آور است كه بشر عادي هيچگاه نمى‏تواند مدّعى شود كه به تمامى اسرار آن واقف گشته است. و آنچه تاكنون بدان دست يافته، در برابر مجهولاتش همچون قطره‏اى در كنار اقيانوس بيكران است. بر اساس تعليم قرآن‏كريم، شماره موجودات الهى و اسرار آن، پايان‏ناپذير است.(50)
جهان طبيعت دو چهره دارد، يكى ملك و ديگرى ملكوت. صورت ملك آن همين ظاهر طبيعت، و ملكوت عالم، باطن و حقيقت آن است. و به بيان ديگر، ملكوت جهان جنبه ربطى و وابستگى آن به مبدأ آفرينش است.
تفكّر در طبيعت دو دستاورد مهم براى بشر به ارمغان دارد؛ يكى آنكه او را بر طبيعت تسخير بيشترى مى‏بخشد و در جهت بهره‏ورى زيادتر و قانونمندتر به او كمك مى‏كند و ديگر اين كه راه ورود به ملكوت عالم را به روى او باز مى‏كند.
بسيارى از متفكّران در عمليّات فكرى و پژوهشى خود، تنها در همين محدوده مُلك مى‏مانند و وراى آن را جستجو نمى‏كنند و در نظر اين كسان، جهان طبيعت، جز همين ظاهر آن چيز ديگرى نيست.
قرآن‏كريم درباره آنان مى‏فرمايد: «يعلمون ظاهراً من الحياة الدنيا و هم عن الآخرة هم غافلون»(51) آنان جز ظاهرى از زندگى دنيا نمى‏دانند و از وراى آن كه جهان آخرت است غافل‏اند.
اينان در تحقيقات خود چنانچه بدان سوى ديگر نيز هدايت شوند، بدان پشت مى‏كنند و به حسابش نمى‏آورند.
قرآن‏كريم درباره آنان مى‏فرمايد: «… و إن يروا سبيل الرّشد لايتخذوه سبيلا و ان يروا سبيل الغىِّ يتخذوه سبيلا ذالك بانّهم كذّبوا بآياتنا و كانوا عنها غافلين»(52) اگر راه رشد بر آنان عرضه شود دنبال نمى‏كنند و اگر طريق ضلالت به آنان ارائه شود مى‏پذيرند و اين بدان خاطر است كه نشانه‏ها و آيات ما را تكذيب كرده و از آن غافل‏اند.
در حالى كه بر اساس آنچه از آيات قرآنى استفاده مى‏شود، تفكّر صحيح در پديده‏ها و موجودات دنياى طبيعت، به جهت ارتباط و پيوستگى عميق بين مُلك و ملكوت، انسان را به صورت قهرى به سوى عالم ملكوت هدايت مى‏كند. براى نمونه، قرآن‏كريم مى‏فرمايد: «الّذين يذكرون اللّه قياماً و قعوداً و يتفكرون فى خلق السموات و الارض ربّنا ما خلقت هذا باطلاً سبحانك فقنا عذاب النّار»(53) بر اساس آنچه از آيات قرآنى استفاده مى‏شود، تفكّر صحيح در پديده‏ها و موجودات دنياى طبيعت، به جهت ارتباط و پيوستگى عميق بين مُلك و ملكوت، انسان را به صورت قهرى به سوى عالم ملكوت هدايت مى‏كند.
آنهايى كه چه در حال قيام و چه در حال نشستن به ياد خدايند و در آفرينش آسمانها و زمين مى‏انديشند مى‏گويند پروردگارا! باطل و بيهودگى در ساحت خلقتت راه ندارد. پاك و منزهى. ما را از عذاب جهنّم محافظت فرما!
امام خمينى (ره) در اين زمينه مى‏گويند: «اگر تدبّر در آفرينش آسمانها و زمين نموده و به صنفهاى فرشتگان آسمانى و زمينى و صفها و طوايف سپاهيان «اللّه» ايمان آوردى … حقيقت نفوذ مشيّت الهى و حتميّت آن و بسط احاطه آن براى تو مكشوف مى‏شود …»(54) در روايتى از امام صادق (ع) آمده است: «أفضل العبادة إدمان التّفكر فى‏اللّه و فى قدرته» بافضيلت‏ترين عبادتها تداوم تفكّر و انديشه در صفات خدا و مظاهر قدرت او است.(55) 7- ياد مرگ و قيامت‏
قرآن‏كريم يكى از روشهاى مؤثر در تربيت را «ياد مرگ و قيامت» دنسته است. اين صحيفه آسمانى وقتى پيامبران الهى را به عظمت و بزرگى ياد مى‏كند، مى‏فرمايد: ياد قيامت و سراى آخرت بود كه آنها را به اين مرتبه والا و مقام و منزلت عالى انسانى رسانيد.
«به خاطر بياور بندگان ما ابراهيم و اسحاق و يعقوب را صاحبان (دستهاى نيرومند) و (چشمان بينا) ما آنها را با خلوص ويژه‏اى خالص كرديم و آن يادآورى سراى آخرت بود و آنها نزد ما از برگزيدگان و نيكانند.»(56)
قرآن‏كريم علت تباهى و سقوط افراد گنهكار را فراموشى قيامت و روز حساب دانسته و مى‏فرمايد: «كسانى كه از راه خداوند گمراه شوند عذاب شديدى به خاطر فراموش كردن روز حساب دارند.»(57)
بى‏شك يكى از پندآموزترين و تكان دهنده‏ترين حوادث در زندگى بشرى «مرگ» است، كه توجّه بدان قلبهاى مستعدّ را از خواب غفلت بيدار كرده و كاخ آمال و آرزوهاى دروغين و خيالى شخص را بر سرش خراب مى‏كند و غرور و نخوت را از اعماق جان آدمى ريشه‏كن مى‏نمايد. ياد مرگ و قيامت در تربيت و تهذيب روح انسان تأثير فراوان دارد و در منابع روايى اسلام نيز بدان اشاره شده است.
امام صادق (ع) مى‏فرمايد: «ذكر الموت يميت الشهوات فى النفس و يقلع منابت الغفلة و يقوّى القلب بمواعد اللّه و يرق الطبع و يكسر اعلام الهوى و يطفئ نار الحرص و يحقّر الدنيا»(58) ياد مرگ شهوات در نفس را مى‏ميراند و غفلت انسان را از بين مى‏برد و باعث قوت قلب انسان به وعده‏هاى الهى مى‏شود، طبيعت انسان را نرم و هوس را مى‏شكند و آتش حرص را خاموش و دنيا را در نظر انسان حقير مى‏كند.
رسول اكرم (ص) مى‏فرمايد: «اكثروا ذكر هادم اللّذات»(59) زياد به ياد از بين برنده لذّتهاى مادى باشيد.
امام على (ع) مى‏فرمايد: «اكثروا ذكر الموت تهوّن عليكم المصائب»(60) زياد به ياد مرگ باشيد تا مصيبتها و سختيهاى روزگار بر شما آسان شود.
از پيامبر اكرم (ص) روايت شه كه فرمود: «برترين زهد در دنيا ياد مرگ است و برترين عبادت ياد مرگ است و برترين انديشه ياد مرگ است.»(61)
و نيز فرمود: «زيرك ترين مردم كسى است كه بيش‏تر به ياد مرگ باشد.»(62)
«هر كس زياد به ياد مرگ باشد، به اندك سرمايه دنيا راضى مى‏شود.»(63)
«هر كس زياد به ياد مرگ باشد، خداوند او را دوست دارد.»(64)
آموزه‏هاى اسلامى براى تهذيب روح بشر و تربيت وى، موضوع ياد مرگ و قيامت را در ابعاد مختلفى مطرح كرده‏اند كه به چند نمونه از آنها اشاره مى‏كنيم:
1- در طهارت: در دعاى وضو مى‏خوانيم: خداوندا! صورت مرا سفيد گردان در روزى كه صورتها سياه خواهد بود. «اللّهم بيّض وجهى يوم تسودّ فيه الوجوه»
2- در نماز: در نماز مى‏خوانيم: «مالك يوم الدين» از اين كه مسئله مالك و صاحب اختيار بودن خداوند در قيامت، در نماز مطرح شده، روشن مى‏شود كه انسان نمازگزار در نماز بايد به ياد قيامت باشد.
3- در انفاق: «انما نطعمكم لوجه اللّه … انا نخاف من ربّنا يوماً عبوساً قمطريراً»(65)
4- در روزه: پيامبر اكرم (ص) مى‏فرمايد: «و اذكروا بجوعكم و عطشكم فيه جوع يوم القيامة و عطشه»(66) به وسيله گرسنگى و تشنگى روزه، از گرسنگى و تشنگى روز قيامت ياد كنيد.
5 – در جهاد: قرآن‏كريم به كسانى كه به بهانه گرمى هوا به جهاد نمى‏رفتند مى‏فرمايد: «قل نار جهنم اشدّ حرّاً لو كانوا يفقهون»(67) اى پيامبر! به آنان بگو آتش دوزخ از اين هم گرمتر است، اگر مى‏دانستيد.
6- مبارزه با طاغوت: قوم فرعون هنگامى كه ايمان آوردند و از فرعون برگشتند، فرعون آنان را به كشتن تهديد كرد آنها براى ادامه مبارزه با او موضوع قيامت را مطرح كردند: «انما تقضى هذه الحيوة الدنيا انّا الى ربّنا لمنقلبون.»(68)
7- در حمام: امام صادق (ع) مى‏فرمايد: «نعم البيت الحمام يذكر فيه حرّ جهنم»(69) حمّام خوب خانه‏اى است، زيرا انسان گرما و حرارت جهنم را در آن به ياد مى‏آورد.
8 – در كار و كسب: قرآن‏كريم، به كسانى كه كم فروش‏اند، مى‏فرمايد: «آيا اينها گمان نمى‏كنند كه در روز قيامت (براى محاسبه ) مبعوث نمى شوند.»(70)
9- هنگام خواب: پيامبر اكرم (ص) فرمود: «اذا اويت الى فراشك فانظر ما كسبت فى يومك و اذكر انّك ميّت و انّ لك معادا»(71) هرگاه به رختخواب رفتى، فكر كن در روز چه كارى انجام دادى و مرگ و قيامت را يادآور.
10- عيادت مريض؛ تشييع جنازه؛ زيارت قبور. پيامبر اكرم (ص) مى‏فرمايد: «عودوا المرضى و اتبعوا الجنائز يذكّركم الآخرة»(72) «فزوروا القبور تذكر الموت»(73) 8 – مراقبه و محاسبه
يكى از روشهاى تربيت در قرآن‏كريم «مراقبه و محاسبه» است كه علماى اخلاق و ارباب معرفت درباره اين موضوع بسيار تأكيد و توصيه فراوان نموده‏اند.
معناى «مراقبه و محاسبه» مرحوم نراقى در «جامع السعادات» مى‏نويسد: معناى «مراقبه» آن است كه هميشه ملاحظه كند ظاهر و باطن خود را تا اين كه اقدام به معاصى نكند و واجبات از او ترك نشود تا اين كه در هنگام محاسبه ملامت و ندامت متوجه او نشود. و معناى «محاسبه»، اين است: كه انسان در هر شبانه روز وقتى را معين كند كه به حساب نفس خويش برسد كه چه اعمالى را انجام داده و طاعتها و گناهانش را موازنه و سنجش نمايد و نفس خويش را سرزنش كند. اگر در طاعت الهى تقصير نموده يا مرتكب معصيت شده، و شكر نمايد خداوند را اگر واجبات را انجام داده و معصيتى از او صادر نشده و شكر زيادترى نمايد، اگر موفق به بعضى اعمال خير و مستحبى شده است.»(74)
انسان بايد همواره در طول روز و تا هنگام استراحت شبانگاهى به كشيك نفس پرداخته و لحظه‏اى از آن غافل نباشد تا وسوسه‏هاى نفسانى و حالات شيطانى نتواند وى را از جاده حق و اعتدال خارج كرده و به سوى عمل و يا صفتى زشت سوق دهد و يا كار پسنديده را در نظرش به صورت ديگرى جلوه دهد و يا با تنبلى و كسالت او را از اقدام و ادامه بر انجام آن منصرف كند.
اين قدم بسيار مهمى است كه در آغاز، سخت و دشوار است، ولى به تدريج از دشوارى آن كاسته و آسان خواهد شد.
امام على (ع) مى‏فرمايد: «رحم اللّه عبداً راقب ذنبه و خاف ربّه»(75) خداوند رحمت كند بنده‏اى را كه مواظب نفس خويش باشد (گناه نكند) و از خداوند خود بترسد.
فيض كاشانى(ره) مى‏فرمايد «مراقبت» دو قسم است:
اول: مراقبت كسانى كه به پايه تقرب رسيده‏اند و از مقربين محسوب مى‏شوند؛ به اين است كه از عظمت و جلال خدا كاملاً مراقبت مى‏كنند و قلب را مستغرق جلال او مى‏دانند و از هيبت او شكسته حالند و نمى‏توانند به ديگرى توجه كنند و اين افراد كسانى‏اند كه به غير از خدا نظرى ندارند و خداوند كارهاى ديگر آنان را كفايت مى‏كند.
دوم: مراقبت مردم پرهيزكار كه اصحاب يمين‏اند و آنها افرادى هستند كه كاملاً مى‏دانند خدا از ظاهر و باطنشان با خبر است و ملاحظه جلال و جمال او آنان را به وحشت نينداخته و دلهايشان به حد اعتدال باقى است و از هر عملى كه باعث رسوايى در عالم آخرت مى‏شود، از آن خوددارى مى‏نمايند.(76)
اصولاً حسابرسى و تفتيش نسبت به حالات نفسانى و اعمال صادر شده از شخص در طول روز، از ضرورى‏ترين كارهاست كه بدون آن هيچ حركتى رو به سامان نخواهد رفت. انسان در محاسبه است كه نقاط ضعف و قوت خود را مى‏يابد و به مقدار توانايى خود در برخورد با موانع و غلبه بر عوامل بازدارنده از حركت به سوى هدف واقف مى‏گردد.
امام على (ع) مى‏فرمايد: «لازم است انسان عاقل به حساب خود رسيدگى كند و تمام عيبها و زشتى‏هايى را كه دارد، نسبت به دين و رأى و اخلاق و ادب اين كه ثبت و ضبط كند و آنها را به ذهن خود بسپارد يا آن كه در صفحه كاغذى بنويسد و براى برطرف نمودن آنها فعاليت كند.»(77)
امام رضا (ع) مى‏فرمايد: «ليس منّا من لم يحاسب نفسه فى كل يوم»(78) آن كس كه همه روزه به حساب خويشتن رسيدگى نكند از ما نيست.
كنترل و اداره نفس، كار آسان و ساده‏اى نيست، بلكه به تدبير، بردبارى و تلاش د فراوان نياز دارد، مگر نفس امّاره به اين سادگى تسليم مى‏شود؟ و مگر به آسانى پاى ميز محاكمه و حسابرسى حاضر مى‏گردد؟ در اين كه چگونه به حساب خود بپردازيم، بايد گفت: يكى از راه‏هايى كه در حسابرسى نفس، مؤثر و مفيد است، اين است كه انسان به ياد محاسبه شديد و سخت قيامت بيفتد كه در آن هنگام از جن و انس حسابرسى دقيق مى‏كنند. قرآن‏كريم مى‏فرمايد: «سنفرغ لكم ايّه الثقلان»(79) به زودى به حساب شما مى‏پردازيم اى دو گروه انس و جن!
امام على (ع) مى‏فرمايد: «حاسبوا انفسكم قبل ان تحاسبوا و زنوها قبل ان توازنوا»(80) قبل از آن كه در قيامت به حساب شما برسند، در دنيا به حساب خود بپردازيد و قبل از آن كه كارهاى شما رابسنجند، خود رابسنجيد.
قرآن در آيات متعدد موضوع حسابرسى قيامت را مطرح نموده كه به جهت اختصار به چند مورد اشاره مى‏كنيم:
1- «و ان تبدوا ما فى انفسكم او تخفوه يحاسبكم به اللّه»(81) اگر آنچه را در نفس داريد ظاهر سازيد يا مخفى كنيد، خدا شما را به آن حساب خواهد كرد.
2- «و نضع الموازين القسط ليوم القيامة فلا تظلم نفس شيئاً و ان كان مثقال حبة من خردل اتينابها و كفى بنا حاسبين»(82) ميزانهاى عدالت را در قيامت برپا مى‏داريم، پس هيچ كس مورد ستم قرار نخواهد گرفت و اگر به مقدار يك مثقال از دانه خردل، عمل داشته باشد آن را براى حساب خواهيم آورد و خود ما براى حسابگرى كافى هستيم.
3- «يومئذ الناس اشتاتاً ليروا اعمالهم فمن يعمل مثقال ذرّة خيراً يره و من يعمل مثقال ذرّة شراً يره»(83) در قيامت مردم دسته دسته خارج مى‏شوند تا اعمالشان را مشاهده كنند پس هر كسى ذرّه اى كار خير انجام داده باشد آن را خواهد ديد و هر كس ذرّه‏اى كار شر انجام داده باشد آن را مشاهده خواهد نمود.
قرآن‏كريم براى تربيت بشر در مورد فراوانى مى‏فرمايد: خداوند رقيب و عالم به اعمال شما است: «همانا خداوند بر اعمال شما مراقب و حافظ و آگاه است.»(84)
حضرت عيسى (ع) مى‏فرمايد: هنگامى كه مرا از ميانشان گرفتى تو خود مراقب آنها بودى. از آيات قرآن به استفاده مى‏شود كه همه اعمال و حركات و گفتار و حتى نفس كشيدنها و افكار و نيّات آدمى در نامه عملش ثبت وضبط مى‏گردد و براى حساب قيامت باقى مى‏ماند. ازاين‏رو، بر هر انسان مؤمن لازم است مواظب و مراقب نفس خويش باشد كه گناه نكند و فرائض الهى از او ترك نشود. قرآن‏كريم مى‏فرمايد: «و وضع الكتاب فترى المجرمين مشفقين مما فيه و يقولون يا ويلتنا ما لهذا الكتاب لايغادر صغيرة و لا كبيرة الّا احصاها و وجدوا ما عملوا حاضرا و لا يظلم ربك احدا»(85) و كتاب نهاده مى‏شود، پس مجرمين را مى‏بينى كه از آنچه در نامه عملشان به ثبت رسيده، ترسانند و مى‏گويند: اى واى اين كتاب چگونه هيچ امر كوچك و بزرگ را فرو نگذاشته، مگر آن كه آن را به شمار آورده است و همه اعمالشان را حاضر مى‏يابند و پروردگارت به هيچ كس ظلم نمى‏كند. «يوم تجد كل نفس ما عملت من خير محضراً و ما عملت من سوء تودلو انّ بينها و بينه امداً بعيداً»(86) روز قيامت هر كسى هر عمل خيرى را انجام داده، حاضر مى‏يابد و نيز هر عمل بدى را مرتكب شده حاضر مى‏يابد و آرزو مى‏كند كه بين او و عملش فاصله زيادى باشد. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. سوره تحريم، آيه 11 و 12. 2. سوره هود، آيه 46 – 42. 3. سوره كهف، آيه 26 – 9. 4. سوره اعراف، آيات، 113 و 120؛ سوره يونس، آيه 80 به بعد؛ سوره شعراء، آيه 38 – 46. 5. سوره يوسف، آيات 21 – 56. 6. سوره كهف، آيات 9 – 26. 7. سوره ابراهيم، آيات 35 – 41، سوره حج، آيه 51،43،42،26،58 سوره شعراء، آيات 69 – 92؛ سوره صافات، آيات 83، 113. 8. سوره ابراهيم، آيات 35 – 41، سوره حج، آيه 51،43،42،26،58 سوره شعراء، آيات 69 – 92؛ سوره صافات، آيات 83، 113. 9. سوره اعراف، آيات 59 – 64 ؛ سوره يونس، آيات 71 – 73 ؛ سوره نوح، آيات 1- 27؛ سوره هود، آيات 2 – 49 ؛ سوره صافات، آيات 75 – 82. 10. سوره نساء، آيه 163 ؛ سوره انعام، آيه 44 ؛ سوره انبياء، آيات 83 و 84 ؛ سوره ص، آيات 41 – 44. 11.سوره سبأ، آيات 4 – 13 ؛ سوره ص، آيات، 17 – 26؛ سوره انيباء، آيات 78 – 80 ؛ سوره بقره، آيه 251. 12. سوره انعام، آيه 90. 13. سوره احزاب، آيه 21. 14. سوره قلم، آيه 4. 15. حاج شيخ عباس قمى، سفينة البحار، ج‏1، ص 410. 16. سوره توبه، آيه 128. 17. سوره فاطر، آيه 8. 18. سوره كهف، آيه 6. 19. سوره شعرا، آيه 3. 20. نهج البلاغه، خطبه: 192. 21. مفردات راغب اصفهانى، ص 48 ؛ تفسيرالميزان، ج 2، ص 127. 22. سوره طه، آيه 2؛ سوره كهف، آيه 6، سوره شعراء، آيه 3، سوره نحل، آيه 82. 23. زمخشرى، كشاف، ج‏1،ص 182. 24. فخررازى، تفسيرالكبير، ج 6، ص 14. 25. سوره بقره، آيه 213. 26. سوره كهف، آيه 56. 27. سوره نازعات، آيه 45. 28. سوره يس، آيه 70. 29. سوره يونس، آيه 57. 30. سوره بقره، آيه 66 ؛ سوره آل عمران، آيه 138؛ سوره مائده، آيه 46؛ سوره نور، آيه 34. 31. سوره لقمان، آيه 13. 32. سوره سبأ، آيه 46. 33. استاد شهيد مطهرى، ده گفتار، ص 224. 34. سوره لقمان، آيه 13. 35. سوره هود. 36. صحيفه سجاديه، دعاى‏20، مكارم الاخلاق. 37. سوره اعراف، آيه 62. 38. سوره اعراف، آيه 68. 39. همان، آيه 93. 40. همان. 41. اصول كافى ، ج‏2، ص 258. 42. فروع كافى، ج 3، ص 296 – 297. 43. بحارالانوار، ج 74، ص 338. 44. تحف العقول، ص 368. 45. سوره مريم، آيه 31. 46. سوره عنكبوت، آيه 8. 47. همان. 48. سوره عصر، آيه 2 – 3. 49. سوره آل عمران، آيه 191؛ سوره رعد، آيه 3؛ سوره نحل، آيات 10 – 11 و 69 ؛ سوره غاشيه، آيات 17 – 20 ؛ سوره نبأ، آيه 6 – 16 . 50. سوره لقمان، آيه 27 ؛ سوره كهف، آيه 109. 51. سوره روم، آيه 7. 52. سوره اعراف، آيه 146. 53. سوره آل عمران، آيه 191. 54. شرح دعاى سحر، ص 187. 55. وسائل الشيعه، ج‏11، ابواب جهاد نفس، باب 5، ح 1 ص‏153. 56. سوره ص،آيه 46. 57. همان، آيه 26. 58. بحارالانوار، ج‏6، ص 132- 133. 59. همان. 60. همان. 61. همان، ص 137. 62. همان، ص 135. 63. همان، ص 136. 64. همان، ج 16، ص 265. 65. سوره انسان، آيه 10. 66. بحارالانوار، ج 96، ص 356. 67. سوره توبه، آيه 81. 68. سوره طه، آيه 72. 69. بحارالانوار، ج 73، ص 77. 70. سوره مطففين، آيه 4. 71. بحارالانوار، ج 76، ص 190. 72. مستدرك، ج 1، ص 119. 73. بحارالانوار، ج 22، ص 530. 74. جامع السعادات ، ج‏3، ص 640. 75. غررالحكم. 76. حقايق، ص 304. 77. بحارالانوار، ج 17، ص 116. 78. اصول كافى ، ج‏2، ص 455. 79. سوره الرحمن، آيه 26. 80. غررالحكم، ص 385. 81. سوره بقره، آيه 284. 82. سوره انبياء، آيه 47. 83. سوره زلزال، آيه 8. 84. سوره نساء. 85. سوره كهف، آيه 49. 86. سوره آل عمران، آيه 30.

پرهيز از بيهوده گرايى و غيبت
در دوازدهمين فراز از دعاى امام عصر (عج) چنين مى‏خوانيم: «و اشددْ اسماعنا عن اللّغو و الغيبة؛ خدايا! گوش‏هاى ما را از شنيدن گفتار بيهوده و غيبت ببند.»
در اين فراز از دعا سخن از شنيدن دو گناه بزرگ ديگر به ميان آمده كه بسيار رايج است و علاوه بر آثار شوم و پيامدهاى كمر شكن، باعث فرصت سوزى و اتلاف وقت، و صرف عمر عزيز در راه باطل و امور بى فايده، و غالباً خانمان سوز و ويرانگر شده و مى‏توان آن‏ها را از بلاهاى بزرگ اجتماعى و سياسى و اخلاقى و فرهنگى ناميد، چرا كه چنين بلاهايى در همه اين عوامل سازنده، اثر منفى مى‏گذارند، و چون موريانه، درون هويت و شخصيت انسان را مى‏خورند، و به پودرى از زشتى‏ها و پلشتى‏ها تبديل مى‏نمايند. معنى بيهوده گرايى و غيبت
بيهودگى و بيهوده گرايى آن است كه انسان وقت عزيز و پر ارزش خود را در امور نادرست، و بدون فايده و نتيجه مثبت، يا شنيدن آن مصرف كند، وانرژى خود را كه بايد در مسير سازنده و مفيد به مصرف برساند، در راه باطل و عاطل، و احياناً در بى راهه‏هاى گمراهگر و بى محتوا، و سرانجام هيچ و پوچ صرف كند. همانند باغبانى كه نهالى از درخت پر ثمر كاشته، به جاى اين كه آب و كود به آن برساند، و يا آفات را از آن دفع كند، آب و كود را به بيابان شورزار و بى‏فايده ريخته، براى دفع آفات هيچ گونه همّتى نمى‏كند، بلكه خود سبب آفات مى‏شود، روشن است كه چنين درختى از محتوا تهى شده، و چون اسكلتى بى جان، در معرض سقوط و نابودى قرار مى‏گيرد. و به عنوان مثال ديگر انرژى نفت يا گاز را به جاى اين كه با استفاده از مخزن‏ها و لوله كشى‏ها، به طور عادلانه بين مردم براى استفاده بهينه تقسيم كند، آن را به دريا بريزد، كه نه تنها اين انرژى در اين صورت تلف شده، بلكه موجب كشته شدن ماهيان و حيوانات دريا، و آلوده شدن آب‏هاى آن، و كثيف كردن محيط زيست و به دنبال آن انواع امراض و نابسامانى‏ها و ناهنجارى‏ها شده است، آيا به راستى چنين كارهاى ابلهانه صحيح است؟ و آيا هيچ خردمندى دست به كارى كه باعث آن همه ناملايمت‏ها شده مى‏زند؟!
گناه بزرگ دومى كه در فراز فوق ذكر شده، مسأله غيبت كردن است، در تعريف غيبت از طرف لغت شناسان و فقها تفاسير مختلفى شده است، كوتاه سخن آن كه مرحوم فقيه بزرگ شيخ مرتضى انصارى (صاحب مكاسب) با استفاده از روايات متعدّد، و گفتار علماى بزرگ، آن را چنين تعريف كرده: «حقيقت غيبت آن است كه در پشت سر ديگرى، چيزى بگويى كه اگر بشنود ناراحت گردد.»(1)
چنانكه در حديثى از رسول خدا (ص) مى‏خوانيم: در محضرش نام شخصى به ميان آمد، بعضى از حاضران گفتند: او آدم عاجز و ناتوانى است، پيامبر (ص) به آنها فرمود: «شما او را غيبت كرديد.» آنها عرض كردند: اى رسول خدا، ما صفتش را گفتيم. پيامبر(ص) فرمود: «اگر چيزى را مى‏گفتيد كه در او نبود به او تهمت (گناه بزرگ‏تر از غيبت) زده بوديد نه غيبت.»(2) و در سخنى امام صادق(ع) فرمود: «غيبت آن است كه در غياب مسلمانى چيزى بگويى، كه خداوند آن را بر او پوشانده است.»(3)
خلاصه اين كه از آيات و روايات در معنى غيبت چنين استفاده مى‏شود كه غيبت داراى چهار ركن است:
1- در پشت سر كسى (در غياب كسى) سخنى گفته شود 2- آن سخن كه بيانگر عيبى هست، پوشيده باشد 3- آن سخن، بيان عيبى باشد 4- هنگامى كه غيبت شونده آن را بشنود غمگين و ناراحت شود. در اينجا تذكر اين نكته لازم است كه بعضى با توجيه گناه غيبت يا گناه ديگر، آن را نخست جايز نموده آنگاه غيبت مى‏كنند، كه چنين توجيهى بر غلظت گناه مى‏افزايد، و كيفر آن را بيشتر مى‏كند، مثلاً غيبت مى‏كند و مى‏گويد صفتش را گفتم، و يا غيبت مى‏كند و مى‏گويد در جضورش هم مى‏گويم (با اينكه در حضور او نيز به خاطر ايذاء و هتك حرمت مؤمن، حرام است)، يا مى‏گويد: مگر دروغ مى‏گويم، فلان كس اين عيب را دارد. و يا مى‏گويد: غيبتش مباد. و اين گونه گفتار عذر تراشى براى فرار مصنوعى از گناه است، مانند كسى كه با كلاه شرعى مى‏خواهد از ربا خوارى فرار كند، با اين كه ربا را با سرپوش گناه فريبنده ديگر حلال كرده، و گناه بزرگتر و مضاعفى انجام داده است. البته ناگفته نماند كه در مواردى به عنوان استثناء، غيبت جايز است مثلاً پيامبر(ص) فرمود: «غيبت چند گروه، غيبت نيست از جمله 1- فاسقى كه آشكارا گناه كند 2- پيشوايى كه بسيار دروغ گويد»(4) و نيز ناگفته نماند كه اگر كسى غيبت شخصى را كرد، و انسان از آن شخص دفاع كرده،و غيبت او را رد كند، واجب است اين كار را بكند، و داراى پاداش بسيار است، از جمله پيامبر(ص) فرمود: «كسى كه آبروى مؤمنى را با رد غيبت كننده حفظ كند، البته بهشت بر او واجب مى‏شود.»(5)
و امام صادق (ع) فرمود: «كسى كه در نزد او از مؤمنى غيبت مى‏شود، با رد آن غيبت، آن مؤمن را يارى كند، خداوند او را در دنيا و آخرت يارى مى‏كند، و اگر او را يارى نكند و از او دفاع و حمايت ننمايد با اين كه قدرت آن را دارد خداوند او را در دنيا و آخرت به خود واگذار كرده و او را حقير و خوار خواهد كرد.»(6)
نيز نبايد فراموش كرد كه غيبت كردن به صورت‏هاى مختلف انجام مى‏گيرد، مانند: غيبت با زبان، غيبت با اشاره دست يا چشم و ابرو، غيبت در لباس طنز و شوخى، و گاهى در مقام خيرخواهى، و گاهى حتى با سكوت، مثلاً مى‏گويد: «فلان كس داراى صفات بسيار خوبى است، ولى… سكوت مى‏كند.» و گاهى به صورت مفهوم، كه نقل مى‏كنند روزى يكى از بستگان امام خمينى قدس سرّه به امام عرض كرد: «اين بانوى خادمه، بسيار خوب است.» امام فرمود: غيبت نكن. چرا كه معنا و مفهوم اين سخن آن است كه خادمه ديگر بسيار خوب نيست. در اين راستا نظر شما را به گفتار آيت الله مكارم شيرازى (مدظله) جلب مى‏كنيم:
«گاه تصور مى‏شود كه غيبت تنها با زبان است، در حالى كه حقيقت غيبت، اظهار عيوب پنهانى است كه اگر صاحبش بشنود ناراحت مى‏گردد. اين كار ممكن است با زبان، يا از طريق قلم، يا اشارات دست و چشم و ابرو، و گاه در لباس كنايه و شوخى و طنز باشد، واى بسا غيبت هايى در لباس شوخى و طنز خطرناك‏تر از غيبت با زبان به طور جدى است. چرا كه انسان در شوخى و طنز آزادى بيشترى احساس مى‏كند… و نيز بسا اگر با صراحت بيان مى‏كرد، چيز كمى به نظر مى‏رسيد، اما چون با اشاره اجمالى بيان مى‏كند، ذهن طرف به سراغ هر گناهى مى‏رود. يا اين كه مى‏گويد: فلان كس داراى صفات بسيار خوبى است. ولى… سپس سكوت مى‏كند. و گاه در مقام خيرخواهى و دل سوزى مى‏گويد: خداوند عاقبت فلان كس را خير كند، يا مى‏گويد: من از عاقبت او سخت بيمناكم. و در واقع گناه را در لباس طاعت عرضه مى‏كند، و به گفته بعضى از بزرگان مرتكب گناه مضاعف مى‏شود. هم غيبت و هم رياكارى، غيبت از اين رو كه با همان گفتار سربسته عيب‏هاى زيادى به طرف نسبت مى‏دهد، رياكارى از اين نظر كه مى‏خواهد بگويد من اهل غيبت نيستم، و مطيع فرمان خدا مى‏باشم. ضمناً بايد توجه داشت كه‏انگيزه‏ها و عوامل مختلفى باعث غيبت مى‏شود مانند: خودخواهى، حسادت، غرور، انحصارطلبى، كينه توزى، دنياپرستى، رياكارى، ستودن خويش، سرگرمى ناسالم، سوءظن، انتقام جويى، فرونشاندن خشم، مسخره كردن، و امورى از اين قبيل.»(7) و نيز بايد توجه داشت كه فرقى نمى‏كند كه غيبت از مؤمنان دور دست باشد، يا غيبت از بستگان، مانند غيبت كردن پدر از فرزند خود و به عكس، غيبت كردن شوهر از همسرش و به عكس، و ساير نزديكان نسبت به همديگر. مبارزه قرآن و اسلام با بيهوده‏گرايى
در قرآن در آيات متعددى از بيهودگى، گفتار و رفتار بيهوده نهى شده(8) از جمله در توصيف مؤمنان مى‏فرمايد: «و الذين هم عن اللّغو معرضون ؛(9) آنها از كارهاى بيهوده اعراض و دورى مى‏كنند.» و نيز در وصف و تمجيد حق طلبان از اهل كتاب (مانند نجاشى و سلمان قبل از اسلام، و امثال آنها) مى‏فرمايد: «و اذا سمعوا لغواً اعرضوا عنه؛(10) و هنگامى كه سخن لغو و بيهوده‏اى بشنوند، از آن روى بر مى‏گردانند.»
واژه لغو در لغت به معنى هرگونه لغو و بيهودگى و اعمال پوچ و سرگرمى‏هاى زيانبخش يا بى هدف است، كه موجب تباهى و اتلاف وقت انسان شده، و عمر انسان را برباد مى‏دهد. بنابراين شامل هرگونه فرصت سوزى‏ها و وقت گذرانى‏هاى بى حاصل و سرگرمى‏هاى بى فايده خواهد شد. قرآن در توصيف بهشت و بهشتيان مى‏فرمايد: «لا يسمعون فيها لغواً الّا سلاماً؛(11) اهل بهشت در بهشت، هرگز گفتار لغو و بيهوده‏اى نمى‏شنوند، و جز سلام (و امور سلامت بخش روح و جسم) در آنجا سخنى نيست.» اشاره به اين كه انسان‏هاى بهشتى و پاك در دنيا نيز با دورى از هرگونه بيهودگى، در زندگيشان فضاى معطر بهشتى ايجاد مى‏كنند، و خود را از آلودگى از هر گونه هرزگى و امور پوچ و وقت سوز، حفظ مى‏نمايند.
نيز مى‏فرمايد: «و من الناس من يشترى لهو الحديث ليضلّ عن سبيل اللّه…؛(12) بعضى از مردم سخنان بيهوده را مى‏خرند تا مردم را از روى نادانى از راه خدا گمراه سازند.»
در حديثى از امام باقر(ع) نقل شده اين آيه در مورد نضربن حارث نازل شده، او مرد تاجرى بود، به ايران سفر مى‏كرد، داستان هاو افسانه‏هاى ايرانيان را مى‏شنيد، و به مكه مى‏آمد و براى قريش نقل مى‏كرد، مردم به جاى شنيدن آيات قرآن، به دور او گرد مى‏آمدند، و قصه‏هاى بيهوده او را مى‏شنيدند، و در نتيجه شنيدن آيات قرآن را ترك مى‏كردند.
روايات متعددى نيز وجود دارد، كه منظور از لهو در آيه فوق، غنا (موسيقى‏هاى حرام) است، كه يك نوع بيهودگى و لغو رايج است.(13) بنابراين شامل انواع موسيقى‏ها و داستان‏هاى بيهوده در فيلم‏ها و سينماها شده، كه موجب دورى از حق، و فاصله گرفتن از مطالب سازنده و مفيد مى‏شود، كه حرام بودن چنين كارى به قدرى بزرگ و زشت است كه خداوند در ذيل آيه فوق مى‏فرمايد: «اولئك لهم عذابٌ مهينٌ؛ براى آنان عذابى خوار كننده است.» با كمال تأسف اين برنامه‏هاى باطل در زمان ما كه رسانه‏هاى ارتباط جمعى فراوان شده، به صورت رسانه‏هاى سمعى و بصرى و سى‏دى‏ها و… در همه جا رايج شده، مؤمنان بايد بسيار مراقب باشند كه خود و فرزندانشان، آلوده به اين پليدى‏ها نشوند كه موجب غرور و غفلت شده، و انسان را فرسخ‏ها از حريم حق دور مى‏سازند. در روايت آمده به امير مؤمنان على (ع) خبر رسيد كه قصّه گويى به مسجد آمده، و گروهى را به دور خود جمع نموده، و براى آنها قصه‏هاى بيهوده نقل مى‏كند، آن حضرت وارد مسجد شد، پس از دريافت صحت خبر، آن قصه گو را با ضرب تازيانه از مسجد بيرون كرد، و جلسه وقت كشى او را به هم زد.(14) نيز روايت شده شخصى از امام صادق(ع) پرسيد: آيا شنيدن قصه‏هاى (بى محتواو ناصحيح) قصه گوها روا است؟ آن حضرت در پاسخ فرمود: «نه، جايز نيست، كسى كه به سخن سخن رانى گوش فرا دهد، (گويى) او را پرستيده است، اگر آن سخن ران از سوى خدا سخن مى‏گويد، او خدا را پرستيده، و اگر از (ياوه‏هاى) ابليس سخن مى‏گويد، ابليس را پرستش نموده است.»(15)
اين گونه روايات به روشنى بيانگر آن است كه بايد به طور جدى و به شدت، از امور بيهوده، به هر شكل و عنوان از سمعى و بصرى باشد پرهيز نمود. تا آنجا كه قرآن دو واژه «لهو» و «لغو» را به طور مكرر آورده و پيرو آن خود را از هر گونه بيهودگى بر حذر داشته است. گرچه آن لهو و بيهودگى از ناحيه ثروت و فرزند خود باشد، چنان كه مى‏فرمايد: «يا ايها الذين آمنوا لا تلهكم اموالكم و لا اولادكم عن ذكر الله و من يفعل ذلك فاولئك هم الخاسرون ؛(16) اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد اموال و فرزندانتان شما را از ياد خدا غافل و سرگرم نكند، و كسانى كه چنين كنند زيانكارانند.»
آرى بايد از هرگونه عامل سرگرمى باطل، گرچه نزديكترين امور به انسان باشند مانند ثروت و فرزند، جلوگيرى گردد، تا فكر و زندگى و وقت انسان، آلوده به تباهى نشده، و انرژى انسان در امور باطل به مصرف نرسد. در حديثى آمده: «روزى امام صادق (ع) قصه گويان ياوه گو را لعنت كرد، و آنها را مايه دروغ و ننگ براى اسلام خواند.»(17) تعبير آن حضرت در اين حديث به «لعنهم‏الله؛ خدا آنها را لعنت كند.» با نداى بسيار بلند و شفّاف، همچون آژير خطر، ما را از خطرناك بودن بيهودگى‏ها، و امور بى فايده‏اى كه عمر و وقت عزيز انسان را به هدر مى‏دهند، هشدار داده، تا بلكه با اراده‏اى محكم نه تنها تسليم امور بيهوده نشويم، بلكه با آن به نبرد برخيزيم، تا نه عامل آن باشيم، و نه شنونده آن.
قرآن در تمجيد امامان و اولياء خدا كه از گوهر گرانبهاى وقت استفاده كرده، و آن را در راه لغو و بيهوده تلف نمى‏كنند، چنين تعبير كرده مى‏فرمايد: «رجالٌ لا تلهيهم تجارةٌ و لا بيعٌ عن ذكرالله و اقام الصلاة و ايتاء الزّكاة؛(18) آنها راد مردانى هستند كه تجارت و داد و ستد، آنها را از ياد خدا و برپا دارى نماز و اداى زكات، غافل و سرگرم نسازد.»
اين آيه دلالت دارد كه سرگرمى‏هاى باطل عامل دورى از ارزش هايى مانند نماز و زكات شده، و انسان را از عوامل تكامل، و زيورهاى انسانيت محروم مى‏سازد. و حجابى بر سر راه كمالات خواهد شد، پس اگر مى‏خواهيم به سعادت ابدى برسيم، بايد حتماً از امور باطل پرهيز نماييم. روايت شده دلقكى در عصر امام سجاد(ع) در مدينه مى‏زيست كه مردم را مى‏خندانيد، گاه اشاره به امام سجاد (ع) مى‏كرد و به مردم مى‏گفت: اين مرد مرا خسته كرد، هر چه توان داشتم به كار بسته ولى نتوانستم اين مرد را بخندانم، حتى روزى آن حضرت عبور مى‏كرد، آن دلقك از پشت سر او حركت نمود، و در مسير راه عباى آن حضرت را از دوشش گرفت، امام (ع) به او اعتنا نكرد، همراهان آن حضرت او را دنبال كرده و عبا را از او گرفتند، و بر دوش امام (ع) افكندند. امام سجاد (ع) پرسيد: اين شخص چه كسى بود؟ عرض كردند دلقكى از اهالى مدينه بود كه (با حركات و گفتار بيهوده خود) مردم را مى‏خنداند. امام(ع) فرمود: به او بگوييد: «ان لله يوماً يخسر فيه المبطلون ؛(19) خداوند داراى روزى است كه در آن روز (يعنى قيامت) بيهوده كاران زيان مى‏بينند.»(20)
نيز در فرازى از دعاى امام سجاد (ع) در اين راستا آمده: «و عمّرنى ما كان عمرى بذلة فى طاعتك فاذا كان عمرى مرتعاً للشّيطان فاقبضنى اليك ؛(21) خدايا تا هنگامى كه عمرم در راه انجام فرمانت به كار رود به من عمر بده، و اگر عمرم چراگاه شيطان گشت مرا بميران.»
اين سخن عميق هشدارى جدى است كه براى عمر و وقتمان فوق العاده ارزش قايل شويم و آن را قدر بدانيم. و اگر خداى نكرده وقت ما در راه لغو و بيهوده و خلاف صرف گردد، مرگ بهتر از زندگى است. مبارزه قرآن و اسلام با غيبت كردن
غيبت كردن از گناهان كبيره است كه در قرآن و گفتار پيامبر(ص)و امامان (ع) با تأكيد و شدّت، از آن نهى شده است، غيبت يك نوع اشاعه عيب‏ها و زشتى‏ها است كه در قرآن براى اشاعه كننده، وعده عذاب دردناك دنيا و آخرت داده شده آنجا كه مى‏خوانيم: «انّ الذين يحبّون ان تشيع الفاحشة فى الذين آمنوا لهم عذابٌ اليم فى الدنيا و الآخرة؛(22) كسانى كه دوست دارند زشتى‏ها در ميان مردم با ايمان شيوع يابد، عذاب دردناكى براى آنها در دنيا و آخرت است.»
و در مورد ديگر مى‏خوانيم: «ولا يغتب بعضكم بعضاً ايحبّ احدكم ان يأكل لحم اخيه ميتاً فكر هتموه؛(23) و هيچ يك از شما ديگرى را غيبت نكند، آيا كسى از شما دوست دارد كه گوشت برادر مرده خود را بخورد، به يقين همه شما از اين امر كراهت داريد.» در اين آيه با صراحت از گناه غيبت نهى شده، سپس با تشبيه به نكته هايى اشاره شده است، توضيح آن نكته‏ها اين كه فرد غائب به مرده تشبيه شده كه قدرت دفاع از خود ندارد، و هجوم به كسى كه بر اثر عدم حضور، قدرت دفاع ندارد، يك نوع ناجوان مردى زشتى است، از طرفى خوردن گوشت مرده منشأ انواع بيمارى‏هاى جسمى و روحى است، غيبت نيز منشأ پيامدهاى زشت است. نكته ديگر اين كه غيبت كننده انسان ناتوانى است كه بر اثر عجز از رويارويى، در غياب به بدگويى مى‏پردازد، و انگهى همان گونه كه حيوان مردار خوار موجب نشر ميكرب‏هاى بيمارى زا مى‏گردد، غيبت كننده نيز عامل نشر زشتى‏ها مى‏شود. قرآن مجيد با ذكر اين تشبيه، وجدان انسان‏ها را در برابر اين گناه بزرگ تحريك كرده، تا بزرگى اين گناه را درك كنند، كه منشأ ناهنجارى‏هاى كمرشكن مى‏گردد. و در پايان آيه كه با سؤال (آيا هيچ يك از شما دوست دارد…) فطرت و انسانيت انسان را بر مى‏انگيزد، تا او از درون شرم كرده و با كنترل خود، موجب آن همه زشتى نشود. در آيه ديگر مى‏خوانيم: «ويلٌ لكل همزةٍ لمزه؛(24) و اى بر هر غيبت جوى مسخره كننده.»
اين آيه كه يك نوع تهديد كوبنده و هشدار دهنده است، عذاب سخت الهى را متوجه كسى مى‏كند كه با نيش زبان و اشارات دست و چشم و ابرو، در پشت سر يا پيش رو، مؤمن را آماج طعن و مسخره قرار مى‏دهد. به گفته بعضى هُمَزَه به معنى غيبت كننده، و لُمَزَه به معنى عيبجو است، و بعضى اولى را به معنى عيب جويى آشكار، و دومى را به معنى عيبجويى پنهان و با اشاره دانسته‏اند…
در روايات اسلامى در مورد زشتى گناه بزرگ غيبت كردن، بسيار سخن به ميان آمده، در اينجا نظر شما را به روايت زير جلب مى‏كنيم:
پيامبر(ص) فرمود: «كسى كه ايمان به خدا و قيامت دارد، در مجلسى كه در آن از امام حق بدگويى مى‏گردد، يا مسلمانى غيبت مى‏شود نمى‏نشيند.»(25) نيز فرمود: «كسى كه غيبت مرد يا زن مسلمانى را كند، خداوند نماز و روزه او را چهل شبانه روز قبول نمى‏كند، مگر اين كه غيبت شونده از او راضى گردد.»(26)
امام صادق (ع) فرمود: «الغيبة حرامٌ على كل مسلمٍ، و انّها لتأكل الحسنات كما تأكل النّار الحطب؛(27) غيبت كردن بر هر مسلمانى حرام است، و موجب نابودى حسنات و پاداش‏ها مى‏شود، آن گونه كه آتش هيزم را مى‏سوزاند و نابود مى‏كند.»
و از گفتار ژرف پيامبر(ص) است: «هيچ مجلسى با غيبت كردن آباد نمى‏شود، مگر اين كه از نظر دين ويران مى‏گردد، حال كه چنين است، گوش خود را از شنيدن غيبت پاك و كنترل كنيد، چرا كه گوينده و شنونده، هر دو در گناه غيبت شريك هستند.»(28) بنابراين با تمام وجود، از اعماق قلب و جان،بادعاى امام‏عصر(عج) همنوا شويم و به خدا عرض كنيم: «خدايا! گوش‏هاى ما را از شنيدن گفتار بيهوده و غيبت ببند.» پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. مكاسب شيخ انصارى، ص 41. 2. المحجة البيضاء، ج 5، ص 256. 3. وسائل الشيعه، ج 8 ،ص 602. 4. بحار الانوار، ج 75 ،ص‏261. 5. همان. 6. همان، ص‏262. 7. اقتباس از تفسير موضوعى پيام قرآن، ج 3، ص 110 و 111. 8. مانند آيات: 41 مائده، 62 مريم، 3 مؤمنون، 72 فرقان، 55قصص، 6 لقمان، 45 مدّثر، 35 نبأ، 224 شعراء. بحار، ج 72، ص 264. 9.سوره مؤمنون، آيه 3. 10. سوره قصص، آيه 55. 11. سوره مريم، آيه 62، نظير اين مطلب در سوره نبأ، آيه 35. 12. سوره لقمان، آيه 36. 13. اقتباس از تفسير نور الثقلين، ج 4، ص 194 و 195. 14. فروع كافى، ج 7، ص 263، حديث 20. 15. بحار، ج 72، ص 264. 16. سوره منافقين، آيه 9. 17. بحار، ج 72، ص 264. 18. سوره نور، آيه 37. 19. چنانكه در آيه 78 غافر مى‏خوانيم «و خسر هنالك المبطلون ». 20. مناقب ابن شهر آشوب، ج 4، ص 158. 21. صحيفه سجاديه، دعاى 20. 22. سوره نور، آيه 19. 23. سوره حجرات، آيه 12. 24. سوره همزه، آيه 1. 25. بحار، چاپ اسلاميه، ج 75، ص 264. 26. بحار، ج 75، ص 258، حديث 53. 27. جامع السعادات نراقى، ج 3، ص 305. 28. بحار، ج 75، ص 259، فرازى از حديث 53 – بايد توجه داشت، كه شنيدن غيبت نيز همانند غيبت كردن است، و در دعاى امام عصر(عج) كه اين مقاله در شرح فرازى از آن است، به شنيدن غيبت تكيه شده، و به ما آموخته كه به خدا عرض كنيم: گوش‏هايمان را از شنيدن غيبت، مسدود كنيم.

مقدمه‏
موضوع حكومت حضرت مهدى(عج) و كارگزاران او از مهمترين و بحث‏انگيزترين موضوعاتى است كه از گذشته‏هاى دور در ميان اديان مختلف آسمانى مطرح بوده است، كه پيروان اديان آسمانى حداقل سه دين اسلام، مسيحيّت و يهود در اين عقيده مشترك است كه آينده‏ى جهان به‏دست صالحان و خداپرستان است. از اين‏رو هركدام از اديان، حكومت آخرالزمان را از آن خود مى‏دانند به‏طور مثال مسيحيان، منجى آخرالزّمان را حضرت مسيح مى‏دانند در حالى‏كه مسلمانان معتقدند او از نسل پيامبر اسلام(ص) است و دين او اسلام و براساس شريعت محمّدى قيام و حكم مى‏راند.
از اين‏رو در اين نوشته برآنيم كه ويژگيهاى حكومت و كارگزاران حضرت مهدى(عج) را به‏طور مختصر از منظر قرآن و حديث مورد تحقيق و بررسى قرار دهيم. ماهيّت حكومت جهانى مهدويت‏
حكومت جهان اسلام به رهبرى امام زمان(عج) داراى روح و ماهيت ويژه‏اى است كه ديگر حكومتها از آن بى‏بهره‏اند. ماهيت حكومت اسلام، آموزه‏هاى وحيانى است كه به او تعليم مى‏دهد كه خداى او يكى است و فقط بايد در برابر او عبادت و كرنش كند و در رفتار و كردارش از دايره بندگى خدا بيرون نرود زيرا فرمود: «يعبدوننى لا تشركون بى شيئاً»(1) اين حكومت پيامى دارد كه در بستر عمل به ارزشهاى وحيانى، دنياى بهترى را به وى ارزانى بدارد و متأسفانه آنچه در حكومت امروز بشرى كمتر يا اصلاً به چشم نمى‏خورد خداست و عدم پاى‏بندى به وحى و اخلاق و ارزشهاى معنوى است .
اساساً تاروپود حكومت مادى بر سرمايه‏اندوزى، مال‏پرستى و سود بيشتر از هر طريق و ترفندى بناگذارى شده است. و اين تاروپود جاى عشق به خوبى‏ها، ارزشها، ايثار و مجاهدت‏ها و بالأخره زيبائيهاى زندگى را اشغال كرده به‏طورى كه جامعه‏ى انسانى را از گردونه‏ى خوبى‏ها حذف نموده .
بنابراين حكومت مادى بر اين پندار است كه دين و امور معنوى در پيوندهاى اجتماعى ناكارآمد است و اين پندار تا جايى در افكار و انديشه جامعه بشرى ريشه كرده كه معتقد است تمدّن و حكومت را بايد بدون در نظر گرفتن ارزشها پايه‏ريزى كرد.
استاد شهيد مرتضى مطهرى در اين باره مى‏نويسد: «فكر خدا و زندگى اخروى را بايد كنار گذاشت … بايد رأفت و رقت قلب را دور انداخت، رأفت از عجز است. فروتنى و فرمانبردارى از فرومايگى است . حلم و حوصله، عفو و اغماض، از بى‏همّتى و مستى است . مردانگى بايد اختيار كرد . بشر بايد به مرحله مرد برتر برسد، عزم و اراده داشته باشد اين است روح حكومت مادى غرب كه از باب نمونه به آن اشاره كرديم .»(2)
ولى حكومت جهانى مهدويت كه به همّت تواناى امام عصر(عج) توسعه و گسترش مى‏يابد براساس وحى و ماهيت دينى جلوه‏گرى مى‏كند داراى چند ويژگى خواهد بود. 1 – عدل و احسان‏
در حكومت جهانى اسلام عدل و احسان سنگ زيرين است.
اجراى عدالت اجتماعى و گسترش آن از بنيادى‏ترين حكومت مهدويّت است كه پيامبر اكرم(ص) نيز و امام بعد از آن بر اين حقيقت انگشت نهاده‏اند كه امام زمان(عج) خواهد آمد و جهان پر از ظلم و جور را پر از عدل و داد خواهد كرد .(3) بنابراين مى‏توان گفت سرآغاز انقلاب اجتماعى و حكومت جهانى آن حضرت اجراى عدالت براساس دين است. و اين اجراى عدالت نيازمند كارگزاران و كاركنانى عادل و نيكوكار است .
او، ادامه‏دهنده‏ى راه پيامبران و اولياء است .
«لقد ارسلنا رسلنا بالبينات و انزلنا معهم الكتاب والميزان ليقوم الناس بالقسط(4)؛ ما فرستادگان خود را با نشانه‏هاى روشن و پيغامهاى راست فرستاديم و با ايشان كتاب و ترازو فرستاديم تا مردمان را به دادگرى به پا دارند». از اين‏رو همانطور كه پيامبران وظيفه داشتند كه برابر كتاب و ميزان، مردمان را به دادگرى به پا دارند حضرت مهدى(عج) نيز وظيفه دارد بر سيره پيامبران، جامعه انسانى را به دادگرى به پا دارد و از نارواها و ستم بازدارد .
«انّ الله يأمر بالعدل والاحسان و ايتاء ذى القربى و ينهى عن الفحشاء والمنكر والبغى …(5)؛ خدا به عدل و احسان و بخشش به خويشاوندان فرمان مى‏دهد از فحشا و زشتكارى و ستم نهى مى‏كند».
اين آيه اصول ارزشهاى فردى و اجتماعى را ترسيم كرده و نيز از ضد ارزش‏ها و پليدى‏ها بازداشته است و اين آيه به معناى واقعى و كامل در عصر ظهور پياده خواهد شد، عدل يعنى نگهداشت دقيق حقوق مردمان و مبارزه فراگير، و همه‏سويه با نابرابريها و احسان، جايگاه برترى در ميان ارزشهاى اجتماعى اسلام دارد كه به يك معنا بالاتر از عدالت است. زيرا اگر در هر حكومتى پايه‏هاى حقوقى انسانى، براساس عدالت اجتماعى استوار گردد، در اين صورت جلوه‏هاى احسان و نيكوكارى، فضاى جامعه را مى‏آكند.
به فرموده امام على(ع) عدل قانونى است فراگير و قابل گسترش «سائس عام»(6) و احسان نيز ارزشى است ويژه: «عارض خاص».(7) وظيفه اوليه در هر حكومت و جامعه‏اى به‏خصوص در جامعه‏ى دينى نهادينه كردن بنيادهاى اجتماعى براساس عدل است اگر مردم در حكومتى كه همه‏ى نهادها و اركان آن بر هِرم عدل استوار گشته باشند. در آنوقت است كه ريشه‏هاى نوع‏دوستى، برادرى، مهرورزى، توانا مى‏گردند. همانطور كه در ابتداى اين فصل اشاره شد ماهيت اصلى حكومت جهانى مهدويت دائرمدار بندگى و عبوديت است، همان كه خداى متعال به آن فرمان داده .
«امر الّا تعبدوا الّا ايّاه».(8)
عبوديت و بندگى وقتى به اوج مى‏رسد كه بنده آنچه را كه معبودش از همه چيز بيشتر دوست دارد. در راه پياده كردن آن تلاش ورزد. اسماعيل بن مسلم مى‏گويد: در محضر امام صادق(ع) بودم كه شخصى از آن حضرت پرسيد بين اين دو آيه: «انّ الله يأمر بالعدل والاحسان» و «امر ربى الّا تعبدوا الّا ايّاه» چگونه مى‏توان جمع كرد. حضرت فرمود: «نعم، ليس فى عباده امر الّا العدل والاحسان»(9) بلى، خداوند براى بندگان خود دستورى ندارد جز اجراى عدالت و عمل به احسان .
به‏عبارت ديگر «عدل» نماد فرهنگ اجتماعى اسلام است و «احسان» نماد فرهنگ اخلاقى آن . اگر اين دو ركن ركين در جامعه و حكومتى رواج يابد و ساختار اجتماعى آن حكومت بر اين دو استوار و پايه‏ريزى گردد دو واقعيت ديگر كه از ويژگيهاى فرهنگ و حكومت جهانى مهدويت است روشن مى‏گردد.
تراز حكومت حضرت مهدى(عج) عدل است كه در پرتوى آن، ديگر ارزشها جايگاه واقعى خود را مى‏يابند.
مرحوم شيخ صدوق در اين باره مى‏گويد: «يظهر الله به الأرض من كلّ جور و يقدسها من كل ظلم … فاذا خرج وضع ميزان العدل بين النّاس، فلا يظلم احدٌ احداً.»(10)
در حكومت جهانى حضرت مهدى جهان از هرگونه ستم پاك مى‏شود. آن‏گاه كه ظهور كند، ميزان عدل را در ميان جامعه بشرى بنا خواهد كرد، هيچ‏كس به ديگرى ستم روا نخواهد داشت . 2 – استحكام پيوندهاى اجتماعى‏
به‏طور كلى تاروپود و ساختار هر تمدّنى و حكومتى را افراد آن مى‏سازند. جامعه بشرى با برخوردارى از روح جمعى، پايه‏هاى حكومت را بنا مى‏كنند و بر پويايى و شكوفايى آن مى‏افزايند. انسانها پاره‏هاى پيكر هر حكومت مى‏مانند كه به هر نسبت پيوند و زندگى جمعى آنان بيشتر باشد آثار پيشرفت و توسعه در آن حكومت نمايان‏تر است .
در آموزه‏هاى اسلامى مفاهيم و واژه‏هايى وجود دارد كه پيام آنها بنيان‏گذارى و شكوفاسازى و استحكام روحيه جمعى و اجتماعى است. مانند اين كلمات «توادّ»(11) «تراحم» «تعاضد»(12) «تواصى»(13) و از همه گوياتر واژه «تعاون» كه خداوند در قرآن بعنوان يك دستور اجتماعى به انسانها مى‏فرمايد.
«تعاونوا على البرّ والتّقوى ولا تعاونوا على الأثم والعدوان»(14) در نيكوكارى و خويشتن‏دارى يكديگر را همكارى كنيد، در گناه و تجاوز همكارى نكنيد ».
بنابراين از آيات و روايات بخوبى استفاده مى‏شود كه تعاون بر نيكى و نيكويى، به مفهوم گسترده آن فرهنگى، اجتماعى، اقتصادى در يكى از ابزارهاى تمدّن اسلامى است و روشن است كه پيدايش روح جمعى و تعاون ساخته و پرداخته حكومت اسلامى است .
پيدايش اين روحيه در جامعه اسلامى، پيشرفتهاى مادى و معنوى و توسعه مادى و تكامل معنوى گسترده‏اى به‏دنبال دارد و در زمينه‏هاى عاطفى و اخلاقى نيز از سازندگى چشم‏گيرى برخوردار است .
استاد مطهرى مى‏نويسد: «زنده بودن اجتماع به اين است كه در افراد آن اجتماع روح اجتماعى و حسن اجتماعى و عاطفه اجتماعى وجود داشته باشد … يعنى خودت را همواره به‏جاى ديگران بگذار و براى آنها همان را بپسند كه براى خود مى‏پسندى و همان را كراهت داشته باش كه براى خويشتن كراهت دارى».(15)
همان‏طور كه گفته شد مسئله تعاون نقش حياتى در تمدّن و جوامع بشرى دارد از اين‏رو در سيره و روش زندگى پيامبر(ص) و امامان معصوم(عليهم‏السلام) به نمونه‏هايى برمى‏خوريم كه بر اين اصل بلند و بنيادى به روشنى تأكيد شده است . در تاريخ آمده كه روزى پيامبر(ص) در سفرى كه همراه ياران بودند در منزل‏گاهى براى پخت غذا نياز به هيزم بود پيامبر نيز در اين كار همكارى مى‏كند.(16) و يا آن حضرت در كندن خندق در اطراف مدينه براى خود سهمى قرار داد و شروع به كندن مى‏كند .(17)
در سيره امام على(ع) نيز نمونه‏هايى فراوان ديده مى‏شود كه آن حضرت در كارها و حركت‏هاى جمعى شركت مى‏جويد. امام صادق(ع) در هنگامه‏ها با مردم همراه مى‏شود كه از جمله در زمان خشكسالى مدينه آنچه براى خود ذخيره كرده بود كه تا پايان سال به مصرف برساند، به بازار عرضه كرد، كه مبادا ذخيره‏سازى او به مردم آسيب برساند .
در مدينه، داستان ايثار و تعاون انصار نسبت به مهاجران، آنچنان گويا و روشن است كه هركس اندك آشنايى با آيات قرآن داشته باشد به اين حقيقت پى مى‏برد. قرآن از اين روحيه و سيره‏ى مسلمانان به نيكى و زيبايى ياد مى‏كند و با اين شيوه، ساختار حكومت اسلامى را كه به دست تواناى پيامبر اكرم(ص) و مسلمانان با ايمان و خالص پايه‏ريزى شده، ترسيم مى‏كند .
«والذين تبوء الدار والايمان من قبلهم يحبّون من هاجر اليهم ولا يجدون فى صدورهم حاجة مما اوتوا و يؤثرون على انفسهم ولو كان بهم خصاصة و من يوق شحّ نفسه فاولئك هم المفلحون(18)؛ كسانى كه قبل از ايشان در مدينه و در ايمان جاى گرفتند در حالى كه هركس را كه به‏سوى آنان هجرت كرد دوست مى‏داشتند و در دل خويش نسبت به آنچه داشتند نيازى احساس نمى‏كردند و ديگران را بر خويش مقدم مى‏داشتند، گرچه آن چيز ويژه ايشان مى‏بود و كسانى كه بخل از درون مهار كند، همانا رستگارانند».
خلاصه سخن اينكه اين ويژگى در ساختار حكومت اسلامى و شكوفايى آن نقش بنيادى و اساسى داشته است و همين ويژگى در حكومت جهانى حضرت مهدى نيز به‏گونه‏ى گسترده پديدار خواهد شد .
در حكومت جهانى مهدويت ارزشهاى انسانى مانند:
ايثار، انسان‏دوستى، تعاون و نوع‏دوستى، برادرى، امدادرسانى آنچنان ريشه‏دار و از استحكامى برخوردار است كه گويى همگى در يك خانواده زندگى مى‏كنند و نيازهاى خويش را از جيب و كيسه‏ى يكديگر بدون مانع برطرف مى‏سازند «من» و «تو» در آن جامعه مفهومى ندارد بلكه آنچه معنا و حقيقت دارد «ما» است كه خود را مى‏نماياند .
«قال اسحاق بن عمار: كنت عند ابى عبدالله(ع) فذكر مواساة الرجل لأخوانه و ما يجب عليهم فدخلنى من ذلك امر عظيم. فقال انما ذلك اذا قام قائمنا وجب عليهم ان يجهزوا اخوانهم و يقووّهم».(19) اسحاق بن عمار مى‏گويد نزد امام صادق(ع) بودم و از يارى و غمخوارى هركس با برادرانش و آنچه بر آنان واجب است سخن به ميان آمد .
من از اين موضوع در شگفت شدم امام(ع) فرمود: اين هنگامى است كه قائم ما قيام كند، كه در آن روزگار بر همگان واجب است يكديگر را يارى رسانند و يكديگر را نيرو بخشند. در آخرالزمان، اين مكارم اخلاقى و بزرگوارى‏هاى انسانى است كه پايه‏هاى حكومت جهانى اسلام را استحكام مى‏سازند .
اما باقر(ع) مى‏فرمايد: «… حتى اذا قائم القائم جاءت المزامله و يأتى الرجل الى كيس اخيه فيأخذ حاجته لا يمنعه».(20)
به هنگام قيام قائم «آل محمد» آن‏چه ديده مى‏شود دوستى و يگانگى و تعاون و الفت است تا آنجا كه هركس آنچه نياز دارد، از جيب ديگرى برمى‏دارد، بدون هيچ دشوارى و بازدارنده‏اى .
به‏راستى تصوير و ترسيم چنين جامعه‏اى چقدر دلپذير و دلنشين است. زيرا در حكومت و جوامع امروزى بخصوص غيرالهى رقابت و تفوق تنگاتنگ مادى در ساخته و زندگى‏هاى آنان موج مى‏زند و اساس ارزشهاى معنوى و كمالات انسانى را دگرگون ساخته و روح جمعى و تعاون و همكارى و برادرى را رخت بربسته و جوامع به دو دسته تقسيم شده: جامعه‏هايى كه فقير و گرسنه هستند و هرچه تلاش مى‏كنند به حقوق خويش نمى‏رسند و مداوم به‏طور مستقيم يا غيرمستقيم تحت سلطه‏ى زورمداران و سلطه‏گران و بالاخره صاحبان قدرت مى‏باشند و هرگز توان خروج از اين وضعيت اَسفبار را ندارند. پس هميشه بايد تحت سلطه و فرمان آنان باشند .
دسته‏ى ديگر از جوامع صاحبان ثروت و مكنت و قدرتند كه چيزى را بنام ارزش و كرامت انسانى نمى‏شناسند و اصولاً ارزشهاى كمالات انسانى را همان ثروت و قدرت و سلطه تعريف مى‏كنند. و اين چنين است كه در روزگار ما در عصر حكومت جديد متأسفانه سرنوشت بنى‏آدم را در عصر حاضر همين‏ها به‏دست گرفته‏اند و براى آنان خط و نشان مى‏كشند.
درست برخلاف آن در حكومت جهانى مهدويت، شيرازه نظام اجتماعى جهان بر تعادل و تعاون دور مى‏زند آنچنان روحيه‏ها پرورش مى‏يابد، غل و غش‏ها و ناخالصى‏ها و خودخواهى‏ها از ميان مى‏رود كه «مزامله» يعنى دوستى‏ها خالص مى‏گردد، پيوندهاى اجتماعى و انسانى براساس تعادل و تعاون، راستى، درستى، يكدلى و يكرنگى استحكام پيدا مى‏كند و خلاصه فرهنگ مهدويت جان‏ها را با تزكيه و افكار و انديشه‏ها را با تعليم به پاكى و پاكيزگى سوق مى‏دهد. 3 – برقرارى امنيت‏
در هر فرهنگ و حكومتى، امنيت اجتماعى اصل است. از مهم‏ترين نيازهاى اساسى بشر، برقرارى امنيّت است، امنيّت سياسى، قضايى، قانونى، اقتصادى، حقوقى، اجتماعى، فرهنگى، اخلاقى، خانوادگى .
بستر زندگى سالم و جامعه صالح و با امنيّت و آرامش را فراهم مى‏سازد.
قهراً جامعه‏ى اين چنينى آثار و بركاتى دارد كه پيوندهاى انسانى و اجتماعى با آرامش و بى‏تنش شكل مى‏گيرد. تلاش‏هاى اقتصادى با رونق و شادابى انجام مى‏گيرد، رفتارهاى ناهنجار اخلاقى و خشونت‏ها و خشم‏ها فروكش مى‏كند، قانون‏گرايى رواج مى‏يابد. صاحبان ثروت و قدرت خون فرودستان را نمى‏مكند. فاصله بين دولت‏مردان و رعيت از بين مى‏رود، ميدان براى نقد و نظر فراهم مى‏گردد و كاستى‏ها از روى خيرخواهى گفته مى‏شود. نقطه‏هاى قوت دولت مردان به‏دور از چاپلوسى و گزافه‏گويى مطرح مى‏گردد.
همه‏ى افراد جامعه براساس احترام متقابل به يكديگر نگاه مى‏كنند و به يكديگر اعتماد مى‏كنند و در نتيجه همگان با احساس مسئوليت همديگر را نصيحت مى‏كنند.
از مهم‏ترين محصولات امنيّت، پديدار شدن نشانه‏هاى عدالت است و مردم وحدت و همبستگى بيشترى پيدا مى‏كنند و در اين صورت است كه راههاى نفوذ هجومها و شبيخونهاى دشمنان داخلى و خارجى را با تمام توان مى‏بندند و آقايى و سربلندى خويش را پاس مى‏دارند.
و يكى از خصائص و ويژگى‏هاى حكومت جهانى مهدويت برقرارى امنيت به معناى اعم آن است، همه‏جا و در همه‏ى موارد ذكر شده، امنيت و آرامش در حد اعلاى آن توسعه و گسترش پيدا مى‏كند و در آن حكومت جان و مال و ناموس و آبروى مردمان از هر گزند و آسيبى در امان مى‏ماند.
شايد آيه‏ى شريفه‏ى سوره نور بر همين مورد يعنى حكومت جهانى آن حضرت تطبيق پيدا كند.
«وليبدلّنهم من بعد خوفهم اَمنا».(21)
امام صادق(ع) مى‏فرمايد: آيه‏ى شريفه درباره‏ى حكومت امام زمان است و سپس ادامه مى‏دهند «در آن زمان چندان امنيت بر سراسر جهان گسترده مى‏شود كه از هيچ چيز به چيز ديگر، زيان نمى‏رسد، ترس و وحشتى به چشم نمى‏خورد. حتى جانوران و حيوانات در بين مردم رفت و آمد مى‏كنند و نسبت به يكديگر آزارى ندارند.(22)
ايمان نيز كه آرام‏بخشى دلهاست سايه خود را بر جامعه‏ى مهدوى مى‏افكند. فضاى آن روز جامعه، سرشار از اعتماد و اطمينان به يكديگر است. در پرتو كلمه توحيد دلها به هم نزديك و ضريب ناامنيها به صفر مى‏رسد.»(23)
متأسفانه در جامعه‏هاى عصر حاضر رقابت‏هاى بى‏هدف و ناسالمى كه بر اثر ترس و عدم اعتماد از يكديگر به‏وجود آمده و درد بى‏درمانى است كه حكومت امروز آن‏را به ارمغان آورده و ملت‏ها را فرا گرفته، ناامنيهاى خانوادگى و ناهنجاريهاى اجتماعى در اين‏گونه جامعه‏ها به‏خوبى نشان مى‏دهد كه دنياى به اصطلاح متمدّن امروز صنعتى و داراى تكنولوژى در برآوردن آرامش روحى و روانى ناتوان بوده است. گرچه توانسته است تا اندازه‏اى زمينه آسايش مادى و جسمى شهروندان را فراهم سازد. اين واقعيت ثابت مى‏كند كه دنياى انسانها را نمى‏توان هميشه و همه‏جا با قراردادهاى اجتماعى بى‏روح و خشك و بدون پشتوانه معنوى و ايمانى تربيت كرد، تا در آشكار و پنهان حريم حرمت و حقوق ديگران را نگاهدار باشند و همين حقيقت نياز به آمدن شخص مصلح و رهايى‏بخش و نجات‏دهنده‏اى را كه زمينه‏ساز امنيت همه‏جانبه باشد ثابت مى‏كند.
در عقايد مسلمانان و پيروان حقه محمدى(ص) آن اصلاح‏گر و نجات‏دهنده و امنيت‏گستر، امام زمان حضرت حجة بن الحسن(ع) است كه با قيام و ظهور خود امنيت را توسعه و مى‏گستراند و اين نياز مهم انسانى را به جامعه انسانى ارزانى مى‏دارد و زندگى آرام‏بخش را براى جهان بشريت فراهم مى‏سازد و با تدبير چهره‏ى حكومت هولناك و ترس‏آلود را به حكومت انسانى و اميدبخش بدل مى‏كند . 4 – سامان‏دهى اقتصادى‏
در تعاليم دينى و آموزه‏هاى آن بين مسائل اقتصادى و مسائل معنوى پيوندى استوار ديده مى‏شود. در اين باب روايات فراوان است از جمله اين روايت:
پيامبر(ص) فرمود: «لولا الخبز ما صلّينا ولا صمنا ولا ادّينا فرائض ربّنا»(24)، بدون نان، نه عبادت مى‏توان كرد و نه روزه مى‏توان گرفت و نه واجبات ديگر را مى‏توان انجام داد .
«ثلاثة تحتاج الناس طراً اليها: الامن والعدل والخصب»(25) سه چيز است كه همه مردم به آن نياز دارند: امنيت، عدالت و فراوانى ارزاق .
در روايات اسلامى آمده است كه در فرهنگ و عدل جهانى و حكومت جهانى مهدويت(ع) اين واقعيت نويد داده مى‏شده كه آن حضرت رفاه اقتصادى را همراه با عدالت اجتماعى به‏گونه‏اى گسترده و فراگير، فراهم خواهد آورد .(26)
و نيز در حديث ديگر نقل شده كه آن حضرت در پرتو مديريت شايسته و سالم و برنامه‏هاى جامع و سياستهاى واقع‏نگر، زمينه شكوفايى استعدادها فراهم مى‏آيد، تلاش و كوشش مردم با انگيزه‏هاى معنوى در مى‏آميزد و بهره‏گيرى از منابع طبيعى و خدادادى دوچندان مى‏شود.(27)
در حديث ديگر فرموده: «كار وجهه‏ى عبادت و تكليف به خود مى‏گيرد نيروهاى بالقوه و پنهان ميدان بروز و ظهور مى‏يابند، خلق‏وخوى مردم دوستى و خدمتگزارى در بين مردم، رشد مى‏كند.(28)
در چنين جامعه‏اى زندگى اقتصادى، چهره نوينى پيدا مى‏كند و همگان از زندگى سالم و به دور از تشويش خاطر و نگرانى و اضطراب بهره‏مند مى‏شوند.(29)
بواسطه‏ى پيشرفت علم و صنعت تكنولوژى در زمان آن حضرت منابع جديد و ناپيدا كشف مى‏شوند، و زمين آنچه در درون خود دارد بيرون مى‏افكند و بهره‏بردارى از آن آغاز مى‏شود.»(30)
براساس روايات در حكومت جهانى مهدويت(ع) فرآورده‏هايى به جامعه عرضه مى‏شود كه تا آن روز بر بشر ناشناخته بوده است. راههاى توليد سالم و توزيع عادلانه به‏عنوان ارزش وظيفه ايمانى و دينى نمودار مى‏شود و در نتيجه، اقتصاد جامعه، در پرتو مديريت صحيح آن حضرت شكوفا مى‏شود و بركت و فراوانى نعمت، سرتاسر جهان را فرا مى‏گيرد و همه از نعمت الهى به آسانى استفاده مى‏برند .
پيامبر اكرم(ص) فرمود: «ينعم امّتى فى زمن المهدى(عج) نعمةً لم يتنعّموا قبلها قطّ، يرسل السماء عليهم مدراراً ولا تدع الارض شيئاً من نباتها الّا اَخرجته».(31) فرمود: پيروان من در زمان حكومت جهانى مهدى(عج) به آسايش و به نعمتهايى دست مى‏يابند كه بيش از آن در هيچ دوره‏اى از حكومتهاى گذشته به آن دست نيافته‏اند. در آن دوره آسمان باران فراوان مى‏بارد و زمين نيز تمام روييدنيهايش را بيرون مى‏اندازد.
قرآن در اين‏باره مى‏فرمايد:
«ولو ان اهل القرى آمنوا و اتّقوا لفتحنا عليهم بركات من السماء والارض(32)؛ اگر مردم قريه‏ها ايمان آورده و پرهيزگارى پيشه كنند، بركات آسمان‏ها و زمين را به رويشان مى‏گشائيم ».
براساس اين آيه و آيات ديگر معيارهاى قرآنى، تقوا و خويشتن‏دارى، نيكوكارى و عدالت‏گسترى …(33) و زمينه‏هاى نزول و ريزش رحمت‏ها و بركات از سوى پروردگار مى‏شود اگر فضاى جامعه، فضايى معنوى و الهى باشد و زبان‏هاى دعاگو، آلوده به گناه نگردد و لقمه‏ها حلال و قصد نيّت‏ها خدايى، بى‏شك رزق و روزى‏ها فراوان‏تر مى‏گردد.(34)
روشن است هنگامى كه پيوند انسانها بر پايه عدالت و نيكى شكل مى‏گيرد، بينوايان و مستمندان از ياد نمى‏روند و هر كسى مرز خود را مى‏شناسد و به حقوق ديگران، دست دراز نمى‏كند.
در چنين جامعه‏اى نعمت‏ها و بخشش‏هاى پروردگار بر مردمان فرو مى‏ريزد و بسيارى از گرفتاريهاى اجتماعى، برطرف و بن‏بست‏هاى اقتصادى گشوده مى‏شود و راه براى پيشرفت هموار مى‏گردد.
زيرا در قرآن وعده داده شده: «من عمل صالحاً من ذكرٍ او انثى و هو مؤمن فلنحيينَّه حيوة طيبةً و لنجزينّهم اجرهم باحسن ما كانوا يعملون»(35) حكومت حضرت مهدى(عج)، حيات طيّبه، بر پايه ايمان و عمل صالح رخ مى‏نمايد. از يك‏سو طمع‏هاى زايد مهار مى‏گردد. مساوات و عدالت دامن مى‏گستراند. بخل و تنگ‏چشمى، دامن بر مى‏چيند و از سوى ديگر، انگيزه‏ها براى تلاش بيشتر و خالص‏تر مى‏شود. و استفاده‏ى بهتر و سالم‏تر از طبيعت آماده مى‏گردد. طبيعى است كه زمينه‏ى فراوانى نعمت‏ها و رونق مسائل اقتصادى نيز پديد آيد و گسترش يابد.
امام على(ع) در اين باب مى‏فرمايد: «و تخرج له الارض اَفاليد كبدهها و تلقى اليه سلماً مقاليدها فيريكم كيف عدل السّيرة و يحيى ميّتَ الكتاب والسنَّة».(36) زمين گنجينه‏هاى خود را برون اندازد و كليدهاى خويش را از دَر آشتى، تسليم او سازد، پس روش عادلانه را به شما بنمايد و آنچه از كتاب و سنت مرده است زنده كند. 5 – رشد عقل و گسترش دانش‏
در نظام و حكومت اسلامى، عقل جايگاه ويژه‏اى دارد و ركن حركت و تلاش به‏شمار مى‏رود عقل ستون نيمه‏ى دين است و بدون عقل دين جايگاه حقيقى خود را پيدا نمى‏كند. اساساً دين بدون عقل شناخته نمى‏شود و مجهول مى‏ماند. عقل است كه گوهر و جوهر دين را مى‏شناسد و به انسان مى‏فهماند و دستور مى‏دهد در برابر آن سر فرود آورد، و به فرمانهايش گردن نهد. خلاصه، عقل، راهنماى انسان است به‏سوى زيبائيها، خوبيها، ارزشها، راستى‏ها و پرهيزدهنده از خطرها . از اين‏رو در قرآن از عقل به خِردورزى،(37) انديشيدن(38) به علم و دين آگاه شدن(39) و فرزانگى(40) سفارش بسيار شده است، و در فقه اسلامى نيز عقل يكى از منابع چهارگانه اجتهاد به‏شمار مى‏رود كه اجتهاد بدون در نظر گرفتن اين ركن مهم و پايه استوار، ناتمام است. امام صادق(ع) درباره‏ى پرسش شد جايگاه عقل در زندگى بشر چگونه است؟ حضرت در پاسخ مى‏فرمايد: «العقل ما عبد به الرحمن و اكتسب به الجنان». يعنى عقل چيزى است كه به آن خداوند عبادت مى‏شود و بهشت به‏دست مى‏آيد. سپس سؤال‏كننده پرسيد: آنچه معاويه در زندگى خود به كار بست چه بود؟ حضرت در پاسخ فرمود: «تلك النكراء، تلك الشيطنة و هى شبيهة بالعقل و ليست بالعقل»(41) يعنى آنچه معاويه داشت، نيرنگ، فريب و شيطنت بود و آن مانند عقل بود نه خود عقل .
در حكومت اسلامى مهدويت(ع) عقل و بندگى، عقل و اخلاق، عقل و ارزش و عقل و تقوا پيوند ناگسستنى دارند. هرگاه عقل با يكى از اينها كه برشمرديم و صدها ارزش والاى ديگر، همراه نبود از مدار خارج مى‏شود و جامعه به نيرنگ مى‏آلايد و هرگونه سودجويى، استثمار، استعمار و به بردگى واداشتن ديگران، خردورزى نام مى‏گيرد. علم و تكنولوژى كه دستاورد عقل و خرد است، اگر با عقل سالم، عقل به دور از هوى و هوس و اگر عقل به دور از آلودگى‏ها به‏كار گرفته نشود، فاجعه به بار مى‏آورد، همان فاجعه‏اى كه امروز شاهد آن هستيم .
عقل سالم، محور جامعه انسانى و حكومت اسلامى است كه راهنما به سوى نيكى‏ها، زيبائيها و ارزشهاست . عقل است كه با اخلاق همراه و هم‏خانه و همزاد است و جدايى بين آنها در پندار نگنجد.
در آموزه‏هاى دينى، بويژه شيعى، به پيوند عقل و اخلاق توجه ويژه شده است.
امام صادق(ع) مى‏فرمايد: «انّا لحبّ من كان عاقلاً، عاملاً، فهماً، فقيهاً، حليماً، مدارياً، صبوراً، صدوقاً و وفيا».(42) ما دوستار كسانى هستيم كه عقل، دانش، فهم، فقاهت، بردبارى، نرمش و صبر دارند و اهل وفا و راستى‏اند.
امام صادق(ع) فرمود: «العلم سبعة و عشرون حرفاً فجميع ما جاءت به الرّسل حرفان فلم يعرف الناس اليوم غير حرفين، فاذا قام قائمنا اخرج خمسة والعشرين حرفا فبثها فى النّاس و ضمّ اليها الحرفين حتّى يبثّها سبعة و عشرين حرفا».(43) علم و دانش بيست و هفت بخش دارد، كه بشر تاكنون دو بخش از آن را آموخته است. به‏هنگام حكومت جهانى مهدويت(عج) بيست‏وپنج باب ديگر بر آن افزوده خواهد شد و در ميان جامعه گسترش مى‏يابد.
روشن است كه با پيشرفت علم به رهبرى پيشواى عالم و عادل، زمينه توسعه همه‏سويه و بهبود زندگى مردمان فراهم خواهد آمد و تغيير عميق پيدا خواهد شد.
از آنجا كه علم، تيغ دو دم است، اگر به دست نااهل سپرده شود، ويران‏گرى به بار مى‏آورد در برنامه‏ى آن حضرت «حضرت مهدى(عج)» تكامل اخلاقى، در كنار تكامل علوم نيز پيش‏بينى شده است.
امام باقر(ع) فرمودند: «اذا قائم قائمنا وضع يده على رؤوس العباد فجمع به عقولهم و اكمل به اخلاقهم».(44) در حكومت جهانى مهدويت دست محبت و امامت بر سر بندگان مى‏نهد.
رشد عقلانى همراه با رشد اخلاقى، جامعه‏اى رشيد به‏وجود مى‏آورد كه شايستگى اداره تمام جهان را پيدا مى‏كند.
امام على(ع) در اين باب مى‏فرمايد: «يعطف الهوى على الهدى اذ عطفوا الهدى على الهوى و يعطف الرأى على القرآن اذا عطفوا القرآن على الرأى»(45) خواهش نفسانى را به هدايت آسمانى بازگرداند، و آن هنگامى است كه – مردم – رستگارى را تابع هوى‏ ساخته‏اند و رأى آنان را پيرو قرآن كند، و آن هنگامى است كه قرآن را تابع رأى خود كرده‏اند.
بنابراين از متون و روايات چند چيز حاصل شد:
1 – معلوم شد كه روح حكومت جهانى اصلاحى امام زمان(عج) كه دورنمايى از حكومت والا و متعالى الهى قرآن است كه تربيت و انسان‏سازى را با عقلانيت و سياست سازش داده است و نتيجه‏ى آن رهايى انسانهاى گرفتار در بند هوا و هوس و راهنمايى و ارشاد آن به‏سوى فضايى روشن و سعادت همه‏جانبه است.
2 – و نيز معلوم شد، كه در فرهنگ و حكومت مزبور عقل و اخلاق طورى به‏هم پيچيده شده كه جداسازى آن‏دو از يكديگر كارى است ناشدنى . خردورزى و تكامل مادى و معنوى، كامل‏كننده و يارى‏رسان يكديگرند.
3 – و نيز معلوم گشت كه بدون دين و ارزشهاى دينى و اخلاقى، بنيان‏هاى مدينه و حكومت هم سست و ناپايدار است .
4 – و نيز روشن شد: مدينه فاضله‏ى حكومت جهانى مهدويت(عج)، سرشار از شكوفايى و بالندگى عقل‏ها و انديشه‏ها است، علوم و فنون تكامل مى‏يابد و بشر هر روز به شناخت‏هاى تازه و نويى دست مى‏يابد، دانايى و دانش بر جهل و غفلت، غلبه مى‏يابد. تكنيك و صنعت در مسير انسانيت قرار مى‏گيرد آن حضرت با نفس قدسى و پاك خويش بستر گسترش دانش‏ها و ارزش‏ها را فراهم مى‏سازد و بازدارنده‏ها و موانع را از سر راه بشر دور مى‏سازد. ويژگى‏هاى كارگزاران حكومت جهانى مهدويت(عج)
در حديثى از امام على(ع) صفات كسانى كه با حضرت بيعت مى‏كنند و بعد جزء كارگزاران حضرت قرار مى‏گيرند، نقل شده، حديث عبارتست از:
«يبايعون على اَن لا يسرقوا ولا يزنوا ولا يسبّوا مسلماً ولا يَقتلوا محرّماً ولا يهتكوا حريماً محرما ولايهجموا منزلاً، ولا يضربوا احداً الّا بالحق، ولا يكنزوا ذهباً ولا فضّة ولا برّاً ولا شعيرا، ولا يأكلوا مال اليتيم، ولا يشهدوا بما لا يعلمون ولا يخربوا مسجداً، ولا يشربوا مسكراً، ولا يلبسوا الخزّ ولا الحرير، ولا يتمنطقوا بالذّهب، ولا يقطعوا طريقاً، ولا يخيفوا سبيلاً، ولا يفسقوا بغلامٍ ولا يحبسوا طعاماً من بُرِّ، ولا شعيرٍ، و يرضونَ بالقليل، و يشتمونَ على الطيب، و يكرهونَ النّجاسة، و يأمرون بالمعروف، و ينهونَ عن المنكر و يلبسون الخشنَ من الثياب و يتوسَدون التّراب على الخدودِ، و يجاهدون فى الله حقّ جهاده، و يشترط على نفسهِ لهم: آن يمشىَ حيث يمشونَ، و يلبسَ كما يلبسونَ، و يركب كما يركبون، و يكونَ مِن حيث يريدون و يرضى بالقليل، و يملاَ الارض بعونِ اللهِ عدلاً كما ملئت جوراً يعبُد اللّه حقّ عبادتِه، ولا يأخذ حاجباً ولا بوّاباً .(46)
1 – دزدى نكنند.
2 – زنا نكنند.
3 – به هيچ مسلمانى دشنام ندهند.
4 – خون حرامى نريزند.
5 – آبروى كسى را كه احترامش لازم است لگدمال نكنند.
6 – به خانه‏ى كسى حمله نكنند.
7 – كسى را به ناحق كتك نزنند.
8 – طلا و نقره و گندم و جو ذخيره نكنند.
9 – مال يتيم نخورند.
10 – به چيزى كه نمى‏دانند، گواهى ندهند.
11 – مسجدى را ويران نكنند.
12 – مشروبات الكلى نخورند.
13 – جامه‏ى حرير و ابريشم نپوشند.
14 – كمربند زرّين نبندند.
15 – راهزنى نكنند.
16 – راهها را ناامن نكنند.
17 – هم‏جنس بازى نكنند.
18 – مواد خوراكى چون گندم و جو را احتكار نكنند.
19 – به مقدار اندك خشنود باشند.
20 – عطر بزنند.
21 – از پليديها دورى كنند.
22 – مردم را به نيكيها فرمان دهند.
23 – ديگران را از زشتيها باز دارند.
24 – لباس خشن بپوشند.
25 – خاك را بالش خود قرار دهند.
26 – در راه خدا آن‏گونه كه شايسته است جهاد كنند.
همان‏طور كه در حديث فوق آمده در نظام و حكومت مهدوى كارها و پست‏ها، به شايستگان واگذار مى‏شود، ثروت‏هاى غصب شده به صاحبان ثروت برگردانده مى‏شود.
بيت‏المال از چنگ غارتگران و حرام‏خواران و خيانت‏پيشه‏گان خارج مى‏شود، درهاى رفاه و بهره‏مندى سالم از طبيعت و رزق و روزى حلال به روى مردم گشوده مى‏شود، ديو فقر و تنگدستى زوزه‏كشان سرزمين حكومت جهانى مهدويت را ترك مى‏كند.
همگان در اوج عزّت و به دور از هرگونه منّت و ذلّت، روزگار را مى‏گذرانند.(47)
به اميد ظهورش، انشاءاللّه‏ پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1) سوره مائده، آيه 55 .
2) مرتضى مطهرى، انسان كامل، ص 160 .
3) منتخب الأثر، ص 247 .
4) سوره‏ى حديد، آيه 25 .
5) سوره نحل، آيه 90 .
6) نهج‏البلاغه، حكمت 437 .
7) همان، حكمت 231 .
8) سوره يوسف، آيه 40 .
9) تفسير نورالثقلين، ص 87 .
10) شيخ صدوق كمال‏الدين، ج 2، ص 372 .
11) ميزان الحكمه، ج 1، ص 205، حديث 1403 .
12) سوره قصص، آيه 35 .
13) سوره عصر، آيه 4 و 5 .
14) سوره مائده، آيه 2 .
15) مرتضى مطهرى، حكمتها و اندرزها، ص 230 .
16) شيخ عباس قمى، سفينة البحار، ج 3، ص 218 .
17) جعفر سبحانى، فروغ ابديت، ج 2، ص 126 .
18) سوره حشر، آيه 9 .
19) شيخ حر عاملى، وسائل الشيعه، ج 8، ص 414 .
20) بحارالانوار، ج 52، ص 372 .
21) سوره نور، آيه 55 .
22) ابراهيم بن محمد نعمانى، كتاب الغيبة، ص 240 .
23) كمال‏الدين شيخ صدوق، ج 2، ص 646 .
24) كافى، ج 5، ص 73، حديث 13 .
25) تحف‏العقول، بيروت، ص 236 .
26) بحارالانوار، ج 2، ص 362، حديث 131 .
27) بحارالانوار، ج 52، ص 317 .
28) همان، ج 51، ص 84 .
29) همان، ص 78 .
30) همان،ص 82 .
31) همان، ص 83 .
32) سوره اعراف، آيه 96 .
33) سوره نحل، آيه 90 .
34) سوره نوح، آيات 10 و 11 .
35) سوره نحل، آيه 97 .
36) نهج‏البلاغه، ترجمه شهيدى، خطبه 138 .
37) سوره يوسف، آيه 2 .
38) سوره آل‏عمران، آيه 193 .
39) سوره توبه، آيه 123 .
40) سوره نساء، آيه 82 .
41) اصول كافى، ج 1، ص 11، حديث 3 .
42) تحف‏العقول، ص 266 .
43) بحارالانوار، ج 52، ص 336 .
44) همان .
45) نهج البلاغه، خطبه 138 .
46) عبدالرحمن انصارى، در انتظار خورشيد ولايت، ص 284 به نقل از: آيةالله صافى «منتخب الاثر، ص 469 .
47) همان، ص 286 .

در مدح تو اى مظهر اضداد چه گوييم‏

بالاست مقام تو و گفتار قصير است‏
با اين كه تويى پادشه عالم هستى‏

كرباس تو را جامه و فرش تو حصير است‏
راستى درباره عظمت و فضائل و مقامات اميرمؤمنان على(ع) سخن گفتن هرچند در ابتدا سهل مى‏نمايد ولى با مقدارى فرورفتن در بحر فضائل بى‏شمار او انسان متوجه مى‏شود كه بيان فضائل سخت مشكل و دشوار است «كه عشق اول نمود آسان ولى افتاد مشكلها» زيبا گفته خليل بن احمد وقتى از او درباره فضائل على(ع) پرسش شد: «كيف اصف رجلاً كتم اعاديه محاسنه و حسداً و احبّائه خوفاً و ما بين الكلمتين ملأالخائفين؛(1) چگونه مى‏توانم مردى را توصيف كنم كه دشمنانش از روى حسادت و دوستانش از ترس(دشمنان)محاسن او را پنهان نمودند، در بين اين دو رفتار شرق و غرب عالم محامدش را فراگرفته است.
آنچه پيش رو داريد نگاهى است گذرا به فضائل و اوصاف اميرمؤمنان على(ع) از زبان پيامبر اكرم(ص) در منابع اهل سنّت چرا كه:
خوشتر آن باشد كه وصف دلبران

گفته آيد در كتاب ديگران‏ على را جز خدا و نبى(ص) نشناختند
راستى اين اعجوبه كون كيست كه همه در شناخت او در مانده‏اند، عدّه‏اى او را تا سر حدّ خدايى بالا برده‏اند، و عدّه‏اى حتى در بندگى او شك دارند كه :
در مسجد كوفه شهيدش كردند

گفتند مگر اهل نماز است على؟!
و آن كه او را حقيقتاً شناخت خداى او و رسول خدايش بود.
پيامبر اعظم(ص) خطاب به على(ع) فرمود: «يا على ما عرف اللّه حق معرفته غيرى و غيرك و ما عرفك حق معرفتك غير اللّه و غيرى؛(2) اى على! خداوند متعال را نشناخت به حقيقت شناختش جز من و تو، و تو را نشناخت آن گونه كه حق شناخت توست، جز خدا و من.»
و در جاى ديگر فرمود: «يا على لايعرف اللّه تعالى الّا انا و انت و لايعرفنى الّا اللّه و انت و لا يعرفك الّا اللّه و انا؛(3) اى على! خدا را نشناخت جز من و تو، و مرا نشناخت جز خدا و تو و تو را نشناخت مگر خدا و من.» فضائل بى‏شمار
كتاب فضل تو را آب بحر كافى نيست‏

كه‏تر كنم سرانگشت و صفحه بشمارم‏
پيامبرى هم كه على را شناخته اعتراف دارد كه فضائل او قابل شماره و احصى نيست.
ابن عباس مى‏گويد پيامبر اكرم(ص) فرمود: «لو انّ الفياض(4) اقلام و البحر مدادٌ و الجنّ حسّابٌ و الانس كتابٌ مااحصوا فضائل علىّ بن ابى طالبٍ؛(5) اگر انبوه درختان (و باغها) قلم، و دريا مركب، و تمام جنّيان حسابگر، و تمام انسان‏ها نويسنده باشند قادر به شمارش فضائل على بن ابى طالب نخواهند بود»
و در جاى ديگر پيامبر اعظم فرمود: «انّ اللّه تعالى جعل لاخى علىٍّ فضائل لاتحصى كثرة فمن ذكر فضيلةً من فضائله مقرّابها غفر اللّه له ما تقدّم من ذنبه و ماتأخّر؛ براستى خداوند براى برادرم على(ع) فضائل بى‏شمارى قرار داده است كه اگر كسى يكى از آن فضايل را از روى اعتقاد و اعتراف بيان نمايد، خداوند گناهان گذشته و آينده او را مى‏بخشد. و من كتب فضيلةً من فضائله لم تزل الملائكة تستغفرله ما بقى لتلك الكتابه رسم، و من استمع فضيلةً من فضائله كفّر اللّه له الذّنوب الّتى اكتسبها بالاستماع و من نظر الى كتابٍ من فضائله كفّر اللّه له الذّنوب الّتى اكتسبها بالنّظر،(6) اگر كسى يكى از فضائل آن حضرت را بنويسد، تا هنگامى كه آن نوشته باقى است، ملائكه براى او استغفار مى‏كنند و اگر كسى يكى از فضائل آن حضرت را بشنود، خداوند همه گناهانى را كه از راه گوش انجام داده است مى‏بخشد، و اگر كسى به نوشته‏اى درباره فضائل على(ع) نگاه كند، خداوند تمام گناهانى كه از راه چشم كرده است مى‏پوشاند و از آن در مى‏گذرد.» آنچه خوبان دارند تو تنها دارى‏
على نه تنها اوصاف خوبان عالم را داراست و «آنچه خوبان همه دارند او تنها دارد» بلكه اوصاف تمامى پيامبران اولواالعزم را كه عصاره هستى هستند بجز پيامبر خاتم در او جمع آمده است.
بيهقى يكى از دانشمندان نامى اهل سنّت چنين روايت نموده كه پيامبر اكرم(ص) فرمود:
«من احبّ ان ينظر الى آدم فى علمه و الى نوحٍ(ع) فى تقواه و ابراهيم فى حلمه و الى موسى فى عبادته فلينظر الى على بن طالب عليه الصّلوة و السّلام؛(7) هر كسى دوست دارد به علم و دانش آدم بنگرد و مقام تقوا و خودنگهدارى نوح را(مشاهده نمايد) و بردبارى ابراهيم(نظاره كند) و به عبادت موسى(ع) (پى ببرد) بايد به على بن ابى طالب(ع) نظر بيندازد.»
مناقب، روايت فوق را در دو مورد به اين صورت نقل نموده است. پيامبر اكرم(ص) فرمود: «من اراد ان ينظر الى آدم فى علمه و الى نوح فى مهمه و الى يحيى بن زكريّا فى زهده، و الى موسى بن عمران فى بطشه، فلينظر الى على بن ابى طالب عليه‏السلام؛(8) هر كس مى‏خواهد دانش آدم را، فهم (ژرف) نوح را، و زهد يحيى را و قاطعيّت موسى بن عمران را بنگرد، به على بن ابى طالب نظر كند.» محبت و علاقه پيامبر(ص) به على(ع)
هر كس جامع كمالات باشد محبوب دلها نيز هست، پيامبر اكرم(ص) كه خود محبوب عالميان و خوبان و پاكان است، عاشق شيداى على است، چرا كه به تصريح آيه مباهله، على جان پيامبر است «انفسنا» و جان هر كس شيرين و دوست داشتنى است.
به همين جهت بارها پيامبر اكرم(ص) مى‏فرمود: «من احبّ عليّاً فقد احبّنى…؛(9) هر كس على را دوست بدارد به من محبّت ورزيده است.» و فرمود: «محبّك محبّى و مبغضك مبغضى؛(10) دوستدار تو دوست من است، و دشمن تو دشمن من.»
شخصى از پيامبر اكرم(ص) پرسيد: «يا رسول اللّه انّك تحبّ عليّاً؟ قال: او ماعلمت انّ عليّاً منّى و انا منه؛(11) اى رسول خدا على(ع) را دوست مى‏دارى؟ فرمود: مگر نمى‏دانى كه على از من و من از اويم.»
آيا كسى جان شيرين و پاره تنش را دوست نمى‏دارد؟
مناقب با اسنادش از رسول خدا نقل مى‏كند كه آن حضرت فرمود: «انّ اللّه عزّ و جلّ امرنى بحبّ اربعةٌ من اصحابى و اخبرنى انّه يحبّهم. قلنا: يا رسول اللّه من هم؟ فلكنّا يحبّ ان يكون منهم، فقال: الا انّ عليّاً منهم ثم سكت، ثمّ قال: الا انّ عليّاً منهم ثمّ سكت؛(12) براستى خداى عزيز و جليل مرا امر كرده است به دوستى چهارنفر از اصحاب، و خبر داد مرا كه خداوند(نيز) آنها را دوست مى‏دارد، گفتم: اى رسول خدا آنها كيستند؟ پس هر يكى از ماها دوست داريم جزو آنان باشيم. پس فرمود: آگاه باشيد على از آنهاست، سپس سكوت كرد، دوباره فرمود: به راستى على از آنهاست و سكوت كرد.»
عايشه مى‏گويد: هنگامى كه رسول خدا(ص) به حالت احتضار درآمد فرمود: ادعوا الىّ حبيبى؛ محبوب مرا بخوانيد، من به سراغ ابى بكر رفتم و او را احضار نمودم. وقتى ابابكر بر پيغمبر داخل شد حضرت نظرى به سوى او افكند سپس از او روى گردانيد و (براى مرتبه دوم) فرمود: «ادعوا الىّ حبيبى؛ محبوب مرا بخوانيد. آنگاه حفصه عمر را احضار كرد پيغمبر همان گونه كه از ابى‏بكر روى گردانيد از عمر نيز روى گرداند. عايشه گويد: من گفتم واى بر شما پيغمبر على بن ابى طالب(ع) را مى‏خواند، سوگند به پروردگار جز على را نمى‏خواهد. پس رفتند سراغ على (ع)، وقتى كه پيغمبر على را ديد، او را محكم به سينه چسبانيد آنگاه در گوش آن حضرت هزار حديث بيان فرمود كه هر حديثى راهگشاى هزار حديث بود.»(13)
از ابن عباس نقل شده است كه پيامبر اكرم(ص) فرمود: «علىّ منّى مثل رأسى من بدنى؛(14) على نسبت به من مانند سر است نسبت به بدن.»
صد البته كه محبّت‏هاى پيامبر اكرم(ص) به على صرف محبّت عاطفى نيست بلكه بر اساس لياقت‏ها و كمالاتى است كه مولا على(ع) دارا مى‏باشد كه به نمونه‏هايى از كمالات و فضائل آن حضرت، از زبان خود پيامبر اكرم(ص) اشاره مى‏شود. علم على(ع)
علم و دانش على اكتسابى نيست تا استاد برتر از خود و شاگردان و هم دوره‏هايى همسان خود داشته باشد، بلكه علم او «لدنى» است و و ريشه در علم الهى و آسمانى دارد، به اين جهت علم او برهمه انسان‏هاى معمولى و غير مرتبط با وحى آسمانى برترى و امتياز دارد، و به همين جهت است كه حتى در منابع اهل سنّت نيز از او به عنوان «اعلم النّاس» ياد شده است كه به نمونه‏هايى اشاره مى‏شود:
1- پيامبر اكرم(ص) فرمود: «اعلم امّتى من بعدى علىّ بن ابى طالب عليه السّلام؛(15) داناترين امّت من بعد از من على بن ابى‏طالب(ع) است.»
2- عبداللّه بن مسعود مى‏گويد، پيامبر اكرم(ص) فرمود: «قُسّمت الحكمة على عشرة اجزاءٍ فاعطى علىّ تسعة و النّاس جزءً واحداً؛(16) حكمت (و دانش) به ده جزء تقسيم شده است و به على نه قسمت آن و به (مابقى مردم) يكدهم داده شده است.»
تمامى علوم بشرى و پيشرفت‏هاى آن جزء همان يكدهم است، و علم على(ع) نه برابر دانش تمامى بشريت است. و راز آن هم اين است كه ريشه در مهبط وحى الهى يعنى پيغمبر اكرم(ص) دارد، كه خود فرمود: «انا مدينة العلم و علىٌ بابها، فمن ارادالعلم فيأت الباب؛(17)من شهر علم (الهى و وحيانى) هستم و على دَرِ آن است پس هر كس اراده دانش دارد بايد از درب (شهر) وارد شود».
3- عايشه درباره على(ع) مى‏گويد: «هو اعلم النّاس بالسّنة؛(18) او داناترين مردم نسبت به سنّت (پيامبر اكرم(ص)) مى‏باشد.»
اى كاش خود عائشه به اين حديث عمل مى‏كرد، و به توصيه‏هاى اميرمؤمنان(ع) توجّه مى‏كرد و جنگ جمل را به وجود نمى‏آورد.»
4- پيامبر اكرم(ص) بعد از تزويج فاطمه به على(ع) به دختر خود فرمود: «زوّجتك خير اهلى، اعلمهم علماً و افضلهم حلماً و اوّلهم سلماً؛(19) تو را به تزويج بهترين بستگانم و اهلم درآوردم، كه از نظر دانش داناترين، و از نظر حلم و بردبارى برترين، و از نظر اسلام اوّلين مى‏باشد.» عبادت على(ع)
عبادت و بندگى مولا امير مؤمنان على(ع) شهره جهان است، و مركز ثقل مقامات و منزلت‏هاى على(ع) در كنار علم خدادادى همان عبادت‏ها و نمازها و ناله‏ها و نيازهاى شبانه اوست، اين مسئله تا آنجا اهميت دارد كه خداوند به ملائكه مباهات و فخرفروشى بوسيله عبادت‏هاى اميرمؤمنان مى‏كند.
پيامبر اكرم(ص) مى‏فرمايد: صبحگاهى جبرئيل با شادى و حالت بشارت بر من وارد شد. گفتم حبيب من چه شده تو را خوشحال و بشارت رسان مى‏بينم؟ پس گفت: اى محمد!(ص) چگونه خوشحال نباشم و حال آن كه چشمم بخاطر اكرامى كه خداوند نسبت به برادرت و جانشينت و امام امتت على بن ابى طالب روا داشته، روشن شده است، پس پيامبر اكرم(ص) فرمود: چگونه خداوند برادرم و امام امتم را گرامى داشته است؟
«قال: باهى بعبادته البارحة ملائكته و حملة عرشه و قال: ملائكتى انظروا الى حجّتى فى ارضى على عبادى بعد نبيّى، فقد عفر خدّه فى التّراب تواضعاً لعظمتى، اشهدكم انّه امام خلقى و مولى بريّتى؛(20)گفت: خداوند با عبادت ديشب على بر ملائكه و حاملان عرش مباهات نموده است. و فرموده است: ملائكه من نگاه كنيد به حجّتم بر برندگانم در زمين بعد از پيغمبرم،
براستى صورت و گونه‏اش بر خاك نهاده است بخاطر تواضع در مقابل عظمت من، شما را شاهد مى‏گيرم كه او (على) پيشواى مخلوقم، و سرپرست مردمان من مى‏باشد.»
در منابع شيعه آن قدر از عبادت اميرمؤمنان(ع) سخن به ميان آمده كه نياز به يك كتاب دارد، خالى از لطف نيست كه به ترجمه يك روايت اشاره كنيم:
ضراربن ضمره در حضور معاويه درباره على(ع) چنين گفت: «پس خدا را شاهد مى‏گيرم كه او را در بعض جايگاهش ديدم. در وقتى كه شب پرده‏هاى تاريكى‏اش را انداخته بود و ستارگان ظاهر شده بودند، در حالى كه در محرابش ايستاده بود و محاسن خود را بر دست گرفته و مانند انسان مار گزيده به خود مى‏پيچيد و چون انسان غمديده گريه مى‏كرد… (گويا هنوز آواز او را در گوش جان دارم كه مى‏فرمود:) آه آه از كمى توشه، طولانى بودن سفر، وحشت راه و بزرگ بودن جايگاه ورود.»
پس آنگاه اشك معاويه جارى شدو با آستينش آن را پاك كرد و ديگران هم اشك ريختند سپس معاويه گفت، آرى ابوالحسن چنين بود…»(21)
نيمه شب زمزمه‏اى هست بلند

كه مرا مى‏گسلد بند از بند
هست جانسوزتر از ناله نى‏

كرده صد ناله به يك زمزمه طى‏
چه روان بخش صدايى دارد

سوز عشق است و نوايى دارد
بس كه با شور و نوا دمساز است‏

به سماوات طنين انداز است‏
آسمان‏ها همه با آن عظمت‏

رفته زين حال فرو در حيرت‏
دشت و صحرا همه در بهت و سكوت‏

كه بلند است نواى ملكوت‏
اين نواى ابديت ازليست‏

شايد آهنگ مناجات على است‏
نيمه شب خلوت و رازى دارد

با خدا راز و نيازى دارد(22) امامت على(ع)
آن علم بى پايان و آن عبادت بى مثال زمينه لياقت امامت و پيشوايى او را فراهم نموده است. رواياتى كه بر امامت بلافصل آن مولا در منابع اهل سنّت وجود دارد بيش از آن است كه منعكس گردد و از طرفى حديث معروف ثقلين، حديث منزلت، حديث يوم الدّار، حديث غدير و امثال آن كه معروفند و متواترند بارها مطرح شده و در منابع فراوانى آمده است. آنچه در اين جا بدان اشاره مى‏كنيم برخى رواياتى است كه دلالت صريحترى دارند و كمتر در گفته‏ها به آن‏ها اشاره شده است:
1- پيامبر اكرم(ص) به على(ع) فرمود: انگشتر به دست راست كن تا از مقرّبين باشى،عرض كرد يا رسول اللّه ؟ چه انگشترى بر دست كنم. فرمود: عقيق سرخ پس براستى آن كوه و سنگى است كه به وحدانيّت خدا اقرار كرده است: «ولى بالنّبوّة ولك بالوصيّة ولولدك بالامامة…؛(23) و به نبوت من و جانشينى (بلافصل) تو و امامت (يازده نفر) فرزندانت اقرار نموده است.»
2- از ابن بريده…نقل شده است كه پيامبر اكرم(ص) فرمود: «لكلّ نبىٍّ وصىّ و وارث و انّ عليّاً وصييى و وارثى؛(24) براى هر پيغمبرى جانشين و وارثى است، و براستى على جانشين و وارث من است.»
3- در روايت مربوط به عبادت آن حضرت اين جمله را داشتيم كه خداوند به ملائكه‏اش فرمود: «اشهدكم انّه امام خلقى و مولى بريّتى؛(25) شما را شاهد مى‏گيرم كه او (على) امام مخلوقم و سرپرست آفريده‏هاى من است.»
4- عمروبن ميمون از ابن عباس نقل نموده كه رسول خدا(ص) به على(ع) فرمود: «انت ولىّ كلّ مؤمنٍ بعدى؛(26) يا على! تو بعد از من رهبر و سرپرست تمام مؤمنين هستى.»
در اين حديث با توجّه به كلمه “بعدى” معناى ولىّ صراحت در رهبرى و امامت دارد، و معنى ندارد كه پيامبر بفرمايد تو محبوب مؤمنان بعد از من هستى.
راستى بايد گفت پيامبر اكرم(ص) در معرّفى على(ع) و بيان منزلت‏ها و مقامات اميرمؤمنان (ع) هرگز كوتاهى نكرد و با شيوه‏هاى مختلف محوريت و رهبريت او را به جامعه معرّفى نمود، گاه دست او را بالا برد و فرمود: «اين على مولا و رهبر مردم است» و گاه مى‏فرمود: «على مع القرآن و القرآن مع على لن يفترقا…؛(27) على با قرآن است و قرآن با على(ع) است و هرگز آن دو از هم جدا نمى‏شوند.»
و گاه او را محور حق معرّفى نمود، در حديث متواتر اين جمله آمده است كه پيغمبر اكرم(ص) فرمود: «علىّ مع الحقّ و الحقّ مع علىّ و لن يفترقا حتى يردا علىّ الحوض يوم القيامة؛(28) على با حق است و حق با على است و هرگز آن دو از هم جدا نمى‏شوند تا در روز قيامت در كنار حوض كوثر بر من وارد شوند.»
در روايت ديگر فرمود: «سيكون من بعدى فتنة، فاذا كان ذلك، فالزموا على بن ابى طالب، فانّه الفاروق بين الحقّ و الباطل؛(29) بزودى بعد از من فتنه(ها) پيدا مى‏شود، پس همراه على بن ابى طالب باشيد، زيرا او(معيار) جدا كننده بين حق و باطل است.»
و فرمود: «كسى كه از على جدا شود از من جدا شده، و كسى كه از من جدا شود از خدا فاصله گرفته است.»(30) قرآن در شأن على(ع)
آيات فراوانى را علماى اهل سنّت و مفسرين آنها در شأن امام على(ع) تفسير كرده‏اند و در تأييد آن رواياتى را از پيغمبر اكرم(ص) آورده‏اند به طورى كه برخى از آنها مانند ابن حجر، خطيب بغدادى، سيوطى، گنجى شافعى، ابن عساكر، شيخ سليمان قندوزى و… از ابن عباس نقل كرده‏اند كه گفت: «نزلت فى علىّ ثلاث مأئة آيه؛(31) سيصد آيه در شأن على(ع) نازل شده است.»
و همين ابن عباس از پيامبر اكرم(ص) نقل نموده كه آن حضرت فرمود: «ما انزل آية فيها «يا ايّها الذين آمنوا» و علىّ رأسها و اميرها؛و آيه‏اى كه در آن «يا ايّها الذين آمنوا» آمده، نازل نكرده است خداوند مگر آن كه على در رأس آن قرار دارد.»(32) يعنى تمامى اين آيات در ابتدا و قبل از همه در شأن على و مربوط به آن حضرت است. اطاعت از على(ع)
وقتى على(ع) امام و پيشواى مردم است و محبوب پيغمبر، و داراى علم لدنّى و الهى، و در اوج طاعت و بندگى قرار دارد، و معيار حق و باطل و ثقل جدا نشدنى از قرآن بحساب مى‏آيد بر مردم است كه از او و هر كس را كه او تعيين نموده است اطاعت كنند، و اين اطاعت لازم و ضرورى است پيامبر عظيم الشأن درباره اطاعت و پيروى از اميرمؤمنان تعبيرات فوق العاده ارزشمندى دارد كه به نمونه‏هايى اشاره مى‏شود:
1- سلمان با سندش به فاطمه زهرا(س) نقل مى‏كند كه پيامبر اكرم(ص) فرمود: «عليكم بعلىّ بن ابى طالب عليه السّلام فانّه مولاكم فاحبّوه، و كبيركم فاتّبعوه، و عالمكم فاكرموه، و قائدكم الى الجنّة(فعزّزوه) و اذا دعاكم فاجيبوه و اذا امركم فاطيعوه، احبّوه بحبّى و اكرموه بكرامتى، ماقلت لكم فى علىٍّ الّا ما امرنى به ربّى جلّت عظمته؛(33) بر شما باد به (همراهى) على بن ابى طالب عليه السلام، براستى او مولا و سرپرست شماست پس او را دوست بداريد، و بزرگ شماست پس از او پيروى كنيد و دانشمند شماست پس از او اكرام كنيد و پيشواى شما به سوى بهشت است پس او را عزيز داريد، هرگاه شما را (به كارى) دعوت كند اجابت كنيد، و اگر دستور داد اطاعت كنيد، بخاطر دوستى من او را دوست بداريد و به خاطر بزرگى من او را بزرگ شماريد.(بدانيد) من چيزى درباره على به شما نگفتم جز آنچه خداى بزرگ عظمت به آن امر كرده است.»
حديث آن قدر گويا و روشن است كه نيازى به هيچ توضيحى ندارد، و بالصراحة مى‏گويد آنچه درباره على(ع) سفارش شده، تماماً اوامرى است كه از سوى خداوند متعال صادر شده است راستى اگر جامعه اسلامى فقط به همين حديث عمل مى‏كردند، اين همه دچار انحراف و اختلاف و انشعاب نمى‏شدند.
2- پيامبراكرم(ص) به عمّار فرمود: «يا عمّار! ان رأيت عليّاً قدسلك واديّاً و سلك النّاس وادياً غيره فاسلك مع علىّ ودع النّاس انّه لن بدلك على ردى و لن يخرجك من الهدى؛(34) اى عمّار! اگر ديدى على به راهى مى‏رود، و مردم به راهى غير از او، تو با على حركت كن، و مردم (ديگر) را رها كن، زيرا على (فقط بر حق هدايت مى‏كند و) بر بدى و پستى راهنمايى نمى‏كند و از هدايت خارج نمى‏سازد.»
و با تأسف بايد گفت اكثريت مردم به هر راهى رفتند و سرشان به سنگ خورد، جز راه على را. و فقط گروه قليلى در طول تاريخ با على و راه على و اهداف و آرمان‏هاى على ماندند. محبّت به على(ع)
يقيناً اطاعت و پيروى بدون محبت و عشق يا ممكن نيست و يا بسيار سخت و طاقت فرساست.
آنچه اطاعت و پيروى صددرصد از يك امام و پيشوا را شيرين و سهل و راحت مى‏سازد محبّت به آن رهبر است. على(ع) از رهبرانى است كه در طول تاريخ محبوب بوده است، درباره محبّت به آن حضرت آن قدر روايات فراوانى وجود دارد كه يك كتاب قطور خواهد شد، آنچه به عنوان حسن ختام بيان مى‏شود برخى روايات است از منابع اهل سنّت:
1- پيامبراكرم(ص) فرمود: «عنوان صحيفة المؤمن حبّ علىّ بن ابيطالب(ع)؛ سرلوحه و تيتر نامه كردار مؤمنين دوستى على بن ابى طالب است. هر كس دوست مى‏دارد زندگيش همانند من(خداپسندانه) باشد و مردنش همانند من و جايگاهش در بهشتى باشد كه پروردگارم درختان آن را كاشته بايد «دوستدار على» باشد و دوستان على را نيز دوست بدارند، و به پيشوايان پس از من (از فرزندان على) اقتدا نمايند زيرا آنان عترت و ذريه و فرزندان من هستند و از گِل من به وجود آمده‏اند، و از طرف خدا رزق و علم داده شده‏اند، واى بر تكذيب كنندگان فضل آنها از امّت من، آنانى كه صِله من با آنها را قطع مى‏كنند، و خداوند شفاعتم را به آنها نرساند.»(35)
2- جابر از پيامبر اكرم(ص) نقل كرده است كه پيامبر فرمود: «جبرئيل از طرف خداى عزيز و جليل ورقه سبزى از ياس را آورد كه بر روى آن (با رنگ) سفيد نوشته بود: «انى افترضت محبّة علىّ بن ابى طالب على خلقى عامةً، فبلّغهم ذلك عنّى؛(36) براستى من محبت على را بر همه مردم واجب كردم و اين را از طرف من (به همه) برسان.»(37)
3- ابوبرزه مى‏گويد: پيامبر اكرم در حالى كه ما نشسته بوديم فرمود: روز قيامت از چهار چيز پرسش مى‏شود قبل از آن كه كسى قدم از قدم بر دارد: 1- از عُمر كه كجا فانى نموده 2- از بدنش كه كجا كهنه كرده 3- و از مالش كه از كجا آمده و كجا مصرف شده است 4- و عن حبّنا اهل البيت؛ و از دوستى ما اهل بيت پرسش مى‏شود. فقال له عُمَرُ: فما آية حبّكم من بعدكم؟ قال: فوضع يده على رأس علىّ – و هو الى جانبه – و قال ان حبّى من بعدى حبّ هذا؛ پس عمر به حضرت عرض كرد: نشانه محبّت به شما بعد از شما چيست؟ راوى مى‏گويد: پيامبر دست خود را بر سر على – در حالى كه در كنارش نشسته بود – قرار داد و فرمود: براستى محبّت به من بعد از (مرگ) من محبّت به اين (على) است.»(38)
4- مناقب با اسنادش از پيامبر اكرم(ص) نقل نموده كه آن حضرت فرمود: «يا على! هرگاه بنده‏اى خداى عزيز و جليل را بندگى كند همانند آن مقدارى كه نوح در ميان قومش ماند(بيش از هزار سال) و برايش به اندازه كوه احد طلا باشد و آن را در راه خدا ببخشد، پس آن را در راه خدا انفاق كند و عمرش به قدرى طولانى شود تا هزار مرتبه با پاى پياده به حج مشرّف شود سپس در ميان (كوه) صفا و مروه مظلومانه شهيد گردد، ولى محبّت و ولايت تو را نداشته باشد، اى على! بوى بهشت را استشمام نخواهد كرد و داخل بهشت نخواهد شد.»(39)
و راستى با اين نمونه‏ها و صدها امثال آن درباره محبّت على(ع) باز كسى مى‏تواند دشمن على باشد جز كسانى كه پيامبر اكرم(ص) آنها را اين گونه معرّفى نمود: «فانّه لايبغضك من العرب الّادعى ولامن الانصار الّا يهودى و لا من ساير النّاس الّا شقى؛(اى على!) براستى تو را دشمن نمى‏دارد از عرب مگر كسى كه زنازاده باشد و نه از انصار مگر كسى كه يهودى باشد، ونه از ساير مردم مگر كسى كه شقى باشد.» پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1- روضةالمتقين، ج 13، ص 265. 2- مناقب ابن شهرآشوب، ج 3، ص 268. 3- محمد تقى مجلسى، روضةالمتقين، ج 13، ص 273. 4- در نقل بحارالانوار دارد، «الرّياض = با همه درختان» ر ك بحارالانوار، ج 28، ص 197 و بحار ج 35، ص 8 – 9. 5- المناقب، الموفق بن احمد الخوارزمى، قم، جامعه مدرسين، چاپ چهارم، ص 32، ابن شاذان، مأة منقبه، قم مدرسةالامام المهدى(ع)، ص 177، حديث 99، اين حديث را منابع متعدد اهل سنت مانند، عسقلانى، لسان الميزان، ج 5، ص 62، ذهبى، ميزان الاعتدال، ص 467و…نقل نموده است. 6- المناقب، همان ص 32، حديث 2؛ فرائد السمطين، ج 1، ص 19، ينابيع المودة، قندوزى باب 56، مناقب السبعون، حديث 70. 7- به نقل از شيخ طوسى، امالى، قم، دارالثقافه، 1416، ص 416، مجلس 14، ديلمى، ارشادالقلوب، انتشارات شريف رضى، 1412 ه.ق، ج 2، ص 363؛ علامه حلّى، شرح تجريد الاعتقاد، جامعه مدرسين قم، ص 221. 8- المناقب همان، ص 83، حديث 70، و ص 311، حديث 309. 9- كنزالعمّال، متقى هندى، بيروت، مؤسسة الرساله، ج 11، ص 622، حديث 33024. 10- همان، روايت 33023. 11- المناقب، همان، ص 64. 12- همان، ص 69، حديث 42. 13- خصال صدوق، جامعه مدرسين، ج 2، ص 651. 14- المناقب، همان، ص 144، روايت 167. 15- همان، ص 82، روايت 67، فرائد السمطين، جوينى، ج 1، ص 97، كفاية الطالب، الكرخى ص 332. 16- همان، ص 82، روايت 68 ؛ و حلية الاولياء، ابى نعيم، ج 1، ص 64. 17- المناقب، همان، ص 91، روايت 84، انساب الاشراف، ج 2، ص 124. 18- كنزالعمّال، همان، ج 11، ص 605، حديث 32926. 19- المناقب، همان، ص 319، حديث 322. 20- بحارالانوار، داراحياء التراث العربى، ج 41، ص 21 ذيل روايت 28. 21- اشك شفق، ص 182. 22- المناقب، ص 326، ح 335. 23- همان، ص 85، روايت 84. 24- همان، ص 319، حديث 322. 25- ابن كثير دمشقى، البداية و النهاية، بيروت، مكتبةالمعارف، ج 7، ص‏346. 26- المستدرك على الصحيحين، حاكم نيشابورى، بيروت، دارالمعرفه، ج 3، ص 124، ينابيع المودة، سليمان قندوزى، باب 20، ص 103، تاريخ الخلفاء سيوطى، باب فضائل على(ع)، ص‏173. 27- المستدرك للحاكم همان، ج 3، ص 124، حديث 61، فرائد السمطين، همان، ج 1، ص 439، ينابيع المودة، همان، باب 20، ص 104، هيثمى، مجمع الزوائد، ج 9، ص 135. 28- المناقب، همان، ص 105، روايت 108. 29- همان، ص 105، روايت 109. 30- خطيب بغدادى، تاريخ بغداد، ج 6، ص 221، شماره 3275؛ ينابيع المودة، همان، باب 42، ص 148؛ تاريخ دمشق، ابن عساكر، ج 2، ص 431. 31- المناقب، همان، ص 267، ح 249. 32- المناقب، همان، ص 316، حديث 316؛ فرائد السمطين، ج 1، ص 78. 33- كنزالعمال، همان، ج 11، ص 614، روايت 32971. 34- تاريخ بغداد، خطيب بغدادى، ج 4، ص 410، و ابونعيم، حلية الاولياء، ج 1، ص 86. 35- المناقب، همان، ص 66، روايت 37. 36- همان، ص 77، روايت 59. 37- المناقب، ص 67، روايت 40؛ خوارزمى مقتل الحسين، ج 1، ص 69، ينابيع الموده، همان ص 252؛ و ج 2، ص 76 ؛ لسان الميزان، ج 5، ص 219 ؛ مودة القربى، شافعى همدانى، چاپ لاهور؛ ص 64 ؛ مناقب ابن مردويه، ص 73. 38- المناقب، خوارزمى، همان، ص 323، روايت 330.

سال سوّم هجرى قمرى است. نيمى از ماه مبارك رمضان گذشته است، على و زهرا اين دو نور چشم رسولخدا(ص) لحظه شمارى مى‏كنند تا اوّلين هديه الهى و نخستين گل خوشبوى درخت نبوّت و ولايت را از خداى خود در اين ماه خجسته دريافت دارند. سرانجام در نيمه ماه و در بهترين زمان و مكان اين گل خوشبو به دنيا آمد و به امر پروردگار منّان “حسن” نامگذارى شد.
درباره امام حسن مجتبى(ع) و شخصيت، سيره، تاريخ و زندگى نامه وى بسيار نوشته و گفته‏اند و زواياى مهمى از زندگى وى را به روى مردم گشوده‏اند. وليكن درباره صلح آن حضرت با معاويه و علل و عوامل پذيرش آن، گرچه سخن‏هاى زيادى گفته شده است، ولى اين مبحث هم چنان باز است و جاى بحث و بررسى بيشترى دارد. به ويژه در اين عصر كه طرح پرسش‏ها و يا ايجاد شبهه‏ها در ميان جوانان و نوجوانان، از سوى مغرضان و بدخواهان به صورت گسترده و همه گير در جريان است و نياز به پاسخ‏هاى تازه‏اى دارد.
لازم ديديم، پرسش‏هايى كه درباره صلح آن حضرت در (ربيع الثانى سال 41 قمرى) تا كنون مطرح و يا در آينده مطرح خواهند شد، به بيان علمى و تاريخى بررسى و سپس پاسخ آن را عرضه بداريم. بررسى پرسش‏
بنابر اعتقاد مذهبى شيعيان و پيروان مكتب اهل بيت(ع)، خلافت و جانشينى پيامبر خدا(ص)، امرى است منصوص و معيّن از جانب پروردگار متعال و خواست و اراده بشرى در آن، راه ندارد و ارتباط بين خدا و جانشين واقعى پيامبر خدا(ص)، خود پيامبر(ص) مى‏باشد.
بدين جهت رسول خدا(ص) بارها اين مأموريت را بر عهده گرفت و از جانب پروردگار متعال، جانشين خود را معرفى كرد.
آن حضرت، در ماجراى دعوت اقربين و انذار عشيره خود، در واقعه مباهله، در واقعه غدير به هنگام بازگشت از سفر حجةالوداع و در مناسبت‏هاى گوناگون ديگر، على بن ابى طالب(ع) را با صراحت به جانشينى خود منصوب كرد و در بسيارى از احاديث و روايات نقل شده از وى، اسامى تمامى امامان معصوم(ع) را به طور مجزّا بيان و امامت آنان را تصريح نمود و علاوه بر شيعيان، بسيارى از علماى اهل سنّت نيز آن‏ها را نقل كرده‏اند.(1)
امامت بر امت و جانشينى پيامبر خدا(ص)، شؤونى دارد كه حكومت و زمام دارى بر مردم، از جمله آن‏ها است. امامان معصوم(ع) تا جايى كه امكان داشت و زمينه براى آنان مهيا بود، براى به دست گرفتن حكومت اقدام مى‏كردند. امام على بن ابى طالب (ع) به همراه همسر مهربانش حضرت فاطمه زهرا(س) و يارى برخى از صحابه رسول خدا(ص) پس از رحلت پيامبر خدا(ص) براى به دست گرفتن خلافت اقدام نمود و تلاش‏هاى زيادى به عمل آورد ولى دسيسه‏هاى مخالفان و شرارت دنيا طلبان، مانع از دستيابى وى به حق مسلّم خود شد و به ناچار، از حكومت و زمام دارى دور ماند.
تا اين كه پس از بيست و پنج سال شكيبايى و بردبارى آن حضرت، مردم به اشتباه خود و پيشى‏نيان خود پى برده و به آن حضرت روى آوردند و حكومت و زمام دارى را با وجود آن حضرت زينت دادند.
امام على(ع) پس از برعهده گرفتن حكومت، براى نيك داشت حكومت و توسعه عدالت تلاش‏هاى زيادى به عمل آورد و با مخالفت‏ها و كار شكنى‏هاى گوناگونى روبه‏رو گرديد و در نتيجه، چند جنگ بزرگ را متحمل شد، ولى از پا ننشست و به خلافت خويش ادامه داد، تا اين كه مورد توطئه و فتنه منافقين و گروه كژ انديش خوارج قرار گرفت و به دست يكى از آنان به شهادت رسيد.
پس از وى امام حسن(ع) به خلافت رسيد و پس از شهادت امام حسن(ع) برادرش امام حسين(ع) به امامت نايل آمد. امام حسين(ع) براى كوتاه كردن دست غاصبان و ظالمان از حكومت و برگرداندن خلافت به مجراى اصلى خود، تلاش فراوانى نمود و قيام بزرگى به نام «قيام عاشورا» پديد آورد، ولى به آن دست نيافت و در اين راه، به دست سپاهيان خليفه غاصب، به شهادت رسيد.
امّا امام حسن مجتبى(ع) حكومتى كه در اختيار داشت، طى صلحى، آن را به دشمن ديرينه پدرش واگذار كرد.
در حالى كه امام حسن(ع) پس از شهادت پدرش امام على(ع) با ميل و رغبت مسلمانان و بيعت فراگير آنان، به خلافت رسيده و زمان حكومت را به دست گرفته بود. مناطق بزرگى از عالم اسلام مانند يمن، حجاز،بحرين، سواحل خيلج فارس و درياى عمان، عراق، ايران و مناطق شرقى و خراسان در تحت حكومت وى قرار داشته و وى را در برابر دشمنانش يارى مى‏كردند.
با اين حال، امام حسن مجتبى(ع) پس از حدود شش و اندى حكومت، با معاوية بن ابى سفيان صلح كرد و حكومت را ناباورانه به وى واگذار و از حق طبيعى و مسلّم خود درگذشت و براى هميشه از حكومت و خلافت ظاهرى به دور ماند.
در اين جا اين پرسش مطرح مى‏گردد كه آيا صلح با دشمن و چشم‏پوشى از حق خود و حقوق مؤمنان و مسلمانان با مبانى شيعه و مكتب اهل بيت(ع) منافاتى ندارد؟ اصولاً راز پذيرش صلح امام حسن(ع) چه بوده است؟ علل و عواملى كه وى را وادار به پذيرش صلح نموده‏اند، چه بوده است؟ پاسخ‏
پاسخ پرسش‏هاى فوق را در ضمن چند نكته بيان مى‏كنيم:
1- هر يك از پيشوايان و امامان معصوم(ع) به يك فضيلت و برجستگى ويژه‏اى مشهور و معروف شده‏اند، در حالى كه همه آنان، از عصمت و طهارت بهره‏مند و داراى اخلاق و صفات كامل انسانى بودند و در هيچ كدامشان نقص و ضعفى عارض نشده و همگى در قلّه شايستگى و برترى قرار داشتند.
در ميان آنان، امام حسن مجتبى (ع) به ويژگى بردبارى و صلح خواهى معروف شده است. وى نه تنها پس ازپذيرش صلح، بلكه پيش از آغاز امامت و بر عهده گرفتن امر خلافت، در دوران كودكى، به اين صفت كامل انسانى متّصف بود. رسول خدا(ص) در حالى كه امام حسن مجتبى(ع) كودكى خردسال بود، درباره‏اش فرمود: انّ إبنى هذا سيّدٌ يصلح اللّه به بين فئتين عظيمتين، يعنى: اين پسرم (حسن بن على) همانا شخصيت و سيّد بزرگوارى است كه خداوند سبحان به وسيله او، ميان دو گروه بزرگ، صلح و آرامش برقرار مى‏كند.
اين حديث شريف، با عبارت‏هاى مختلف، از سوى راويان شيعه و اهل سنّت نقل شده است.(2)
امامان معصوم (ع) متناسب با شرايط و اوضاع حاكم بر عصر خويش و بنابر وظيفه‏اى كه خداوند متعال بر عهده آنان گذاشته بود، اقدام و به آن پاى‏بند بودند. اوضاع عصر امام حسن مجتبى(ع) و شرايط آن زمان، اقتضا مى‏كرد كه آن حضرت، على رغم ميل باطنى‏اش، صلح با معاويه را به پذيرد و حكومت را به وى واگذارد و اين، وظيفه‏اى بود كه از سوى پروردگار متعال بر عهده وى گذاشته شده بود. بى ترديد راز بسيارى از كردار و رفتار امامان(ع)، به مرور زمان براى شيعيان و پژوهندگان حقيقت خواه روشن گرديده است، ولى راز و سرّ پاره‏اى از آن‏ها شايد تاكنون شفّاف و روشن نشده و شايد آنچه گفته مى‏شود، تنها گمانه‏اى بيش نباشد و در آينده، ادله روشن‏تر و گوياترى پيدا گردد.
درباره صلح امام حسن مجتبى(ع) نيز علل و فلسفه‏هايى بيان شده است كه برخى از آن‏ها منطقى و قانع كننده است، ولى ممكن است در وراى آن‏ها، راز بزرگترى وجود داشته كه غير از خود آن حضرت و امامام معصوم(ع) كسى از آن اطلاعى نداشته باشد.
به بيان ديگر، دانش و اطلاعات امامان معصوم(ع) به مراتب بالاتر و عالى‏تر از اطلاعات و دانش ديگران است و آنچه كه آن بزرگواران از طريق الهام آسمانى به آن دست يافته و عمل كرده‏اند، عقل ساير دانشمندان و پژوهندگان عالم در دست يابى به آن‏ها ناتوان است.
2- در دين مبين اسلام، جهاد و جنگ با دشمنان و بدخواهان، داراى ارج و مقام ويژه‏اى است و از عبادت‏هاى بزرگ خدا شمرده مى‏شود، امّا بايد دانست كه جهاد، اصالتاً و ذاتاً مطلوب اسلام نيست، بلكه به دليل ضرورت هايى كه اجتناب از آن‏ها غير ممكن است، واجب و مهم شمرده مى‏شود.
خواسته اصلى اسلام براى بشريت، عبارت است از: آزادگى، حقيقت جويى، رفع محروميت فكرى و اجتماعى، ستم ستيزى و ظلم ناپذيرى، رفع تبعيض نژادى و قومى، برقرارى قسط و عدالت اجتماعى، تقوا پيشه‏گى و خدامحورى در تمام مراحل زندگى.
چنين ارزش‏هاى والا و آرمان‏هاى بلند و مقدّس، در محيطى أمن و آسايش به دست مى‏آيد و پيامبران الهى (ع) همگى پس از رفع ستم كارى‏هاى مستكبران و مستبدان در صدد تشكيل چنين محيطى بودند. دعوت اصلى اسلام، همزيستى مسالمت‏آميز و صلح و آرامش بين مردم، به ويژه ميان مسلمانان است.
قرآن كريم، همه انسان‏هاى موحد و مؤمن را به همزيستى و آرامش كامل فرا مى‏خواند و مى‏فرمايد: «يا ايّها الّذين آمنوا ادخلوا فى السّلم كافّةً؛(3) يعنى: اى ايمان آورندگان، همگى به صلح و آرامش در آييد.»
در جاى ديگر فرمود: «انّماالمؤمنون اخوة فاصلحوا بين اخويكم؛(4) همانا، ايمان آورندگان برادران يكديگرند، پس ميان برادران خود آشتى برقرار نماييد.»
امام حسن مجتبى(ع) كه راز دار و سنگربان مقام نبوّت و امامت است، بيش از همه انسان‏ها به پاسدارى از تلاش‏هاى جدّش محمد مصطفى(ص) و عدالت پرورى پدرش على مرتضى(ع) مى‏انديشيد. او خود را در برابر آن‏ها مسؤول مى‏بيند و احساس مى‏كند كه با ادامه نبرد و خون ريزى به چنين مقصودى دست نخواهد يافت و راه آسان‏تر و كم خطرترى نيز وجود دارد كه آن، صلح است. بنابراين، پذيرش صلح و آرامش، نه تنها منافاتى با مبانى فكرى و عقيدتى مكتب اهل بيت(ع) ندارد، بلكه خواسته اصلى آن مى‏باشد.
3- صلح امام حسن مجتبى(ع) از انقراض شيعه و نابودى محبان و پيروان مكتب اهل بيت(ع) به دست سپاهيان معاويه پيش‏گيرى كرده است.
معاوية بن ابى سفيان به دليل كينه‏هاى عصر جاهليت و نبردهاى خونين قريش بر ضد رسول خدا(ص) كه بسيارى از آن‏ها با آتش افروزى و فرماندهى پدرش ابوسفيان شعله ور مى‏شود و از اين سو با رهبرى پيامبر اكرم(ص) و مجاهدت‏هاى اميرمؤمنان(ع) به پيروزى سپاه اسلام مى‏انجاميد، قلبى آكنده از عداوت و دشمنى نسبت به خاندان پيامبر(ص)و فرزندان اميرمؤمنان(ع) و ياران و شيعيانش در خود احساس مى‏كرد. خلافت امام على بن ابى طالب(ع) و جنگ صفين، آتش كينه نهفته وى را شعله‏ور و او را به تلاش آشكار و پنهان در نابودى مكتب اهل بيت(ع) واداشت.
ادامه نبرد امام حسن(ع) با معاويه و احتمال پيروزى سپاهيان شام بر سپاهيان عراق، آرزوى ديرينه معاويه را برآورده مى‏كرد و او با اين بهانه شيطانى، ريشه اسلام ناب محمّدى را مى‏خشكانيد و به جاى آن، اسلام تحريف و تفسير شده امويان را ترويج مى‏نمود.
امام حسن(ع) به اين مسئله، فطانت داشت و بدين جهت در برابر گلايه‏ها و انتقادهاى برخى از ياران و شيعيان مى‏فرمود: «ويحكم، ما علمت، واللّه الُّذى عملت خير لشيعتى ممّا طلعت عليه الشمس او غربت. ألا تعلمون انّنى امامكم مفترض الطّاعة عليكم واحد سيّدى شباب اهل الجنة بنصّ من رسول اللّه(ص) علىّ؟ قالوا: بلى. قال (ع): أما علمتم انّ الخضر(ع) لمّا خرق السّفينة و أقام الجدار و قتل الغلام، كان ذلك سخطالموسى بن عمران، اذ خفى عليه وجه الحكمة فى ذلك،(5) و كان ذلك عند اللّه تعالى ذكره حكمة و صواباً…(6)؛واى بر شما، چه مى‏دانيد به آنچه كه من انجام دادم، به خدا سوگند آنچه كه من انجام دادم(يعنى صلح با معاويه) براى شيعيان من، بهتر است از هرچه كه بر آن خورشيد مى‏تابد و بر آن غروب مى‏كند. آيا نمى‏دانيد من امام شما هستم كه پيرويم بر شما واجب و فرض است.(آيا نمى‏دانيد) من يكى از دو سيد و سالار جوانان بهشت، به نصّ رسول خدا(ص) هستم؟ گفتند: بلى، مى‏دانيم. امام (ع) فرمود: آيا دانسته‏ايد اين موضوع را كه حضرت خضر(ع) هنگامى كه كشتى را سوراخ، ديوار را بازسازى و پسر بچه‏اى را كشت، موجب ناراحتى و خشم حضرت موسى(ع) گرديد؟ زيرا حكمت و فلسفه چنين امورى بر موسى(ع) پنهان و ناآشكار بود، در حالى كه آن‏ها در نزد پروردگار متعال، حكيمانه و بر طبق صواب بود.
امام حسن مجتبى(ع) در سخنى ديگر، در پاسخ كسى كه وى را پس از پذيرش صلح، با جمله «يا مذلّ المؤمنين» خطاب كرد، فرمود: «ما أنا بمذلّ المؤمنين ولكنّى معزّالمؤمنين. انّى لمّا رأيتكم ليس بكم عليهم قوّة، سلمت الأمر لأبقى أنا و أنتم بين أظهر هم، كما عاب العالم السّفينة لتبقى لأصحابها، و كذلك نفسى و أنتم لنبقى بينهم؛(7) من، خوار كننده مؤمنان نيستم، بلكه عزّت دهنده آنان مى‏باشم. زيرا هنگامى كه ديدم شما(شيعيان) را توان برابرى و ايستادگى با آنان (سپاهيان شام) نيست، أمر حكومت را واگذاردم تا من و شما(على رغم ميل آنان) باقى بمانيم. همان طورى كه شخص دانايى، يك كشتى را عيب دار مى‏كند تا براى مالكان و سرنشينانش باقى بماند (و از دستبرد غارت‏گران و ظالمان محفوظ بماند). داستان من و شما اين چنين است، تا بتوانيم ميان دشمنان و مخالفان باقى بمانيم.
هم چنين امام حسن(ع) در پاسخ به پرسش ابوسعيد، درباره علت پذيرش صلح با معاويه فرمود: «ولولا ما أتيت لما ترك من شيعتنا على وجه الأرض احد الّا قتل؛(8) اگر من اين كار را انجام نمى‏دادم(و با معاويه صلح نمى‏كردم) هيچ شيعه‏اى از شيعيان ما در روى زمين باقى نمى‏ماند و همگى(به دست سپاهيان معاويه) كشته مى‏شدند.
4- صلح امام حسن(ع) عمل به تقيه بود.
تقيه، يكى از مختصّات و معارف بلند اسلامى، به ويژه مكتب اهل بيت(ع) است. مفهوم تقيه اين است كه انسان در مواردى از روى ناچارى و ضرورت، خود را مخالف عامه مردم (ناآگاه) و يا حكومت غاصب و ستم كار نشان ندهد و به منظور حفظ اسلام، يا جان و ناموس خود و يا مسلمانى از ابراز و اظهار برخى از معتقدات و يا كردار و رفتار خود چشم پوشى و وضعيت موجود را تحمل كند.
صلح امام حسن(ع) نيز اين چنين بود. آن حضرت براى حفظ اسلام و مصون ماندن آن از هرگونه انحراف و اعوجاج و جلوگيرى از كشتار بى‏رحمانه مسلمانان، به ويژه كشتار هدفمند پيروان مكتب اهل بيت(ع)، به ظاهر با قدرت و سلطه زمان خود كنار آمد و حكومت را به وى سپرد. پيداست كه تصميمات تقيه‏اى، تصميمات اجبارى و لاعلاجى است و تمامى امامان معصوم(ع) در عصر امامت خويش با اين مسئله روبه رو بودند، غير از آخرين آنان، حضرت حجت بن الحسن(ع) كه در عصر قيام و حضور وى، هيچ تقيه‏اى جايز نمى‏باشد.
امام حسن مجتبى(ع) نيز در حديثى به آن اشاره كرد و فرمود: أما علمتم انّه ما منّا أحد الّا و يقع فى عنقه بيعة لطاغية زمانه، الّا القائم الّذى يصلّى روح اللّه عيسى بن مريم(ع) خلفه، فانّ اللّه عزّ و جلّ – يخفى ولادته يغيب شخصه لئلّا يكون لأحد فى عنقه بيعة اذا خرج؛(9) آيا دانستيد به اين كه از ما (امامان معصوم(ع)) كسى نيست، مگر اين كه بيعت طاغى زمانش برگردن اوست، مگر قائم (آل محمد(ص)) همان امامى كه روح خدا، حضرت عيسى بن مريم(ع) در پشت سرش نماز مى‏خواند. چه اين كه خداوند متعال، ولادتش را پنهان و وجودش را غايب نمود، تا در آن هنگامى كه قيام مى‏كند، بيعت هيچ كس بر عهده او نباشد.
امام حسن مجتبى(ع) در جاى ديگر، در پاسخ معترضان به صلح فرمود: «…و انّ أبى كان يقول: و أىّ شى‏ء أقرّ للعين من التّقيّة، انّ التّقية جنّة المؤمن، ولولا التّقيّة ما عبداللّه…(10) پدرم (امام على بن ابى‏طالب(ع)) مى‏فرمود: چه چيزى چون تقيّه، مايه روشنايى چشم است؟ همانا تقيه سپر مؤمن است و اگر تقيه نبود، خداوند سبحان، پرستش نمى‏شد.
پيش از همه امامان معصوم(ع)، خود اميرمؤمنان(ع) پس از رحلت پيامبر اكرم(ص) به مدت بيست و پنج سال با اين وضعيت روبه رو بود و به اجبار و اكراه، از حق خود چشم پوشى كرد.
امام حسن مجتبى(ع) نيز ناچار بود براى حفظ اسلام و وحدت مسلمانان، چنين امر مكروهى را به پذيرد. خود آن حضرت در اين باره فرمود: «و انّ هذا الأمر الّذى اختلفت فيه أنا و معاوية حقّ كان لى، فتركته له، و انّما فعلت ذلك لحقن دمائكم و تحصين اموالكم،(11) و ان ادرى لعلّه فتنة لكم و متاع الى حينٍ؛(12) همانا در اين امرى كه من و معاويه درباره آن اختلاف داشتيم(يعنى حكومت و خلافت اسلامى) حقّ من بود، ولى ان را ترك و به وى واگذاردم و اين كار را به خاطر حفظ جان و خونتان و هم چنين حفظ مال و دارائى هايتان انجام دادم، و نمى‏دانم شايد اين آزمايشى براى شماست و مايه بهره‏گيرى تا مدتى (معيّن) مى‏باشد.» 5 – كوتاهى سپاهيان‏
شايد مهم‏ترين و اصلى‏ترين علت صلح امام حسن مجتبى(ع) يارى نكردن فرماندهان و همراهى نكردن سپاهيان با آن حضرت بود.
از آن سو، معاوية بن ابى سفيان داراى سپاهى يك دست و جرّار بود، كه از آغاز ورود اسلام به منطقه شام و پذيرش اسلام توسط اهالى اين منطقه، سايه شوم وى را بر بالاى سرشان احساس كرده و او را امير فاتح مسلمانان و ميزان اسلام و كفر مى‏خواندند و مخالفان و دشمنانش را مخالف اسلام و قرآن مى‏دانستند.
امّا سپاهيان امام حسن مجتبى(ع) داراى چنين نظم و تشكلى نبودند. آنان از ميان اقوام و مليت‏هاى مختلفى برخاسته كه پس از رحلت رسول خدا(ص)، چهار خليفه را ديده و در حكومت خليفه پنجم به سر مى‏بردند. همان مردمى كه جرئت و جسارت كرده و سه خليفه از چهارخليفه پيشين را (به حق و يا به ستم) كشتند. اينان داراى مرام واحد و اتحاد كلمه نبودند. گرچه به ظاهر در سپاه امام حسن(ع) حضور داشتند و از امكانات و تجهيزات آن برخوردار بودند، ولى در مواقع خطير و حسّاس، به فكر و سليقه خودشان عمل مى‏كردند و از فرماندهى كل قوا، پيروى نمى‏كردند. همان طورى كه در عصر امام على(ع) نيز چنين مى‏كردند و آن حضرت را در لحظات حساس و سرنوشت ساز تنها مى‏گذاشتند و به أنحاى مختلف، وسيله آزار و رنجش وى را فراهم مى‏نمودند.
چنين مردم و چنين سپاهى، تحمّل و ظرفيت خواسته‏ها و آرمان والاى امام حسن(ع) را نداشته و او را در برابر سپاه عظيم و يك دست معاويه تنها گذاشته و بسيارى از رزمجويان و سربازان و حتى فرماندهان به سپاه شام پيوسته و بسيارى ديگر سپاه طرفين را رها كرده و به شهرهاى خويش برگشتند و عدّه‏اى نيز با جدا شدن از سپاه، به ياغى‏گرى و غارتگرى روى آوردند. تنها عده كمى از سپاه آن حضرت، ثابت قدم مانده و بر بيعت خود باقى ماندند(شرح اين ماجرا را در بخش زندگى نامه امام حسن مجتبى(ع) بيان كرديم.)
امام حسن مجتبى(ع) در ضمن خطبه‏اى به اين مطلب اشاره كرد و فرمود: ولو وجدت أعواناً ما سلمت له الأمر، لأنّه محرّم على بنى اميّة؛(13) اگر يار و ياورى مى‏يافتم، حكومت را به معاويه واگذار نمى‏كردم. زيرا حكومت بر بنى اميّه حرام است.
آن حضرت درباره علت عدم لياقت بنى اميه براى تصدى حكومت و خلافت، فرمود: لو لم يبق لبنى اميّة الّا عجوز درداء، لنهضت دين اللّه عوجاً، و هكذا قال رسول اللّه(ص)(14)؛ اگر از بنى اميّه، جز پير زنى فرتوت نمانده باشد، همان عجوزه براى كج كردن دين خدا و دور ساختن از مسير الهى، اقدام و تلاش خواهد كرد و اين چيزى است كه پيامبر اسلام(ص) به آن خبر داده است.
لازم به يادآورى است كه امام حسن مجتبى(ع) نه تنها از سستى، ناهماهنگى و ناهمراهى ياران و سپاهيانش رنج مى‏برد، بلكه از جانب طيفى از آنان، احساس ناامنى و خطر مى‏كرد و آن‏ها عبارت بودند از طايفه گمراه و منافق پيشه خوارج، كه در ميان سپاهيان امام حسن(ع) پراكنده بودند و اگر دستشان به امام(ع) مى‏رسيد، از آسيب‏رسانى به وى هيچ إبا و امتناعى نداشتند (كه در بخش زندگى نامه آن حضرت به آن اشاره نموديم.»
ابن عربى، نويسنده كتاب «احكام القرآن» به اين مطلب تصريح كرد و گفت: و منها انّه راى الخوارج احاطوا بأطرافه، و علم انّه ان اشتغل بحرب معاوية استولى الخوارج على البلاد، و ان اشتغل بالخوارج استولى عليه معاوية؛(15) يكى از علل صلح امام حسن مجتبى(ع) اين بود كه وى مى‏ديد خوارج، اطرافش را احاطه كرده (و در همه جا حضور پيدا كردند) و دانست به اين كه اگر او، جنگ با معاويه را ادامه دهد و در آن معركه مشغول گردد، خوارج بر بلاد اسلامى دست مى‏يازند و بر آن‏ها مستولى مى‏شوند و اگر وى به جنگ با خوارج بپردازد و مشغول دفع آنان گردد، معاويه بر بلاد اسلامى و مناطق تحت حكومت وى مستولى مى‏گردد.»
گروه فتنه جوى خوارج، گرچه در ظاهر براى نبرد با سپاهيان شام به سپاه امام حسن مجتبى(ع) پيوسته و از امكانات وى بهره‏مند مى‏شدند، ولى با حماقت‏ها و افراط كارى‏هاى خود، هميشه آب در آسياب دشمن مى‏ريختند و موجب تضعيف سپاه كوفه و تقويت سپاه شام مى‏شدند. اين گروه، چالش‏هاى بزرگى براى امام على بن ابى طالب(ع) به وجود آورده بودند و جنگ نهروان را بر وى تحميل كرده و سرانجام در مسجد كوفه، وى را به شهادت رساندند.
هم اينك در سپاه امام حسن مجتبى(ع) به فتنه‏انگيزى و پخش شايعات دروغين و بى اساس بر ضد امام حسن(ع) و ياران وفادارش، مشغول بودند و مترصد فرصتى بودند، تا امام حسن(ع) را از سر راه خويش بردارند و به آمال و آرزوهاى شيطانى خود برسند. امام حسن(ع) اگر از دردسرهاى سپاه شام خلاصى مى‏يافت، از دسيسه‏هاى اين گروه ستم پيشه رهايى نداشت و با كيد و كين ناجوانمردانه آنان، در مسند خلافت به شهادت مى‏رسيد. 6- احساس خستگى مردم از جنگ‏
از ديگر عوامل پذيرش صلح از سوى امام حسن مجتبى(ع) بود. گرچه برخى از بيعت كنندگان با امام حسن مجتبى(ع) در كوفه انتظار داشتند كه آن حضرت، جنگ با معاويه را ادامه دهد تا او را از حكومت خودخوانده سرنگون سازد و شام را از سيطره‏اش بيرون آورد، امّا توده مردم به دليل پشت سرگذاشتن چند جنگ داخلى و دادن كشته‏هاى زياد و خسارت‏هاى قابل توجه، رغبت چندانى در ادامه نبرد با شاميان نشان نمى‏دادند. مسلمانان، طى چهل سال كه از هجرت رسول خدا(ص) به مدينه منوره و تشكيل حكومت اسلامى مى‏گذشت، علاوه بر غزوات و سريه‏هاى زمان پيامبر اكرم(ص)، در عصر خلفاى سه گانه نيز جنگ‏هاى بزرگ و طولانى مدت با روميان، ايرانيان و برخى از اقوام و ملل همجوار جزيرة العرب را پشت سر گذاشته و در عصر خلافت امام على بن ابى طالب(ع) نيز سه جنگ بزرگ داخلى را تحمّل كرده بودند.
بدين جهت، روحيه رزمى و جنگى چندانى از آنان مشاهده نمى‏شد و جز عده‏اى از شيعيان مخلص و جوانان رزمجو، بقيه در لاك عافيت‏طلبى فرو رفته و به وضع موجود رضايت داده بودند.
به همين لحاظ هنگامى كه امام حسن(ع) و ياران نزديكش چون حجربن عدى و قيس بن سعد انصارى، مردم را به بسيج عمومى و حضور در اردوگاه سپاه دعوت كردند، عده كمى پاسخ مثبت دادند و بقيه رغبتى به آن نشان ندادند.
گردآورى چهل هزار رزمجوى و داوطلب جبهه‏هاى جنگ براى سپاه امام حسن(ع) به آسانى فراهم نگرديد، بلكه با تبليغات و تلاش‏هاى فراوان و همه جانبه امام حسن(ع) و ياران و اصحاب فداكارش مهيا گرديد.
شايان ذكر است كه با توجه به جمعيت بالاى شهر كوفه و اطراف آن، اگر جنبش عمومى و بسيج سراسرى صورت مى‏گرفت، مى‏بايست بيش از يكصد هزار نفر از اين منطقه آماده نبرد مى‏شدند. اين غير از نيروهايى بود كه از ساير مناطق عراق، ايران، حجاز، يمن، عمان و ساحل نشينان خليج فارس مى‏توانستند خود را به سپاه امام حسن(ع) برسانند.
قطب راوندى از حارث همدانى نقل كرد كه امام حسن(ع) به مردمى كه با وى بيعت كرده و قول مساعدت و همكارى داده بودند، فرمود: ان كنتم صادقين، فموعدما بينى و بينكم معسكر المدائن، فوافونى هناك فركب، و ركب معه من اراد الخروج، و تخلف عنه خلق كثير لم يفوا بما قالوه، و بما وعدوه، و غروه كما غروا اميرالمؤمنين (ع) من قبله؛(16) اگر(در گفتارتان) صادقيد، وعده گاه من و شما پادگان مدائن است. پس در آن جا به من بپيونديد.
پس آن حضرت، سوار شد و به سوى مدائن حركت كرد، كسانى كه قصد جنگ كرده بودند با وى حركت نمودند ولى جمعيت زيادى تخلف كرده و به آنچه گفته بودند، وفا نكردند و به آنچه وعده داده بودند، بر سر وعده‏شان نيامدند و او را فريب دادند، همانطورى كه پيش از وى پدرش اميرمؤمنان(ع) را فريب داده بودند.
مردم عراق چنان خسته و بى‏رمق بوده و احساس كسالت و بى‏حالى مى‏نمودند، كه نشاط و خوشى را از سبط پيامبرخدا(ص) و خليفه وقت مسلمانان، يعنى امام حسن(ع) سلب نمودند و وى را وادار نمودند تا آنان را با اين سخن نكوهش و سرزنش كند: يا عجبا من قوم لاحياء لهم و لادين مرة بعد مرة، ولو سلمت الى معاوية الأمر، فايم اللّه لاترون فرجا ابداً مع بنى امية، واللّه ليسومنّكم سوء العذاب، حتى تتمنّون ان يلى عليكم حبشيا؛(17) شگفت از ملتى كه نه حيا دارد و نه هيچ مرتبه‏اى از مراتب دين را. اگر من أمر حكومت را به معاويه تسليم نمايم، پس به خدا قسم هيچ گاه شما در دولت بنى اميه، فرجى نخواهيد يافت(و يا فرح و شادى نخواهيد ديد). سوگند به خداوند متعال، با بدترين عذاب و آزار با شما بدى خواهند كرد، به طورى كه آرزو كنيد كه (سياهان) حبشى بر شما حكومت كنند(بهتر است از تحمّل حكومت بنى اميه).
ابن اثير در اين باره گفت: هنگامى كه معاوية بن ابى سفيان به امام حسن بن على(ع) پيشنهاد صلح داد، مردم به گرمى آن را پذيرفتند. امام حسن(ع) در خطبه‏اى پيشنهاد معاويه را به اطلاع لشكر خود رسانيد و خاطرنشان كرد: ألا و انّ معاوية دعانا الى أمر ليس فيه عزّ و لانصفة. فان اردتم الموت رددناه عليه و حاكمناه الى اللّه – عزّ و جلّ – لظبى السّيوف، و ان اردتم الحياة قبلناه و أخذنا لكم الرضى؛(18) آگاه باشيد، معاويه ما را به امرى فرا مى‏خواند كه نه عزّت ما در آن است و نه مطابق با انصاف است. اگر داراى روحيه شهادت‏طلبى هستيد، درخواستش را رد كنيم و دست به شمشير ببريم تا خداوند سبحان ميان ما حكم كند، ولى اگر زندگى دنيا را مى‏طلبيد، خواسته‏اش اجابت كرده و رضايت شما را فراهم كنيم.
هنگامى كه كلام امام(ع) به اين جا رسيد: فناداه النّاس من كلّ جانب: البقيه، البقيه، فلمّا افردوه أمضى الصلح؛(19) مردم از هر سو فرياد برآوردند كه ما زندگى و بقاى دنيايى را مى‏خواهيم، (با اين سخن، صلح را بر امام(ع) تحميل كردندو) امام(ع) پس از آن كه از آن‏ها جدا شد، صلح با معاويه را امضاء نمود. 7- اضمحلال و از هم پاشيدگى كشورهاى اسلامى، خطر ديگرى بود كه جامعه مسلمانان را تهديد مى‏كرد.
مسلمانان آن عصر، چه آنانى كه در ظلّ حكومت عدالت جويانه امام حسن مجتبى(ع) زندگى مى‏كردند و چه در سيطره حكومت غاصبانه معاوية بن ابى سفيان به سر مى‏بردند با دشمنان مشتركى رو به رو بودند كه از هر سو آماده هجوم به مناطق اسلامى و باز پس‏گيرى سرزمين‏هاى آزاد شده بودند. آنان گرچه داراى مليت، قوميت و دين‏هاى متعدد و مختلف بودند، ولى در يك چيز اتفاق و اتحاد داشتند و آن نابودى اسلام و كشتار بى رحمانه مسلمانان و غارت سرزمين‏هاى اسلامى بود.
از اين رو، ادامه اختلاف و كشمش‏هاى داخلى، دشمنان بيرونى، به ويژه روميان را خوش حال و اميدوار مى‏كرد و زمينه هجوم و تجاوزشان را فراهم مى‏نمود.
امام حسن مجتبى(ع) به عنوان سبط اكبر رسول خدا(ص) و سكان دار اصلى دين و دلسوزترين شخص به مسلمانان و مؤمنان، به اين مسئله توجه خاص داشت و اگر معاويه و سپاهيان گمراه وى با بى‏خردى و دنياطلبى خود زمينه آمال و آرزوى دشمنان خارجى را فراهم مى‏كردند، امام حسن مجتبى(ع) و ياران و شيعيان مخلص او نمى‏توانستند آنان را در اين راه مساعدت و همراهى كنند و عقل و شرع حكم مى‏كرد كه بايد به هر طريق ممكن نبرد ميان مسلمانان پايان يابد، تا اصل دين و حيات مسلمانان ادامه يابد.
زيرا اگر امام حسن(ع) نبرد با معاويه را ادامه مى‏داد، يكى از سه اتفاق ذيل روى مى‏داد:
1- پيروزى سپاه كوفه و سركوب سپاه شام.
2- پيروزى سپاه شام و نابودى سپاه كوفه.
3- عدم پيروزى طرفين و عقب نشينى اجبارى دوسپاه.
در هر صورت، مسلمانان به ضعف و كم توانى مى‏رسيدند و دشمنانشان كه سال‏ها خود را تقويت و آماده چنين فرصتى كرده بودند، با هجوم سراسرى و مرگ بار، تومار مسلمانان را پيچيده و جامعه اسلامى را با چالش بزرگ مواجه مى‏نمودند.
در نتيجه، زحمات و تلاش‏هاى پيامبر خدا(ص) و ياران فداكارش به هدر مى‏رفت.
امام حسن(ع) به اين أمر فطانت داشت و در سخنى به آن اشاره نموده و فرموده: انّى لمّا رأيت النّاس تركوا ذلك الّا اهله، خشيت أن تجتثوا عن وجه الارض، فاردت ان يكون للدين فى الارض ناعى؛(20) هنگامى كه ديدم مردم جز عده‏اى اين كار (جنگ با معاويه) را ترك كردند، ترسيدم كه ريشه شما از زمين كنده شود. پس مصمم شدم تا براى دين، در روى زمين فريادگرى باقى بگذارم.
8 – به وقوع پيوستن خيانتى بزرگ از سوى دنياپرستان چيزى نبود كه بتوان آن را ناديده گرفت. معاوية بن ابى سفيان براى درهم شكستن اتحاد و مقاومت سپاهيان كوفه، رشوه‏ها و جايزه‏هاى زيادى بذل و بخشش كرد و بسيارى از سران و بزرگان قبايل و طوايف و فرماندهان و اميران سپاه را از درهم و دينار و وعده‏هاى كاذب بهره‏مند كرده و آنان را به خود و روى گردانى از امام حسن(ع) جلب نموده بود. به طورى كه برخى از آنان، نامه‏هايى براى معاويه نوشته و اظهار پيروى و فرمانبردارى از او نمودند و برخى ديگر، پا را از اين فراتر گذاشته به وى نوشتند كه اگر وى بخواهد، حسن بن على(ع) را دستگير و به سپاه شام تحويل دهند و يا بر او شورش نموده و وى را به طورى پنهانى به قتل رسانند.(21)
در حقيقت، اگر امام حسن(ع) صلح را نمى‏پذيرفت اين خطر بزرگ وجود داشت كه جاه طلبان و منافقان، وى را دستگير و تسليم سپاه شام كنند و يا براى تقرّب به دستگاه معاويه و خوش آيند بنى اميه، امام(ع) را ناجوانمردانه ترور و به شهادت برسانند.
در هر صورت، اين يك پيروزى براى سپاه شام و فضيلت و منقبتى براى معاويه بود و براى خاندان نبوّت و امامت، شكست به شمار مى‏آمد.
امام حسن(ع) در اين باره فرمود: به خدا سوگند، اگر با معاويه نبرد مى‏كردم، مرا مى‏گرفتند و به وى تسليم مى‏نمودند. به خدا سوگند، اگر با او مسالمت كنم و عزيز باشم، برايم دوستداشتنى‏تر است از اين كه در حالى كه اسيرش باشم مرا بكشد و يا بر من منّت گذارد و تا پايان روزگار اين عار بر بنى‏هاشم بماند و معاويه هميشه خودش و أعقابش بر زنده و مرده ما به آن منّت بنهد.(22)
9- امام حسن(ع) از روش‏هاى غير اسلامى و شيوه‏هاى سالوسانه پرهيز داشت، بر خلاف معاوية بن ابى سفيان كه براى تحكيم و تثبيت حكومت خود دست به هر كارى مى‏زد و هيچ گونه محدوديتى از جهت شرعى و عرفى براى خويش قائل نبود.
به همين انگيزه در دستگاه حكومتى خود از افراد شرور و خدعه گرى چون عمروبن عاص، مغيرة بن شعبه، بسربن ارطاة، مروان بن حكم و مسلم بن عقبه، بهره مى‏جست و از شيطنت و جنايت آنان به نحوى استفاده مى‏نمود.
امّا امام حسن مجتبى(ع) كه به مانند جدّش محمد مصطفى(ص) و پدرش امام على بن أبى طالب(ع) مظهر تقوا و عدالت بود و هدفش از زمامدارى، جز احقاق حق و اجراى عدالت اسلامى، چيز ديگرى نبود، طبعاً نمى‏توانست به مانند معاويه رفتار نمايد.
سياست اهل بيت(ع) با سياست معاويه در تضاد و ميان آن دو، تفاوت از زمين تا آسمان بود.
معاوية بن ابى سفيان با انتخاب سياست «رسيدن به هدف از هر راه ممكن» سيطره سياسى و اجتماعى فزاينده‏اى بر ملت پيدا كرده بود و همين امر باعث شد كه صلح را با نيرنگ‏ها و سالوس كارى‏هايش بر سپاهيان عراق و بر امام حسن مجتبى(ع) تحميل نمايد.
او توانست با دادن رشوه و تطميع متنفذان، وعده به دنياطلبان، تهديد مخالفان، رواج بى‏بند و بارى، پخش شايعات بى اساس و انجام امور غير انسانى و غير شرعى ديگر، زودتر به هدفش برسد.
به هر روى، علل و اسباب متعددى دست به دست هم داد تا در جدال ميان نيكى‏ها و زشتى‏ها، خوبى‏ها و بدى‏ها و در حقيقت ميان حق و باطل، اين بار امام حسن مجتبى(ع) مقهور قهر ناجوانمردانه شيطان صفتان قرار گرفته و از حق طبيعى و الهى خويش محروم بماند و حكومت و زمام دارى مسلمانان با حيله و نيرنگ از اوستانده شود.
بى‏ترديد، آنچه درباره اسرار و علل صلح امام حسن(ع) در اين جا بيان نموديم، كافى و وافى نبوده و جاى بحث و بررسى‏هاى بيشتر و عميق‏ترى دارد و طالبان را به كتاب‏هايى كه در خصوص «صلح» امام حسن‏بن على (ع) نگاشته شده‏اند، ارجاع مى‏دهيم. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. الارشاد، شيخ مفيد، ص 356 ، تاج المواليد، مجموعه نفيسه، ص 26 ؛ كشف الغمّة، ج 2، ص 162. 2. فضائل الخمسة، ج 2، ص 32 و ج 3، ص 388. 3. فضائل الخمسة، ج 3، ص 388 ؛ احكام القرآن، (ابن عربى)، ج 4، ص 1720. 4. سوره بقره، آيه 208. 5. سوره حجرات، آيه 10. 6. اشاره به داستان همراهى و مصاحبت حضرت موسى(ع) با حضرت خضر(ع) كه در سوره كهف، از آيه 65 تا 82 به آن اشاره شده است. 7. كمال الدين و تمام النعمه، ج 1، ص 316. 8. تحف العقول، ص 227. 9. بحارالانوار، ج 44، ص 1. 10. كمال الدين و تمام النعمة، ج 1، ص 316. 11. تحف العقول، ص 227. 12. شرح الأخبار فى فضائل الأئمة الأطهار(ع)، ج 3، ص 105، حديث 1039. 13. اشاره به آيه 111 سوره انبياء. 14. الخرائج و الجرائح، ج 2، ص 576. 15. همان، ص 574. 16. احكام القرآن، ج 4، ص 1719. 17. الخرائج و الجرائح، ج 2، ص 574. 18. همان، ص 576. 19. اسدالغابة، ج 2، ص 14. 20. همان. 21. ترجمة الامام الحسن(ع)، ص 203. 22. الخرائج و الجرائح، ج 2، ص 576. 23. رمضان در تاريخ، ص 150.

## تهيه و تدوين: حجةالاسلام و المسلمين محمد رضا مصطفى پور##
يكى از مباحث اساسى جامعه‏شناسى بحث علل پيشرفت وانحطاط جامعه است به اين معنا كه چگونه يك جامعه ترقى مى‏كند و چگونه و چرا جامعه‏اى سقوط مى‏كند، ناگفته نماند مفهوم پيشرفت و انحطاط روشن است و نياز به بيان ندارد آن چه كه مهم است، آن است كه تفسيرى صحيح از پيشرفت و انحطاط ارائه گردد.
علل و عوامل پيشرفت و انحطاط تبيين شود و روشن شود كه اگر جامعه‏اى پيشرفت كرد چگونه مى‏توان آن پيشرفت را حفظ كرد و از سقوط و انحطاط آن جلوگيرى كرد و آن را از سقوط نجات داد.
مسئله پيشرفت و انحطاط از مسائل علوم انسانى است و وقتى مى‏توان سخن صحيح را در اين رابطه بيان كرد كه هم انسان شناخته شود و هم جامعه شناخته گردد و چون انسان به جهان وابسته است در صورتى مى‏توان انسان را شناخت كه جهان به خوبى شناخته گردد. وقتى انسان و جهان درست شناخته نشود انحطاط و پيشرفت جامعه نيز روشن نخواهد شد و به عبارت ديگر: تغيير پيشرفت و انحطاط جامعه به نوع جهان‏بينى بستگى دارد و چون جهان مختلف است تفسيرها از انحطاط و پيشرفت گوناگون است. انواع جهان‏بينى
دو نوع جهان‏بينى وجود دارد: 1- جهان‏بينى مادى 2- جهان‏بينى الهى
جهان‏بينى مادى هستى را مساوى ماده مى‏داند و عالم و آدم را مادى معرفى مى‏كند مى‏گويد: جهان داراى آغاز و انجام مادى است، اين نظام كيهانى در مرحله‏اى ظهور مى‏كند و سرانجام نابود خواهد شد و بعد از زوال جهان چيزى نيست، انسان نيز يك پديده طبيعى و مادى است كه با تولد ظهور مى‏كند و با مرگ نابود مى‏شود. تمام حيات آدمى و حقيقت انسان بين گهواره تا گور خلاصه مى‏شود. وقتى جهان و انسان مادى باشد رابطه انسان و جهان نيز در همين مدار قرار مى‏گيرد و تحليل مى‏شود.

جهان‏بينى الهى
در جهان‏بينى الهى هستى اعم از ماده است بخشى از هستى ماده و بخشى از آن مجرد و غير مادى است. جهان نيز محدود به عالم‏طبيعت نيست بلكه بخشى از جهان طبيعت و بخشى از آن ماوراء طبيعت است. جهان نابود نمى‏شود بلكه جنبه جاودانه‏اى دارد، انسان نيز داراى وجود جاودانه است. انسان يك بدنى دارد كه در فاصله بين تولد و مرگ و گهواره و گور خلاصه مى‏شود ولى جانى دارد كه جنبه جاودانگى در او تأمين مى‏كند، اين روح و جان ظرف عقيده و افكار و انديشه و ملكات نفسانى و عواطف و گرايش‏هاى اوست و چون روح حقيقت مجرد است از بين نمى‏رود و چون ظرف از بين نمى‏رود، مظروف او كه عقيده و افكار و ادراكات و اوصاف نفسانى باشد نيز از بين نخواهد رفت، چنان كه قواعد رياضى و قواعد مبرهن فلسفى و قوانين كلى اخلاقى هرگز از بين نمى‏روند، روحى كه اين مسائل را ادراك مى‏كند نيز يقيناً از بين نمى‏رود، زيرا وقتى صفت پايدار بود، موصوف نيز پايدار خواهد بود. از باب مثال: اگر نقشى جاويد بود لوحى كه حامل اين نقش است جاويد خواهد بود، اگر معناى تقوا و عدالت و ايثار از بين نمى‏رود، روحى كه حامل اين اوصاف است از بين نخواهد رفت. بر اين اساس است كه هيچ وقت انسان نابود نمى‏شود. زيرا آن چه كه نابود شدنى است بدن انسان است. آن چه كه بين گهواره و گور خلاصه مى‏شود جسد و جسم انسان است. اما آن چه كه هويت واقعى انسان را مى‏سازد روح اوست و روح آدمى امرى جاودانه است. و چون روح جاودانه است ارتباطش با جهان نيز جاودانه است و جهان نيز غير از صبغه طبيعى و مادى. از صبغه ماوراء طبيعى و ملكوتى نيز برخوردار است اين جنبه ماوراء طبيعى و ملكوتى عالم جاويد است. معيار پيشرفت و انحطاط در جهان‏بينى قرآنى
قرآن در تفسير انحطاط و ترقى سبك خاصى دارد كه با جهان‏بينى و بينش آن هماهنگ است.
از ديدگاه قرآن كسانى كه بينش مادى دارند پيشرفت را از نظر اقتصادى به پيشرفت اقتصادى و رفاهى و از نظر سياسى به سياست بازى مى‏دانند. از باب مثال وقتى كه ادعاى پيشرفت و پيروزى آل فرعون را مطرح مى‏كند پيروزى و پيشرفت را در سياست بازى آن مى‏داند و گفته آن‏ها را چنين نقل مى‏كند:
«قد افلح اليوم من استعلى ؛(1) هر كه اهل استعلا و برترى‏طلبى بود به فلاح و رستگارى مى‏رسد».
وقتى پيشرفت مالى و اقتصادى را مطرح مى‏كند مى‏فرمايد: «ان تكون امة اربى من امة؛(2) تمام تلاششان گروهى آن است كه از نظر مسائل رفاهى و مالى برجسته‏تر از ديگران باشد» از ثروتى برخوردار باشند كه برجستگى خود را با آن نشان دهند.(3)
اين گروه با اين ويژگى‏ها در برابر انبياء مى‏ايستند و با آن‏ها مبارزه مى‏كنند گرچه در مبارزه خود شكست خوردند يعنى اين دسته با همه امكانات مالى و با همه مكر و فريب و تزوير سقوط كردند.
قرآن مى‏فرمايد: «وكم اهلكنا قبلهم من قرن هم احسن اثاثاً و رئياً؛(4) ما بسيارى را پيش از اين هلاك كرديم كه هم از نظر اثاث و لوازم خانگى از لوازم بيشترى برخوردار بودند و هم از نظر برخوردارى از مال و ثروت چشمگيرتر بودند»، افرادى كه در ديد مردم پيشرفته بودند و با چشمگير بودن، مردم را متوجه خودشان مى‏كردند و به عبارت ديگر: در گذشته عده‏اى بودند كه از نظر اثاث و لوازم زندگى از زيبائى برخوردار بودند و هم به لحاظ مالى در معرض رؤيت مردم بودند اما با وجود اين هلاك شدند و اين امكانات و ثروت آن‏ها را از سقوط و هلاكت حفظ نكرد. با اين بيان روشن مى‏شود كه سعادت و پيشرفت انسانى در گرو مال و ثروت و داشتن لوازم منزل زيبا نيست. برخوردارى از اين امور مشكل انسان را حل نمى‏كند.
زيرا مال و اولاد وسيله كمال و تقرب نيست چنان كه فرمود: «و ما اموالكم و لا اولادكم بالتى تقربكم عندنا زلفى ؛(5) اموال و فرزندان وسيله تقرب به كمال نيست».
همه آدميان مى‏دانند كه ناقص هستند نه حيات ما، نه عمر ما، نه سلامت ما، به دست ما نيست و روزى كه خطر فرا مى‏رسد مال و فرزند انسان براى او سودى ندارد.
خدا به پيامبر اسلام (ص) مى‏فرمايد: اگر مشركين حجاز و سردمداران شرك با سياست بازى در برابر تو صف آرايى كردند به آن‏ها بگو: ما اقوامى را از بين برديم كه اين اقوام موجود يك عشر(يكدهم) قدرت آن‏ها را نداشتند «ومابلغوا معشار ما آتيناهم ؛(6) يعنى مقتدران و قدرتمندان عصر تو بدانند كسانى قبل از آن هلاك شدند كه اين متمكنين يكدهم قدرت آن‏ها را ندارند».
از اين سخنان استفاده مى‏شود كه نه قدرت و نه سياست بازى و نه ثروت عامل نجات و سعادت انسان نيست.
در برابر اين دسته انبياء هستند كه معيار فلاح و رستگارى را تزكيه نفس مى‏دانند «قد افلح من تزكّى ؛(7) هر كه اهل تهذيب روح و تزكيه جان است رستگار است» و فرمود «قد افلح من زكّيها؛(8) كسى كه خود را تزكيه و تهذيب كند به فلاح و رستگارى مى‏رسد» دليل اين مسئله آن است كه انسان فقط تن و بدن نيست بلكه آدمى جانى دارد كه ظرف انديشه و اوصاف نفسانى و عواطف است و اين جان مجرد است و چون جان و روح صبغه تجرد دارد با حقايقى بايد آراسته گردد كه با او هماهنگى داشته باشد.
بر اساس آموزه‏هاى قرآنى پيشرفت انسان معلول رشد علمى و رشد عملى است، جامعه‏اى كه خوب بفهمد و فهميده‏ها را خوب عمل كند پيشرفت مى‏كند، رشد علمى به ايمان بر مى‏گردد و رشد عملى به عمل صالح و در قرآن كريم ايمان و عمل صالح دو ركن پيشرفت هستند.
در برابر عامل انحطاط انسان و جوامع به فقدان ايمان يا فقدان كارهاى خوب است جالب است كه به اين نكته توجه كنيم در ناحيه پيشرفت دو ركن معتبر است ولى در ناحيه انحطاط و سقوط فقدان يكى از آن‏ها كافى است و آن كار بد موجب سقوط است اين كار بد چه از شخص خوب صادر شود و چه از شخص بد صادر شود يعنى اگر انسان به خدا و قيامت ايمان دارد ولى چون كار بد مى‏كند سقوط مى‏كند و گاهى آدم بدى است كه به خدا و قيامت اعتقادى ندارد او نيز سقوط مى‏كند.
با توجه به مطالب پيش گفته روشن مى‏شود تفسير پيشرفت و انحطاط فرد با جامعه به نوع جهان‏بينى افراد بستگى دارد، انسانى كه داراى جهان‏بينى مادى است آن را به گونه‏اى تفسير مى‏كند و انسانى كه داراى جهان‏بينى الهى است آن را به گونه ديگرى تفسير مى‏كند.
بر اساس بينش قرآنى و جهان‏بينى كه قرآن ارائه مى‏دهد پيشرفت جوامع و انسان‏ها در پيشرفت فكرى و اعتقادى و علمى است كه از حق سرچشمه گرفته باشد و اساس آن را اعتقادات صحيح تشكيل دهد و در عمل در چارچوب آموزه‏هاى دينى عمل كند چنين جامعه در همه ابعاد اقتصادى، سياسى و اجتماعى و فرهنگى و علمى پيشرفت خواهد كرد. حال با توجه به اين مطالب به بيان علمى پيشرفت و انحطاط جامعه پرداخته مى‏شود. عزّت در قرآن كريم
عزت از مباحثى است كه قرآن كريم آن را مطرح مى‏كند، عزّت از فضائل انسانى است و خوب و ذلّت از رذايل انسانى است و بد اما در حقيقت آن بيان ويژه خود را دارد.
عزّت به صلابت و نفوذ ناپذيرى است و لازمه صلابت و نفوذ ناپذيرى پيروزى است، براساس آموزه‏هاى قرآن عزّت به اين معنا پيش خداست كه قرآن فرمود: «فانّ العزة لله جميعاً»(9) و اگر خدا عزيز محض است اگر كسى خواست از عزت سهمى ببرد، چاره‏اى ندارد كه با خدا رابطه داشته باشد، آن‏ها كه با خدا رابطه دارند – مانند انبياء و شاگردان آن ها از عزّت برخوردارند «العزّة للّه و لرسوله و للمؤمنين؛(10) پيامبر عزيز است، مؤمنان عزيزند و سرّ بهره مندى آن از عزت وابستگى آن‏ها به خداست» برخى به دنبال عزّت هستند اما نمى‏دانند كه عزّت كجاست و راه آن چيست چنان چه اگر انسانى تشنه است و به دنبال آب است اول بايد سرچشمه و محل وجود آب را بشناسد و در ثانى راه رسيدن به چشمه و دستيابى به آب را نيز بداند در اين صورت اگر حركت كرد و به آب رسيد و از آن استفاده كرد خود را از تشنگى نجات مى‏دهد.
قرآن كريم در باره منافقان فرمود: آنان به دنبال عزّت هستند ولكن بى راه مى‏روند زيرا عزّت واقعى پيش خداست. «ايبتغون عندهم العزّة فانّ العزّة لله جميعاً؛(11) منافقان با كافران ارتباط برقرار مى‏كنند آيا آن‏ها به راستى مى‏خواهند از طريق اين ارتباط به عزت برسند، در حالى كه تمام عزت‏ها مخصوص خداست». زيرا عزت همواره از علم و قدرت سرچشمه مى‏گيرد و تنها خدا عليم و قادر مطلق است ولى كفار قدرت و علمشان ناچيز است از اين رو آ نها نمى‏توانند عزت را براى شما فراهم كنند.
در آيه ديگرى مى‏فرمايد: عده‏اى عزت را از راه گناه تعقيب مى‏كنند نه از راه تقوا و لذا به آن‏ها گفته مى‏شود از خدا پروا داشته باش، او عزت را در سايه گناه مى‏داند «و اذا قيل له اتق الله اخذته العزّة بالاثم».(12)
اين آيات نشان مى‏دهد كه عزت را بايد در سايه ارتباط با خدا بيابند زيرا سرچشمه عزت‏ها اوست نه كفار و بيگانگان و نه راه گناه بلكه بايد با خدا رابطه برقرار كرد و از گناه پرهيز كرد. از اين رو در سوره فاطر فرمود: «من كان يريد العزّة فلله العزّة جميعاً اليه يصعد الكلم الطيّب و العمل الصالح يرفعه و الذين يمكرون السيئات لهم عذاب شديد و مكر اولئك هو يبور؛(13) كسانى كه عزت مى‏خواهنداز خدا بطلبند، زيرا تمام عزت از آن خداست (و راه وصول آن كسب عزت در پرتو عزت الهى است) سخنان پاكيزه به سوى او صعود مى‏كند و عمل صالح را بالا مى‏برد و آن‏ها كه نقشه‏هاى سوء مى‏كشند عذاب شديد براى آن هاست و مكر و تلاش افسادگرانه آنان نابود مى‏شود و به جايى نمى‏رسد».
بر اساس اين آيه سرچشمه عزت خداست و راه رسيدن به آن عقيده خوب، منطق خوب، اوصاف نفسانى است كه به سوى خدا صعود مى‏كند و تنها عقيده و سخن كافى نيست بلكه عمل هم لازم است زيرا عمل صالح عقيده پاك را تقويت مى‏كند كه به سوى خدا صعود كند و وقتى صعود كرد به مركز عزت نزديك مى‏شود وقتى به مركز عزت نزديك شد پيشرفت مى‏كند و چيزى او را زايل نخواهد كرد و پيامبر و مؤمنان با كلمات طيّب و عمل صالح به مركز عزت نزديك شدند.
در مقابل اگر كسى از خدا فاصله گرفت در بخش عقيده دچار انحراف شد و در عمل به نافرمانى خدا مبتلا گرديد ذلت به سراغ او خواهد آمد. در واقع آن چه كه از منظر قرآن به صورت عزت و پيشرفت است اعتقاد و عمل است كه مواردى كه ذكر مى‏شود مصاديق آن اعتقاد و عمل مى‏باشد. عوامل پيشرفت
علل و عواملى كه در پيشرفت انسان و جوامع انسانى مؤثر است فراوان است برخى طبيعى است و برخى فكرى است و برخى اجتماعى و برخى روحى و معنوى كه در دين از آن‏ها سخن به ميان آمده است. 1- عوامل طبيعى
يكى از مسائلى كه در پيشرفت جوامع مؤثر است شرايط طبيعى است كه آدمى در آن زندگى مى‏كند، اگر محيط طبيعى از سلامت و امكانات طبيعى مناسب برخوردار باشد پيشرفت مى‏كند از اين رو لازم است براى زندگى سرزمينى را انتخاب كند كه از شرايط خوبى برخوردار باشد، امام صادق (ع) فرمود: سرزمينى را براى زندگى انتخاب كنيد كه وجود سه اصل طبيعى را در آن احراز كرده باشيد «لاتطيب السكنى الّا بثلاث: الهواء الطيّب و الماء الغزير العذب و الارض الخوّاره ؛(14) زندگى در يك شهر وروستا وقتى گوارا است كه اولا مردم آن منطقه داراى هواى سالم بوده و از سلامت محيط زيست برخوردار باشند، زندگى بدون هواى سالم و پاكيزه گوارا نيست، ثانياً آب فراوان خوشگوار داشته باشند و ثالثاً زمينى داشته باشند كه نرم بوده و براى باغدارى و كشاورزى و مانند آن آماده باشد».
براساس اين سخن آدميان در انتخاب محل زندگى و سكونت بايد به دنبال انتخاب احسن باشد و محل زيبا و مناسب را براى زندگى انتخاب كند از اين رو نمى‏تواند جايى را كه نياكان او براى زندگى انتخاب كرده‏اند اما به لحاظ طبيعى و شرايط آب و هوايى براى زندگى پاكيزه مناسب نيست به دليل زندگى نياكان خود. تعصب داشته باشد و زندگى در همان شرائط نامناسب را ادامه دهد. اصول انسانى پيشرفت
امام صادق (ع) در كنار اصول سه گانه طبيعى به سه اصل انسانى اشاره كرده است كه جامعه براى بقاء و دوام نيازمند به آن سه اصل است «لايستغنى اهل كل بلد عن ثلاثة يفزع فى امر دنياهم و آخرتهم فان عدموا ذلك كانوا همجا، فقيهٌ عالمٌ ورعٌ، و اميرٌ خيرٌ مطاعٌ و طيّبٌ بصيرٌ ثقة؛(15) هر شهرى و كشورى نياز به سركرده است تا مردم در امور دنيوى و اخروى خود به آن‏ها پناه ببرند و حل مشكلات خود را از آن‏ها درخواست كنند به گونه‏اى كه اگر آن جامعه فاقد اين عناصر سه گانه باشد زندگى آنها انسانى نبوده و از خير بهره‏اى ندارند اوّل داشتن فقهاى آگاه، مدير، مدبر، وارسته و پارسا، فقهاى دين شناس دين دار. زيرا اگر دين شناس دين دار در جامعه حضور داشته باشد هم با عمل خود و هم با سخن خويش مى‏تواند در دل‏هاى مردم نفوذ كند.
دوم: فرمان روايان و مسئولين سياسى كه هم در بينش هوشمندانه مسائل را تحليل كنند و هم خير خواه جامعه باشند و اگر جامعه از چنين مسئولينى بهره‏مند باشند به طور طبيعى مردم از آن اطاعت مى‏كنند. زيرا اين دسته از مسئولين داراى پشتوانه مردمى هستند و اگر رهبران سياسى جامعه از پشتوانه مردمى برخوردار باشند، آن جامعه شكست نخواهد خورد. جامعه هيچگاه از زر يا زور يا نيرنگ اطاعت نمى‏كند و اگر اين عوامل بر جامعه مسلط شدند تا زمانى كه سلطه هست و ترس و وحشت حاكم است ممكن است چيزى گفته نشود ولى اگر روزنه ضعيفى پيدا شد آن جامعه مخالفت خود را نشان مى‏دهد و با عوامل زرو و زور و نيرنگ برخورد مى‏كند.
سوم: پزشك حاذقى كه مورد وثوق جامعه باشد، هم از نظر فنّ پزشكى از تخصص برخوردار و هم به لحاظ امانت دارى، مورد اعتماد مردم باشد. با اين بيان امام صادق(ع) معناى سخن رسول اكرم (ص) روشن مى‏شود كه فرمود: «انمّا العلم ثلاثة، آيةٌ محكمة او فريضةٌ عادلة او سنةٌ قائمة؛(16) علم سه چيز است آيه محكم و فريضه عادله و سنت قائمه، در واقع علم سه ركن است.
از مقايسه اين سخن رسول خدا (ص) و امام صادق (ع) روشن مى‏شود كه علم تنها علم تفسير و فقه و اصول و كلام و عرفان و حكمت نيست بلكه مراد هر علمى است كه در تأمين نياز جامعه سهم داشته باشد و همين علم است كه فرا گرفتن آن بصورت واجب عينى يا كفايى واجب است و اگر امتى به اين علوم آشنا شدند يعنى در بخش اعتقادات داراى عقايد خوب و محكم و مستدل بودند و در بخش اخلاقى داراى اخلاق فاضله بودند و در بخش علوم طبيعى و تجربى از بيگانه، مستغنى و بى نياز بودند و به بيگانه نياز نداشتند و در عمل بر اساس قسط و عدل عمل كردند آن جامعه سالم است و پيشرفت خواهد كرد.
در مقابل اگر جامعه فاقد دين‏شناس دين دار و مسئولين خيرخواه مطاع و پزشك آگاه و حاذق و مورد اعتماد باشد و يا در امور خود از جهت علمى و غير علمى به بيگانه نياز داشته باشد سقوط خواهد كرد. عوامل پيشرفت و سقوط از منظر امام على (ع)
علل پيشرفت يك امت و نشانه‏هاى سقوط در بيانى از اميرالمؤمنين (ع) نيز تبيين شده است كه به آن اشاره مى‏شود حضرت فرمود: «يستدلّ على ادبار الدول باربع تضييع الاصول، والتمسك بالغرور، تقديم الاراذل و تأخير الافاضل؛(17) دولت‏ها و جوامع زمانى به انحطاط گرايش پيدا مى‏كنند كه اصول ارزشى از بين برود و نيرنگ به عنوان اصل ارزشى مورد قبول قرار گيرد، فرومايه گان سمت‏ها و مسئوليتها را به عهده گيرند و كسانى كه فاضلند منزوى شوند.
بنابراين اگر انسان با مطالعه دريافت اصول ارزشى در جامعه تضييع شده و تباه گرديده و نيرنگ و غرور و فريب جاى آن را گرفته و همچنين اگر پست‏هاى حساس جامعه در اختيار فرومايگان قرار گرفته و انسان‏هاى فاضل و شريف از تصدى آن مشاغل محرومند ، مى‏تواند استدلال كند كه آن جامعه به سوى سقوط و انحطاط مى‏رود و اگر يافت كه اصول ارزشى بر اركان جامعه حاكم است، صداقت و امانت دارى و تلاش و كوشش و عدالت و آزادى در آن جامعه برجسته است وانسان‏هاى شريف و فاضل مسئوليت‏هاى گوناگون را به عهده دارند آن جامعه پيشرفت خواهد كرد.
در بيان ديگرى امام على (ع) فرمود: «يستدل على الادبار باربع، سوء التدبير وقبح التبذير و قلة الاعتبار وكثرة الاعتذار؛(18) بر ادبار دولت‏ها به چهار چيز استدلال مى‏شود 1- بدى تدبير 2- زشتى اسراف و تبذير 3- كمى اعتبار 4- بسيار مغرور شدن و يا بسيار پوزش خواستن».
بر اساس اين بيان اگر جامعه‏اى از مديريت خوب بهره‏مند نباشد و گرفتار اسراف و تبذير و ريخت و پاش مالى باشد و از حوادث درس عبرت نگيرد و براى حوادث پيش بينى نشده، چاره‏انديشى وآينده نگرى نداشته باشد و به دليل خطاهايى كه مرتكب مى‏شود پيوسته پوزش بطلبد يا پيوسته در دام غرور باشد. آن جامعه و دولت سقوط خواهد كرد. ولى در مقابل آن اگر جامعه از مديريت و برنامه ريزى خوب برخوردار باشد و از اسراف و تبذير دورى گزيند و از حوادث و رويدادها درس عبرت بگيرد و از خطاء و اشتباه بجاى عذرخواهى بعد از خطا اجتناب كند پيشرفت خواهد كرد، چنان چه همان حضرت فرمود: «حسن التدبير و تجنّب التبذير من حسن السياسة؛(19) نيكويى تدبير و دورى و اجتناب نمودن از اسراف از نيكويى سياست است».
نتيجه‏گيرى: در اين مقاله اصل مسئله پيشرفت و انحطاط مطرح شد و بيان گرديد كه معناى انحطاط و پيشرفت روشن است اما مهم تفسير و بيان علل و عوامل آن است كه اين مسئله مهم مبتنى بر جهان‏بينى و بينشى است كه تفسير كننده آن را تبيين و بر آن اساس علل و عوامل آن را بيان مى‏كند سپس بر اساس جهان‏بينى دينى به برخى عوامل طبيعى و انسانى پيشرفت و انحطاط اشاره شده است. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. سوره طه،آيه 64. 2. سوره نحل، آيه 92. 3. واژه اربى، از ماده ربوه به معناى برآمدگى و برجستگى است، برجستگى زمين در بيابان را (ربوه) مى‏گويند. ربا نيز چون برآمدن مال بدون تلاش و كوشش است از همين ماده مشتق است. 4. سوره مريم، آيه 74. 5. سوره سبأ، آيه 37. 6. سوره سبأ، آيه 45. 7. سوره الاعلى، آيه 14. 8. سوره شمس، آيه 9. 9. سوره نساء، آيه 129. 10. سوره منافقين، آيه 8. 11. سوره نساء، آيه 129. 12. سوره بقره، آيه 206. 13. سوره زمر، آيه 10. 14. تحف العقول، انتشارات جامعه مدرسين، ص‏320. 15. همان، ص‏321. 16. اصول كافى، ج 1، ص‏32. 17. شرح غرر و درر، ج 6، ص‏450، شماره 10965. 18. شرح غرر و درر، ج‏6،ص 449. 19. همان، ج 3، ص 385.

اخبار جهان اسلام‏
شليك دقيق حزب اللّه تلفات سنگين ارتش اسرائيل را به دنبال داشت.
شهرهاى صهيونيست نشين در فلسطين اشغالى همچنان آماج حملات موشكى كوبنده حزب اللّه قرار دارد. (17/5/85)
تحليل رسانه‏هاى جهان: سيد حسن نصراللّه اسرائيل را به ستوه آورده است.
روزنامه صهيونيستى يديعوت آحارونوت: ارتش ما جنگ را باخته است. ارتشى كه بازنده‏ترين افراد، بهترين تانك‏ها و نيروى هوايى نمى‏تواند وارد يك دهكده كوچك شود و تلفات بسيارى را تحمل مى‏كند شكست خورده است. (19/5/85)
حزب اللّه سومين و چهارمين شناور جنگى را هم منهدم كرد.
جنوب لبنان گورستان صهيونيست‏ها شد.
تروريست‏ها در تازه‏ترين جنايت زائران نجف اشرف را قتل عام كردند. (21/5/85)
30 تانك مركاواى اسرائيل در يك روز توسط حزب اللّه منهدم شد. (22/5/85)
اسرائيل به شكست خود پس از 32 روز جنگ نابرابر اعتراف كرد.
اسرائيل: هيچ ارتشى قدرت مقابله با حزب اللّه را ندارد.
لبنان پيروزى را جشن گرفت.
روزنامه صهيونيستى هاآرتص: اسرائيل شكست خورده از جنگ بيرون آمد. (23/5/85)
جنگ 33 روزه اسرائيل و حزب اللّه پايان يافت. (24/5/85)
بشار اسد: به دست جوانان، جولان را آزاد مى‏كنيم.
عمر البشير: از اين پس مانند حزب اللّه مبارزه مى‏كنيم.
وزير دفاع لبنان: هرگز حزب اللّه را خلع سلاح نمى‏كنيم.
مردم جنوب لبنان پس از 33 روز مقاومت در برابر شديدترين حملات ارتش اسرائيل اكنون سرافرازانه و با اميد به زندگى براى سازندگى دوباره به خانه و كاشانه‏شان باز مى‏گردند. (25/5/85)
12 هزار نظامى آمريكايى تاكنون در عراق به هلاكت رسيده‏اند.
طى نامه‏اى به سيد حسن نصراللّه، 115 حزب عربى پيروزى حزب اللّه را تبريك گفتند. (26/5/85)
4 تفنگدار آمريكايى در ناآرامى‏هاى جنوب افغانستان به هلاكت رسيدند.
تروريست‏ها و اشغالگران قتل عام در كاظمين را تكرار كردند. (30/5/85)
سيد حسن نصراللّه: تا آخرين قطره خون از ايران و سوريه دفاع مى‏كنيم. (1/6/85)
اسرائيلى‏ها اين مرد را به جاى سيد حسن نصراللّه دستگير كرده بودند. (2/6/85)
دبير كل اخوان المسلمين از سوى پليس مصر بازداشت شد. (5/6/85)
مردم فلسطين: پيروزى حزب اللّه سرآغاز نابودى اسرائيل است.
در انفجارهاى ديروز بغداد و حلّه 40 نفر شهيد و 87 نفر مجروح شدند. (9/6/85)
آيت اللّه سيستانى در ديدار نورى مالكى: ارتش عراق را تقويت كنيد. (12/6/85)
حزب اللّه 2 شبكه جاسوسى موساد را متلاشى كرد. (13/6/85)
سيد حسن نصراللّه: همه بايد براى حفظ اين پيروزى كمك كنيم. (15/6/85) اخبار داخلى
تهران به قطعنامه شوراى امنيت پاسخ منفى داد.
متن كامل پيش نويس اصلاحيه قانون كار منتشر شد.
لاريجانى: تعليق را نمى‏پذيريم، غنى سازى را هم توسعه مى‏دهيم. (16/5/85)
ولى امر مسلمين جهان: دفاع از حزب اللّه بر همه واجب است.
رئيس جمهور ارزيابى عملكرد يكساله دولت را آغاز كرد. (18/5/85)
مردم تهران ديروز تابوت سازمان ملل را در اعتراض به عملكرد اين سازمان تشييع كردند. (22/5/85)
رئيس جمهور از نفرات برتر كنكور تقدير كرد. (23/5/85)
عاملان جنايت محور بم – جيرفت كشته و دستگر شدند.
ايران به جمع دارندگان دانش فنى كاتاليست‏هاى پلى اتيلن پيوست. (24/5/85)
ملت ايران پيروزى حزب اللّه را جشن گرفت. (25/5/85)
سهميه بندى بنزين منتفى شد.
رئيس جمهور در سفر به استان اردبيل: چرخه كامل سوخت هسته‏اى را حفظ خواهيم كرد. (26/5/85)
ولى امر مسلمين در پيام تبريك به سيد حسن نصراللّه: دست و بازوى حزب اللّه را مى‏بوسم.
آيت اللّه هاشمى رفسنجانى: آمريكايى‏ها از شكست در لبنان درس بگيرند و به معركه هسته‏اى ايران وارد نشوند. (28/5/85)
روزنامه اسپانيايى آ.ب. ث نزديك به محافل صهيونيستى: تاريخ پيروزى حزب اللّه را بايد به زبان فارسى نوشت.
رزمايش بزرگ «ضربت ذوالفقار» در شرق كشور آغاز شد. (29/5/85)
رهبر انقلاب: درباره فناورى صلح‏آميز هسته‏اى تصميم خود را گرفته‏ايم، با قدرت پيش خواهيم رفت. (1/6/85)
رهبر انقلاب: بسيجى بودن يعنى به ميدان آوردن همه توانايى‏ها در راه آرمانهاى انقلاب. (2/6/85)
امام جمعه موقت تهران: چين و روسيه فريب آمريكا را نخورند.
رزمايش ضربت ذوالفقار از امروز در آبهاى خليج فارس و درياى عمان ادامه مى‏يابد. (4/6/85)
تلاش دانشمندان و متخصصان داخلى به بار نشست با گام بلند هسته‏اى، ايران به آب سنگين دست يافت. (5/6/85)
سد طالقان با ظرفيت 150 ميليون مترمكعب افتتاح شد. (6/6/85)
تأكيد رهبر معظم انقلاب بر اولويت كارى دولت: نياز كنونى كشور عدالت اقتصادى است. (7/6/85)
تجميع انتخابات به تصويب مجلس خبرگان رسيد. (9/6/85)
اروپا: به جاى تحريم با ايران مذاكره مى‏كنيم.
رئيس جمهور: همه ايران، امروز يك فرياد است، تأكيد بر حق مسلم در دستيابى به فناورى هسته‏اى .
رزمايش بزرگ هوايى ضربت ذوالفقار آغاز شد. (12/6/85)
كوفى عنان در تهران: ايران تعليق را نپذيرفت. كوفى عنان دبير كل سازمان ملل در بازگشت از تهران اطمينان يافت كه جمهورى اسلامى مصمم به استفاده از فناورى صلح‏آميز هسته‏اى است و قصد ندارد با توپ و تشر آمريكايى‏ها از حق خود صرف نظر كند. اين سفر البته فرصتى بود تا وى درباره مسائل مهم منطقه‏اى و بين المللى به رايزنى با مقامات ايران بپردازد.
استفاده از هر كارگر خارجى يك ميليون تومان جريمه دارد.
اروميه به راه آهن سراسرى وصل مى‏شود. (13/6/85)
مركز مطالعاتى «چت هاوس» در لندن: غرب از ايران قدرتمند عقب مانده است.
در سومين مرحله از رزمايش بزرگ هوايى ذوالفقار، بهره بردارى از موشك پيشرفته هاك صورت گرفت.
تعاونى‏هاى مرزنشين از پرداخت ماليات معاف شدند. (15/6/85) اخبار خارجى‏
دادگاه آمريكا شنود مكالمات را غير قانونى خواند. (28/5/85)
هوگو چاوز 4 جاسوس سيا را از ونزوئلا اخراج كرد. (29/5/85)
تصادف دو قطار در مصر 85 كشته بر جاى گذاشت.
نورى مالكى خواستار خروج منافقين از عراق شد. (1/6/85)
پنتاگون: 40 هزار سرباز آمريكايى به كانادا پناهنده شده‏اند. (7/6/85)
ديوان عالى اتريش حكم زندان مورخ انگليسى را تأييد كرد. (14/6/85)
حزب كارگر براى بركنارى تونى‏بلر ضرب الاجل تعيين كرد. (15/6/85)


پاورقي ها:

رمضان، ماه خودسازى‏
رسولخدا صلى اللّه عليه و آله و سلّم:
«اَفضَلُ الاَعمالِ فِى هذا الشَّهرِ الوَرَعُ عَن مَحارِمِ اللّه»
(عيون اخبارالرضا، ج 1، ص 295)
بهترين كارها در اين ماه، پرهيز از كارهايى است كه خداوند آنها را حرام كرده است.

رسولخدا صلى اللّه عليه و آله و سلّم:
«اِنَّ الشَّقِىَّ مَن حُرِّمَ فى هذا الشَّهرِ العَظيم»
(عيون اخبار الرضا، ج 1، ص 295)
همانا بدبخت آن كسى است كه از بركات اين ماه بزرگ، محروم شود.

رسولخدا صلى اللّه عليه و آله و سلّم:
«شَهرُ رَمَضانِ سَيِّدُ الشُّهُورِ وَ لَيلَةُ القَدرِ سَيِّدَة اللَّيالى وَ الفِردَوسُ سَيِّدُ الجَنانِ» (بحارالانوار، ج 40، ص 54)
ماه رمضان سيّد ماههاست، شب قدر سيّد شبها و فردوس سيّد باغهاى بهشت است.

رسولخدا صلى اللّه عليه و آله و سلّم:
«اِنَّ اَبوابَ الجَنانِ فى هذَا الشَّهرِ مُفَتَحَةٌ فَاسئَلوا رَبَّكُم اَن لا يَغلِقَها عَلَيكُم، وَ اَبوابَ النيّرانِ مُغلَقَةٌ فَاسئَلُوا رَبَّكُم اَن لا يَفتَحها عَلَيكُم، وَالشَّياطينَ مَغلوُلَةٌ فَاسئَلُوا رَبَّكُم اَن لا يُسَلِّطَها عَلَيكُم»
(عيون اخبار الرضا، ج 1، ص 295)
همانا درهاى بهشت در اين ماه باز است، از پروردگارتان بخواهيد كه آن را به روى شما نبندد، و درهاى دوزخ بسته است، از پروردگارتان بخواهيد كه آن را به روى شما نگشايد، و شيطانها به زنجير كشيده شده‏اند، از پروردگارتان بخواهيد كه آنها را بر شما مسلّط ننمايد.






امام على عليه‏السلام:
«لَيسَ الصَّومُ اَلاِمساكُ عَنِ المَأكَلِ وَ المَشرَبِ، اَلصَّوم اَلاِمساكُ عَن كُلِّ مايَكرَههُ اللّهُ.» (قصار الجمل، ص 395)
روزه فقط امساك از خوردن و آشاميدن نيست بلكه روزه امساك است از آن چه خداوند آن را اكراه دارد.

امام على عليه السلام:
«… ومجاهدة الصّيام فى الايّام المفروضات تسكيناً لاطرافهم و تخشيعاً لابصارهم و تذليلاً لنفوسهم و تخفيضاً لقلوبهم و اذهاباً للخيلاء عنهم لما فى ذلك من… و لحوق البطون بالمتون من الصيام تذلّلاً» (نهج البلاغه، خطبه 192)
خداوند بندگان مؤمنش را حفظ مى‏كند به وسيله…كوشش در گرفتن روزه در روزهاى واجب، براى آرام ماندن دست و پا و ديگر اعضاء از نافرمانى و خشوع چشم‏ها و فروتنى جانها و زبونى دلها و بيرون كردن كبر و خودپسندى از آنان زيرا در… روزه است رسيدن شكمها به پشتها براى خضوع و اظهار عجز.

امام سجاد عليه السلام:
«اَللّهُم صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِه وَ اَلهِمنا مَعرِفَةَ فَضلِه و اِجلالَ حُرمَته وَ التَّحفُظَ مِمّا حَظَرتَ فيه» (صحيفه سجاديه، دعاى 44)
بار خدايا بر محمّد و آل او درود فرست و شناسايى برترى آن را (بر ماههاى ديگر) و بزرگداشت قداست و حقّش را، و دورى گزيدن از آنچه كه در آن منع و حرام كرده‏اى را به ما الهام كن.

امام سجاد عليه السلام:
«فَاَبانَ فَضيلَتَهُ عَلى سايِرِ الشُّهُورِ بِما جَعَلَ لَهُ مِن الحُرُماتِ المَوفُورَةِ وَ الفَضايِلِ المَشهُورَة» (صحيفه سجاديه، دعاى 44)
خداوند برترى ماه رمضان را بر ماه‏هاى ديگر آشكار ساخت، به خاطر قداست و گراميداشت بسيار، و برترى‏هاى آشكار آن.

امام صادق عليه السلام:
«نُزِلتِ التَوراةُ فى سِتَّ مَضَينَ مِن شَهرِ رَمَضان و نُزِلَ الاِنجيلُ فى اِثنَتى عَشرَةَ مَضَت مِن شَهرِ رَمَضان و نُزِلَ الزَّبُورُ فى ثَمانِىَ عَشَرَ مَضَت مِن شَهرِ رَمَضانِ وَ نُزِل الفُرقانُ فى لَيلَةِ القَدر»
(بحارالانوار، ج 12، ص 75)
تورات در ششم ماه رمضان و انجيل در دوازدهم و زبور در هيجدهم و قرآن در شب قدر نازل گرديده است.


پاورقي ها:

يارى خدا ما را كافيست‏
«الذين قال لهم الناس ان الناس قد جمعوا لكم فاخشوهم فزادهم ايمانا وقالوا حسبنا الله ونعم الوكيل»
(سوره آل عمران – آيه 173)

مؤمنان به اين گونه‏اند كه اگر مردم (و منافقان) به آنان گفتند كه همانا مردم (دشمنان) صف آرائى كرده‏اند و گرد هم آمده‏اند (كه شما را از بين ببرند و نابودتان سازند) پس از ايشان بهراسيد (نه تنها نمى ترسند) بلكه ايمانشان افزوده مى‏شود و در پاسخ آنان مى‏گويند خدا ما را بس است و او بهترين پشتيبان ما است.
اين آيه حكايت از يك جريان گذشته، در صدر اسلام دارد كه ابوسفيان مى‏خواست انتقام بگيرد پس نعيم بن مسعود اشجعى را فرستاد كه مسلمانان را از قريش بترساند و سپاهيان اسلام نه تنها نهراسيدند و نلرزيدند بلكه ايمانشان به خدا بيشتر شد و در پاسخ او همى گفتند: ما را خدا كافى است: ” حسبنا الله ” و او بهترين حامى است ” و نعم الوكيل “. ولى به هر حال نمونه‏اى است از وضعيت مسلمانان در برابر دشمنان اسلام در هر زمان و مكان. و به ما اين درس رادهد كه حوادث و سختى ها ما را از پاى در نياورد و در برابر دشمن هرچند مسلح به جديدترين و نيرومندترين سلاحها باشد تسليم نشويم و به خداى خود اكتفا كنيم و او را به حق نيرومندتر بدانيم نه اينكه فقط به زبان آوريم ولى در عمل از دشمنان خود بترسيم و خداى را از ياد ببريم.
مؤمن هميشه بايد در كشاكش زندگى همچو سنگ زيرين آسيا باشد، محكم و استوار، ثابت قدم و با قدرت، نه تنها خم به ابرو نياورد كه مقاومت كند، و در برابر تمام دشمنان خدا بى محابا بايستد و نترسد و نلرزد. امام صادق عليه‏السلام مى‏فرمايد:
” إن المؤمن أشدّ من زبر الحديد. ان زبر الحديد اذا دخل النار تغير و ان المؤمن لو قتل ثم نشر ثم قتل لم يتغير قلبه ” همانا مؤمن از پاره هاى آهن شديد تر و محكم تر است چرا كه پاره آهن در آتش نرم مى‏شود و تغيير حالت مى‏دهد ولى مؤمن اگر كشته شود و دوباره زنده شود و باز هم كشته شود هرگز تغيير نمى كند و قلبش محكم و پا برجا است.
ضمنا از اينكه خداوند مى‏فرمايد كه در آن صورت ايمانشان زيادتر مى‏شود، معلوم مى شود كه هرچه دشمن بيشتر خود را آماده كند مؤمن سلحشورتر و جسورتر مى‏گردد و چون پا به كارزار گزارد بر ايمانش افزوده تر مى شود زيرا به خدا نزديكتر مى‏گردد و امدادهاى غيبى معنوى را با ديده قلب‏بيند و بصيرتش در عقيده‏اش بيشتر مى‏شود و قلبش در برابر نا ملايمات محكمتر مى‏شود، زيرا تا نبرد و جنگ نباشد انسان همچنان كسل و بى نشاط است ولى جنگ، ميدان آزمايش و صف آرائى ايمان و جدا شدن خوبان از بدان است. جنگ انسان را صيقلى و آبدار مى‏كند همانگونه كه طلاى ناب با آتش گداخته روشن تر و درخشنده ترگردد.
از آن سوى معلوم مى‏شود كه ايمان مردم يكسان نيست. و اين امرى است قطعى.هرچند فخر رازى (شيخ المشككين) تشكيك و ترديد كرده و مى‏گويد اگر ايمان تصديق است كه يكى بيش نباشد ولى اشتباه مى‏كند كه ايمان فقط تصديق نيست بلكه تصديق است همراه با عمل. تازه اگر فقط تصديق هم باشد، آنگونه كه على عليه‏السلام حقايق را مى‏بيند و قدرت خدا را تصديق مى‏كند مانند خقيقت ديدن و تصديق ما است ؟ هرگز چنين نيست. على گويد: ” لو كشف الغطاء ما ازددت يقينا ” اگر پرده ها بالا رود بر يقينم افزوده نمى شود. آيا ما چنين هستيم ؟ آيا اعتقاد ما به غيب مانند اعتقاد اولياى خدا است ؟ اين چه سخن اشتباهى است.
بنا بر اين ايمان قطعا قابل زياده و نقصان است چه اعمال اجزاء باشد يا شرايط و آثار و هرچه ايمان تقويت شود عمل برتر مى گردد زيرا ايمان، تصديق به تنهايى نيست بلكه تصديق است و عمل، باور است و اجرا، حقيقت است و پيكار.
حسبنا الله و نعم الوكيل: چه قدر زيبا و پر معنى است اين سخن بزرگ. اگر كسى معتقد به خدا باشد و در عقيده‏اش راستگو باشد قطعا از هيچ قدرتى چه برونى و چه درونى نترسد زيرا تكيه گاهش آنقدر بلند است كه عنقا به آن راه نيابد و بشر به او دسترسى نداشته باشد. ابراهيم خليل عليه‏السلام آنگاه كه در ميان آتش انداخته شد تنها سخنش اين بود: حسبنا الله و نعم الوكيل. روح القدس با آن عظمتش نزد او مى آيد و مى‏پرسد: اگر درخواستى دارى ما در خدمت حاضريم.
حضرت خليل الرحمن جواب مى‏دهد اگر هم داشته باشم از شما ندارم، خدا مرا كافى است.
حقا كه خدا براى مؤمن كافى است: ” أليس الله بكاف عبده ” و مگر خدا براى بنده‏اش كافى نيست.
و مى‏فرمايد: ” و من يتوكل على الله فهو حسبه ان الله بالغ أمره ” و اين تأكيد ديگرى است بر اينكه اگر كسى بر خدا توكل كند قطعا خدا او را كافى است و حاجتش را برآورده مى‏كند.. ولى ما كه خدا را نمى شناسيم و متأسفانه به آن قدرت لايزالى پى نمى‏بريم از اين سلاحهاى مادى مى‏ترسيم و از آنكه دشمنان در يك صف جمع شده‏اند و ما به ظاهر دست تنها هستيم مى‏هراسيم ولى اگر چشم بصيرت بين داشته باشيم در يك طرف همه دنيا و تمام تسليحات آنها را مى بينيم و در طرفى ديگر خدا را. آيا آن نيروها بيشتر و بالاتر است يا نيروى لا يزال الهى؟!
پس آنكه ما را مى‏ترساند شيطان است و ما بايد هميشه از آن بيزار باشيم و به سوى رحمان روى آوريم. خداوند مى‏فرمايد:
” انما ذلكم الشيطان يخوف أولياءه فلا تخافوهم و خافون ان كنتم مؤمنين ” فقط و فقط شيطان است كه پيروان خود راترساند پس حتما از آنان نترسيد و اگر ايمان داريد (و راست مى‏گوئيد) از من بترسيد.
ترس از خدا انسان را قوى و نيرومندسازد. و اگر قلبى از خدا خشيت داشت محال است از دنيائيان و ماديان و شياطين انسى و جنى بترسد. به اميد اينكه مردم سلحشور و استوار ايران همچنان در برابر دشمنان ظاهرى و باطنى با قدرت بايستند و با تكيه بر خداى خود به نيروى بى نهايت او وصل شوند و از هيچ قدرتى نهراسند و نلرزند كه خدا آنان را كافى است و خود دشمنان را نابود خواهد ساخت. ما بايد به وظيفه خويش عمل كنيد و أعدوا لهم ما استطعتم به همين معنا است مه هرچه‏توانيم بايد نيروهاى خود را آماده سازيم، بقيه‏اش را به او كه قدرت مطلق است واگذاريم و مطمئن باشيم كه ما به حول و قوه خدا پيروز و سرفرازيم آمين رب العالمين.
پاورقي ها:

پيامبر اكرم اسلام(ص) آخرين پيامبر خدا و بزرگترين رسول الهى است همان بزرگ مردى كه از آغاز خلقت بشارت ظهور و آمدنش در زبان انبياء الهى آمده است. و دين خدا به رسالت و ابلاغ او لباس كمال و اكمال پوشيده است.
آن پيامبر رحمت براى پس از خود دوازده جانشين معصوم قرار داده كه ضامن حيات و بقاى اسلام و عزت و عظمت مسلمين و مؤمنين هستند. اولين آنها امام على بن ابى طالب(ع) و آخرين آنها حجة بن الحسن، مهدى، قائم آل محمد(ع) است.
اينان همه فرزندان و عترت و اهل بيت پيامبر اسلام(ص) هستند و پيامبر بزرگوار با همه آنها پيوستگى و ارتباط تام دارد. اينان فرزندان پاك و معصوم و جانشينان بر حق اويند و پيامبر جّد بزرگ ايشان و اصل و اساس و ريشه آنهاست. به گونه‏اى كه اينان همگى از پيامبرند و پيامبر از ايشان. ولى در اين ميان پيوندها و پيوستگى‏هاى عميق و ريشه دار و معنى دارترى بين پيامبر عظيم‏الشأن و مهدى امت است. پيوندى بى‏نظير ميان آخرين پيامبر و آخرين وصىّ. رابطه‏اى استوار بين خاتم الأنبياء و خاتم الأوصياء عليهم السلام.
در اين گفتار بر آنيم كه بعضى از مهمترين كلمات و سخنان گهربار پيامبر بزرگ اسلام را در معرفى چهره تابناك امام مهدى(ع) بياوريم و مهدى(ع) را در توصيف زيبايى محمّد (ص) تماشا كنيم. بشارت خدا به پيامبر(ص) درباره مهدى(ع)
هم پيامبر(ص) عزيز است كه مورد بشارت خداى بزرگ قرار مى‏گيرد و هم مهدى(ع) عزيز است كه خدا به وجود او پيامبرش را مسرور مى‏كند. روزى پيامبر(ص) به ميان مردم آمد در حالى كه از شدت سرور و خوشحالى متبسّم بود. مردم گفتند: اى رسول خدا، خدا شادى تو را زياد كند. پيامبر(ص) فرمود: به راستى هيچ روز و شبى نيست مگر اين كه مرا در آن تحفه‏اى از سوى خداست و اما امروز خدايم تحفه‏اى به من عطا كرد كه پيش از اين مانند آن را به من نبخشيده بود! جبرئيل از سوى پروردگارم آمد و مرا از او سلام رسانيد و گفت، اى محمد خداوند بزرگ از بنى‏هاشم هفت تن را اختيار كرد كه نه در گذشتگان و نه در آيندگان مانندى براى آنان اختيار نكرده و نخواهد كرد.
«انت يا رسول اللّه سيّدالنبيّين و على بن ابيطالب سيّد الوصيّين و الحسن و الحسين سبطاك سيّد الاسباط و حمزة عمّك سيّد الشهداء و جعفر ابن عمك الطيّار فى الجنّة يطير الملائكة حيث يشاء و منكم القائم يصلّى عيسى بن مريم خلفه اذا اهبطه اللّه الى الارض من ذرية على و فاطمة و من ولد الحسين(ع)؛(1) آن هفت تن عبارتند از تو اى رسول خدا سرور پيامبران خدا و على بن ابى طالب سرور اوصياء و حسن و حسين دو سبط تو سرور همه اسباط و حمزه عموى تو سرور شهيدان و جعفر پسر عم تو كه در بهشت با فرشتگان پرواز مى‏كند هرجا كه بخواهد و از شماست آن قائم كه عيسى فرزند مريم پشت سر او به نماز مى‏ايستد آنگاه كه خدا او را به زمين فرو فرستد.(آن قائم كه) از فرزندان على و فاطمه و از فرزندان حسين(ع) است.» بشارت پيامبر(ص) به ظهور مهدى(ع)
در روايات متعددى كه فريقين نقل كرده‏اند پيامبراكرم(ص) با تعابير مختلف نسبت به ظهور مهدى(ع) بشارت داده است. در روايتى فرموده است: «لو لم يبق من الدنيا الّايوم واحد لطوّل اللّه عزّ وجلّ ذلك اليوم حتى يخرج رجل من ولدى فيملأها عدلاً و قسطاً كما ملئت جوراً و ظلماً؛(2) اگر از (عمر) دنيا نمانده باشد مگر يك روز. خداوند آن روز را طولانى خواهد كرد تا مردى از فرزندان من قيام كند پس زمين را از عدل و داد پركند همانگونه كه از ظلم و جور پرشده باشد.»
روشن است كه اين تعبير پيامبر(ص) كنايه از حتمى بودن قيام مهدى(ع) است همانگونه كه در قرآن كريم در آيه 55 از سوره نور، به حق درباره حكومت مهدى(ع) با عبارت «وعداللّه» آمده است تا بر همگان معلوم شود كه حكومت صالحان بر زمين از برنامه‏هاى قطعى و غيرقابل برگشت الهى است زيرا كه وعده‏هاى خدا تخلف ندارد و خود فرموده است: «انّ اللّه لايخلف الميعاد».(3)
در روايتى ديگر پيامبراكرم(ص) به ظهور مهدى بشارت داده و درباره حكومت مهدى و برخى از ويژگى‏هاى آن سخن گفته است و در واقع بشارت خود را به توصيف جمال و زيبايى دولت مهدى(ع) مستند فرموده و روزگار بى نظير او را به خوبى ترسيم كرده است:
«ابشّركم بالمهدى يبعث فى امتى على اختلاف من الناس و زلازل فيملأ الارض قسطاً و عدلاً كما ملئت جوراً و ظلماً يرضى عنه ساكن السماء و ساكن الارض يقسم المال صحاحاً.فقال لرجل ما صحاحا؟ قال بالسوية بين الناس. قال و يملأ اللّه قلوب امة محمد(صلى اللّه عليه و آله) و سلّم غنى و يسعهم عدله، حتى يأمر منادياً فينادى فيقول: من له فى مال حاجة فما يقوم من الناس الّارجل، فيقول ائت السّدان يعنى الخازن فقل له انّ المهدى يأمرك ان تعطينى مالاً، فيقوله له احث، حتى اذا جعله فى حجره و ابرزه ندم، فيقول كنت اجشع امة محمدٍ نفساً او عجز عنى ما وسعهم؟ قال فيرده فلايقبل منه، فيقال له انّا لانأخذ شيئاً اعطينا؛(4) شما را به مهدى(ع) بشارت مى‏دهم او در ميان اختلاف‏هاى مردمى برانگيخته مى‏شود پس زمين را از عدالت و داد پر مى‏كند همانگونه كه از ظلم و جور پرشده باشد. ساكنان آسمان و زمين از او خشنود خواهند بود. او اموال را به صورت كامل تقسيم مى‏كند. مردى از پيامبر پرسيد، مراد شما (از اين سخن) چيست؟ فرمود:(يعنى) به صورت مساوى در ميان مردم. (سپس) فرمود: و(در آن روز) خداوند دلهاى امت محمّد(ص) را از بى‏نيازى پر مى‏كند و عدالت مهدى همه مردم (و زواياى زندگى آنها را) فرا مى‏گيرد تا آنجا كه مهدى(ع) بر ندا دهنده‏اى امر مى‏كند تا ندا دهد. پس منادى مى‏گويد: كيست كه به مال نياز داشته باشد؟ پس از ميان مردم كسى برنمى‏خيزد(و مراجعه نمى‏كند) مگر يك نفر. مهدى(ع) (به او) مى‏گويد: نزد خزانه دار برو و به او بگو مهدى(ع) (مرا فرستاد و) تو را دستور داده كه مال به من ببخشى. خزانه دار به او مى‏گويد: آنچه مى‏خواهى بى‏شمار از اموال برگير، و آن شخص از اموال برداشته و به دامن خود مى‏ريزد و مالك مى‏شود(ولى پس از آن) پشيمان مى‏گردد(و با خود) مى‏گويد: من از همه امت محمد(ص) حريص‏تر هستم آيا آن‏چه (از غناى نفس) آنها را فرا گرفته شامل من نگشته است؟ پيامبر(ص) فرمود:(پس از اين) آن اموال را(به خزانه دار) برمى‏گرداند ولى از او قبول نمى‏شود و به او گفته مى‏شود. ما مالى را كه بخشيديم باز پس نمى‏گيريم…»
در اين روايت زيبا نكاتى چند قابل توجه است:
1. پيامبر اكرم(ص) به همه امت بشارت داده است كه مهدى(ع) ظهور خواهد كرد آن زمان كه مردم در اختلاف و منازعات گرفتار شده‏اند و گويا هيچ چاره‏اى و گريزى از آن پراكندگى ندارد و مهدى(ع) اجتماع پراكنده را سامان مى‏بخشد دلهاى جداى از يكديگر را به هم نزديك مى‏گرداند. مراد از «زلازل» هم ممكن است همان اختلاف اجتماعى باشد و ممكن است اشاره به زلزله‏هاى طبيعى پيش از ظهور باشد.
2. بشارت پيامبر نسبت به شخصيتى بزرگ است كه نزد اهل آسمان و زمين محبوبيت دوست داشتنى است و همگان از او و دولت او خشنود و راضى خواهند بود.
3. مهدى (ع) آن حاكم دادگرى است كه ثروت زمين و مواهب مادى الهى و امكانات خدادادى را به عدالت و مساوات در ميان مردم تقسيم مى‏كند و به همه تبعيض‏ها و بى‏عدالتى‏ها پايان مى‏دهد.
4. آن روز روزى است كه خداوند غنا و بى‏نياز را در دلهاى امّت قرار مى‏دهد. به همين جهت امت اسلامى بيش از آنكه از بيرون احساس بى‏نيازى داشته باشد از درون بى‏نياز خواهد بود و اين خصلت پايه و اساس بسيارى خوبى‏ها و فضيلت‏هاى اخلاقى و معنوى خواهد گرديد.
توضيح و بيان اين تحوّل عظيم در روح آدمى اين گونه است كه نيازهاى انسانى گاهى واقعى است و در بسيارى از موارد دروغين و كاذب. نياز واقعى نياز به اوليات و ضروريات زندگى است كه حد و مرز آن معلوم و معين است و به زودى پايان مى‏يابد و به آسانى قابل تأمين است و نيازهاى كاذب، نيازهايى است كه بر اساس حرص و طمع در انسان شكل مى‏گيرد و يا به خاطر بلند پروازى‏ها و چشم و هم چشمى‏ها يا خودنمايى و تظاهر و يا حسّ زينت گرايى و تجمّل دوستى و در يك كلام دنياطلبى و دوستى دنيا. و اين بخش از نيازها پايانى ندارد و حد و اندازه‏اى نمى‏شناسد و همه همّت و توان انسان را به خود مشغول مى‏كند و به كلّى از آخرت و خدا و معنويت باز مى‏دارد.
اگر آدمى به غناى نفس و بى‏نيازى روحى دست يابد به آنچه كه خداوند روزى او مقدر كرده است اكتفا مى‏نموده و از زياده‏خواهى و فزون‏طلبى پرهيز مى‏كند. چنين انسانى به حداقل زندگى هم قناعت مى‏كند و آرام مى‏گيرد و در طلب دنيا خود را خسته نمى‏كند و تمام وقت، اين در و آن در نمى‏زند بلكه به گونه‏اى معقول و منطقى و خداپسندانه در طلب مال و ماده مى‏رود و در دولت مهدى كه عدالت همه جا را مى‏گيرد همه امت از امكانات لازم براى زندگى مادى بهره‏مند مى‏شوند و هيچ نقطه‏اى فراموش نمى‏شود و از قلم نمى‏افتد. به همين جهت است كه در روايت بالا آمده است كه وقتى منادى مهدى(ع) در ميان امت اعلام مى‏كند كه هر كس نيازمند است بيايد تا مهدى او را بى‏نياز كند، هيچ كس مراجعه نمى‏كند مگر يك نفر!(راستى اگر امروز چنين ندائى بدهند چه اتفاقى مى‏افتد!!) و آن يك نفر هم پس از جمع مال فراوان و بى‏شمار پشيمان مى‏شود و در مى‏يابد كه اين تقاضاى او خواهشى بر اساس حرص و آزمندى است نه نياز واقعى! و مى‏داند و خبر دارد كه در ميان امت و از نزديكان و آشنايان فراوان هستند كسانى كه در امكانات زندگى مانند او و يا كمتر و پايين‏ترند ولى نيامده‏اند و ازدحامى و هياهويى راه نيانداخته‏اند و در مى‏يابد كه او بايد مشكل را در جاى ديگر حل كند و بايد به غناء نفس و بى‏نيازى درونى برسد والّا نفس حريص سيرى ندارد و پيوسته مى‏خواهد و مى‏طلبد.
پس پيامبراعظم(ص) در اين روايت هم نسبت به ظهور شخص مهدى(ع) بشارت داده است و هم نسبت به آن زندگى سعادتمندانه و زيبايى كه در روزگار او پديد مى‏آيد. هم خبر مى‏دهد كه عدالت مهدى(ع) پايان فقر و ندارى است و انسان به رشد و رفاه مادى مى‏رسد و هم مهم‏تر و بالاتر، از غناء نفس و بى‏نيازى روحى بهره‏مند مى‏شود و اين چنانكه گفته شد آغاز بسيارى از خوبى‏ها و فضيلت‏هاست و شروع روابط خوب و شيرين اجتماعى. بشارت پيامبر(ص) به روزگار مهدى(ع)
در روايات نبوى گاهى به اصل ظهور مهدى بشارت داده شده و گاهى به ويژگى‏هاى دوره ظهور و يا ويژگى‏هاى شخصيّتى امام مهدى(ع) كه حاكم و والى يگانه آن روزگار است.
در روايات فراوان نسبت به فراوانى و بركتى كه در دولت مهدى(ع) نصيب مردم مى‏شود بشارت داده شده و اين البتّه از مظاهر عدالت مهدى است. به روايت زير توجه كنيد:
«انّ المهدى من عترتى من اهل بيتى يخرج فى آخر الزمان ينزل(اللّه) له من السماء قطرها و يخرج له (من) الارض بذرها فيملأ الارض عدلاً و قسطاً كما ملأها القوم ظلماً و جوراً؛(5) همان مهدى(ع) از عترت من است از اهل بيت من. در آخرالزمان قيام مى‏كند. خداوند باران آسمان را براى او فرو مى‏فرستد. و دانه‏هاى زمينى را برايش مى‏روياند پس او زمين را از عدل و داد پر مى‏كند همانگونه كه قوم(ظالم) آن را پر از ظلم و ستم كرده‏اند.»
و در روايتى ديگر از حضرتش چنين نقل شده:
«…لاتدع السماء من قطرها شيئاً الاصبه و لا الارض من نباتها الّا اخرجته حتى تمنى الاحياء الاموات؛(6) آسمان از باران خود دريغ نمى‏كند و همه را فرو مى‏ريزد و زمين هيچ از روئيدنيهاى خود را نگه نمى‏دارد و همه را مى‏روياند و چنان (بركت و فراوانى) مى‏شود كه زندگان(بازگشت) اموات را آرزو مى‏كنند.»
و اين فراوانى و بركت زمينه بسيار مناسبى است براى اين كه همه مردم از مواهب الهى بهره‏مند شوند زيرا كه در آن زمان حكومت، حكومت عدالت است و حاكم آن مهدى دادگر و دادگستر. حاكم مهربانى كه غم‏خوار يك يك مردم است و فقر و ندارى را براى هيچ كس نمى‏پسندد و دارائى و بهره‏مندى را براى همگان مى‏خواهد و نه خاصان و نزديكان خود! به اين دليل است كه در بيان پيامبر گرامى آمده كه امّت (و نه بخشى از بدنه اجتماع) از نعمتى بى‏نظير و بى‏سابقه بهره‏مند مى‏شوند و مهدى به هر نيازمندى – هر كه باشد – مى‏بخشد و بى‏دريغ و بى‏شمار عطا مى‏كند:
«تنعم اُمتى فى زمن المهدى نعمة لم ينعموا مثلها قط، ترسل السماء عليهم مدراراً و لا تدع الارض شيئاً من النبات الا اخرجته و المال كدوس، يقوم الرجل فيقول يا مهدى اعطنى فيقول خُذ؛(7)
امت من در روزگار مهدى (عج) از چنان نعمتى برخوردار مى‏شوند كه هرگز پيش از آن بهره‏مند نبوده‏اند! آسمان پى در پى بر آنها مى‏بارد و زمين چيزى از روئيدنى خود را (از ايشان) دريغ نمى‏كند مگر اينكه مى‏روياند و مال انبوه و متراكم و انباشته است (به گونه‏اى كه) مردى برخاسته و مى‏گويد: اى مهدى به من عطا كن! پس مهدى مى‏فرمايد: بگير!».
دقت در متن روايت مى‏رساند كه در زمان مهدى (ع) به هيچ وجه قيد و بندهاى دست و پاگير ادارى كه مردم را براى رفع نيازهاى زندگى به دردسر و زحمت فراوان مى‏اندازد، وجود ندارد و افراد با صراحت لهجه و آشكارا نياز خود را مطرح مى‏كنند و با سرعت پاسخ مى‏گيرند. زيرا كه در دولت مهدى و در سايه تربيت و رشد قرآنى آن حكومت مردمان تربيت شده‏اند و بيش از نياز نمى‏طلبند و اعتماد كامل ميان حاكميت و مردم وجود دارد و از سوى ديگر خزانه حكومت هم آنقدر سرشار است كه به آسانى پاسخ گوى همه نيازهاست.
و هيچ گونه نگرانى نسبت به كسرى بودجه و اعتبار ندارد!
در روايات متعدد آمده است كه در حكومت مهدى (ع) فراوانى و بركت است و مهدى (ع) بى دريغ و بى شمار مى‏بخشد زيرا كه او حجت خدا و مظهر عطاء الهى است.
و در سايه اين فراوانى و بخشش الهى فقر و ندارى كه از بزرگترين معضلات اجتماعى در سطح كره خاكى است رفع مى‏شود و هيچ نيازمندى باقى نمى‏ماند: «لا تقوم الساعة حتى يكثر فيكم المال فيفيض حتى يهمّ ربّ المال من يقبل صدقته و حتى يعرضه فيقول الذى يعرضه عليه لا ارب لى؛(8)
قيامت برپا نخواهد شد تا اينكه مال در ميان شما فراوان مى‏گردد. (به همه جا و هر كسى) مى‏ريزد چنانكه صاحب مال به دنبال كسى مى‏گردد كه صدقه‏اش را قبول كند و تا آنجا كه مال خود را به كسى عرضه مى‏كند (ولى) آنكه مال به او عرضه شده مى‏گويد: نيازى به آن ندارم».
گويا تعبير صريح پيامبر(ص) مبنى بر عرضه شدن مال به شخصى براى اين است كه نهايت بى نيازى مردم را نسبت به اموال ديگران نشان دهد. چون گاهى دارنده مال به افرادى كه گمان به نياز آنها دارد، خبر مى‏دهد كه مالى دارد و حاضر است به آنها ببخشد و گاهى خود مال را حاضر مى‏كند و در معرض چشم و دل اشخاص مى‏گذارد و آنها نمى‏پذيرند و اين دو حالت بسيار متفاوت است. انكار قائم در بيان پيامبر(ص)
امامت و امام‏شناسى از اركان اسلام و مطابق روايات فراوان بر همه واجبات دين مقدم است و اساساً رمز قبولى همه اعمال پذيرش ولايت امام معصوم و حجت خداست. عامه و خاصه اتفاق دارند كه پيامبر اكرم (ص) فرمود: «من مات و لم يعرف امام زمانه مات ميتة جاهليه ؛كسى كه بميرد در حالى كه امام زمان خود را نشناخته است، به مرگ جاهليت از دنيا رفته است».
مقصود از عدم معرفت به امام زمان، عدم اعتقاد به ولايت او و به دنبال آن عدم اطاعت از اوست و چنين انحرافى منشأ همه گمراهى هاست. به همين جهت است كه مرگ چنين كسى، مرگ زمان جاهليت شمرده شده است.
پيامبر اكرم اسلام در بيانى ديگر در خصوص عدم اعتقاد به مهدى (ع) به عنوان آخرين حجت الهى چنين فرموده‏اند: «من انكر القائم من ولدى فى زمان غيبته مات (فقدمات) ميتة جاهلية؛هر كسى قائم از فرزندان مرا در زمان غيبت او انكار كند پس (با اين حال) بميرد به مرگ جاهلى مرده است.»
اينكه پيامبر اكرم (ص) انكار قائم (ع) را در زمان غيبت آن حضرت مطرح كرده است به جهت آنست كه غيبت آن بزرگوار و طولانى شدن آن سبب مى‏شود كه گروه زيادى از اعتقاد به ايشان باز مى‏گردند و اين مطلب در روايات فراوان بيان گرديده است و نسبت به آن هشدار داده شده است: «انّ على بن ابى طالب امام امتى و خليفتى عليهم بعدى و من ولده القائم المنتظر الذى يملأ الله به الارض عدلا و قسطا كما ملئت جورا و ظلما و الذى بعثنى بالحق بشيرا ان الثابتين على القول به فى زمان غيبته لاعزّ من الكبريت الاحمر.فقام اليه جابربن عبدالله الانصارى فقال: يا رسول الله و للقائم من ولدك غيبة؟ قال: اى و ربى ليمحص اللّه الذين آمنوا و يمحق الكافرين يا جابر انّ هذا لامر من امرالله و سرّ من سرّالله مطوىّ من عبادالله فاياك و الشك فيه فان الشك فى امرالله عزّو جلّ فهو كفر؛(9) به راستى كه على بن ابى طالب امام امت من است و جانشينى پس از من بر امت. و از فرزندان او قائم منتظر خواهد بود همان كه خدا به وسيله او زمين را از عدل و داد پر مى‏كند همانگونه كه از ظلم و جور پر شده است. قسم به آن خدائى كه مرا به حق بشارت دهنده مبعوث كرد. آنها كه در زمان غيبت او بر اعتقاد به او استوار و پايدار بمانند از گوگرد سرخ ناياب ترند!! جابربن عبدالله انصارى برخاسته و خطاب به پيامبر (ص) گفت: اى رسول خدا آيا براى قائم از فرزندان شما غيبتى خواهد بود؟ پيامبر(ص) فرمود: آرى به پروردگارم سوگند (غيبتى خواهد داشت) و هر آينه خداوند مؤمنان را امتحان مى‏كند. اى جابر، به راستى كه اين امر، از امور الهى است، و سرى از اسرار اوست كه از بندگان خدا پوشيده شده، پس مواظب باش كه نسبت به آن ترديد نكنى زيرا كه شك كردن در امر خداوند كفر است.»
و در قسمتى ديگر پيامبر اسلام (ص) پيوندهاى عميقى كه ميان حضرتش و مهدى (ع) وجود دارد را با صراحت بيان مى‏كند و آشكارا ارتباط خاتم الاوصياء را با خاتم الانبياء در اعتقاد و اطاعت و عصيان روشن مى‏سازد: «القائم من ولدى…من اطاعه فقد اطاعنى و من عصاه فقد عصانى و من انكره فقد انكرنى و من كذبه فقد كذبنى و من صدقه فقد صدقنى الى الله اشكوا المكذبين لى فى امره والجاحدين لقولى فى شأنه و المضلين لامتى عن طريقته و سيعلم الذين ظلموا اىّ منقلب ينقلبون؛(10)قائم (ع) از فرزندان من است…و هر كه از او اطاعت كند به تحقيق از من اطاعت كرده است و هر كه او را نافرمانى كند بى ترديد مرا نافرمانى كرده است. و هر كه او را در زمان غيبتش منكر شود به راستى كه مرا انكار كرده است. هر كه او را تكذيب كند قطعاً مرا تكذيب نموده و هر كه او را تصديق كند به تحقيق مرا تصديق كرده است .
من نزد خدا شكايت خواهم كرد از كسانى كه مرا در امر مهدى (ع) (و خبر دادن از او و ظهورش و جايگاهش) تكذيب كنند و گفتار مرا درباره او انكار كنند و امت مرا از راه مهدى گمراه سازند و به زودى آنها كه ظلم كردند خواهند دانست كه به چه جايگاهى خواهند رفت!!»
بنابراين اعتقاد به مهدى (ع) به عنوان آخرين جانشين بر حق پيامبراسلام (ص) از بزرگترين واجبات الهى است و هيچ مسلمانى را از آن گريزى نيست زيرا كه انكار او برابر با انكار نبوت خاتم الانبياء (ص) است و انكار پيامبر خاتم (ص) برابر با انكار همه انبياء الهى و اساس نبوت و وحى آسمانى است كه همان كفر آشكار است.
اين همه تأكيد و تشديد بر ضرورت اعتقاد به قائم (ع) نشانگر اهميت اين اعتقاد دينى و نقش آن در حفظ اسلام و ديانت اسلامى در ميان مسلمين است و نيز بيانگر خطراتى است كه از ناحيه فتنه گران امت و يا دشمن بيرونى متوجه اين اعتقاد ناب اسلامى است همانگونه كه امروز شاهد دشمنى‏هاى آشكار با عقيده مهدويت هستيم كه شياطين داخلى و خارجى مى‏كوشند تا با انواع شبهه مردم به ويژه جوانان را در اعتقاد به مهدى (ع) و حقيقت مهدويت سست كنند.(11) خبر دادن پيامبر از بعضى ويژگى‏هاى امام مهدى (ع)
در روايات متعددى كه در كتب فريقين آمده است، پيامبر اسلام(ص) از برخى ويژگى‏هاى مهم حضرت مهدى مانند غيبت آن بزرگوار و راز غيبت و معلوم نبودن زمان ظهور آن حضرت و اقتداء حضرت عيسى(ص) بر ايشان در نماز، خبر داده است.
«المهدى من ولدى تكون له غيبة و حيرة تضل فيها الامم يأتى بذخيرة الانبياء عليهم السلام فيملؤها عدلاً و قسطاً كما ملئت جوراً وظلماً؛(12)
مهدى (ع) از فرزندان من است، براى او غيبتى خواهد بود و حيرت و سرگردانى كه امت‏هايى در آن گمراه خواهند شد. او ذخيره و ميراث پيامبران الهى را مى‏آورد پس زمين را از عدل و داد پر مى‏كند همانگونه كه از ظلم و جور پر شده باشد.»
در اين حديث شريف از چند ويژگى مهدى و زمان او خبر داده شده است .
1- او غيبتى خواهد داشت كه اوصياء پيشين نداشته‏اند. آنها همه در ميان امت ظاهر بوده‏اند.
2- در زمان غيبت، حيرت و سرگردانى گروههايى از مردم رخ مى‏دهد و آنها گمراه خواهند شد، به بيان ديگر مهدى(ع) غائب مى‏گردد و گروههاى بسيارى درباره او به حيرت و سرگردانى و گمراهى گرفتار مى‏شوند.
3- مهدى (ع) ميراث دار همه انبياء الهى است و در هنگام ظهور با نشانه‏ها و آثار پيامبران ظهور خواهد كرد. در روايات متعددى آمده كه انگشتر سليمان، عصاى موسى و…همراه حضرت مهدى(ع) خواهد بود زيرا كه او عصاره همه انبياء الهى است.
4- امام مهدى(ع) سراسر زمين را از عدالت پر خواهد كرد همانگونه كه از ظلم و جور لبريز شده است.
اين ويژگى حضرت همان هدف بزرگ قيام و انقلاب اوست و همان آرزوى بزرگ انبياء الهى و خواسته فطرى همه بشريت است. به همين جهت در روايات فراوان و نيز ادعيه و زيارات به اين خصوصيت معرفى شده است.
در روايتى ديگر از علت و فلسفه غيبت سخن گفتند:
«لابد للغلام من غيبة فقيل له: و لِمَ يا رسول اللّه؟ قال: يخاف القتل؛ آن نوجوان(مهدى عليه السلام) حتماً غيبتى خواهد داشت. به پيامبر عرض شد، علت غيبت او چيست اى رسول خدا؟ فرمود: از كشته شدن بيم دارد.»
مطابق اين بيان نبوى، علت غيبت حضرت مهدى(ع) حفظ جان حضرت است زيرا كه او آخرين حجت خداوند است كه بايد براى تحقق آرمان‏هاى الهى در زمان موعود زنده بماند بنابراين از سوى خدا مأمور است كه غائب شود تا از كشته شدن محفوظ بماند و بيم از كشته شدن در اين جا به عنوان يك امر شخصى نيست تا كسى اشكال كند كه مگر شهادت در راه خدا بزرگترين افتخار نيست؟ آرى شهادت در راه تحقق اهداف الهى قدرى عظيم است ولى اگر كشته شدن به معنى از بين رفتن اهداف الهى باشد چگونه خواهد بود؟!
بنابراين غيبت به اراده و خواست پروردگار و حكمت و تدبير او، سپرى براى حفظ جان امام(ع) و حجت آخرين خداست تا زمانى كه زمينه و بستر ظهور حق(ص) فراهم گردد.(13) و امام زمان ظهور او معلوم نيست وكسى جز خداوند از آن خبر ندارد و در اين پنهانى هم رمز و رازها و حكمت‏هايى نهفته است كه بر اهل دقت پنهان نمى‏ماند.
«مثل القائم من ولدى مثل الساعة قال اللّه تعالى، يسألونك عن الساعة قل انّما علمها عند ربّى لايجلّيها لوقتها الا هو ثقلت فى السموات و الارض لاتأتيكم الّابغتة؛(14) مثل قائم(ع) از فرزندان من مثل قيامت است. خداوند تعالى(درباره قيامت) فرموده است: اى پيامبر از تو درباره قيامت سؤال مى‏كنند بگو همانا علم آن نزد پروردگار من است.»
بنابراين تعيين وقت براى ظهور كار ناپسندى است و همانطور كه در روايات متعدد آمده است اگر كسى براى ظهور وقت معينى را خبر دهد دروغ گفته است و بايد او را تكذيب كرد.(15)
و اما درباره حوادث ظهور، مهم‏ترين رويداد كه نقطه عطفى در برنامه قيام و انقلاب امام مهدى(ع) است، جريان نزول عيسى(ع) از آسمان و نمازگزاردن ايشان پشت سر امام زمان(ع) است و اين حقيقتى است كه در روايات شيعه و سنى از پيامبر اسلام(ص) نقل گرديده است:
«كيف انتم اذا نزل ابن مريم فيكم و امامكم منكم؛(16) پيامبر اكرم(ص) (خطاب به مسلمين) فرمود: چگونه خواهيد بود وقتى (عيسى) فرزند مريم در ميان شما فرود آيد و حال آن كه امام شما از شما (مسلمين) باشد.»
از اين بيان پيامبر اسلام(ص) استفاده مى‏شود كه نزول عيسى از آسمان در دوران مهدى(ع) حادثه‏اى بزرگ است كه به نفع اسلام و مسلمين خواهد بود. عيسى بن مريم به عنوان پيامبر اولواالعزم(ع) مورد قبول اهل كتاب است و هم جمعيت بزرگ نصارى چشم به راه آمدن اويند و هم يهود به عنوان منجى به انتظار او نشسته‏اند. وقتى كنار مهدى(ع) قرار مى‏گيرد و پشت سر او به نماز مى‏ايستد و او را امام خود و همه جمعيت قرار مى‏دهد بر حقانيت مهدى و حجت بودن او گواهى مى‏دهد و همه حق طلبان را عملاً به پشتيبانى و پيروى از امام مهدى(ع) فرا مى‏خواند.
در روايتى طولانى كه در ضمن آن مذاكرات و گفت و گويى بين پيامبر اكرم(ص) و يك يهودى صورت گرفته است آمده است:
مردى يهودى نزد پيامبر(ص) آمد…و پرسيد: شما برتريد يا موسى بن عمران كه خدا با او سخن گفت و تورات و عصا را بر او نازل كرد و دريا را براى او شكافت و با ابرها بر سرش سايه افكند؟! پيامبر اكرم(ص) فرمود: نيكو نيست كه بنده، خود را تزكيه كند ولى (چون سؤال كردى و مقام، مقام معرفى است) مى‏گويم: وقتى آدم(ع) خطا كرد، توبه‏اش اين بود كه گفت: خدايا تو را مى‏خوانم به حق محمد و آل محمد كه مرا ببخشى! و خداوند او را آمرزيد و همانا نوح(ع) چون بر كشتى سوار شد و از غرق شدن ترسيد گفت: خدايا من تو را به حق محمد و آل محمد مى‏خوانم كه مرا از غرق نجات دهى! پس خداوند او را از غرق نجات داد و همانا ابراهيم(ع) چون در آتش افكنده شد گفت: خدايا من تو را به حق محمد و آل محمد مى‏خوانم كه مرا از آتش نجات دهى! پس خداوند آتش را بر او سرد و سلامت قرار داد و همانا موسى(ع) چون عصاى خود افكند و در خود ترسى را حس كرد گفت: خدايا تو را به حق محمد و آل محمد مى‏خوانم كه مرا امان دهى پس خداوند بزرگ فرمود: نترس كه تو حتماً برتر و بالاترى(و بر ساحران پيروز خواهى شد).
اى يهود، به راستى كه اگر موسى مرا درك مى‏كرد و به من و نبوتم ايمان نمى‏آورد. نه ايمانش و نه نبوتش براى او سودى نداشت: «يا يهودى و من ذريتى المهدى اذا خرج نزل عيسى بن مريم بنصرته فقدمه و صلى خلفه؛(17) اى يهودى و از فرزندان من مهدى است وقتى قيام كند، عيسى فرزند مريم فرود مى‏آيد، براى يارى او، پس او را جلو قرار مى‏دهد و پشت سر او نماز مى‏خواند.»
در اين روايت زيبا برترى‏هاى پيامبر اكرم(ص) بر انيباء اولواالعزم و حضرت آدم(ع) به بيانات مختلف و علت‏هاى گوناگون بيان گرديده ولى پيامبر به طور خاص برترى خود را بر عيسى(ع) به گونه‏اى ديگر و متفاوت با برترى بر ساير انبياء الهى بيان فرموده است و آن اقتداء عيسى(ع) به مهدى است و اين كه از ياوران او خواهد بود. اين سخن زمانى معنى و مفهوم بلند آن آشكار مى‏شود كه به اين نكته توجه شود كه عيسى(ع) بزرگترين پيامبر خدا پس از حضرت رسول اكرم(ص) است و با اين جايگاه بلند و رفيع بايد به جانشين پيامبر آخرالزمان اقتدا كند و در صف ياوران او قرار گيرد. پيامبر اكرم(ص) و امام مهدى(ع) پيوندها
در روايات فراوانى كه فريقين نقل كرده‏اند پيوندها و رابطه‏هاى عميقى كه در زمينه‏هاى مختلف ميان پيامبر(ص) به عنوان خاتم الانبياء و مهدى(ع) به عنوان خاتم الاوصياء وجود دارد بيان گرديده است. ما در اين مجال، تنها از بيانات پيامبر گرامى اسلام(ص) استفاده مى‏كنيم:
پيوند پيامبر(ص) و امام مهدى(ع) هم در زمينه انتساب پدرى و فرزندى است و هم در اخلاق و ويژگى‏هاى شخصيتى و هم در شكل و شمائل ظاهرى و جسمانى.
پيوند خويشاوندى و خانوادگى آن دو بزرگوار با بيانات مختلفى ايراد گرديده است: 1- امام مهدى از عترت پيامبر(ص)
«قال (ص) لاتقوم الساعة حتى تملأ الارض ظلماً و جوراً عدواناً ثم يخرج رجل من عترتى او من اهل بيتى(18) يملأها قسطاً و عدلاً كما ملئت ظلماً و عدواناً؛(19) قيامت بر پا نخواهد شد تا زمين از ستم و جور دشمنى لبريز گردد فرمود، پس مردى از عترت من يا از اهل بيت من قيام مى‏كند، زمين را از عدل و داد پر مى‏كند همانگونه كه از ظلم و دشمنى پر شده باشد.» 2- امام مهدى(ع) از اهل بيت پيامبر(ص)
«قال (ص) لاتقوم الساعة حتى يلى رجل من اهل بيتى يواطئ اسمه اسمى؛(20) قيامت بر پا نخواهد شد تا اينكه مردى از اهل بيت من حاكم شود، نام او شبيه نام من است.» 3- امام مهدى(ع) از فرزندان فاطمه(س)
«قال(ص) المهدى حق و هو من ولد فاطمه؛(21) مهدى(ع) حق است و او از فرزندان فاطمه(س) است.» 4- امام مهدى(ع) از نسل امام حسين(ع)
«قال (ص) لو لم يبق من الدنيا الّا يوم واحد لطوّل اللّه عزّو جلّ ذلك اليوم حتى يبعث فيه رجلاً من ولدى اسمه اسمى، فقام سلمان الفارسى رضى اللّه عنه فقال: يا رسول اللّه من اىّ ولدك؟ قال من ولدى هذا و ضرب بيده على الحسين؛(22) اگر از (عمر) دنيا جز يك روز نمانده باشد هر آينه خداوند آن روز را طولانى خواهد كرد تا مردى از فرزندان مرا در آن برانگيزد. او هم نام من است. سلمان فارسى برخاست و گفت:(آن مرد) از (نسل) كدام فرزندانت خواهد بود؟ فرمود: از اين فرزندم! و با دست خود بر حسين(ع) زد.» 5 – امام مهدى(ع) هم نام و هم كنيه پيامبر(ص)
«قال (ص) القائم من ولدى اسمه اسمى و كنيته كنيتى و شمائله شمائلى و سنته سنتى، يقيم الناس على ملتى و شريعتى و يدعدهم الى كتاب ربّى عزّ و جلّ و من اطاعه فقد اطاعنى و من عصاه فقد عصانى؛(23) قائم(ع) از فرزندان من است. نام او نام من و كنيه او كنيه من است و شمائل او شمائل من و سنت او سنت من، او مردم را بر آيين و شريعت من قرار مى‏دهد و به كتاب پروردگارم مى‏خواند هر كه او را اطاعت كند مرا اطاعت كرده و هر كه او را نافرمانى كند از من نافرمانى كرده است.»
در اين حديث شريف پيوندهاى معنى دار و ريشه دارى مطرح گرديده است. امام مهدى(ع) به جز اين كه در نام و كنيه مانند پيامبر اكرم(ص) است و در شمائل و ويژگى‏هاى ظاهرى و بدنى هم شبيه پيامبر است. او همچنين در سنت و سيره همان سنت و سيره پيامبر(ص) را پيشه خود مى‏كند و اين حقيقت به بسيارى از خرافه‏ها و سخنان باطل پايان مى‏دهد! چون سيره پيامبر و سنّت نورانى او بسيار روشن و مبرهن است. شيوه برخورد پيامبر در زندگى فردى و اجتماعى و ارتباط با مردم و اقشار گوناگون آنها و نيز تعامل او با دوست و دشمن، همگى در تاريخ اسلام و پيامبر(ص) آمده است.
پيامبراكرم(ص) رهبرى مهربان و دلسوز است و از خشونت جز در برابر ظالمان و تبهكاران استفاده نكرده است.
او پدرى مهربان براى همه امت است و مظهر رحمة للعالمين پروردگار و امام مهدى(ع) نيز بر اساس سنت پيامبر(ص) رفتار مى‏كند و شمشير خود را براى جهانخواران و مستكبران و ظالمان به كار مى‏گيرد نه براى شيعيان و مؤمنان! در برخى ديگر از روايات اين گونه تعبير شده است كه مهدى(ع) در اخلاق، متخلق به اخلاق نبوى است و قرآن خلق پيامبر(ص) را خلق عظيم دانسته است بنابراين مهدى در اخلاق شريفت‏ترين مردم است.
«قال(ص) يخرج رجل من امتى يواطئ اسمه اسمى و خلقه خلقى فيملؤها عدلاً و قسطاً كما ملئت ظلماً و جوراً؛(24) مردى از امت من قيام مى‏كند كه نام او نام من است و اخلاق او اخلاق من پس زمين را از عدل و داد پر مى‏كند همان گونه كه از ظلم و جور پر شده باشد.» توصيف منتظران و ياوران مهدى(ع) در كلام پيامبر(ص)
پيامبر گرامى اسلام(ص) در كنار توصيفاتى كه درباره امام مهدى(ع) بيان داشته است درباره آن‏ها كه در ركاب مهدى(ع) به يارى بر او مى‏خيزند و درجلب رضاى او مى‏كوشند هم سخن گفته است.
«قال(ص) طوبى لمن ادرك قائم اهل بيتى و هو يأتم به فى غيبته قبل قيامه و يتولّى اولياءه و يعادى اعداءه ذلك من رفقائى و ذوى مؤدتى و اكرم امّتى على يوم القيامة؛(25)خوشا به حال كسى كه قيام كننده اهل بيت مرا درك كند و حال آن كه در زمان غيبت او پيش از قيامش به او اقتدا كند و دوستان او را دوست داشته و با دشمنانش دشمنى كند. آنها از رفيقان من و مورد دوستى من هستند و گرامى‏ترين امتم در نزد من در قيامت خواهند بود.»
اين بيان پيامبر(ص) اشاره به همان حقيقت نورانى است كه سعادت فرد و جامعه را در بر دارد و آن «اقتداء مأموم به امام حق» است. يعنى در هر زمانى لازم است مردم امام زمان خود را شناخته و بر پيروى كامل از او همت گمارند.همان گونه كه مردم زمان پيامبر و اميرالمؤمنين(ع) و ساير امامان معصوم(ع) به ايشان اقتدا مى‏كردند. و به عنوان امام حق، مأمور به اطاعت كامل از آنها بودند، همان گونه مردم در زمان غيبت بايد به امام مهدى(ع) به ايشان اقتداء مى‏كردند. و به عنوان امام حق، مأمور به اطاعت كامل از آنها بودند، همان گونه مردم در زمان غيبت بايد به امام مهدى(ع) اقتدا كنند و مواظب باشند كه ابرهاى غيبت مانع از بهره‏ورى آنها از خورشيد ولايت مهدى(ع) نگردد و مبادا كه به سبب غيبت و ديده نشدن امام به فرد يا گروه و حزبى ديگر داخل شوند و از مسير ولايت امام حق دور شوند. امام و حجت خدا، شأن امامت و رهبرى خود را دارد. چه ظاهر باشد و چه غائب و راه و رسم و ايده و مرام او پيمودنى است در همه حال. پس ملاك دوستى و دشمنى‏ها هميشه و همه جا بايد بر اساس محوريت امام زمان(ع) باشد و اگر قرار است از كسى اطاعت كنيم تنها از كسى كه سمت نيابت از آن بزرگوار را داراست و خود امام به اطاعت او دستور داده است فرمان بگيريم كه همان علماى دين شناس و متعهّد هستند كه هدايت‏گر امت در زمان غيبت هستند. ايرانيان در توصيف پيامبر(ص)
حسن ختام اين گفتار را درباره توصيف پيامبر(ص) نسبت به ايرانيان قرار مى‏دهيم. آن حضرت درباره ديندارى و استوارى فارس بر ايمان فرمودند: «لو كان الدين عند الثريا لذهب اليه رجل اوقال رجال من ابناء فارس حتى يتناولوه؛(26) اگر دين در آسمان باشد هر آينه مردانى از فرزندان فارس به سوى آن خواهند رفت تا به آن دست يابند.»
و در بعضى از روايات آمده كه حضرت رسول اكرم(ص) در حضور اصحاب خود اشاره به سلمان فارسى كردند و گفتند قسم به آن كه جانم در دست اوست اگر ايمان در آسمان باشد مردانى از فارس به آن دست خواهند يافت.»(27)
اين روايات و مانند آن‏ها از آن جهت مهم است كه در رواياتى متعدد نسبت به بعضى از شهرها و كشورها و مناطق و نقش آنها در ظهور مهدى(ع) خبر داده شده است و قرائن و شواهد گوياى آن است كه ايران و ايرانيان نقش برجسته‏اى در ايام ظهور خواهند داشت. همان گونه كه مى‏توان اميدوار بود كه انقلاب اسلامى ايران به رهبرى فرزندى از فرزندان پيامبر(ص) در راستاى زمينه سازى براى ظهور مهدى(ع) باشد.
از پيامبر گرامى (ص) روايت شده: «يخرج ناس من المشرق فيوطّئون للمهدى؛(28) مردمى از مشرق قيام مى‏نمايند پس براى مهدى(ع) زمينه سازى مى‏كنند.»
آخرين سخن اين كه ايران پس از اسلام، همواره به جانبدارى و طرفدارى از پيامبر و اهل بيت پيامبر مشهور بوده است و در زمان غربت ائمه معصومين(ع) نيز بر بسيارى از شهرهايش به عنوان مأوا و پناهگاه فرزندان اهل بيت(ع) قرار گرفته است و اكنون كه زمان غيبت مهدى(ع) است به عنوان يكى از مهم‏ترين پايگاههاى شيعه شناخته مى‏شود(به همين جهت مورد بغض دشمنان اسلام و اهل بيت(ع) است) و اميد است كه در زمان ظهور هم به عنوان مستحكم‏ترين جبهه براى يارى حضرت مهدى(ع) باشد.
اللهم عجّل لوليّك الفرج و اجعلنا من خير انصاره و اعوانه. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. كافى، ج 8، ص 49، ح 10 ؛ بحارالانوار، ج 51، ص 77، باب 1، ح 36. 2. كمال الدين، ج 1، ص 317، باب 30، ح 4. 3. يعنى خداوند وعده را تخلف نمى‏كند. سوره رعد، آيه 31. 4. كنزالعمال، ج 14، ص 261، ح 38653 – الغيبه شيخ طوسى، ص 111. 5. الفتن، ابن حمّاد، ص 99. 6. الغيبه، شيخ طوسى، ص 111 – بحار الانوار، ج 51، ص‏74. 7. الفتن، ابن حمّاد، ص 99- منتخب الأثر، ص 472، فصل 7، باب 3، ح‏2. 8. معجم احاديث الامام المهدى، ج 1، ص 240، ح‏146. 9. منتخب الاثر، ص 492. 10. بحارالانوار، ج 51، ص 73. 11. كمال الدين و تمام النعمه، ص 411،ب‏39، ح‏6.آيه وسيعلم الذين . 12. براى آگاهى از توطئه دشمن به كتاب مهدى ستيزان مراجعه كنيد. 13. كمال الدين و تمام النعمه، ص 287، ب 25، ح 5. 14. كمال الدين، ج 1، ص 286،ب 25، ح 2. 15. گفتنى است كه در روايات متعدد امور ديگرى مانند اجراى سنت الهى آزمايش مردم، تحت بيعت ستمگران نبودن و… نيز به عنوان علت غيبت مطرح شده است و ممكن است هر يك از اين امور بخشى از علت يا حكمت غيبت باشند واللّه العالم. 16. اثبات الهداه، ج 3، ص 576، ب 32، ح 52. 17. صحيح بخارى، ج 4، ص 205، و صحيح مسلم، ج 1، ص 136، ب 71، ح 244 – 245. 18. ر.ك به منتخب الأثر، باب 18 عدم جواز توقيت و تعيين وقت براى ظهور، ص 573. 19. امالى، شيخ صدوق، ص 181، مجلس 39، ح‏4. 20. ظاهراً اين ترديد مربوط به راوى باشد. 21. مسند احمد، ج 3، ص 36 – منتخب الأثر، ص 148، فصل 2، ب 1، ح 19. 22. كنزالعمال، ج 14، ص 271، خ 38692. 23. الغيبه، شيخ طوسى، ص 114، تاريخ بخارى، ج 3، ص 346. 24. عقد الدرر، ص 24، ب 1، اثبات الهداء، ج 3، ص 617، باب 32، فصل 17، ح 174. 25. كمال الدين، ج 2، ص 411، ب 39، ح 6. 26. كشف الغمة، ج 3، ص 261، منتخب الأثر، ص 179، فصل 2، باب 2، ح 3. 27. كمال الدين و تمام النعمه، ج 1، ص 286، باب 25، ح 2. 28. سنن ابن ماجه، ج 2، ص 1368، باب 34، ح 4088؛ كشف النعمه، ج 3، ص 267. 29. سنن ترمذى، ج 5، ص 384، باب 48، ح 3261. 30. عبدالرزاق، ج 11، ص 66، ح 19923 – صحيح مسلم، ج 4، ص 1972، باب 59، ح 2546.

عدالت ميزان فضيلت‏
عدالت در لغت به معناى استواء يا استقامت است و يا به هر دو معنا، چنانكه از قول بزرگان مشخص مى‏گردد، برخى گفته‏اند عدالت از خصال روح و روان انسان بوده و با تقوا ملازم مى‏باشد، چنانچه قرآن مى‏فرمايد: «اعدلوا هو اقرب للتقوى؛(1) عدالت پيشه نمائيد كه به پرهيزگارى نزديك‏تر است.» بر اثر ملكه عدالت آدمى انجام واجبات و ترك محرّمات را به صورت ملكه‏اى در خود بوجود مى‏آورد. و علماى شيعه وسنّى در اين معنا اتفاق نظر دارند، در واقع عدالت يك ويژگى روحانى و معنوى است كه انسان را از ارتكاب معاصى و خلاف شرع و تخلّف از فرامين پروردگار باز مى‏دارد و اجازه نمى‏دهد مؤمن از تقوا فاصله بگيرد، بلكه بالاتر از تقوا هم مى‏تواند قرار گيرد.(2) از امام صادق(ع) پرسيده‏اند: عدالت اشخاص در ميان جوامع اسلامى به چه وسيله‏اى شناخته مى‏گردد؟ فرمودند: شخص را به ستر و عفّت و كفّ نفس از خوردن حرام و نگهدارى فرج از زنا و دست، از ظلم و زبان از گناه مى‏شناسند.(3)
در برخى منابع روايى، عدالت از نشانه‏هاى خردمندى است چنانچه حضرت على(ع) فرموده‏اند: «من علامات العقل، العمل بسنة العدل»(4)در حديث ديگرى، وقتى از آن امام پرهيزكاران پرسيدند: انسان عاقل چه كسى است؟ در جواب آن، فرمودند: هو الّذى يضع الشى‏ء مواضعه(5) و در تعريف عدل حضرت مى‏فرمايد:العدل يضع الامور مواضعها.(6)
بنابراين سخنان، كسى كه از خرد بهره‏اى دارد به عدالت فكر مى‏كند و در صدد اجراى آن است. در حديث معتبر جنود عقل و جنود جهل از امام كاظم(ع) و امام صادق(ع) روايت شده است، عدالت در لشكر عقل قرار مى‏گيرد و ستم و جور جزو سپاهيان جهل است.(7)
امام خمينى (ره) در توضيح اين فراز از حديث نوشته‏اند: «…عدالت… عبارت است از: تعديل جميع قواى باطنيه و ظاهريه و روحيه و نفسيه و به اين اطلاق، فيلسوف متقدم (ارسطاطاليس) گفته (است): عدالت همه فضيلت است نه جزوى از آن».(8) ايشان در جاى ديگر متذكر گرديده‏اند: «عدالت… حد وسط بين افراط و تفريط و آن از امّهات فضايل اخلاقيّه است بلكه عدالت مطلقه تمام فضايل باطنيه و ظاهريه و روحيه و قلبيه و نفسيه و جسميه است زيرا كه عدل مطلق مستقيم به همه معناست چه در مظهريت اسماء و صفات و تحقق به آن كه استقامت مطلق است و مختص به انسان كامل است و ربّ آن حضرت اسم اللّه الاعظم است كه بر صراط مستقيم حضرت اسمائى است چنانچه مى‏فرمايد:«ما من دابّةٍ الّا هو آخذ بناصيتها انّ ربّى على صراط مستقيم؛(9) هيچ جنبنده‏اى نيست مگر آن كه زمام اختيارش را خداوند گرفته است، هر آينه پروردگار من بر راهى راست باشد» پس عدالت كه عبارت از حدّ وسط بين افراط و تفريط و غلوّ و تقصير است از فضايل بزرگ انسانيت است….»(10)
در واقع اعتدال حدّ طبيعى و سالم امور است و عقل از عوامل كشف واقعيات موجود در جهان تكوين است و پى بردن به سنّت‏ها و قوانين تكاملى حاكم بر جهان و برجامعه و بر تكوين انسان و بهره‏گيرى از آنها در مسير رشد و تكامل فرد و جامعه در حالى كه جهل منشأ افراط و تفريط و از ميان بردن اعتدال و توازن در حيات انفرادى و اجتماعى است،(11) از اين جهت حضرت على(ع) فرموده‏اند: «لايرى الجاهل الّا مفرطاً أو مفرّطا؛(12) فرد نادان را جز در حال زياده روى و كم روى مشاهده نمى‏كنند.» كاربرد گوناگون عدل در قرآن‏
برخى عدل را مقابل ظلم دانسته و به معناى احقاق حق و اخراج حق از باطل گفته‏اند.(13) در قرآن لفظ عدل با كاربردهاى گوناگون به كار رفته است: او عدل ذلك صياماً؛(14) يا برابر آن روزه بگيرد. و در جاى ديگر: و لن تستطيعوا ان تعدلوا بين النساء و لو حرصتم؛(15) هر چند بكوشيد هرگز نتوانيد در ميان زنان به عدالت رفتار كنيد. كه مراد از آن عدالت در محبّت و علاقه قلبى است، در آيه‏اى نيز قرآن مى‏فرمايد: «و لايقبل منها شفاعة ولايؤخذ منها عدل؛(16) شفاعتى از كسى پذيرفته نگردد و از كسى عوضى نستانند.» يعنى برابر گناه چيزى از شخصى گرفته نمى‏شود يا: «و ان تعدل كلّ عدلٍ لايؤخذمنها؛(17) و اگر براى رهايى خويش هرگونه فديه دهند پذيرفته نخواهد شد.» در اين آيه به معناى برابرى آمده است: «ثمّ الّذين كفروا بربّهم يعدلون؛(18) با اين همه كافران با پروردگار خويش، ديگرى را برابر مى‏دانند». اما در آيه: «و ممّن خلقنا امّة يهدون بالحق و به يعدلون؛(19) از مخلوقين ما عده‏اى هستند كه به حق راه مى‏نمايند و به عدالت رفتار مى‏كنند.» كاربرد ديگرى دارد،
نظير: «و من قوم موسى امة يهدون بالحق و به يعدلون؛(20) گروهى از قوم موسى هستند كه مردم را به سوى حق هدايت مى‏كنند و به عدالت رفتار مى‏نمايند.» و بدين معناست كه آنان در حالى كه خود بر حق هستند اهل هدايت و عدالتند، البته در روايات منقول از اهل بيت(ع) منظور از يهدون بالحق و يا يهدون الناس بالحق ائمه هدى مى‏باشند.(21) توازن در جامعه‏
عدل را به معناى توازن و ميزان نوشته‏اند، در روح آدمى اين مزاج و اعتدال ديده مى‏شود و اگر بهم بخورد، اختلالات روانى و ناراحتى‏هاى رفتارى ظاهر مى‏گردد، در اجتماع نيز بايد چنين تعادلى برقرار شود و همه از لحاظ تمامى حقوق مادى و معنوى، وظايف، توانايى‏ها و مانند آن در حالتى از توازن و اعتدال بسر ببرند. امتيازات اين جامعه به تقواست نه چيز ديگر. البته حق ثابت است و قابل تغيير و تبديل نمى‏باشد امّا عدل رساندن اين حق به صاحبش مى‏باشد، نظير كارى كه دستگاه گردش خون مى‏كند و غذا و اكسيژن به تمامى اعضاء و جوارح بدن مى‏رساند و به هر عضو مطابق شايستگى و لياقت و نوع فعّاليت رسيدگى مى‏كند و اين نظام پيچيده بدن آدمى خود از عدالت پيروى مى‏كند و گرنه شخص بيمار است و بايد معالجه شود، حضرت على(ع) براى اجراى عدالت در جامعه و رسانيدن حقوق مردم به خودشان و نيز بر نتابيدن اين شيوه توسط دنيا طلبان و افراد حريص و سرانجام بر اثر خوى جهالت و تعصّب خوارج كه از مسير اعتدال خارج شده بودند، به شهادت رسيد.
وقتى پذيرفتيم كار عدل اين است كه موازنه‏اى ايجاد مى‏كند پس بايد تفاوت و اختلاف هم وجود داشته باشد تا ميان آنها تعادل برقرار گردد. عدالت اقتضا مى‏نمايد كه اختلاف‏هاى طبيعى را به رسميت بشناسيم و در مقدرات تفاوت‏ها را در نظر گيريم مولوى مى‏گويد.
عدل وضع نعمتى بر موضعش‏

نى به هر بيخى كه باشد آبكش‏

شهيد آيت اللّه مطهرى مى‏نويسد: «معناى عدالت اين نيست كه همه مردم در محصول رنج و زحمت و كار يكديگر، شريك باشند و مانند اعضاى يك خانواده هر كسى، هر چه به دست آورد، بى مضايقه در همان خانه خرج مى‏كند و جيب‏ها يكى است البته ممكن است گاهى (نه هميشه) علايق خانوادگى تا اين اندازه صميميت به وجود آورد، كما اين كه علايق ايمانى هم احياناً همين مقدار صميميت بوجود مى‏آورد، امّا نمى‏شود حكم كلّى كرد و اين را به صورت قانون ذكر كرد. اين فوق عدالت و مساوات است، احسان است و فضل، عدالت رعايت استحقاق است… عدالت آن است كه تحت قاعده و قانون درمى‏آيد. معناى عدالت اين است كه امتيازاتى كه نصيب افراد مى‏شود بر مبناى صلاح و استحقاق باشد… عدالت تنها يك حسنه اخلاقى و يك نافله روحى نيست كه از نظر فردى خوب است، اين كه آدم، عادل باشد، عدالت معنايى وسيعتر(دارد) شامل حقوق اجتماعى است و اسلام به آن فوق‏العاده اهميت داده و آن را وظيفه بزرگ اجتماعى مى‏داند. على بن ابى طالب(ع) شهيد راه عدالت شد. على نه تنها خودش عادل بود بلكه مردى عدالت خواه بود… آنچه جامعه را حفظ مى‏كند و پايه حفظ اجتماع است عدل است…»(22)
اجتماع همچون مجموعه‏اى است كه در آن اجزاء و ابعاد مختلفى به كار رفته است و هدف خاصى از آن منظور مى‏باشد. بايد شرايط معيّنى در آن ازحيث مقدار لازم هر جزء و از لحاظ كيفيت اجزاء رعايت شود و تنها در اين صورت آن مجموعه مى‏تواند باقى بماند و به حيات خود ادامه دهد و اثرى مطلوب و مفيد بر جاى بگذارد. از نظر تعادل اجتماعى آنچه ضرورى است اين مى‏باشد كه ميزان احتياجات در نظر گرفته شود و متناسب با آنها امكانات، تجهيزات و نيرو اختصاص يابد جهان موزون و متعادل است و در غير اين صورت برپا نبود، قرآن مى‏فرمايد.
«و السّماء رفعها و وضع الميزان؛(23) آسمان را برافراشت و ميزان را بر نهاد.»
بنابه نظر قاطبه مفسّرين مقصود اين است كه در بناى جهان، خداوند، عدالت را رعايت نموده است در حديث نبوى مى‏خوانيم: «بالعدل قامت السموات و الارض؛(24) همانا آسمان‏ها و زمين بر اساس عدل برپاست.»
عدل به معناى تناسب و توازن از شؤون حكيم بودن و عليم بودن خداوند است و ذات بارى تعالى به مقتضاى علم و حكمت خود مى‏داند كه براى هر موجودى چه اندازه‏اى لازم و ضرورى است، معناى ديگر عدالت رعايت تساوى در استحقاق‏هاى مشابه است، رعايت حقوق افراد نيز در مقوله عدالت قرار مى‏گيرد يعنى اشخاص در مقام مقايسه با يكديگر حقوق و اولويت‏هايى دارند كه مى‏تواند بناى عدالت قرار گيرد، همچنين براى رسيدن جامعه به سعادت و خوشبختى بايد اين مسايل رعايت گردد كه وجدان هر فرد آن را تأييد مى‏كند(25) مولوى مى‏گويد:
عدل چه بود؟ وضع اندر موضعش‏

ظلم چه بود؟ وضع در ناموضعش‏
عدل چه بود؟ آب ده اشجار را

ظلم چه بود؟ آب دادن خار را!

مرحوم مولا مهدى نراقى اين توازن را به شكل ديگر ترسيم مى‏نمايد: عدالت عبارت است از ائتلاف همه قوا و اتفاق آنها بر فرمانبرى از عقل به طورى كه كشمكش از ميان برود و فضيلت مخصوص هر يك حاصل شود و شكّ نيست كه اتّفاق و اعتدال همه قوا، كمال آنهاست نه كمال قوّه عملى به تنهايى. مگر اين كه گفته شود ائتلاف صرفاً در به كاربردن هر يك از قوا بر وجه شايسته و مناسب خود تحقق مى‏يابد و به كار انداختن هر قوّه‏اى و لو قوّه نظرى از جانب قوّه عملى است زيرا شأن و كار او به كار انداختن اين قوا در جاى شايسته و در خور آنها به نحو اعتدال است و بدون اين معنا صدور فعل از قوه تحقق نمى‏يابد. عدالت مستلزم ملكات سه گانه يعنى حكمت، عفت و شجاعت است. اعتدال اخلاقى به منزله توازن در مزاج است. هنگامى كه اين حالت سه گانه حاصل گرديد براى عقل عملى قوه تسلط و تدبير نسبت به همه قوا حاصل مى‏شود، به طورى كه همگى فرمانبر او مى‏شوند و او هر يك را به مقتضاى رأى خود به كار مى‏برد. پس اگر عدالت را عبارت از خود اين قوه يا خود تدبير و تصرف در بدن و امور منزل و شهر بدانيم، بدون دخالت ملكه‏هاى سه گانه، در اين صورت عدالت صرفاً كمال عقل عملى خواهد بود. در هر حال عدالت و ملكات ملازم يكديگرند و حصول آن متوقف است بر وجود ملكات و آميختگى آنها و اين سه، اجزاى عدالتند.(26) عدل و مساوات اسلامى‏
مساوات با ابعاد گوناگون و در زمينه‏هاى مختلف در آيات قرآن و احاديث فراوان مورد تأكيد قرار گرفته و جوانب آن تبيين گشته است، مساوات در نظام تكوين يعنى تمامى انسان‏ها داراى آفرينشى مساوى و نيازهاى طبيعى و ارزشى برابرند و نژاد، زبان طايفه و خاستگاه جغرافيايى و تاريخى بر آن تأثيرى ندارد. قرآن مى‏فرمايد: «يا ايها النّاس انّا خلقناكم من ذكرٍ و انثى و جعلناكم شعوباً و قبائل لتعارفوا انّ اكرمكم عنداللّه اتقيكم؛(27) اى مردمان شما را از مرد و زنى آفريديم و به صورت ملّت‏ها و قبيله هايى درآورديم تا با يكديگر آشنا شويد و هم را بشناسيد(نه آن كه به وسيله نژاد و رنگ و طايفه بر يكديگر افتخار كنيد) همانا گرامى‏ترين شما نزد خداوند پرهيزگارترين شماست. در اين آيه بر همسانى نوع انسان تأكيد شده و هرگونه امتياز، جز تقوا نفى گرديده است، در بيانى زيبا و عميق رسول اكرم(ص) آدميان را از آغاز خلقت آدم تا كنون همچون دندانه‏هاى شانه دانسته‏اند.(28) حضرت امام رضا(ع) نيز در كلامى گُهربار فرموده‏اند: پروردگار همه يكى است و پاداش افراد به اعمال است. (نه چيز ديگر).(29) طبق موازين قرآنى، انسان‏ها در برابر قانون، حقوقى همسان دارند. حتى افراد مذاهب ديگر در جامعه اسلامى در اجراى قانون با مسلمانان يكى هستند. مواهب طبيعى نيز در اختيار تمام انسان‏هاست. همگان را قرآن به بهره بردارى از امكانات كره زمين اعم از معادن، جنگل‏ها، مراتع، خوردنى‏ها و نوشيدنى‏ها فرا خوانده است: «الّذى جعل لكم الارض مهداً وسلك لكم فيها سبلاً و انزل من السماء ماءً فاخرجنا به من نباتٍ شتى كلوا و أرعواانعامكم؛(30) خدايى كه زمين را مكان آرامش شما قرار داد و برايتان در آن راههايى پديد آورد و از آسمان باران فرو فرستاد تا بدان انواعى از گياهان برويانيم، از آنها بخوريد و براى چارپايان نيز از آنها استفاده كنيد.»
مجموعه امكانات و اموال عمومى جامعه اسلامى كه بيت المال نام دارد در دست دولت و يا بالاترين نهاد ادارى اجرايى سپرده مى‏شود كه بايد در مصرف آن اصل مساوات رعايت شود چنانچه رسول اكرم(ص) و حضرت على(ع) در دوران حكومت و زعامت خويش اين گونه عمل مى‏كردند. اجراى اصل مساوات در بهره بردارى از اين سرمايه‏ها و ثروت‏هاى عمومى، بنياد اشرافى گرى و تكاثرطلبى را از بين مى‏برد و فقر و نادارى را زايل مى‏سازد و جامعه را به سوى عدالت سوق مى‏دهد برابرى در زندگى و امور معاش و به هنگام استفاده از امكانات در تعاليم اسلامى به مسلمانان آموزش داده شده است، از جمله اين كه ثروتمندان، بينوايان را فراموش نكنند، همسايگان در برابر گرسنگى يكديگر بى تفاوت نباشند.(31) البته با همه اين مزايايى كه اصل مساوات دارد نمى‏توان آن را معادل عدالت دانست بلكه مى‏توان گفت عدل تقسيم مساوى است، همه به اندازه كارى كه كرده‏اند پاداش داده مى‏شوند و يا مجازات مى‏گردند.(32) در واقع عدالت رعايت مساوات است در شرايط مساوى، عدالت اقتضا مى‏كند استحقاق‏هاى جامعه را به طور مساوى رعايت كنيم و اگر به افراد با توانايى‏هاى گوناگون همسان نمره دهيم خود نوعى ستم است(33) قرآن چنين مساواتى را محكوم مى‏نمايد: «ام نجعل الذين آمنوا و عملوا الصالحات كالمفسيدن فى الارض، ام نجعل المتقين كالفجار»(34)، «قل هل يستوى الذين يعلمون و الّذين لايعلمون».(35)
كلمه عدل با مترادف فارسى آن يعنى «داد» تفاوت دارد. چنانچه در تاريخ خاور زمين آمده است: كلمه خاص جديد آن دوره يعنى زمان داريوش براى مفهوم قانون در فارسى باستان دات(داد) بود كه بعدها متداول گرديد.(36) عدل با «جود» هم تفاوتى بارز دارد. جود احسان مالى است و در عين حالى كه يك نوع فداكارى به شمار مى‏آيد و به لحاظ اخلاقى فضيلتى ارزشمند به شمار مى‏آيد امّا نمى‏تواند معادل با عدالت قرار گيرد و عدل اشرف و افضل آن است و ركن اجتماع به شمار مى‏آيد. به تعبير شهيد مطهرى احسان وجود نفلى است كه تحت قاعده در نمى‏آيد و به منزله زينت و زيور اجتماع است، گذشته آن، تا فردى ملكه عدل را در خود تقويت نكرده باشد به ديگران نيكى نمى‏كند و از عاطفه اجتماعى بهره‏اى‏ ندارد.(37) قسط يعنى چه؟
مفردات راغب قسط را بهره‏اى ناشى از عدل مى‏داند كه متوجه افراد مى‏شود. قرآن مى‏فرمايد:قل امر ربى بالقسط(38) يا: ليجزى الذين آمنوا و عملوا الصالحات بالقسط(39) و: يا ايها الذين آمنوا كونوا قوامين للّه شهداء بالقسط.(40) و در چندين جا تأكيد دارد قسط را پيشه خود سازيد كه خداوند افراد مقسط را دوست دارد: انّ اللّه يحب المقسطين.(41)
آية اللّه ميرزا محمد تقى موسوى اصفهانى مى‏نويسد: مفهوم عدل از قسط عموميّت بيشترى دارد زيرا كه قسط در مورد اداى حق ديگران به كار مى‏رود چون اداى شهادت، قضاوت، وزن نمودن و پيمانه كردن و امثال آن و به عبارت ديگر قسط، تنها در مواردى استعمال مى‏شود كه به حق غير مربوط باشد و عدل در مورد حق ديگران و حق خود انسان به كار مى‏رود. پس معناى عدل موافقت با حق به طور مطلق است و قسط موافقت با حق مردم مى‏باشد.(42) بنابراين عدل رعايت دقيق حق و حقوق مردم است و برابرى همه در برخوردارى از حقوق و منافع مشروع و معقول خويش، چنانچه ظلم زيرپا نهادن حق و حقوق ديگران است و نابرابرى و تبعيض در برخوردارى هر كس از سهم و حق خويش.(43)
قسط به فتح اوّل يعنى رعايت عدالت در حق مردم امّا با كسره اوّل به معنى ظلم و انحراف است و قاسط يعنى: ظلم كننده و مقسط يعنى كسى كه از روى عدالت مردم را بهره‏مند سازد. اقساط از باب افعال نيز آن است كه نصيب ديگرى داده شود و همان انصاف است.(44)
از قرآن بر مى‏آيد كه پيامبران براى اين كه مردم خود از درون بجوشند و قيام كنند و بيدار شوند و اقدام به قسط كنند، به سوى آنان فرستاده شدند:
«لقد ارسلنا رسلنا بالبينات و انزلنا معهم الكتاب و الميزان ليقوم الناس بالقسط و انزلنا الحديد فيه بأس شديد و منافع للناس؛(45) و اين نكته ظريفى است كه اين مردم خفته، پايمال شده شهوات و خرافات، نظام‏هاى فاسد و استبدادى، بعد از آن كه با هدايت پيامبران الهى شناخت پيدا كردند و به بصيرت رسيدند و ملاك و معيارها را به دست آوردند، اصول و قوانين را درك كردند آن وقت هر كدام از جاى خويش بلند شوند و به قسط اقدام كنند.
بيّنه در آيه فوق، دليل و برهانى است كه مردم را روشن مى‏نمايد و از آن پس وقتى افراد از قيود و حدود نفسانى و مواريث حيوانى و تحميل‏هاى محيطى رها شدند و همه چيز براى آنان تبيين گرديد، اصول عملى و ثابت و تدوينى را به دست مى‏آورند آن وقت سهم هر كس را بر حسب لياقت بدهند اعم از سهم معنوى و مادى، استعداد هر كس را شكوفا سازند، موقعيت اجتماعى افراد را مشخص نموده و تثبيت سازند. حضرت على(ع) وقتى زمان جاهليت اعراب را ترسيم مى‏فرمايد متذكر مى‏گردد كه در اين جامعه: عالمها ملجم و جاهلها مكرم؛سرزمينى كه دانشمندش دهنه به دهانش زده شده و نادانش گرامى داشته شده است.» حال اگر جامعه‏اى از ساختمان‏هاى خوب، اتومبيل‏هاى آخرين مدل، مراكز صنعتى پيشرفته و ساير امكانات برخوردار باشد امّا مردمش از لحاظ فكرى اين گونه باشند در جاهليت بسر مى‏برد و توسعه فكرى و گسترش انديشه در آن متوقف و منجمد است. انبياء و اولياء مى‏كوشند تا مردم از جاى بلند شوند و همه داعى به قسط و حامى آن باشند و بدان عمل كنند. آيه نمى‏گويد انبياء دست مردم را بگيرند و آنها را وادار به چنين امرى كنند، بلكه تأكيد دارد فرستادگان الهى كوشيده‏اند مردم به اين درجه از آگاهى برسند كه قسط را در جامعه پياده نمايند، اجتماعى كه هر چيزى در آن به جاى خود و هر كسى در موقعيت حقيقى و واقعى خويش قرار دارد و هر انديشه و استعدادى قابليت خود را بروز دهد و هر فردى به ميزان عمل و تفكر و ابتكار، بهره‏مند باشد. چنين دعوتى در ميان تمامى انبياء ديده مى‏شود و نيروى حق پشتيبان آن است.(46)
امام خمينى نيز براى به وجود آوردن اين آگاهى و بصيرت به پا خاست و مردم را نسبت به جنايات و فجايع و ابتذال اخلاقى و فرهنگى رژيم استبدادى حساس نمود و سپس آنان را براى متلاشى نمودن چنين تشكيلاتى برانگيخت و رهبرى نمود و انقلاب اسلامى را بنيان گذارى كرد. امام وضع جامعه را در رژيم پهلوى چنين ترسيم مى‏كند: «مردم به دو دسته تقسيم شده‏اند ظالم و مظلوم. در يك طرف ميليون‏ها مسلمان گرسنه و محروم از بهداشت و فرهنگ قرار گرفته است و در طرف ديگر اقليت‏هايى از افراد ثروتمند و صاحب قدرت سياسى كه عيّاش و هرزه‏گر و فاسدند. مردم محروم كوشش مى‏كنند كه خود را از ظلم حكّام غارتگر نجات دهند تا زندگى بهترى پيدا كنند و اين كوشش ادامه دارد لكن اقليت‏هاى حاكم و دستگاههاى حكومتى جائر مانع آنهاست. ما وظيفه داريم مردم مظلوم و محروم را نجات دهيم و پشتيبان مظلومين و دشمن ظالمين باشيم.»(47) امام در جاى ديگر دليل اين وضع را بيان مى‏كند: «چون در گذشته براى برانداختن حكّام خائن و فاسد به طور دسته جمعى و بالاتفاق قيام كرديم و بعضى سستى به خرج دادند و حتى از بحث و تبليغ نظريات و نظامات اسلامى مضايقه نمودند بلكه به عكس به دعاگويى حكّام ستمكار پرداختند، اين اوضاع به وجود آمد».(48)
امام، جامعه پس از انقلاب اسلامى را اين گونه معرفى مى‏كند: «در آن صورت روابط بين انسان‏ها چه اقتصادى و چه غير اقتصادى در داخل چنين جامعه‏اى و در رابطه اين جامعه با خارج تغيير مى‏كند و ضوابط عوض مى‏شود، همه امتيازات لغو مى‏شود. فقط تقوا ملاك برترى است. زمامدار با پايين‏تر فرد جامعه برابر است. ضوابط و معيارهاى الهى و انسانى مبناى پيمان و يا قطع روابط است».(49) اهميت و ضرورت عدالت‏
جهان آفرينش و نظام كائنات بر عدل استوار است، يعنى هيچ كدام از امور خلقت و نهادهاى تكوينى از اين قانون بيرون نمى‏باشد. حضرت على(ع) فرموده‏اند: «العدل اساس به قوام العالم؛(50) عدل شالوده‏اى است كه جهان هستى بر آن بنا گرديده است.» هيچ چيز در اين نظام بيهوده، نابسامان و آشفته نيست، همه سيارات، ستارگان، كره زمين و موجودات آن، آسمان‏ها و كهكشان‏ها آن چنان قوانين دقيق و شگفت انگيزى دارند كه علم مى‏كوشد اين روابط را كشف كند و آنها را بكار گيرد، هرگونه تخلف از نظم عمومى و روابط حاكم بر آن باعث اختلال و آشفتگى است و اعتدال در پرتو قرار گرفتن در حوزه قوانين و سنت‏هاى قاطع طبيعى است تا هر چيز به جاى خود در مسير خود و در روند تكاملى مخصوص به خويش حركت كند.(51)
قرآن تصريح مى‏كند كه آفرينش بر عدل و توازن و بر اساس استحقاق‏ها و قابليت‏ها استوار است، در برخى از آيات از مقام فاعليت و تدبير الهى به عنوان مقام قيام به عدل ياد شده است: «شهد اللّه انّه لا اله الّا هو و الملائكة و اولواالعلم قائماً بالقسط؛(52) خداوند حكم كرد و فرشتگان و دانشوران نيز كه هيچ خدايى جز او، بر پا دارنده عدل نمى‏باشد»، استمرار نظام ضرورى موجودات جهان، دليل قاطع و روشنى است بر وجود قوانين عادلانه كه موجب پيدايش مجموعه هستى بوده و آن را به شكل مستمر و هميشگى برقرار ساخته است.

اصول علم الهى، نواميس ايجاد و نظام ربّانى نشان مى‏دهد كه آفريننده جهان در افعال خويش عادل بوده و هر موجودى را در مقام لايق خود تمكين ونصيب داده و نظمى با استقامت برقرار نموده است. آنچه كه در افق نظام تحقق دارد، به اندازه‏گيرى دقيق و غير قابل بيش و كم آفريده شده و آن مرتبه از هستى و كمّيت و كيفيت كمالى را كه حائز گرديده، براى آن ضرورى بوده است.(53)
خداوند علاوه بر نظام تكوين در امور تشريعى، اصل عدل را اساس قرار داده و حكمت بعثت را ارسال رسل و انزال كتاب را عدالت دانسته است، قرآن مى‏فرمايد: «قل امر ربّى بالقسط؛(54) بگو پروردگار من به عدل فرمان داده است». و نيز تأكيد مى‏نمايد: «ذلكم اقسط عند اللّه».(55)
قرآن مقام رهبرى و امامت را پيمان الهى، ضد ظلم و توأم با عدل مى‏داند و تصريح مى‏نمايد: «لاينال عهدى الظالمين».(56)ابو على طبرسى ذيل آيه اهدنا الصراط المستقيم نوشته است: براى آن چند معنى گفته‏اند يكى اين كه مراد پيامبر و امامان بعد از او هستند و در اخبار شيعه اين نكته آمده است. بعد اضافه مى‏كند صراط مستقيم همان دينى است كه خداوند امر به قبول آن و عمل به آن كرده است يعنى توحيد و عدل و ولايت (امامت) كسى كه خدا پيروى از او را واجب كرده است.(57) امر به عدل توسط خداوند در قرآن تأكيد شده است.(58) و حضرت على(ع) مى‏فرمايد: هر كارى را با عدالت انجام بده.(59)

شناخت خداوند به عنوان امر كننده به عدل و برپا دارنده عدل اساسى‏ترين معرفتى است كه تعاليم پيامبران بر آن استوار گرديده است. در واقع در تمامى شرايع الهى، عدالت، اصلى بنيادين است و محور اساسى برنامه‏هاى فرستادگان الهى و تبليغات آسمانى توسط آن رسولان، اجراى عدالت و زندگى مردم بر شالوده عدالت است و با اين وصف هر جا ظلم باشد آن زندگى ضد رضاى الهى است و با هدف عالى پيامبران و ائمه هدى(ع) مغايرت دارد، اگرچه ظلمى اندك باشد و حاكم ظالم اولين فردى است كه پا به دوزخ مى‏گذارد.(60) هدف انبياء آن است كه مردم از چنان ايمان، اعتقاد به خدا و معاد و نيز فضيلت‏هاى اخلاقى برخوردار گردند كه تار و پود جامعه را متحول ساخته و خود به عدالت اقدام نموده و جامعه‏اى با معيارى عادلانه تشكيل دهند.
حضرت على (ع) مى‏فرمايند: «العدل رأس الايمان»(61) رسول اكرم(ص) جاهليت عربى را از بين برد و جامعه‏اى مبتنى بر عدالت بنيان نهادند(استقبل الناس بالعدل)(62) استاد محمد رضا حكيمى مى‏نويسد: قدرت دينى بايد كار را با اجراى عدالت آغاز كند و با همه مردم به ميزان عدل رفتار نمايد و هيچ عاملى و موقعيتى موجب تفاوت و امتياز نگردد…پس به سادگى نمى‏توان هر چگونگى و هر برخوردى با جامعه و ملّت و اموال و امكانات و فرصت و پست را اسلامى ناميد و ريشه اسلام و اعتقادات مردم را متزلزل
كرد.بايستى كه قدرت اداره عموم مردم و راضى نگاهداشتن همه قشرها را دارد، عدالت است.(63)
بقاى حاكميت در گرو اجراى عدالت است چنانچه على(ع) فرموده‏اند: «ما حصّن الدّول بمثل العدل؛(64) هيچ دژى همچون عملى ساختن عدالت، حاكميت را پاسدارى نمى‏نمايد.» آن حضرت به فرماندار خويش در بصره مى‏نويسد: اهالى را با تحقيق عدالت و انتشار احسان به دستگاه حكومت علاقه‏مندگردان و به هيچ روى در قلوب آنان ترس ميفكن.(65)
اگر حاكميتى در جهت اداره سالم امور گوناگون جامعه، رشد و شكوفايى افراد، تكريم انسان‏ها و تكيه بر ارزش‏ها و فضيلت‏ها، عدالت را در نظر نگيرد، آنچه مى‏باشد اعمال قدرت است و نوعى ستم و تحميلى هر چند ظاهرى درست داشته باشد.(66)
امام اميرالمؤمنين(ع) مى‏فرمايند: «العدل حياة الاحكام»(67) اجراى عدالت موجب زنده گرديدن احكام و عمل نمودن به آنها مى‏شود. آرى ستون خيمه جامعه عدالت است و در واقع اجتماع پيكرى است كه روح و جان آن را عدالت تشكيل مى‏دهد. اهميت عدالت تا بدان حد است كه رسول اكرم(ص) مى‏فرمايند: «عدل ساعةٍ خيرٌ من عبادة سبعين سنّة».(68)
امام صادق(ع) در شرح آيه: «اذا دعاكم لما يحييكم» مى‏فرمايند: منظور ولايت على بن ابى طالب(ع) است زيرا قبول امامت او و پيروى از دستوراتش به امورات شما بهتر
سامان مى‏دهد و اجراى عدالت را در بين شما پايدارتر مى‏سازد.(69) پس عدالت آنچنان اهميتى را داراست كه مى‏تواند ملاك تولّى و فلسفه امامت قرار گيرد. همچنين امام صادق(ع) در تفسير آيه:اعلموا انّ اللّه يحيى الارض بعد موتها فرموده‏اند: العدل بعدالجور، يعنى منظور از اين احياء زنده كردن زمين، عدالتى است كه پس از ستم حاكم مى‏گردد.(70)
امام كاظم(ع) نيز در توضيح آيه مورد اشاره فرمودند: اين كه خداوند متعال در قرآن كريم فرموده‏اند زمين را پس از مردگى زندگى مى‏بخشند، اين زنده كردن به آن نيست كه با باران زمين را زنده كند بلكه خداوند مردانى را بر مى‏انگيزد تا اصول عدالت را زنده كنند، پس زمين در پرتو عدل احياء مى‏گردد( بى ترديد) اجراى حد خداوند در زمين مفيدتر از چهل روز بارندگى است.(71) پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. سوره مائده، آيه 7. 2. نك: جامع المقاصد، كشف اللثام و نيز مستمسك عروة الوثقى. 3. وسايل الشيعه، شيخ حرّ عاملى، كتاب شهادات، باب 41. 4. غررالحكم، ص 306. 5. نهج البلاغه، ص 1191. 6. همان، ص 1290. 7. اصول كافى، ج 1، ص 22 – 21 ؛ تحف العقول، ص 296. 8. شرح حديث جنود و عقل و جهل، امام خمينى، ص 151. 9. سوره هود، آيه 56. 10. شرح حديث….، ص 150. 11. جامعه سازى قرآنى، محمد رضا حكيمى، ص 78. 12. نهج البلاغه، شرح عبده، جزء 3، ص 165. 13. فرهنگ معارف اسلامى، دكتر سيد جعفر سجادى، ص 1244. 14. سوره مائده، آيه 95. 15. سوره نساء، آيه 129. 16. سوره بقره، آيه 48. 17. سوره انعام، آيه 70. 18. همان، آيه 1. 19. سوره اعراف، آيه 181. 20. همان، آيه 159. 21. قاموس قرآن، سيد على اكبر قدسى، ج 4، ص 302 – 301. 22. يادداشت‏هاى استاد مطهرى، ج 6، ص 252 – 249. 23. سوره الرحمن، آيه 7. 24. تفسير صافى، ذيل آيه هفتم از سوره الرحمن. 25. نك: عدل الهى، شهيد مطهرى، ص 61 و 63. 26. ترجمه جامع السعادات (علم اخلاق اسلامى)، مولا مهدى نراقى، ترجمه دكتر جلال الدين مجتبوى، ج 1، ص 98 – 97. 27. سوره حجرات، آيه 13. 28. الاختصاص، ص 337. 29. الحياة، ج 2، ص 222. 30. سوره طه، آيه 54 – 53. 31. عصر زندگى، محمد حكيمى، ص 171 – 170. 32. المفردات فى غريب القرآن، راغب اصفهانى، ص 324 و 403. 33. ياداشت‏هاى استاد مطهرى، ج 6، ص 245 – 247. 34. سوره ص، آيه 28. 35. سوره زمر، آيه 9. 36. ايران از نظر خاورشناسان، ص 139، به نقل از تاريخ خاور زمين. 37. يادداشت‏هاى استاد مطهرى، ج 6، ص 251. 38. سوره مائده، آيه 152. 39. سوره يونس، آيه 4. 40. سوره مائده، آيه 8. 41. همان، آيه 42؛ سوره ممتحنه، آيه 8 ؛ سوره حجرات، آيه 49. 42. مكيال المكارم فى قوائد الدعاء للقائم، ميرزا محمد تقى موسوى اصفهانى، قم مؤسسه امام مهدى، ج 1، ص 119 – 118. 43. عصر زندگى، ص 31. 44. قاموس قرآن، ج 6، ص 5 – 4. 45. سوره حديد، آيه 26. 46. با استفاده از بحث‏هاى تفسيرى مرحوم آية اللّه طالقانى در ذيل آيه مذكور. 47. ولايت فقيه، امام خمينى، ص 42. 48. همان، ص 50. 49. مصاحبه‏هاى امام، ص 81 – 80، در جستجوى راه از كلام امام، دفتر دهم، ص 89. 50. بحارالانوار، ج 78، ص 83، الحياة، ج 6، ص 33. 51. شناخت اسلام، دكتر بهشتى و ديگران، ص 122. 52. سوره آل عمران، آيه 18. 53. اصول عدالت اجتماعى، آية اللّه محمدى گيلانى، ص 4، عدل الهى، ص 36. 54. سوره اعراف، آيه 29. 55. سوره بقره، آيه 282 (آخرين آيه). 56. سوره بقره، آيه 124. 57. مجمع البيان، طبرسى، ج 1، ص 28. 58. سوره نحل، آيه 90. 59. غررالحكم، ص 67. 60. الحياة،ج 6،ص 352؛ جامع سازى قرآنى، ص 71. 61. غررالحكم، ص 39. 62. التهذيب، شيخ طوسى، ج 6، ص 154؛ الحياة، ج 6، ص 379. 63. جامعه‏سازى قرآنى، ص 74. 64. الحياة، ج 6، ص 330. 65. مستدرك نهج البلاغه، شيخ هادى كاشف الغطاى نجفى، ص 133. 66. جامعه سازى قرآنى، ص 61. 67. الحياة، ج 6، ص 404، غررالحكم، 30. 68. يك ساعت عدالت از هفتاد سال عبادت بهتر است(بحارالانوار، ج‏75، ص 352). 69. تفسير قمى، ج 1، ص 371، الحياة، ج 6، ص 505. 70. بحارالانوار، ج 75، ص 373. 71. مكيال المكارم، ج 1، ص 81.

اشاره‏
يكى از اهداف مهم شريعت انسان‏ساز اسلام و بعثت انبيا(ع) تربيت و تزكيه انسان است. قرآن‏كريم كامل‏ترين كتاب تربيتى و اخلاقى است و جامع‏ترين هدف‏ها و روش‏هاي تربيتى در ابعاد فردي و اجتماعى را دربردارد. با اندكى تدبر آيات اين صحيفه آسمانى درمى‏يابيم كه بهترين راه تربيت كه مبتنى بر شناخت حقيقت انسان و همه نيازها و وجوه اوست، راه وحى است، راه سنت الهى و سنت معصومين (ع) است،
قرآن‏كريم به آيينى فرامى‏خواند كه بهترين آيين تربيت است؛ چنان كه مى‏فرمايد: «ان هذا القرآن يهدى للتى هى اقوم؛ همانا اين قرآن به آيينى درست‏تر و استوارتر راه مى‏نمايد.»
بيان هر چيزى در قرآن و سنت آمده است؛ چنان مى‏فرمايد: «و نزلنا عليك الكتاب تبياناً لكل شى‏ء»(1) و فرو فرستاديم بر تو اين كتاب را كه روشنگر هر چيزى است. «و تفصيل كل شى‏ء»(2)اين آيات شريفه بيانگر اين است كه قرآن نسبت به هر چيزى حالت روشنگرى دارد و چيزى از مسائل فردى و اجتماعى و دانشهاى مختلف نيست، مگر اين كه قرآن آن را بيان نموده است.
در اين نوشتار، برآنيم تا با مطالعه و تدبر در آيات روح‏بخش قرآن‏كريم به مهم‏ترين روشهاى تربيتى را كه اين بزرگ صحيفه آسمانى بدان تصريح نموده مورد بررسى قرار دهيم. ابتداء لازم است قبل از ورود به بحث، توضيح مختصرى درباره «مفهوم تربيت و ضرورت تربيت و مراحل آن در اسلام» داده شود. مفهوم تربيت‏
تربيت، از نظر صرفى مصدر باب «تفعيل»، از فعل «ربَّى» از فعل ثلاثى مجرد «ربا يربو» است. لغويين در معانى اين واژه‏ها چنين گفته‏اند: «اربى الشى‏ء، جعله يربو» يعنى شى را در شرايطى قرار داد كه رشد و نمو كرد. «ربّى، تربيه و تربّى الولد: غذاه و جعله يربوا»؛ يعنى به كودك غذا داد و او را رشد و نمو داد. اين در مورد هر چيزى كه رشد مى‏كند، مانند كودك و زراعت و امثال آن صادق است.(3) بنابراين، واژه «تربيت» در لغت، به معناى پرورانيدن يا پرورش دادن، يعنى: به فعليت رساندن نيروهاى بالقوه است.
تربيت، عبارت است از: فراهم كردن زمينه‏ها و عوامل، براى به فعليت رساندن و شكوفا نمودن استعدادهاي انسان در جهت مطلوب. تربيت در واقع هنر تغيير رفتار انسان است. تربيت، برانگيختن استعدادها و قواى گوناگون انسان و پرورش آنها كه بايد با تلاش و كوشش متربى نيز توأم باشد تا انسان به منتهاى كمال نسبى خويش به ميزان طاقت و توانايى نائل شود.
در قران كريم، مشتقّات «تربيت» چند بار به كار رفته است از جمله:
الف) «و ترى الارض هامدة فاذا انزلنا عليها الماء اهتزّت و ربت»(4) زمين را خشك و بى‏حاصل مى‏بينى، پس هنگامى كه باران فرو مى‏فرستيم تكانى مى‏خورد و رشد و نموّ گياهان در آن آغاز مى‏شود.
ب) «و قل ربّ ارحمهما كماربّيانى صغيراً»(5) بگو خدايا! والدينم را مورد رحمت خود قرار ده، همان طور كه آنان مرا در كودكى مورد لطف و رحمت خويش قرار دادند. بعضى از محققّين گويند: ربّ در جمله «ربّيانى صغيرا» از مادّه «ربو» است، نه از مادّه «ربب» چون معناى تربيت، در نوع مواردى كه به كار رفته عبارت است از نموّ و زيادت جسمانى و پرورش مادّى؛ و تربيت و سوق دادن به كمال و سعادت معنوى در اغلب موارد ملاحظه نشده است. البتّه تربيت يك مفهوم عامّى دارد كه جميع مراتب حصول نشو و نما و زيادتى را به هر كيفيتى كه باشد، اعم از مادى و معنوى شامل مى‏شود(6) بنابراين واژه «تربيت»، با توجه به ريشه آن به معناى فراهم آوردن موجبات فزونى و پرورش است. افزون بر اين، تربيت به معناى تهذيب نيز استعمال شده كه به معناى از بين بردن صفات ناپسند اخلاقى است. گويا در اين استعمال نظر به آن بوده است كه تهذيب اخلاقى مايه فزونىِ مقام و منزلت معنوى است و از اين حيث مى‏توان تهذيب را تربيت دانست. ضرورت تربيت‏
هيچ اجتماع انسانى وجود ندارد كه در آن عمل تربيتى به صورتى اعمال نشود. هيچ اجتماعى انسانى وجود ندارد كه مقررات و عقايد و معتقدات اخلاقى و دينى و دانش و فنون خود را به نسل‏هاى آينده منتقل نكند؛ اما اين انتقال در بدو امر، خود به خود و ناخودآگاه از طريق آداب و رسوم و سنت‏ها صورت مى‏گيرد.
به نظر پروتاكوراس، سوفيست معروف يونان، «تربيت اخلاقى» نوعى تدريس علوم دينى يا انتقال معلومات يا دانشى خاص نيست؛ به نظر او در قلمرو اخلاق، جز اطلاع از ارزش‏هايى كه مورد تأييد وجدان جامعه است و بالتبع براى همه كس معلوم است، دانشى ديگر وجود ندارد. به هيچ وجه قاعده و قانونى براي عدالت و انصاف، خارج از آنچه در هر مدينه‏اي بدين عنوان پذرفته شده است (مادام كه بدين عنوان مقبول است) وجود ندارد.(7)
«زندگى» و «تربيت» براى انسان دو مفهوم لازم و ملزوم يكديكرند كه بدون يكى، وجود ديگرى امكان ندارد. انسان تازمانى كه زنده است به تربيت نيازمند است و او را تربيت مى‏كنند تا بتواند زندگى كند؛ زيرا زندگى، سازگارى با محيط طبيعى و اجتماعى است. البته هميشه سازگارى وجود ندارد، بلكه بعضى مواقع ناسازگارى نيز هست؛ چنان كه برخى از پيامبران، پيشوايان، علما و مصلحان در ميان امت خويش با محيط اجتماعى‏شان سازگارى نداشتند، چون سازگارى، مستلزم يادگيرى و بصيرت است، انسان ناچار است براى زنده ماندن با محيط طبيعى و اجتماعى خويش سازگارى پيدا كند و اين سازگارى، در صورتى سودمند خواهد بود كه سازنده و مثبت باشد و پيدايش اين نوع سازگاري، مستلزم تربيت صحيح است. البلته سازگارى صور گوانگونى از قبيل فرمان‏فرمايى، مدارا و آشتى دارد كه از حوصله اين خارج است.
«تربيت»، فرد را به وظايف خويش در مورد جامعه آگاه مى‏سازد. اين تربيت است كه به زندگى انسان حيات و معناي واقعى مى‏بخشد و باعث وجه تمايز او بر حيئان و موجب شكوفايى استعدادهايش مى‏شود. تربيت نقش اساسى در زندگى انسان دارد. «تربيت به معناى وسيع و صحيح‏اش اساس همه اصلاحات اجتماعى و رفتاري است. مهم‏ترين و شايد تنها وسيله دگرگونى اجتماع به صورت مطلوب، تربيت است و تربيت بايد بر هر نوع اقدام سياسى يا اجتماعى ديگر مقدم باشد.»(8) با اندك تفكرى روشن مى‏شود كه انسان شدن انسان، مرهون كارهاى تعليمى و تربيتى است.
زندگى اجتماعى انساسان، عبارت است از: يك سلسله روابط؛ و اين روابط در صورتى سالم و سودمند خواهد بود كه فرد از تربيت اخلاقى برخوردار باشد. مراحل رشد
انسان در طول زندگى مراحلى را از رشد مى‏پيمايد و به تناسب هر مرحله و ويژگى‏هاى آن، تربيت خاصى را مى‏طلبد.
روانشناسان، كارشناسان تعليم و تربيت، دانشمندان علوم اجتماعى، فيزيولوژيستها با نگرشهاى متفاوت به تقسيمِ دوران رشد و تكامل انسان از كودكى تا كهولت پرداخته‏اند. برخى كارشناسان تعليم و تربيت اين مراحل را بدين‏گونه ذكر كرده‏اند:
1- مرحله شيرخوارگى از تولد تا تقريباً 2 سالگى.
2- مرحله دايگى يا پرستارى ميان 2 تا 5 سالگى.
3- مرحله كودكستانى ميان 5 تا 7 سالگى.
4- مرحله دبستانى ميان 7 تا 12 سالگى (پايان كودكى).
5 – مرحله دبيرستانى (دوره اوّل) از 12 تا 15 سالگى (آغاز نوجوانى).
6- مرحله دبيرستانى (دوره دوم) از 15 تا 18 سالگى.
7- مرحله دانشگاهى از 18 تا 22 سالگى (جوانى).
8 – مرحله بعد از تحصيل، دوران تشكيل خانواده.(9)
در متون آموزه‏هاى اسلامى نيز مراحل رشد و تربيت انسان در ابعاد مختلف جسمانى و روحانى و مادى و معنوى مورد توجه قرار گرفته است. قرآن‏كريم مراحل آفرينش انسان را از نقطه آغازين خلقت او يعنى هنگامى كه خاك به صورت گياه درآيد و به مواد غذايى و سپس خون و نطفه مبدل گردد تا هنگامى كه در عالم جنين به صورت علقه و مضغه و… درآيد و آماده افاضه روح شود، متذكر مى‏گردد كه طى اين مراحل، تربيت تكوينى الهى او را همراهى مى‏كند و پس از ولادت به بيان سه مرحله رشد، يعنى: «كودكى، جوانى و بزرگسالى» مى‏پردازد كه در اينجا پاى مسئوليت تربيت انسان به ميان مى‏آيد: «هُوَالَّذى خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخرِجُكُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيوُخاً…»(10) اوست خداوندى كه شما را از خاك آفريد، سپس از نطفه و آن‏گاه از علقه تا آن كه به صورت كودكى درآورد تا به مرحله رشد برسيد و رهسپار دوران پيرى شويد.
و در مناسبتى ديگر به بيان گرايش‏هاى طبيعى و غريزى انسان در مراحل مختلف رشد پرداخته و مى‏فرمايد: «أِعْلَمُوا اَنَّمَا الْحَيوةُ الدُّنيا لَعِبٌ وَ لَهوٌ وَ زِينَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَيْنَكُم وَ تَكاثُرٌ فِى الاموالِ وَالاوْلادِ…»(11) بدانيد كه زندگى دنيا، بازى، سرگرمى، آرايش، مفاخره و افزون طلبى در ثروت و فرزندان است.
اينها خصلتهاى طبيعى و غريزى انسان است كه در نظام تربيت اسلامى تعديل و هدايت مى‏شوند، و بديهى است كه در كنار اينها استعدادهاى متعالى و گرايشهاى معنوى است كه شخصيت حقيقى انسان را تشكيل مى‏دهد و به شيوه متعال و هماهنگ در تربيت اسلامى مورد توجه است. مراحل تربيت‏
در مراحل ياد شده و براى شكل‏گيرى شخصيت تكامل يافته انسان، اسلام رهنمودهاى گسترده‏اى دارد كه از آن جمله است: ازدواج مشروع و آداب آن، توصيه‏هاى دوران باردارى، شيرخوارگى، حضانت تا رعايت موازينِ ديگر پرورشى در هريك از مراحل كه هركدام فصلى را از تربيت اسلامى تشكيل مى‏دهد و در خصوص مراحل تربيت و ويژگى‏هاى هريك روايات بسيارى نيز وجود دارد. از جمله پيامبراكرم(ص) براى انسان تا بيست و يك سالگى سه دوره هفت ساله قائل شده‏اند: دوره «آقائى» كه كودك فرمانروايى مى‏كند، دوره «فرمانبردارى» كه نوجوان بايد مطيع مربيان باشد و دوره «وزارت» كه جوان مورد مشورت قرار مى‏گيرد: «الوَلَدُ سَيِّدٌ سَبْعَ سِنينَ و عَبْدٌ سَبْعَ سِنينَ وَ وَزيرٌ سَبْعَ سِنينَ.»(12) فرزند، هفت سال «آقا»، هفت سال «فرمانبردار» و هفت سال «وزير» (مشاور و همراه) است.
و نيز در روايتى ديگر مى‏فرمايد: «الغلام يلعب سبع سنين و يتعلم الكتابة سبع سنين و يتعلم الحلال و الحرام سبع سنين»(13) فرزندان هفت سال بازى مى‏كنند، هفت سال خواندن و نوشتن مى‏آموزند و هفت سال سوم را به آموختن آموزه‏هاى دينى درباره حلال و حرام مى‏گذراند. با دقت در ويژگى‏هاى اين سه مرحله، ظرافت و جذابيت اين سخن، مشخص مى‏گردد. 1- مرحله سيادت‏
اين مرحله، از آغاز ولادت شروع مى‏شود. البته نبايد چنين تصور كرد كه آغاز تربيت از همان تولد است، بلكه هفت سال نخستين، مرحله «خودمدارى» است. دورانى كه كودك مى‏بايست آزاد باشد رشد نمايد و مسئوليتى متوجه او نگردد. از اين‏رو در روايات آمده است كه: «هفت سال كودك را براى بازى رها سازيد و…»
اصولاً فرايند طبيعى رشد، هنگامى به خوبى و به دور از آسيب پيش مى‏رود كه فرزندان در نخستين هفت سال زندگى، از آزادى كافى براى بازى، خودشناسى و اعمال خواسته‏ها برخوردار باشند.
امام على(ع) مى‏فرمايد: «يُرخى الصبّىُ سَبْعاً ….»(14) تا هفت سالگى بر كودك سختگيرى نمى‏شود.
اين روايات بر اين نكته تأكيد دارند كه مرحله قبل از 8 سالگى، مرحله بازى است و بر پدران و مادران است كه بى‏هيچ فشار و اجبارى كودك را در بازى كردن آزاد بگذارند؛ جز بازى‏هاى خطرناكى كه والدين بايد كودكان را از آنها اجتناب دهند.
آقايى و بزرگى در اين سال‏ها، به معناى داشتن آزادى كافى براى با خود بودن و تجربه آزادانه تلخى و شيرينى‏ها است. والدين بايد به فرزندان فرصت و اجازه دهند كه آن‏گونه دوست دارند و خودشان تشخيص مى‏دهند، رفتار كنند. در اين مقطع سنى، شاخص‏ترين ويژگى كودكان، روح كنجكاوى است. اين روح و نداشتن درك روشنى از خوبى‏ها و بدى‏ها، كودكان را وادار مى‏كند تا خودشان، توانايى‏ها و محيط اطرافشان را بشناسند و از اين راه به شكوفايى، خوديابى و خودباورى برسند. 2- مرحله اطاعت‏
در مرحله اطاعت (هفت سال دوم تا چهارده سالگى) كودكان به علت درك ناتوانايى‏هاى جسمى و روانى خويش در مقابل بزرگترها به ويژه والدين خود روحيه تسليم گونه و اطاعت پذيرى دارند. علاوه بر اين، دوست دارند از آنها تقليد كنند و از ابراز پيروى از ديگران احساس لذّت مى‏كنند. براين اساس است كه پيامبر گرامى اسلام(ص) اين مرحله از عمر را دوره اطاعت ناميده‏اند.
از ابتداى اين دوره، آموزش رسمى به طور جدى نيز شروع مى‏شود. در اين دوران، برخلاف مرحله سيادت وكودكى، ديگر نبايد او را كاملاً آزاد گذاشت، بلكه بايد تمام اوقات وى تحت مراقبت منظم، برنامه‏ريزى شده و دقيق قرار گيرد، تا مسئله آموزش و تربيت او به خوبى پيش رود.
اگر كودك در هفت‏سال اول در شرايط مساعدى رشد كرده باشد، براى هفت سال دوم كه دوره اطاعت و فرمانبردارى و كسب تجربيّات مفيد است، آمادگى كافى خواهد داشت. از اين رو، در اين مرحله كه دوره آموزشهاى عمومى نيز مى‏باشد، بايد او را از جهت آداب و سنن اجتماعى، زندگى فردى، نظم و انضباط، عادتهاى پسنديده، صفات و سجاياى اخلاقى و فراگرفتن فنون و مهارتهاى مختلف مورد تربيت و آموزش قرار داد؛ زيرا رشد ذهنى، بالا رفتن قدرت حافظه، ظهور استعدادها، گرايش به زندگى اجتماعى، علاقه شديد به درك مجهولات و بسيارى اوصاف ديگر كه به تدريج در اين مرحله بروز مى‏كند، فرصت بسيار مناسبى براى ساختن شخصيت اخلاقى و انسانى كودكان است و والدين بايد با فراهم كردن مقدمات و امكانات لازم نسبت به سازندگى فرزندان خود در اين مرحله از هيچ كوششى دريغ نورزند. چنانچه كودكان در مرحله اطاعت تحت تربيت صحيح اسلامى قرار گيرند، به صفات اخلاقى زير آراسته خواهند شد.
1- اُنس به خدا و عادت به ذكر نام خدا در شروع كارها.
2- انجام عبادتهايى از قبيل نماز، روزه و….
3- فراگيرى قرآن و تلاوت آن.
4- آشنايى با احكام اسلامى از قبيل احكام طهارت، تطهير و نظافت و انجام آنها به طرز صحيح.
5 – رعايت ادب و احترام به بزرگترها و ابراز محبت به كوچكترها.
6- امانتدارى و رازدارى.
7- راستگويى و پرهيز از دروغ.
8 – پرهيز از حسادت و خيانت و…. 3- مرحله وزارت
پيامبر اكرم(ص) هفت سال سوّم زندگى را مرحله (وزارت) ناميده است. بيشتر روانشناسان بر اين باورند كه دوران نوجوانى از يازده يا دوازده سالگى آغاز و در سالهاى هفده يا هيجده سالگى پايان مى‏يابد، مى‏توان گفت كه قسمت اعظم مرحله وزارت، سنين نوجوانى را دربرگرفته و سرانجام به سنين جوانى (دوره زندگى استقلالى) منتهى مى‏گردد.
مربى شايسته كسى است كه دوران جوانى را شناخته و از وضع عقل و عواطف و احساسات جوانان و پايه‏هاى تربيتى آنان آگاه باشد تا بتواند برنامه‏هاى خويش را به موقع به اجرا بگذارد. در اين دوره، رشد جسمانى، عقلانى و عاطفى تكامل مى‏يابد. ناموزونى بين احساسات و عقل، بزرگترين مشكل را براى جوانان در پى دارد. در اين دوره كه دوره تشخص‏طلبى جوان است و به شدت ميل به استقلال دارد و تمايلات در اين دوره بيشتر است، وظيفه مربى است كه به اين تمايلات اعتدال ببخشد و غرايز سوزانى را كه زبانه مى‏كشند و هر لحظه ممكن است جوانى را طعمه حريق نمايد، مهار كند و جوان را از پرتگاه ارضاى نادرست غرايز نجات دهد و او را وزير و مشاور خويش قرار دهد؛ به دليل اين كه اين مرحله، هنگام شكوفايى فكرى و «خود مديرى» است. در اين مرحله عواملى چون مشورت كردن و تبادل افكار مى‏تواند در رشد عقلى جوان نقش مؤثر ايفا كند.
پيامبر اكرم(ص) اين مرحله را مرحله «وزارت» ناميده است، و ما با نگاهى به تاريخ درمى‏يابيم كه حتى در اين دوره، جوانان پست‏هاى حساس و مهمى نيز داشته‏اند، چنان كه پيامبر اكرم(ص) مسئوليتهاىِ ارشادى، آموزشى و اجرايى را به جوانان مى‏داد و از نيروهاى مؤمن و پرتلاش در جهت ترويج و توسعه اسلام و اداره جامعه اسلامى يارى مى‏جست.
«مصعب ابن عمير» را كه جوانى شايسته بود جهت ترويج اسلام به مدينه فرستاد تا قرآن و تعاليم دين را به مردم بياموزد و او از عهده اين مسئوليت به خوبى برآمد.
«معاذبن جبل» را براى تعليم و تربيت مردم مكه مأمور ساخت. «اسامةبن زيد» را كه نوزده‏سال داشت به فرماندهى سپاه عظيم اسلام در جنگ با روميان گماشت و همگان را به اطاعت وى مأمور ساخت.
و نيز اين مسئله، در انقلاب اسلامى ايران نيز به خوبى نمايان بوده و هست و همين جوانان بودند كه در تمام عرصه‏هاى نبرد حاضر بوده و حماسه‏ها و رشادتها از خود به يادگار گذاشته‏اند. مهم‏ترين روشهاى تربيتى در قرآن‏
روشهاى تربيت و تزكيه نفس در شريعت اسلام به طور كلى بر دو قسم است: قسمتى از آنها مربوط به خود انسان است، مانند: ياد مرگ و قيامت و مراقبه و محاسبه و انجام عبادات، مانند: نماز و روزه و تفكر و انديشيدن در موجودات نظام هستى و… كه تمام اينها تأثير خاص خود را در جهت تزكيه روح بشر دارد و بخشى از آن مربوط به افرادى است كه در پى تربيت و هدايت بشريت هستند، مانند رهبران دينى كه از روشهاى مختلفى از قبيل: انذار و تبشير، نصحيت، موعظه و اندرز بهره مى‏گيرند. گرچه اين قسمت با قسم اول بى‏ارتباط نخواهد بود؛ زيرا روشهاى يادشده در قسم اول را (مانند: ياد مرگو قيامت، مراقبه و محاسبه، تفكر) انسان به وسيله آموزشهاى انبياء و اولياء الهى مى‏آموزد و از سويى تصميم‏گيرنده در جهت تزكيه و تربيت خود انسان است كه قابليت لازم را براى بهره‏گيرى از نصايح و مواعظ رهبران الهى فراهم مى‏كند. در اينجا به جهت تبيين مطلب به هر دو روش از ديدگاه قرآن‏كريم اشاره مى‏كنيم. 1- روش الگويى‏
واژه «الگو» كه در زبان عربى به «اسوه» از آن تعبير مى‏شود، داراى معنايى وزين و پربار است. هر دو «الگو و اسوه» را مى‏توان هم به نمونه‏هاى انسانى اطلاق نمود و هم به شيوه و طرز عمل؛ يعنى مى‏توان گفت: فلان فرد اسوه يا الگوى سخاوت است و نيز مى‏توان گفت: سخاوت الگو و اسوه نيكويى است.
در لغتنامه دهخدا آمده است: «اسوه، پيشوا، مقتدا، قدوه، پيشرو، خصلتى كه شخص بدان لايق مقتدايى و پيشوايى مى‏گردد… نمونه پيروى و اقتدا، سرمشق.»(15) اين واژه در اصل به آن معناى حالتى است كه انسان به هنگام پيروى از ديگرى به خود مى‏گيرد و به عبارت ديگر همان تأسى كردن و اقتدا نمودن است. بنابراين، معناى مصدرى دارد، نه معنى وصفى.
نقش «الگو» در هر يك از علوم و فنون و كمالات انسانى اين است كه جوينده آن مى‏فهمد، وصول به اين هدف، همچنان كه براى او ميسر شد، براى من نيز ممكن است، و نيز از باب «ره چنان رو كه رهروان رفتند»، او را از ترديد و سرگردانى در انتخاب مناسبترين و نزديكترين راه، نجات مى‏دهد و موانع و پيچ و خمهاى دشوار و رموز موفقيت اسوه و مجموعه تجربه‏هاى راهگشاى او را در اختيار گرفته و در پيش روى خود قرار مى‏دهد. بنابراين، هر كس، در هر رشته و فنى كه به دنبال آن است اگر بخواهد در آن زمينه خاص، رشد كرده و مقامهايى كسب نمايد، انتخاب «اسوه و الگو» در آن رشته براى او، امرى اجتناب‏ناپذير و ضرورى است.
برنامه‏هاى عملى هميشه مؤثرترين برنامه‏هاست؛ زيرا عمل، حكايت از ايمان عميق انسان به گفتارش مى‏كند و سخنى كه از دل برآيد بر دل نشيند. چنان كه در روايت آمده است: «كونوا دعاة الناس باعمالكم و لاتكنوا دعاة الناس بألسنتكم» مردم را با رفتار خود به حق رهبرى كنيد، نه با زبان خويش. هميشه وجود الگوها و سرمشق‏هاى بزرگ در زندگى انسانها وسيله مؤثّرى براى تربيت و پرورش روحى آنان بوده است، به همين دليل، پيامبران و پيشوايان معصوم(ع)، مهم‏ترين قسمت هدايت و تربيت را با عملشان نشان مى‏دادند.
در قرآن‏كريم واژه «اسوه» سه بار به كار رفته: يك بار در مورد پيامبر اسلام(ص): «لَقَد كانَ لَكُم فى رَسُولِ اللّهِ اُسْوَة حَسَنَة..»(16) قطعاً براى شما در (اقتدا به) رسول خدا، سرمشقى نيكو است: براى آن كس كه به خدا و روز بازپسين ايمان دارد و خدا را فراوان ياد مى‏كند. و دو بار در مورد حضرت ابراهيم و پيروانش.(17)
قرآن‏كريم در بعضى آيات به پيامبر مى‏فرمايد: به ياد انبياى گذشته باش كه داراى صفات نيكو از قبيل اخلاص و صبر و مقاومت و شايستگى در عمل بودند يا اين كه مى‏فرمايد: همه انبياى از هدايت ما برخوردار بودند و از صالحان و شايستگان بودند، آن‏گاه بعداز ذكر آنها و صفاتشان مى‏فرمايد: بنابر اين به هدايت آنها اقتدا كن. «و اذكر عبادنا ابراهيم و اسحق و يعقوب اولى الايدى و الابصار انا اخلصناهم بخالصة ذكرى الدار انهم عندنا لمن المصطفين الاخيار و اذكر اسماعيل و اليسع و ذاالكفل و كلّ من الاخيار»(18) به خاطر بياور بندگان ما ابراهيم و اسحاق و يعقوب را صاحبان دستهاى (نيرومند) و چشمهاى (بينا) ما آنها را با خلوص ويژه‏اى خالص كرديم و آن يادآورى سراى آخرت بود و آنها نزد ما از برگزيدگان و نيكانند و به خاطر بياور اسماعيل و اليسع و ذوالكفل را كه همه از نيكان بودند. «و اذكر فى الكتاب موسى انه كان مخلصاً و كان رسولاً نبياً»(19) در اين كتاب آسمانى از موسى ياد كن كه او مخلص بود و رسول و پيامبر والا مقامى بود.
«واذكر فى الكتاب ادريس انه كان صديقاً نبياً»(20) در كتاب آسمانى خود از ادريس ياد كن كه او بسيار راستگو و پيامبر بزرگى بود.
«واذكر فى الكتاب اسماعيل انه كان صادق الوعد»(21) در كتاب آسمانى خود از اسماعيل ياد كن كه در وعده هايش صادق و رسول و پيامبر بزرگى بود. «و وهبنا له اسحق و يعقوب كلاًّ هدينا و نوحاً هدينا من قبل و من ذريّته داود و سليمان و ايوب و يوسف و موسى و هرون و كذلك نجزى المحسنين و زكريا و يحيى و عيسى و الياس كل من الصالحين و اسماعيل و اليسع و يونس و لوطاً و كلاًّ فضلنا على العالمين و من آبائهم و ذريتهم و اخوانهم و اجتبيناهم و هديناهم الى صراط مستقيم، اولئك الذين هدايهم اللّه فبهديهم اقتده…»(22) و اسحاق و يعقوب را به او (ابراهيم) بخشيديم، و هر كدام را هدايت كرديم و نوح را (نيز) قبلاً هدايت نموديم، و از فرزندان او داوود و سليمان و ايوب و يوسف و موسى و هارون را هدايت كرديم، و اين چنين نيكوكاران را پاداش مى‏دهيم، و (همچنين) زكريا و يحيى و عيسى و الياس هر كدام از صالحان بودند و اسماعيل و اليسع و يونس و لوط و هر يك را به جهانيان برترى داديم ، و از پدران آن ها و فرزندان آن ها و برادران آنها افرادى را برگزيديم، و به راه راست هدايت نموديم؛ آنها كسانى هستند كه خداوند هدايتشان كرده، پس به هدايت آنها اقتدا كن.
آرى، براى تربيت معنوى و تزكيه روحى مردم ذكر نمونه و اسوه امرى ضرورى است كه قرآن‏كريم به اين موضوع اهميت فوق‏العاده قايل شده است و كرارا به پيامبر اكرم مى فرمايد: به ياد پيامبران بزرگ باش كه برخوردار از اين صفات برجسته انسانى و واجد فضايل و مكارم روحى بودند؛ البته روشن است كه مقصود اصلى خطاب به مؤمنان و گروندگان به اسلام است كه درس مقاومت و پايدارى و اخلاص و اعتقاد و عمل را از انبيا بياموزند وگرنه پيامبر اكرم(ص) مقتداى تمام پيامبران و اوليا و معصومان(ع) است.
آدمى هميشه در پى آن بوده كه انسان‏هاى نمونه و ايده‏آل را در جهان بيرون، مشاهده كند و با الگو گرفتن از آنان، رفتارهاى فردى و اجتماعى خود را سامان دهد؛ زيرا آنچه كه انسان‏ها را در مسير پرورش استعدادهاى خويش و سير الى اللّه مدد مى‏رساند و پيشرفت و ترقى را ميسر مى‏سازد، پيروى آگاهانه از اسوه‏ها و الگوهاست؛ چون انسان الگو و نمونه، راه‏هاى پرخطر و صعب‏العبورى كه در پيش روى ديگر انسان‏هاست، به سلامت گذرانده و از پيچ و تابهاى آن و آفت‏هاى مسير، همراهان و دوستان راه، علل و نحوه شتاب گرفتن و يا كند شدن و ديگر مشكلات، به خوبى آگاه است. از اين‏رو، گفته‏اند: مدل‏سازى رفتارى و انتخاب الگو، يكى از نيازهاى اساسى انسان است.
خداوند متعال، كه خالق انسان است و بر تمامى نيازهاى وى آگاهى كامل دارد، با برانگيختن پيامبران از ميان خود مردم و معرفى پيشوايان معصوم )ع( و عالمان وارسته، اين نياز انسان را پاسخ گفته است. قرآن‏كريم نيز به صراحت تمام، پيامبر اسلام(ص) و را به عنوان الگو و اسوه معرفى نموده و مى‏فرمايد: براى شما در پيامبر(ص) تأسى و پيروى خوبى است، مى‏توانيد با اقتدا كردن به او خطوط زندگى خويش را اصلاح و در مسير صراط مستقيم قرار گيريد.
اصولاً يكى از روشهاى مهم تربيتى كه مورد تأكيد اسلام بوده و اكنون مورد توجه روانشناسان واقع شده است، «روش الگويى» است؛ يعنى الگوپذيرى از بزرگان در شئون مختلف زندگى.
امام صادق(ع) فرمود: «من دوست ندارم مسلمانى بميرد، مگر اين كه تمام آداب و سنن رسول خدا(ص) را ولو يكبار هم كه شده، انجام داده باشد.»(23)
الگوها، عامل تحرك انسان‏ها و پويايى حيات ايشان مى‏شوند و جامعه را از ايستايى و يا عقبگرد بازمى‏دارند: اسوه و الگو، قوه‏هاى خام و آرميده درون انسان را به فعليت درمى‏آورد و استعدادهاى نهفته را شكوفا مى‏سازد و از خمودى و خفتگى جلوگيرى مى‏نمايد.(24)
قرآن‏كريم بر تحرك آفرينى و تأثير بسزايى اسوه‏ها تأكيد بليغى دارد، تا آنجا كه علاوه بر ارائه اسوه‏هاى متعدد، به سبقت‏جويى در نيكى‏ها سفارش مى‏كند: «فاستبقوا الخيرات»(25) و نيز دعاى مؤمنان راستين و بندگان حقيقى خدا را بازگو مى‏نمايد كه از خدا خواهان مقام امامت متقين‏اند: «عبادالرحمن، كسانى‏اند كه مى‏گويند: خدايا، به ما از همسران و فرزندانمان آن ده كه مايه روشنى چشمان باشد و ما را پيشواى پرهيزگاران گردان.»(26)
اسوه‏ها، عامل پيشگيرى از انحرافها و خطاها بوده و با حضور چشمگير و مؤثر خويش، جوّى از ايمان و صلاح و پاكى پديد مى‏آورند كه خود به خود، اجازه ظهور جلوه‏هاى تباهى و انحراف را در جامعه نمى‏دهند. در تاريخ زندگانى پيشوايان و الگوهاى دين، بسيار اتفاق افتاده است كه انسانى بدكار آهنگ كارى پليد را داشته، اما در اثر مشاهده حالات و رفتار آموزنده و پرمعناى آنان به خود آمده و از زشتكارى و فسادانگيزى به سوى رفتار نيكو و خداپسند روى آورده است.
شايان ذكر است كه تأسى به پيامبر(ص) و ديگر اولياى الهى كه در قرآن به صورت مطلق آمده، تأسى و پيروى در همه زمينه‏ها را شامل مى‏شود و به راستى اگر پيامبر(ص) و ديگر اولياى الهى در زندگى ما «اسوه» باشند، در ايمان و توكلشان، در اخلاص و شجاعتشان، در نظم و نظافتشان، در زهد و تقوايشان، به طور كلى همه برنامه‏هاى زندگى‏مان دگرگون خواهد شد و نور و روشنايى سراسر زندگى ما را فراخواهد گرفت.
امروز، بر همه مسلمانان، به ويژه بر جوانان با ايمان و پرجوش، فرض است كه سيره پيامبر(ص) و اولياى معصوم(ع) را موبه مو بخوانند و به خاطر سپارند و آن نفوس مقدس را در همه چيز «قدوه» و اسوه خويش سازند كه مهمترين وسيله سعادت و كليد فتح و پيروزى همين است. بعضى از الگوهاى تربيتى در قرآن‏كريم
به رغم وجود عوامل محدودكننده انسان مانند وراثت، طبيعت و جامعه انسان مى‏تواند به اراده خود مسير خويش را برگزيند و از حصار عوامل محدودكننده در اطراف خود بيرون آيد؛ حتى اين توانايى را پيدا مى‏كند كه سرنوشت جديدى را براى جامعه و تاريخ خود رقم زند.
براى نمونه: قرآن‏كريم، همسر فرعون و حضرت مريم را به عنوان الگوهايى براى مؤمنان ذكر مى‏كند. آنان با وجود محيط ناسالم، طريق صلاح و رستگارى را برگزيدند.(27)
قرآن به تأثيرپذيرى انسان از محيط و شرايط گوناگون اذعان دارد و به او نسبت به تأثيرات آنها هشدار مى‏دهد. در مورد فرزند حضرت نوح (ع) خداوند به صراحت مى‏فرمايد: او از اهل تو نيست؛ زيرا به دليل متأثر شدن از عوامل محيطى ناصالح، از مسير صلاح و درستى خارج شده است.(28)
خداوند متعال به ستايش از جوانان «اصحاب‏كهف» مى‏پردازد كه با هجرت از محيط فاسد، خود را از عوامل محيطى ناسالم دور ساختند و ايمان خويش را حفظ كردند.(29)
مى‏توان گفت: اقدام شجاعانه سحره فرعون در زير پا گذاشتن موقعيت اجتماعى خود و ايمان آوردن به حضرت موسى(ع) الگوى توبه حقيقى براى ديگران مى‏شود.(30)
به جهت اختصار چند نمونه از الگوهاى قرآنى را ذكر مى‏كنيم:
* يوسف، قهرمان مقاومت در مقابل شهوت.(31)
* جوانان كهف، اسوه هاى مهاجرت در راه خدا براى رشد و هدايت.(32)
* اسماعيل، نماد تسليم در مقابل فرمان خدا.(33)
* ابراهيم، الگوى فطرت جويى، عادت گريزى و بت شكنى.(34)
* نوح، الگوى پايدارى و استقامت در تبليغ دين.(35)
* ايّوب، قهرمان صبر و تحمّل در شدايد روزگار.(36)
* داود جوان، نمونه شهامت و شجاعت در مبارزه با طاغوت.(37)
قرآن‏كريم در همه اين موارد مى‏فرمايد: «… اينان كسانى هستند كه خدا هدايتشان كرده است، پس به هدايت آنان اقتداكن….»(38) برترين الگوى تربيتى قرآن‏
قرآن‏كريم پيامبر اسلام(ص) را سرمشق و الگوى مطلق در همه ابعاد زندگى براى همه خداجويان و كسانى كه اعتقاد به رستاخير دارند، معرفى مى‏كند: «بى‏ترديد، براى شما در همه ابعاد (چه در صبر و مقاومت و چه در ديگر اوصاف و افعال نيكو) اسوه و الگوى نمونه در (اقتداى به) رسول خدا(ص) است. براى آن كه به ثواب خدا و روز قيامت اميدوار باشد و ياد خدا بسيار كند.»(39)
قرآن‏كريم پيامبر گرامى اسلام(ص) را به عنوان اسوه و الگوى تربيت مردم معرفى مى‏كند و از او به عنوان صاحب «خُلق عظيم» ياد نموده است: «و تو اخلاق عظيم و برجسته‏اى دارى»(40) در اين كه مقصود از «خلق عظيم» پيامبر اكرم(ص) چيست؟ اقوالى گفته شده است از جمله:
الف) تو بر دين بزرگى هستى كه دين اسلام است.
ب) تو متخلّق به اخلاق اسلام و بر طبع بزرگى هستى و حقيقت اخلاق آن است كه انسان نفس خود را به آن بيارايد.
ج) خلق عظيم صبر بر حق و بخشش وسيع و تدبير به اقتضاى عقل است.
د) عايشه گويد: اخلاق پيامبر متضّمن بود، آنچه كه در ده آيه اول سوره مؤمنون آمده است و كسى را كه خداوند ستايش كند بر اين كه اخلاق بزرگى دارد، ديگر بعد از آن ستايش، ستايشى نيست.
ه) خداوند خلق او را عظيم فرموده براى اين كه با اخلاقش با مردم معاشرت داشت و با قلبش جدا بود، پس ظاهرش با مردم باطنش با خدا بود.
آرى، پيامبر گرامى اسلام (ص) به سبب «خُلق عظيم» و «رحمة للعالمين» بودن، آينه مكارم اخلاقى براى همگان است، تا آنجا كه بارها مى‏فرمودند: «من فقط براى تكميل و تمام كردن مكارم اخلاق مبعوث گشته‏ام.»(41) و در آيه ذيل، خداوند در اوجى تماشايى، رسولش را به داشتن چشم محبت و رحمت و لطف همراه با شكيبايى با مؤمنان مى‏ستايد و به حبيب مهربانش، حضرت محمد(ص)، مباهات مى‏كند: بى‏ترديد، پيامبرى (حضرت محمد (ص)) از ميان خودتان (از پيكره خودتان) به سوى شما آمده است كه رنجهاى شما بر او به غايت ناگوار است.
قرآن‏كريم «لقد جاءكم رسول من انفسكم عزيز عليه ما عنتّم حريص عليكم بالمؤمنين رؤف رحيم»(42) رسولى از خود شما به سويتان آمد كه رنجهاى شما بر او سخت است و اصرار به هدايت شما دارد، و نسبت به مؤمنان رئوف و مهربان است، به اندازه‏اى پيامبراكرم براى هدايت و راهنمايى و رسيدن به سعادت مردم تلاش مى‏كرد و غمناك بود كه خداوند در قرآن در چند مورد به آن حضرت تسليت مى‏گويد و مى‏فرمايد: ناراحت و غمناك مباش، از جمله: «جان خودت را به خاطر شدت تأسف بر آنها از دست نده كه خداوند به آنچه انجام مى‏دهند عالم است.»(43)
«گويى مى‏خواهى خود را از غم و غصه به خاطر اعمال آنها هلاك كنى، اگر آنها به اين گفتار ايمان نياورند.»(44)
«گويى مى‏خواهى خود را هلاك نمايى كه چرا اينها ايمان نمى‏آورند»(45) اين اوصاف برجسته كه حرص بر هدايت و تربيت مردم و مهربانى نسبت به مؤمنين و ناراحتى از عدم ايمان كفار و منافقين است، فقط در قرآن براى پيامبر اكرم(ص) ذكر شده است.
قرآن كريم دستورات مختلفى به پيامبر اكرم(ص) مى‏دهدكه مقصود اصلى از آن دستورات، تربيت و تزكيه مردم است كه مردم با عمل كردن به اين دستورات و فرامين قرآن بتوانند به فضايل و مكارم اخلاق دست يابند.
نگاه معنادار پيامبر اكرم (ص) كه از سر عشق و علاقه به انسانها برمى‏خيزد، كافى است انسان را به حركت درآورد و در صف بلال و سلمان و ابوذرها بنشاند.
امام على(ع) مى‏فرمايد: «پيامبر (ص) هر روز يكى از مكارم اخلاقى خود را براى من آشكار مى‏ساخت و مرا به پيروى از آن امر مى‏كرد.»(46) 2- روش انذار و تبشير
يكى از روشهاى مؤثر در تربيت كه در قرآن كريم بدان اشاره شده است، «انذار و تبشير» است. مقصود از انذار بيم دادن و ترسانيدن از عواقب گناهان و اعمال زشت است و منظور از تبشير نويد دادن به رحمت و فضل الهى است.
واژه شناسان و همچنين مفسران، واژه «انذار» را به عنوان بيم دادن و آنچه مردم را در مورد عواقب سوء رفتارشان آگاه مى‏سازد، و «تبشير» را به عنوان آگاهى دادن يا نويددادن به رحمت و فضل الهى و پيامدهاى خوشايند رفتار تعريف مى‏كنند.(47) حتى زمانى كه پيامبران الهى (ع) به دليل سرپيچى مردم اندوهگين مى‏شدند، وحى آنها را متقاعد مى‏ساخت كه موظف نيستند مردم را به قبول رسالتشان وادار كنند؛ تنها رسالت آنها اطمينان از انتقال كلام خدا به مردم بود.(48)
زمخشرى در تفسير آيه 119 سوره بقره، مى‏گويد: پيامبران (ع) فقط وظيفه دارند مردم را از سرانجام و عاقبتشان آگاه سازند. بنابراين، پيامبر نمى‏تواند مردم را در ايمان به خدا مجبور سازد. چنان كه ذيل آيه شريفه نيز دلالت دارد كه به دليل ايمان نياوردن دوزخيان، از تو بازخواست نمى‏شود.(49)
مفسر بزرگ اهل سنت، فخررازى، در تفسير آيه 213 سوره بقره مى‏گويد: در اين آيه، واژه «مبشرين» پيش از «منذرين» آمده است؛ زيرا تبشير بسان پيشگيرى از بيمارى است، در حالى كه انذار همانند درمان بيمارى پس از وقوع آن است. بى‏ترديد هميشه، تبشير و پيشگيرى قبل از درمان ايفاى نقش مى‏كند.(50)
متفكر شهيد استاد مطهرى(ره) نيز در تفسيرى جالب از دو واژه «انذار و تبشير» مى‏فرمايد: تبشير مانند يك عامل جذب و جلب كننده (قائد) است كه مردم را به كسب پاداش فرامى‏خواند، اما انذار يك عامل سوق‏دهنده (سائق) است كه در عين آن كه مردم را بيم مى‏دهد تا از كيفر اجتناب كنند، آنها را به صراط مستقيم رهنمون مى‏سازد.
بنابراين، بشارت و انذار يا تشويق و تهديد، (انذار و تبشير) بخش مهمى از انگيزه‏هاى تربيتى را تشكيل مى‏دهد. انسان هم بايد در برابر انجام كار نيك تشويق شود و هم در برابر كار بد كيفر ببيند تا آمادگى بيشترى براى پيمودن مسير اول و گام نگذاردن در مسير دوم پيدا كند. تشويق به تنهايى براى رسيدن به تكامل اخلاقى فرد يا جامعه كافى نيست؛ زيرا انسان در اين صورت مطمئن است كه انجام گناه براى او خطرى ندارد. از طرفى انذارِ تنها نيز براى تربيت اخلاقى افراد مؤثر نيست، چون ممكن است روحيّه يأس و نااميدى چنان كه در زمان كنونى افراد روانى و مأيوس زياد شدند به وجود آورد.
قرآن‏كريم در وصف انبياى الهى مى‏فرمايد: «فبعث اللّه مبشرين و منذرين»(51) خداوند پيامبران را نويددهنده و بيم‏دهنده برانگيخت و نيز مى‏فرمايد: «و ما نرسل المرسلين الا مبشرين و منذرين»(52) ما انبيا را نفرستاديم، مگر در حالى كه نويددهنده و بيم‏دهنده بودند.
آرى، انبيا و رسولان الهى كه مربيان حقيقى و معلمان دلسوز بشر بودند از اين دو روش براى تربيت اخلاقى و روحى انسانها استفاده كرده‏اند. از نظر قرآن‏كريم انذار و ترسانيدن تنها در افرادى كه روح حقيقت‏طلبى و حقجويى در آنهاست اثر مى‏كند و در افراد معاند و لجوج تأثير ندارد. چنان كه قرآن‏كريم در چند آيه به اين مطلب تصريح مى‏كند: «انما انت منذر من يخشيها» همانا كسانى كه خشيت الهى دارند آنها را مى‏ترسانى و نيز مى‏فرمايد: «لينذر من كان حيّا» پيامبر به وسيله قرآن، كسانى را كه حيات انسانى دارند و قلب آنها سالم و پاك است مى‏ترساند. 3- روش موعظه و اندرز
قرآن‏كريم، يكى از روشهاى مؤثر در تربيت روحى انسانها را «موعظه و اندرز» مى‏داند و در بسيارى از آيات به آن سفارش نموده گرچه خود قرآن كتاب موعظه و اندرز است كه از طرف پروردگار براى شفاى بيمارى‏هاى درونى انسان و كسب فضايل اخلاقى نازل شده است. چنان كه قرآن‏كريم مى‏فرمايد: «يا ايها الناس قد جاءتكم موعظة من ربكم و شفاء لما فى الصدور»(53) اى مردم! اندرزى از سوى پروردگارتان براى شما آمده و درمان آنچه در سينه‏هاست؛ گرچه از اين موعظه قرآن فقط اهل تقوا و بهره‏مند مى‏شوند. «و موعظة للمتقين» اين تعبير در چهار مورد از قرآن آمده است.(54)
قرآن‏كريم پر از ارشاد و اندرز است. سراسر سوره لقمان و ديگر قصص قرآن، بيشتر جنبه پند و اندرز دارد. چنان كه لقمان حكيم براى تربيت فرزندش او را موعظه مى‏نمود: «اذ قال لقمان لابنه و هو يعظه»؛ زمانى كه لقمان به فرزندش گفت و حال اين‏كه او را موعظه مى‏كرد، اين چنين موعظه نمود: «يا بنى لاتشرك باللّه ان الشرك لظلم عظيم»(55) پسرم! براى خدا شريكى مگير، زيرا شرك ستمى بزرگ است.
خداوند پيامبر گرامى اسلام (ص) را مأمور به موعظه كرد: «قل انمّا اعظكم بواحدة ان تقوموا للّه مثنى و فرادى»(56) يعنى بگو: كه من شما را به يك موضوع پند مى‏دهم و آن اين كه چه دو نفر باشيد چه يك نفر براى خداوند كار كنيد.
حكمت بزرگ تربيت در موعظه و اندرزها نهفته است. «در شنيدن اثرى است كه در دانستن نيست.»(57) مستمع بايد پذيرا باشد و واعظ نيز خود الگوي عملى گفته‏هايش باشد. از اين‏روست كه موعظه امام على (ع) در «همام» چنان اثرى مى‏گذارد، كه پس از شنيدن صفات متقين مدهوش گرديده و به لقاى خدا مى‏پيوندد.
از ديدگاه قرآن‏كريم، انسان در سراسر عمر، به موعظه و پند و اندرز نيازمند است، چه نوجوان باشد چه عمر او زياد باشد. بنابراين قرآن موعظه لقمان به فرزند نوجوانش را چنين بيان مى‏كند: «پسرم! براى خدا شريكى مگير، زيرا شرك ستمى بزرگ است.»(58) همچنان كه موعظه خداوند به حضرت نوح را كه عمر طولانى داشت، نيز بيان مى‏كند.(59) 4- روش نصيحت و خيرخواهى‏
يكى از روشهاى مؤثر براى تربيت نفس كه قرآن بدان اشاره نموده است، روش «نصيحت و خيرخواهى» است. واژه «نصيحت» از ماده «نُصح» به معناى خلوص و بى‏غل و غش بودن است. «ناصح العسل» به معنى عسل خالص است و اين تعبير در مورد سخنانى كه از روى نهايت خلوص و خيرخواهى گفته مى‏شود به كار رفته است.
نصيحت و خيرخواهى و ارشاد ارائه راه رشد و هدايت به سوى آن است. اين عمل از وظايف پيامبران الهى و ائمه معصوم (ع) و مطلوب اولياء دين به شمار مى‏رود.
امام سجاد (ع) در فرازى از دعاى «مكارم الاخلاق» در مناجات خود با خداوند عرض مى‏كند: «وَاجْعَلْنى مِنْ أَهْلِ السَّدادِ وَ مِنْ أَدِلَّةِ الرَّشادِ؛ بارپروردگارا! مرا از ثابت قدمان و ملازمان حق و از راهنمايان به سوى رشد و فضايل اخلاقى قرار ده.»(60)
و نيز در دعاى «افتتاح»، بنده سالك از خدا اين چنين طلب مى‏كند: «اَللَّهُمَّ اِنَّا نَرْغَبُ اِلَيْكَ فى دَوْلَةٍ كَريمَةٍ تُعِزُّ بِهَا الاسْلامَ وَ اَهْلَهُ وَ تُذِلُّ بِهَا النِّفاقَ وَ اَهْلَهُ وَتَجْعَلُنا فيها مِنَ الدُّعاةِ اِلى طاعَتِكَ وَ الْقادَةِ اِلى سَبيلِكَ…؛ پروردگارا! دولت كريمه‏اى كه اسلام و اهلش را به وسيله آن عزت بخشى و نفاق و منافقان را به خاك مذلت نشانى، از تو مى‏طلبيم، و در آن حكومت ما را از داعيان و هدايتگران به طاعت خويش و از پيشوايان دعوت‏كننده به راه خود قرار ده.»
قرآن‏كريم انبيا و پيشوايان دينى را نصيحت كنندگان و خيرخواهان بشر معرفى مى‏نمايد كه در سوره «اعراف» قرآن‏كريم از چهار نفر آنها ياد مى‏نمايد: حضرت نوح (ع)؛ حضرت هود (ع)؛ حضرت صالح (ع)؛ حضرت شعيب (ع). حضرت نوح (ع) مى‏فرمايد: «ابلغكم رسالات ربى و انصح لكم» پيامهاى پروردگار را به شما مى‏رسانم و شما را نصيحت مى‏كنم.
حضرت هود (ع) گويد: «ابلّغكم رسالات ربى و أنا لكم ناصح امين»(61) رسالت‏هاى پروردگارم را به شما ابلاغ مى‏كنم و خيرخواه امينى براى شما هستم.
حضرت صالح (ع) گويد: «ياقوم لقد ابلغتكم رسالة ربى و نصحت لكم و لكن لا تحبون الناصحين»(62) اى قوم! من رسالات پروردگارم را به شما ابلاغ كردم و براى شما خيرخواهى را انجام دادم، ولى شما خيرخواهان را دوست نداريد.
حضرت شعيب (ع) گويد: «لقد ابلغتكم رسالات ربى و نصحت لكم»(63) من رسالات پروردگارم را به شما ابلاغ كردم و براى شما خيرخواهى نمودم.
آرى، پيامبران الهى براى آگاهى و آشنايى بشر به وظايف خويش و تربيت اخلاقى آنان، از نصيحت و خيرخواهى به عنوان يك روش استفاده نموده‏اند.
پيامبر گرامى اسلام (ص) انسانها را به نصيحت كردن يكديگر تشويق مى‏فرمايد: «ان اعظم الناس منزلة عندالله يوم القيامه امشاهم فى ارضه بالنصيحة لخلقه»(64) بزرگترين مردم از لحاظ مرتبه نزد خدا در روز قيامت كسى است كه براى نصيحت خلق در زمين بيشتر سعى و تلاش نمايد.
در روايتى از امام صادق (ع) نقل شده كه مى‏فرمايد: «يجب للمؤمن على المؤمن النصيحة له فى المشهد و المغيب»(65) بر مؤمن واجب است كه در حضور و غياب، خيرخواه مؤمن باشد و نيز مى‏فرمايد: «عليكم بالنّصح لله فى خلقه فلن تلقاه بعمل افضل منه»(66) بر شما باد به نصيحت كردن مخلوق براى رضاى الهى كه خدا را به عمل بهتر از آن ملاقات نكنى.
هدف از ارشاد و نصيحت، ارتقاى سطح تربيت و فرهنگ و ترويج فضايل اخلاقى و تعظيم شعائر است. گرچه برخاسته از ترك واجب يا ارتكاب كار حرامى نباشد، يعنى لازم نيست تا از شخصى گناه يا ترك واجبى سر زند كه به خاطر جلوگيرى از آن اين كار واجب شود. بلكه بيشترين هدف از اين عمل، پيشگيرى و ايجاد مصونيت در جامعه، نسبت به جرم و سرپيچى از وظيفه، محسوب مى‏شود، و همين نيز تفاوت آن با امر به معروف و نهى از منكر است. و اين كارى است بس شريف كه هم شكر زبان است و هم زكات دانش.
نكته‏اى كه تذكر آن ضرورى مى‏نمايد اين است كه برخى از مردم وقتى كار خطايى و يا عيبى را از كسى مشاهده مى‏كنند، در مقابل چشم ديگران آن را براى وى بازگو مى‏كنند و در جمع مردم به او تذكر مى‏دهند. اين شيوه، گذشته از اين كه آبروى او را برده و ساير افراد را كه ممكن است متوجه خطاى او نشده‏اند از عمل و رفتار او آگاه مى‏سازد و چنين امرى شايد از مصاديق اشاعه فحشاء هم محسوب شود نصيحت و تذكر را بى‏اثر ساخته و ممكن است موجب دشمنى و عداوت او نيز گردد. در حالى كه صرفنظر كردن از آن در آن هنگام و يادآورى آن در «پنهانى»، تأثير سخن را چندين برابر خواهد كرد، زيرا مربى با اين عمل، صداقت و دلسوزى خود را ثابت نموده و با جلب اعتماد او، به مقصود تربيتى خود نزديك مى‏شود.
امام عسكرى (ع) مى‏فرمايند: «مَنْ وَعَظَ أَخاهُ سِرّاً، فَقَدْ زانَهُ وَ مَنْ وَعَظَهُ عَلانِيَةً، فَقَدْ شانَهُ»(67) هر كس برادر دينى خويش را در پنهانى پند و اندرز دهد، مايه زينت او شده و كسى كه او را در حضور ديگران اندرز دهد، مايه خوارى او شده است.
اين نكته به ويژه در ارتباط والدين با فرزندان خود از اهميت بسزايى برخوردار است، زيرا پدر و مادر از هر كس بدين امر سزاوارترند كه در عين دلسوزى و مراقبت از حال فرزندان خود و هدايت و تذكر به موقع خطاهاى آنها، عيب‏پوش جوانان و نوجوانان خويش باشند و نقايص و خطاهاى آنان را، نزد هيچ جمعى برملا نكنند. 5 – وصيت به خير و حق‏
قرآن‏كريم، يكى از روشهاى مؤثر و مفيد در تربيت را مسئله «وصيت» دانسته است. وصّيت به عنوان يك روش تربيتى فقط در هنگام مرگ و آن هم براى تقسيم اموال و تعيين تكاليف به كار نمى‏رود، بلكه وصيت كه به معناى سفارش و خواستن بعضى از امور است، به صورت گسترده در شريعت اسلام براى بيان وظايف فردى و اجتماعى و رعايت مسايل اخلاقى به كار رفته است.
قرآن‏كريم از حضرت عيسى (ع) نقل مى‏كند: «و اوصانى بالصلوة و الزكوة ما دمت حيا»(68) خداوند به من وصيت و سفارش كرد كه تا وقتى زنده هستم، نماز بخوانم و زكات بپردازم.
خداوند به انسان سفارش مى‏كند كه «و وصيّنا الانسان بوالديه حُسناً»(69) با پدر و مادر خود به خوبى رفتار كند، ولى اگر آنها فرزندان خود را وادار كنند كه: «لتشرك بى ما ليس لك به علم فلا تطعهما»(70) آنچه را كه نمى‏دانند شريك خدا قرار دهند، در اين صورت نبايد از آنان اطاعت كند.
قرآن‏كريم مى‏فرمايد انسانها در قيامت در خسران و زيان هستند، مگر كسانى كه اهل ايمان و عمل صالح باشند و مردم را به حق و حقيقت و صبر و استقامت و فضايل اخلاقى و مكارم نفسانى توصيه كنند.(71)
پيامبر اكرم (ص) بسيارى از مسايل تربيتى و اخلاقى را به صورت وصيت بيان داشته‏اند. وصيّت‏هاى آن حضرت به تفصيل در كتاب «مكارم الاخلاق» مرحوم طبرسى درج شده است. از جمله وص پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. سوره يوسف، آيه 111. 2. سوره نحل، آيه 89. 3. لسان العرب، باب راء، ماده «ربو». 4. سوره حج، آيه 5. 5. سوره اسراء، آيه 24. 6. التحقيق، ج‏4، ص 36. 7. ژان ساتو، ترجمه غلامحسين شكوهى، مربيان بزرگ، انتشارات دانشگاه تهران، ص 13. 8. محمود صناعى، آزادى و تربيت، ص 46. 9. مناقب خوارزمى، ص 272. 10. سوره غافر، آيه 67. 11. سوره حديد، آيه 20. 12. مكارم الاخلاق، ص 222. 13. شيخ حر عاملى، وسائل الشيعه، ج 15، احكام اولاد، ص 194. 14. همان. 15. لغتنامه دهخدا، ج‏1، حرف «الف». 16. سوره احزاب، آيه 21. 17. سوره ممتحنه، آيه 4 و 6. 18. سوره ص، آيه 47 – 45. 19. سوره مريم، آيه 51. 20. همان، آيه 56. 21. همان، آيه 54. 22. سوره انعام،آيه 87 – 84 و 90. 23. سنن النبى، ص 15. 24. امام، الگوى امت، ص 59. 25. سوره مائده، آيه 48. 26. سوره فرقان، آيه 74 27. سوره تحريم، آيه 11 و 12. 28. سوره هود، آيه 46 – 42. 29. سوره كهف، آيه 26 – 9. 30. سوره اعراف، آيات، 113 و 120؛ سوره يونس، آيه 80 به بعد؛ سوره شعراء، آيه 38 – 46. 31. سوره يوسف، آيات 21 – 56. 32. سوره كهف، آيات 9 – 26. 33. سوره ابراهيم، آيات 35 – 41، سوره حج، آيه 51،43،42،26،58 سوره شعراء، آيات 69 – 92؛ سوره صافات، آيات 83، 113. 34. سوره ابراهيم، آيات 35 – 41، سوره حج، آيه 51،43،42،26،58 سوره شعراء، آيات 69 – 92؛ سوره صافات، آيات 83، 113. 35. سوره اعراف، آيات 59 – 64 ؛ سوره يونس، آيات 71 – 73 ؛ سوره نوح، آيات 1- 27؛ سوره هود، آيات 2 – 49 ؛ سوره صافات، آيات 75 – 82. 36. سوره نساء، آيه 163 ؛ سوره انعام، آيه 44 ؛ سوره انبياء، آيات 83 و 84 ؛ سوره ص، آيات 41 – 44. 37.سوره سبأ، آيات 4 – 13 ؛ سوره ص، آيات، 17 – 26؛ سوره انيباء، آيات 78 – 80 ؛ سوره بقره، آيه 251. 38. سوره انعام، آيه 90. 39. سوره احزاب، آيه 21. 40. سوره قلم، آيه 4. 41. حاج شيخ عباس قمى، سفينة البحار، ج‏1، ص 410. 42. سوره توبه، آيه 128. 43. سوره فاطر، آيه 8. 44. سوره كهف، آيه 6. 45. سوره شعرا، آيه 3. 46. نهج البلاغه، خطبه: 192. 47. مفردات راغب اصفهانى، ص 48 ؛ تفسيرالميزان، ج 2، ص 127. 48. سوره طه، آيه 2؛ سوره كهف، آيه 6، سوره شعراء، آيه 3، سوره نحل، آيه 82. 49. زمخشرى، كشاف، ج‏1،ص 182. 50. فخررازى، تفسيرالكبير، ج 6، ص 14. 51. سوره بقره، آيه 213. 52. سوره كهف، آيه 56. 53. سوره نازعات، آيه 45. 54. 55. سوره يونس، آيه 57. 56. سوره بقره، آيه 66 ؛ سوره آل عمران، آيه 138؛ سوره مائده، آيه 46؛ سوره نور، آيه 34. 57. سوره لقمان، آيه 13. 58. سوره سبأ، آيه 46. 59. استاد شهيد مطهرى، ده گفتار، ص 224. 60. سوره لقمان، آيه 13. 61. سوره هود. 62. صحيفه سجاديه، دعاى‏20، مكارم الاخلاق. 63. سوره اعراف، آيه 62. 64. سوره اعراف، آيه 68. 65. همان، آيه 93. 66. همان. 67. اصول كافى ، ج‏2، ص 258. 68. فروع كافى، ج 3، ص 296 – 297. 69. بحارالانوار، ج 74، ص 338. 70. تحف العقول، ص 368. 71. سوره مريم، آيه 31. 72. سوره عنكبوت، آيه 8. 73. همان. 74. سوره عصر، آيه 2 – 3. 75. سوره آل عمران، آيه 191؛ سوره رعد، آيه 3؛ سوره نحل، آيات 10 – 11 و 69 ؛ سوره غاشيه، آيات 17 – 20 ؛ سوره نبأ، آيه 6 – 16 . 76. سوره لقمان، آيه 27 ؛ سوره كهف، آيه 109. 77. سوره اعراف، آيه 146. 78. همان. 79. سوره آل عمران، آيه 191. 80. شرح دعاى سحر، ص 187. 81. وسائل الشيعه، ج‏11، ابواب جهاد نفس، باب 5، ح 1 ص‏153. 82. سوره ص،آيه 46. 83. همان، آيه 26. 84. بحارالانوار، ج‏6، ص 132- 133. 85. همان. 86. همان. 87. همان، ص 137. 88. همان، ص 135. 89. همان، ص 136. 90. همان، ج 16، ص 265. 91. سوره انسان، آيه 10. 92. بحارالانوار، ج 96، ص 356. 93. سوره توبه، آيه 81. 94. سوره طه، آيه 81. 95. بحارالانوار، ج 73، ص 77. 96. سوره مطففين، آيه 4. 97. بحارالانوار، ج 76، ص 190. 98. مستدرك، ج 1، ص 119. 99. بحارالانوار، ج 22، ص 530. 100. جامع السعادات ، ج‏3، ص 640. 101. غررالحكم. 102. حقايق، ص 304. 103. بحارالانوار، ج 17، ص 116. 104. اصول كافى ، ج‏2، ص 455. 105. سوره الرحمن، آيه 26. 106. غررالحكم، ص 385. 107. سوره بقره، آيه 284. 108. سوره انبياء، آيه 47. 109. سوره زلزال، آيه 8. 110. سوره نساء. 111. سوره كهف، آيه 49. 112. سوره آل عمران، آيه 30.

پرهيز از چشم‏چرانى و خيانت چشم‏
در يازدهمين فراز از دعاى امام عصر(عج) چنين مى‏خوانيم: «و اغضض ابصارنا عن الفجور و الخيانة؛ خدايا چشم‏هاى ما را از هرزگى و خيانت بپوشان.»
در اين فراز از دعاى حضرت مهدى(عج) به گناه بزرگ چشم چرانى و خيانت چشم، كه دريچه‏اى براى شهوت انگيزى و انحراف جنسى است اشاره شده، كه اگر كنترل نشود، پيامدهاى بسيار خطرناك داشته و موجب فروپاشى خانواده‏ها، آلودگى دامن، و بى بند و بارى و اعتياد، و خيانت‏ها و انحرافات ديگر حتى قتل نفس و آدم ربايى و… مى‏گردد. نعمت چشم و شكر آن‏
در ميان نعمت‏ها، نعمت چشم از نعمت‏هاى بسيار مهم و شگفت‏انگيز است، و به راستى از دست دادن چنين نعمتى دنيا را بر انسان تاريك مى‏كند، و موجب نابودى يكى از ابزار مهم شناخت و درك حقايق مى‏شود، چشم را معمولاً به يك دستگاه دوربين عكاسى تشبيه مى‏كنند، كه با عدسى بسيار ظريف خود از صحنه‏هاى مختلف عكس بردارى مى‏كند، عكس‏هايى كه به جاى فيلم، روى شبكيه چشم منعكس مى‏شود، و از آن‏جا به وسيله اعصاب بينايى به مغز منتقل مى‏گردد، اين دستگاه عكس بردارى فوق العاده ظريف و دقيق، و در شبانه روز ممكن است هزاران عكس از صحنه‏هاى مختلف بر دارد، ولى دستگاه‏هاى عكس بردارى از جهات زيادى قابل مقايسه با عجايب چشم نيست كه اين مطلب در جاى خود بيان شده است، از جمله اين كه در دوربين‏هاى عكاسى بايد فيلم‏ها را عوض كنند، و يك حلقه فيلم كه تمام شد بايد حلقه ديگرى جاى آن بگذارند، اما چشم‏هاى انسان در تمام طول عمر فيلم بردارى مى‏كنند، بى آن‏كه چيزى از آن عوض شود.(1) يكى از متخصصين چشم مى‏گفت: سيستم بينايى داراى دو نوع سلول است 1- سلول‏هاى استوانه‏اى 2- سلول‏هاى مخروطى كه روز و شب شيفت عوض مى‏كنند، سلول هايى كه غروب آفتاب مى‏آيند، سلول‏هاى سست و تنبل هستند، از اين رو مطالعه در آن وقت به چشم آسيب مى‏رساند.
بنابراين چشم و بينايى از نعمت‏هاى بزرگ است، و در برابر نعمت بايد شكرانه آن را بجا آورد، شكرانه چشم آن است كه انسان آن را از بدى‏ها پاك سازد، و به وسيله آن به معرفت و كمالات خود بيفزايد، كه از آن در زبان قرآن به چشم بينا ياد شده، و آنان كه چشم بينا ندارند مورد سرزنش قرآن قرار گرفته‏اند، چنان كه قرآن در وصف دوزخيان پست‏تر از حيوان مى‏فرمايد: «ولهم اعين لايبصرون بها؛(2) آنها چشمانى دارند كه با آن نمى‏بينند.» يعنى كور معنوى هستند. و در مورد ديگرى مى‏فرمايد: «الم نجعل له عينين؛(3) آيا براى او (انسان) دو چشم قرار نداديم.» اين تعبير بيانگر آن است كه انسان بايد با توجه به اين نعمت‏ها، پرده غرور و غفلت را از جلو بينش خود بردارد، و از سوى ديگر در مورد اين نعمت‏هاى شگفت آور و كارساز بينديشد، و پيرامون آفريدگار اين نعمت‏ها تفكّر كند، سپس با تحريك حس شكرگزارى در درون جانش، به سوى معرفت خداوند توجه عميق نمايد. و شكر عملى نعمت چشم به اين است كه آن را كنترل كند، و از هرگونه هرزگى و خيانت باز دارد، و نيز به اين مطلب توجّه داشته باشد كه كفران نعمت موجب سلب آن خواهد شد و چه بسا هرزگى خيانت با چشم موجب خشم الهى و نابودى و نابينايى چشم گردد. انسان غافل بر اثر غرور، يك چنين نعمتى را از دست بدهد، علاوه بر نكبت‏هاى ديگرى كه از ناحيه خيانت و هرزگى چشم عايد انسان مى‏شود. پرهيز از چشم چرانى از نگاه قرآن‏
قرآن مى‏فرمايد: «قل للمؤمنين يغضّوا من ابصارهم و يحفظوا فروجهم ذلك ازكى لهم انّ اللّه خبيرٌ بما يصنعون – و قل للمؤمنات يغضضن من ابصارهن؛(4) به مردان با ايمان بگو چشم‏هاى خود را (از نگاه به نامحرمان) فرو گيرند، و حريم عفّت خود را حفظ كنند، اين براى آن‏ها پاكيزه‏تر است، خداوند از آن چه انجام مى‏دهند آگاه است. و به زنان با ايمان بگو چشم‏هاى خود را (از نگاه هوس آلود) فرو گيرند.» دو عامل براى حفظ حريم عفاف، و دورى از هرزگى و انحراف جنسى اثر به سزا دارد. 1- پرهيز از چشم چرانى كه بيشتر در مردان آشكار مى‏شود. 2- خود آرايى و خودنمايى كه بيشتر در زنان ديده مى‏شود. اسلام در هر دو مورد تأكيد كرده كه مراقب اين دو عامل باشيد تا از آسيب‏هاى انحرافات در امان بمانيد.
واژه يغضّوا و يغضضن از «غضّ» گرفته شده كه به معنى كاستن نگاه، و پايين آوردن آن است، يعنى لازم نيست كه مرد و زن هنگام عبور در كنار نامحرمان يا در مجالس آنها، چشمان خود را ببندند، كه منظره بدى پيدا كند، و يا راه رفتن را ناممكن سازد، بلكه منظور اين است كه انسان به هنگام نگاه كردن، هرگاه نامحرمى در حوزه ديدش قرار گرفت، چشمانش را به گونه‏اى فرو گيرد كه نامحرم از حوزه ديد تند او خارج شود. و در آيه فوق به فلسفه اين دستور اشاره شده و مى‏فرمايد: «انجام اين دستور براى آنها بهتر و پاكيزه‏تر است.» يعنى چشم چرانى و انحراف چشم، انسان را از مرز و حريم عفت خارج ساخته، و موجب آلودگى و لودگى و انحرافات جنسى و پيامدهاى شوم آن خواهد شد، و اخلاق انسان را تباه ساخته، و او را در پرتگاه سقوط قرار مى‏دهد. چنان كه تعبير به «فجور» در دعاى مورد بحث، مى‏تواند اشاره به انواع گناهانى باشد كه از بازتاب‏هاى چشم چرانى به حساب مى‏آيد. پرهيز از خيانت چشم‏
خيانت از گناهان كبيره‏اى است كه ضد آن امانت است، به همان اندازه كه امانت دارى خوب است، به همان اندازه بلكه بيشتر، خيانت، زشت و مورد نكوهش قرار گرفته است، تا آن جاكه اميرمؤمنان على(ع) فرمود: «ايّاك و الخيانة فانّها شرّ معصية؛(5) از خيانت كردن پرهيز و دورى كن كه زشت‏ترين گناه است.» نيز فرمود: «رأس النّفاق الخيانة؛(6) خيانت در رأس نفاق و دورويى است.» در مورد خيانت چشم، گاهى چشم در جاهاى مخفى و خلوتگاه‏ها به طور مرموزى – كه كسى با خبر نشود – نگاه گناه آلود مى‏كند، از چنين گناهى به خيانت چشم تعبير مى‏شود، خداوند در قرآن هشدار داده و مى‏فرمايد: «يعلم خائنة الاعين و ما تخفى الصّدور؛(7) خداوند چشم‏هايى را كه به خيانت مى‏گردد و آنچه را در سينه‏ها پنهان مى‏دارند مى‏داند.» قبل از اين آيه سخن از قيامت و سختى‏ها و عذاب‏هاى قيامت به ميان آمده، و اين آيه بيانگر آن است كه خدايى كه از حركات دزدكى و مخفيانه چشم‏ها و اسرار درون سينه‏ها آگهى كامل دارد، در آن روز بر اين اساس، دادرسى و داورى مى‏كند، و با اين آگاهى دقيق به حساب رسى مى‏پردازد، بنابراين مراقب باشيم كه حتى نگاه ضعيف ما هم، آلوده به گناه نباشد، كه از امام صادق(ع) در مورد اين آيه پرسيدند، فرمود: «آيا نديده‏اى كه گاه انسان به چيزى نگاه مى‏كند. اما چنين وانمود مى‏كند كه به آن نگاه نمى‏كند؟ همين نگاه خيانت آلود است.»(8) توضيح اين كه خيانت در چشم داراى اشكال گوناگونى است، گاهى زُل و آشكار است، و گاهى استراق بصر و دزدكى است، و گاه به صورت اشاره و چشمك زدن كه مقدمه براى نقشه شيطانى است، به هر حال بايد به طور جدى و دقيق مراقب بود كه چشم هيچ گونه خيانت نكند، تا چه رسد به اين كه به مرحله هرزگى و چشم چرانى برسد.
به هر حال آنچه بايد مورد توجه كامل قرار گيرد اين است كه همه ما در محضر خدا هستيم، و خداوند بر همه چيز حتى به اسرار نهان آگاهى دارد، او به چگونگى يك لحظه بلكه كمتر از يك لحظه نگاه چشم آگاهى دارد، و بر اساس همين آگاهى، در روز قيامت قضاوت مى‏كند. بنابراين چنين عقيده‏اى مى‏تواند نقش مهمى در تهذيب نفوس و مراقبت و كنترل چشم داشته باشد. مى‏گويند: يكى از علماى بزرگ نجف اشرف پس از پايان تحصيلات خود تصميم گرفت به وطن بازگردد، و براى هميشه در وطن به ارشاد مردم بپردازد، نزد استادش براى خداحافظى رفت، هنگام خداحافظى از او تقاضاى موعظه كرد، استاد به اوگفت: اندرزم كلام خدا است، اين آيه را هرگز فراموش نكن: «الم يعلم بانّ اللّه يرى؛(9) آيا انسان نمى‏داند كه خداوند همه چيز را مى‏نگرد؟» عوامل بازدارنده و نگهدارنده براى حفظ و پاكى چشم‏
در هر چيز تنها به معلول فكر كردن، و بى توجهى به علت‏ها و عوامل، اثر بخش عميق و همه جانبه و اساسى نخواهد بود، بايد براى وصول به خصلت كنترل چشم، به علت‏ها و عوامل، به طور قطع توجه نمود. اسلام ما را به اين عوامل و علت‏ها توجه داده كه با توجه نظرى و عملى به آنها حتماً مى‏توان به اين مرحله رسيد. و به عبارت ديگر بايد از اين عوامل خنجرى ساخت و با آن بر ديده هوس باز زد، تادل را آزاد نموده، و در سايه آزادى دل از هوس‏هاى سركش، چشم را نيز پاك نگهداشت، چرا كه اگر آب سرچشمه گل آلود باشد، آب‏هايى كه از آن نشأت مى‏گيرد نيز گل آلود خواهد شد.
بر همين اساس در اسلام دستورهاى وجوبى يا مستحبى، در اين راستا داده شده، مانند پوشش اسلامى زن و مرد، حفظ حريم عفاف، ممنوعيت اختلاط زن و مرد، سفارش اكيد به غيرت ورزى و حيا، ممنوعيت شركت در مجالس فسق و فجور، ترك خوردن و نوشيدن مال حرام، پرهيز از همنشين بد، اقدام به ازدواج، و محافظت جدّى و متقابل زن و شوهر در حفظ عفاف همديگر از نظرات مختلف، دورى از محيط فاسد و مسأله استيذان در ورود و خروج به خانه و… كه هر يك از اين علل و عوامل مى‏تواند نقش سازنده و مؤثّرى در پاك سازى چشم داشته، و آن را از هرگونه نگاه‏هاى آلوده حفظ كنند.
و به طور كلى بايد مقدمات و زمينه‏هاى انحراف چشم را شناخت، و عوامل بازدارندگى را نيز دانست، و در پرتو آنها، افسار گسيختگى چشم را مهار كرد. در ميان اين عوامل به عنوان مثال نظر شما را به مسأله استيذان (اجازه گرفتن) كه در قرآن آمده جلب مى‏كنيم، در قرآن، در دو آيه مى‏خوانيم: «يا ايها الّذين آمنوا ليستا ذنكم الّذين…؛اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد بايد بردگان شما و همچنين كودكانتان كه به حد بلوغ نرسيده‏اند، در سه وقت از شما اجازه (ورود به خانه) بگيرند:
1- قبل از نماز فجر(آغاز وقت نماز صبح) 2- در نيمروز هنگامى كه لباس‏هاى (معمولى) خود را بيرون آورده‏ايد. 3- و بعد از نماز عشاء اين سه وقت خصوصى براى شما است، اما بعد از اين سه وقت گناهى بر شما و بر آنان نيست (كه بدون اذن وارد شوند) و بر گرد يكديگر بگرديد(و با صفا و صميميت به يكديگر خدمت نماييد) اين گونه خداوند آيات را براى شما بيان مى‏كند، و خداوند دانا و حكيم است.»(10)
توضيح اين كه در دو آيه مذكور، دو حكم اسلام در مورد آداب ورود به جايگاه و خانه خصوصى پدر و مادر بيان شده است: كودكان نابالغ بايد هنگامى كه به اطاق پدر و مادر وارد مى‏شوند، در سه وقت اجازه ورود بگيرند: 1- قبل از نماز صبح. 2- حدود ظهر 3- بعد از نماز عشاء، زيرا معمولاً مردم (از جمله پدر و مادر) در اين سه وقت مقيد به پوشانيدن خود، همانند ساير وقت‏ها نيستند، و آنها در اين سه وقت يك حالت خصوصى دارند. بنابراين اولياى اطفال بايد كودكان نابالغ خود را به انجام اين برنامه وادار كنند، و اين سنّت را روش هميشگى و معمولى خود قرار دهند. اطلاق آيه شامل دختر و پسر مى‏شود، و همچنين ظاهر آيه بيانگر آن است كه بردگان مرد و زن نيز بايد اين برنامه را اجرا كنند.
ولى نوجوانان و جوانان بالغ در هر ساعت از ساعت‏هاى روز كه به خانه پدر و مادر وارد مى‏شوند، لازم است قبل از ورود كه به آنها اطلاع داده و اجازه ورود بگيرند، البته اين حكم مخصوص مكانى است كه پدر و مادر در آنجا استراحت مى‏كنند، و گرنه وارد شدن در اطاق عمومى (اگر اطاق عمومى داشته باشند) به ويژه به هنگامى كه ديگران هم در آن جاحاضرند، و هيچ گونه مانعى وجود ندارد، اجازه گرفتن لزومى ندارد.
اين دستور قرآنى حاكى از آن است كه براى حفظ چشم و دامن، بايد از امورى كه زمينه ساز و عوامل بازدارنده است استفاده كرد. روايت شده: مردى از رسول خدا(ص) پرسيد: «آيا هنگام ورود بر مادرم، اجازه بگيرم؟ پيامبر (ص) فرمود: آيا دوست دارى مادرت را برهنه بنگرى؟ او عرض كرد: نه، فرمود: پس اجازه ورود بگير.»(11)
و نيز قرآن ورود به خانه مردم را بدون اجازه ممنوع نموده، چنان كه مى‏فرمايد: «اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد، در خانه هايى غير از خانه خود، وارد نشويد، تا اجازه بگيريد، و بر اهل خانه سلام كنيد، اين برنامه براى شما بهتر است، و اگر كسى را در آن نيافتيد وارد نشويد تا اجازه داده شود، و اگر گفته شد باز گرديد، باز گرديد، اين برنامه براى پاك نگهداشتن شما برتر است».(12)
امام باقر(ع) فرمود: «من اطّلع فى بيت جاره فنظر الى عورة رجلٍ او شعر امرأةٍ او شى‏ءٍ من جسدها، كان حقّاً على اللّه ان يدخله النّار مع المنافقين الّذين كانوا يتبحّثون عورات المسلمين…؛(13) كسى كه به خانه ديگرى سر بكشد و نگاه كند، آنگاه بدن ناپوشيده مردى، زنى يا قسمتى از بدن آن زن را بنگرد، بر خداوند سزاوار است كه او را همراه منافقانى كه در دنيا دنبال فاش ساختن عيبت‏هاى مسلمين بودند وارد دوزخ گرداند، چنين شخصى از دنيا نمى‏گذرد، مگر اين كه خداوند او را رسوا ساخته، و زشتى‏هاى او را در آخرت در معرض ديد مردم قرار مى‏دهد.»
توجه به عوامل بازدارنده و زمينه‏ها براى كنترل چشم به قدرى ظريف و دقيق است كه اميرمؤمنان على(ع) در صدد بيان آن و آموزش ما مى‏فرمايد: من اكراه دارم كه بر زنان جوان سلام كنم، سپس علت آن را چنين تبيين مى‏كند: «اتخوّف ان تعجبنى صوتها فيدخل من الاثم علىّ اكثر ممّا اطلب من الاجر؛(14) از آن ترس دارم كه صداى زن جوانى مرا خوش آيد، و لغزشى به من دست دهد، كه گناهش از كسب پاداش سلام بيشتر باشد.» پيامدهاى نكبت‏بار چشم چرانى‏
چشم يكى از دريچه‏هايى است كه رابط بين برون و درون انسان است، آنچه را مى‏بيند، به فكر و انديشه و به دل منتقل مى‏كند، هم مى‏تواند بهترين ابزار براى شناخت و پرورش روح و نيروى عقل و صفاى باطن باشد، و هم مى‏تواند بر اثر هرزگى عامل تيرگى باطن و ركود عقل و انديشه و سقوط انسانيت گردد. اگر امام عصر(عج) در دعاى مورد بحث به ما مى‏آموزد كه از خدا بخواهيم تا چشمانمان را از گناهان و خيانت حفظ كند، در حقيقت به ما هشدار مى‏دهد كه چشم هرزه و بى‏كنترل باعث بدبختى‏ها و نكبت‏ها و تيرگى‏هاى دنيا و آخرت است. و جرقّه‏اى براى انفجار و تخريب درون انسانيت مى‏باشد، خوبى‏ها را از انسان مى‏گيرد، و تباهى را جايگزين آن مى‏سازد. چنان كه رسول اكرم(ص) فرمود: «النّظر سهمٌ من سهام ابليسٍ؛(15) نگاه به نامحرم، تيرى از تيرهاى شيطان براى شكار انسان است.» و در سخن امام صادق(ع) آمده كه: «نگاه به نامحرم تير زهرآلود از تيرهاى شيطان است و چه بسيار نگاهى كه موجب حسرت و غصّه طولانى شده است.»(16)
و از سخنان رسول خدا(ص) است: «هر چشمى در قيامت بر اثر سختى آن، گريان است، ولى چشمى كه از نگاه به حرام خدا خوددارى كند خندان است.»(17) اميرمؤمنان على(ع) فرمود: «من اطلق طرفه كثر اسفه؛(18) كسى كه چشمش را بى‏بند و بار بگذارد، (بر اثر پيامدهاى شوم آن) اندوه و ناراحتى او بسيار خواهد شد.» رسول خدا(ص) فرمود: «خشم خداوند بسيار سخت است بر زن شوهردارى كه چشمش را ازنگاه به نامحرم پر مى‏كند.»(19)
اگر چشم چرانى چنين عواقب خطرناك و عذاب الهى را به دنبال دارد، به عكس پاك نگه داشتن چشم دريچه نور به سوى خدا است، و موجب مقامات عالى خواهد شد، چنان كه رسول خدا(ص) فرمود: «غضّوا ابصارهم ترون العجائب؛(20) چشمان خود را از نگاه به نامحرم فرو خوابانيد كه در اين صورت شگفتى‏هايى را مى‏نگريد.» چنان كه معروف است محمد ابن سيرين بر اثر پاكى چشم، و دورى از انحراف جنسى به مقام بس ارجمندى رسيد، كه همچون پيامبران به علم تعبير خواب دست يافت، و محبوبيت فوق العاده‏اى بين مردم پيدا كرد.(21)
روايت شده: حضرت يوسف(ع) وقتى كه به عنوان غلام، به عزيز مصر فروخته شد، نوجوان بود، پس از سه سال در كاخ عزيز به حد بلوغ رسيد، زليخا همسر عزيز فريفته او شد، يوسف(ع) هفت سال در كاخ به عنوان خدمتكار، حضور داشت، در اين مدت با اين كه همواره با زليخا رو در رو و نزديك بود، از ترس خدا حتى يكبار سرش را به سوى چهره زليخا بلند نكرد، همواره در برابر او چشمش را فرو مى‏آورد، روزى زليخا آرايش كرده در مكان خلوت به يوسف(ع) گفت: «سرت را بلند كن و مرا بنگر.» يوسف(ع) گفت: مى‏ترسم بر اثر نگاه به تو (كه گناه است) مشمول كيفر الهى شده و كور شوم. زليخا گفت: چه چشم‏هاى زيبا و شهلايى دارى؟ يوسف جواب داد: وقتى كه از دنيا رفتم، نخستين عضو من كه در ميان قبر پوسيده و از جاى خود بر زمين مى‏افتد، همين چشمان من هستند. زليخا گفت: چقدر بوى خوش دارى و معطّر هستى؟ يوسف گفت: اگر پس از گذشت سه روز از مرگم، بوى بدن مرا استشمام كنى، از زشتى آن از كنار من فرار مى‏كنى. زليخا گفت: چرا به من نزديك نمى‏شوى؟ يوسف گفت: اگر به تو نزديك شوم، باعث دورى از خدا مى‏گردم، من مى‏خواهم با دورى از تو به قرب الهى نزديك شوم. زليخا گفت: فرش زيباى حرير و ابريشم در اينجا گسترده شده، به روى آن بيا، و كام مرا روا كن، و از من كامجويى نما. يوسف گفت: مى‏ترسم بهره‏ام از بهشت را از دست بدهم. زليخا گفت: اگر تمكين نكنى تو را به شكنجه‏گران زندان مى‏سپارم، يوسف گفت: «اذاً يكفين ربّى؛ در اين صورت خداوند مهمّات مرا كفايت مى‏كند و دستم را گرفته و نجاتم مى‏دهد.»(22)
و در حديثى از امام رضا(ع) روايت شده: زليخا در خانه خلوت و بسته كه مى‏خواست يوسف(ع) را به دام بيندازد، در آن‏جا بتى بود، زليخا پارچه‏اى برداشت و بر روى بت انداخت. يوسف گفت: اين چه كارى بود كه كردى؟ زليخا گفت: از بت حيا كردم كه ما را در اين حال ببيند. يوسف گفت: «آيا تو از چيزى كه نه مى‏شنود و نه مى‏بيند و نه مى‏فهمد و نه مى‏خورد و نه مى‏آشامد حيا مى‏كنى، ولى من از خداوندى كه انسان را آفريد، و به او دانايى آموخت شرم نكنم؟»(23)
آرى اين است برنامه پيامبران و پاكان محبوب درگاه خدا، كه چشم و دامن خود را اين گونه در سخت‏ترين شرايط پاك نگه داشتند، و بر اثر اين استقامت استوار و اراده محكم، به عالى‏ترين درجات معنوى از قرب الهى رسيدند.
در اينجا براى تكميل بحث نظر شما را به سه حادثه از برخورد شديد پيامبر(ص) با چشم چرانانى كه با چشم آلوده خود عفّت جامعه را تباه مى‏ساختند جلب مى‏كنيم:
1- حَكَم بن ابى العاص پدر مروان در عين آنكه مسلمان بود، مردى هرزه و چشم چران بود، روزى از لاى درز در داخل حجره پيامبر(ص) نگاه كرد، پيامبر(ص) به قدرى ناراحت شد، كه عصاى خود را كه نوكى تيز داشت برداشت و او را تعقيب كرد، او فرار كرد و چون روباه گريخت. پيامبر(ص) فرمود: «اگر به او دست مى‏يافتم چشمش را از كاسه بيرون مى‏آوردم» سپس به دستور پيامبر(ص) او و پسرش مروان به طائف تبعيد شدند، و تا عصر خلافت عثمان در تبعيد بودند، سرانجام در عصر عثمان آزاد شدند، و يكى از اعتراضات مسلمين به عثمان همين بود كه چرا تبعيد شدگان پيامبر(ص) را به وطن باز گردانده است؟(24) و طبق روايت ديگر، حكم بن ابى العاص از پشت ديوار به خانه پيامبر(ص) چشم چرانى كرد، و پيامبر(ص) خواست او را با كمان هدف تير قرار دهد كه او گريخت.(25)
2- طبق روايت امام صادق(ع) به پيامبر(ص) خبر رسيد كه دو نفر به نام هيت و ماتع در مدينه چشم چران و سبك سر هستند، و در ميان مردان مى‏نشينند، و با گفتن جُك‏هاى شهوت برانگيز از اوصاف زنان مى‏گويند و خط قرمز حريم عفاف را مى‏شكنند، پيامبر(ص) بى‏درنگ آنها را احضار كرد و پس از اخطار شديد، آنها را به محلى به نام العرايا كه در اطراف مدينه بود تبعيد كرد، آنها فقط حق داشتند در روزهاى جمعه براى خريدارى غذا و لوازم زندگى به مدينه آمده، سپس به تبعيدگاه باز گردند.(26)
3- در مدينه چند نفر كه روح بيمار و هوس‏انگيز داشند و با شايعه پراكنى، به حريم عفاف تجاوز مى‏كردند، مورد اخطار شديد پيامبر(ص) قرار گرفتند و در صف منافقان قلم داد شدند، و اين اخطار با نزول آيه‏اى بعد از نزول آيه حجاب (آيه 59 سوره احزاب) مسلمانان را بر ضد آنان شوراند، و آن آيه اين بود: «لئن لم ينته المنافقون و الّذين فى قلوبهم مرضٌ و المرجفون فى المدينة…؛ اگر منافقين و آنها كه در دل‏هايشان بيمارى است (و با هوس‏هاى خود مى‏خواهند به عفت جامعه آسيب برسانند) و نيز دروغ پردازان و شايعه پراكنان، اگر از كارشان دست برندارند تو را (اى پيامبر) بر ضدشان مى‏شورانيم، آن‏گاه جز زمان كوتاهى نمى‏توانند در اين شهر بمانند.»(27)
بنابراين همنوا با حضرت مهدى(عج) عرض مى‏كنيم: «خدايا چشم‏هاى ما را از هرگونه هرزگى و خيانت بپوشان.» پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. براى توضيح بيشتر، و بيان ويژگى‏هاى چشم به تفسير نمونه، ج 27، ص 18 تا 22 مراجعه شود. 2. سوره اعراف، آيه 179. 3. سوره بلد، آيه 8. 4. سوره نور، آيه 30 و 31. 5 و 6. مستدرك الوسائل، ج 2، ص 506. 7. سوره نور، آيه 19. 8. تفسير صافى، ذيل آيه 19 نور. 9. سوره علق، آيه 14. 10. سوره نور، آيات 58 و 59. 11. تفسير ابوالفتوح رازى، ج 8، ص 204. 12. سوره نور، آيات 27 و 28. 13. بحارالانوار، ج 104، ص 37 و 38. 14. مكام الاخلاق، ص 270، بحار، ج 104، ص 37. 15. بحار، ج 104، ص 39. 16. وسائل الشيعه، ج 14، ص 139. 17. خصال شيخ صدوق، ج 1، ص 61(به طور اقتباس). 18. بحار، ج 77، ص 286. 19. بحار، ج 104، ص 39. 20. همان، ص 41. 21. الكنى و الالقاب، ج 1، ص 319. 22. سفينة البحار، ج 1، ص 22 (واژه اسف) به نقل از دعوات راوندى، به روايت ابن عباس. 23. تفسير نورالثقلين، ج 2، ص 419. 24. الغدير، ج 8، ص 243. 25. سفينة البحار، ج 1، ص 293 (واژه حكم). 26. اقتباس از بحار، ج 22، ص 88. 27. سوره احزاب، آيه 60.

درس‏ها و عبرت‏ها
قلم را به دست گرفتم تا از حماسه مقاومت حزب اللّه شمه‏اى بنگارم ديدم كه ترسيم آن همه شكوه و عظمت نيست.انديشه را به جولان آوردم تا از آن دليرى و جوانمردى و رشادت و پايدارى اسطوره‏اى در برابر هجوم وحشيانه رژيم فاشيستى صهيونيستى چيزى بنگارم اما طاير انديشه فرو ماند و نتوانست به بلنداى آن نزديك شود. گفتم از درس‏هاى اين مقاومت و ضربات كوبنده و حمله حيدرى بر پس مانده‏هاى خيبر سر رشته‏اى باز كنم اما صفحات اين مقاله ظرفيت آن نبود، بالأخره بر آن شدم كه با نگاهى گذرا به اين حماسه شكوهمند و دست آوردهاى افتخارآميز آن سطورى تحرير كنم و ارادت و سلام خود را بدين وسيله تقديم رزمندگان مقاومت و رهبرى با تدبير و شجاع آن و خانواده‏هاى شهيدان گرانقدر آن نمايم كه عزيزانشان را تقديم اسلام و ميهن اسلامى كردند و خشونت‏ها و آوارگى‏ها را زير رگبار آتش دشمن و باران گلوله‏هاى خصم زبون تحمّل كردند و غرامت عزت و غيرت اسلامى و عربى را پرداختند و با چهره گشاده سرفراز از اين آزمايش بزرگ بيرون آمدند و شعر پايدارى سرودند و افتخار لبنان مقاوم را رقم زدند تا پيروزى خون بر شمشير را بار ديگر عينيّت بخشند. لبنان و جبهه مقاومت‏
لبنان كشورى كوچك و زيبا معروف به عروس خاورميانه، در ساحل درياى مديترانه كه با مناطق سبز و كوه‏هاى بلند و تپه‏هاى خرم و دشت‏ها و رودهايش به اين كشور زيبايى بيشترى بخشيده است و قوميت‏هاى مختلف را در خود جاى داده و با دولتى مركب از مسيحى و مسلمان، با وحدت و انسجامى مثال زدنى در حوادث اخير كه اين وحدت و انسجام و حمايت يك پارچه از مقاومت حزب اللّه راه نفوذ دشمن را كه مى‏خواست با رخنه در صفوف ملت و دولت اختلاف بيندازد موفق نشد و جالب آن كه در همين روزهاى خونين كه وزير خارجه آمريكا رايس «اين جغد شوم بيگانه» خواست به لبنان بيايد دولت اجازه ورود به پيام آور جنگ نداد و او را تحقير كرد و با اين اقدام تودهنى به آمريكا زد كه مى‏خواست دولت را بفريبد و به هر قيمت وليد نامشروع خود اسراييل را يارى دهد تا پذيراى اين شكست نشود. و چنين نشد و «و ضربت عليهم الذلة و المسكنة» كه فرموده قرآن است درباره اين قوم عنود بار ديگر تحقق يافت… .
بارى اين كشور كوچك با يك رژيم متجاوز و مجرم بالذات همسايگى دارد كه با نداشتن سپر دفاعى كافى، همواره مورد تجاوز اسراييل بوده است و به راستى اگر مقاومت حزب اللّه نبود امروز لبنان از نقشه جغرافيا محو شده بود. حزب اللّه سد پولادينى است كه در خط مقدم سنگر گرفته و با پايدارى بى‏نظير چندين بار رژيم صهيونيستى را عقب رانده و رسوا كرده است. جنوب لبنان كه مركز شيعيان اين كشور است عرصه اين درگيرى‏هاست.
لبنان و جبل عامل و صور و صيدا… سرزمين ابى ذر غفارى بوده است كه سالها حماسه علوى را فرياد كردو امويان را رسوا نمود و بذر تشيع را پاشيد، تشيع ستم ستيز كه هر روز با ثمر بخشى گسترده بالنده‏تر شد و جامعه شيعه لبنان با عالمان و محققان برجسته و مبارزى همچون اباذر از فقاهت و شجاعت برخوردار بوده‏اند، جنوب لبنان را شهرها و روستاهاى بسيارى پوشش داده كه با دره‏ها و كوه‏هاى سرسبز و استراتژيك. زيبائى بيشتر گرفته است. خشم و حمله اسراييل همواره متوجّه اين نقطه بوده چرا كه مقاومت اسلامى را در آغوش دارد كه ديديم كه چگونه دشت‏هايش را به گورستان تانك‏هاى غول پيكر اسراييلى تبديل كرد. آمريكايى‏ها مى‏خواستند حزب اللّه را خلع سلاح كنند و اين سنگرگاه مستحكم و دژ مقاومت را در هم بشكنند و مانع را از سر راه توسعه تجاوزگرى اسراييل بردارند و به ديگر كشورها حمله برند تا خاورميانه آمريكايى و اسراييلى شكل گيرد و رؤياى بى‏تعبير اسراييل از نيل تا فرات تحقق پذيرد! اما ناكام و روسياه برگشتند.
جنوب لبنان يعنى مهد پرورش خانواده‏هاى همان جبهه مقاومت كه طى 33 روز جنگ پرحادثه تاريخ خاورميانه را رقم زدند، با محوريت انقلاب اسلامى نه محوريت اسراييل، آنگونه كه آمريكا مى‏خواست! و با اين همه به اعتراف ناظران جهانى حتى يكى از اهداف اسراييل در حمله به لبنان محقق نشد. لبنان زير رگبار بمب‏هاى اهدائى آمريكا تخريب شد اما همچون سرو آزاد سرپا ايستاده و خرابيهايش نيز ساخته خواهد شد. آمريكا حزب اللّه را يك گروه تروريستى مى‏ناميد اما امروز حزب اللّه محبوب‏ترين چهره مقاومت در جهان است.
حزب اللّه نه تنها خود به قلّه پيروزى دست يافت و درسى فراموش نشدنى به آمريكا و اسراييل داد و ماشين جنگى‏شان را منهدم كرد بلكه ترس و وحشت را از دلهاى اعراب زدود كه مى‏ترسيدند كمتر از گل به آمريكا و اسراييل بگويند! البته اگر اين درس را آموخته باشند كه سرخط بردگى در برابر آمريكا را پاره كنند. حزب اللّه 61 شهيد داد اما 120 تن از نيروى اسراييل را به هلاكت رساند، 120 تانك مركاواى ساخت آمريكا و پيشرفته و مجهز به انواع ابزارهاى جنگى را به آتش كشيد و ميلياردها دلار خسارت به شهرها و اقتصاد اسرائيل و مناطق توريستى آن با رگبار موشك‏ها وارد ساخت و ارتش اسراييل نشان داد كه آن همه اسطوره سازى كاذب همان لانه عنكبوت است كه سيد حسن نصر اللّه مى‏گفت: «به خدا قسم، به خدا قسم، اسراييل از لانه عنكبوت سست‏تر است» و ديديم كه چنين بود و تا بدآنجا پيش رفت كه زلزله‏اى در نظام سياسى اسراييل به وجود آورد حزب اللّه كارى كرد كه تمام ارتش‏هاى عرب نكرده بودند، او قهرمان جهان عرب و ستاره درخشانى معرفى شد كه به دولتهاى عربى آبرو داد – اگر قدر بدانند – و هيمنه پوشالى اسراييل را تار و پود گسست و به ديگر ملت‏ها در فلسطين و عراق و افغانستان نيز آموخت كه راه برون رفت از حصار و فشار قدرتهاى اهريمنى چيست؟
آقاى بشار اسد در سخنرانى خود گفت: خاورميانه‏اى با محوريت حزب اللّه در حال شكل‏گيرى است. حزب اللّه از مرزهاى لبنان عبور كرد و همه جا را تسخير نمود.
بيگانگان و رسانه‏هاى بيگانه با اعجاب و شگفتى از مقاومت و رهبرى آن ياد كردند از اين نمونه:
لوموند فرانسه: «ايمان، شهادت و راز دارى كليد موفقيت نظامى حزب اللّه بود.»
خبرگزارى فرانسه: «سيد حسن نصر اللّه در ميان مسلمانان جهان اعم از شيعه و سنى به سمبل مقاومت تبديل شده است.»
روزنامه آلمانى: «لبنان به ويتنام اسراييل تبديل شده است.»
هاآرتص اسراييل: «اسراييل از حزب اللّه سيلى سختى خورد كه جبران شدنى نيست.»
لوس‏آنجلس تايمز: «اسراييل در برابر حملات موشكى حزب اللّه عاجز شده است.»
خبرگزارى فرانسه: «جهان اسلام يك قهرمان جديد دارد و آن سيد حسن نصر اللّه است.»
روزنامه انگليسى تايمز: «مهارت و تعهد رزمندگان حزب اللّه اسراييل را به لرزه انداخته است.»
نخست وزير اسراييل گفت: ما ضربه سختى خورديم…
وزير خارجه آمريكا اين جغد شوم، گفت: توان حزب اللّه فوق تصوّر ما بود.
وزير جنگ رژيم صهيونيستى گفت: هيچ ارتشى در دنيا نمى‏تواند حزب اللّه را شكست دهد و صدها اعترافات از اين نمونه از قول دشمنان و رسانه‏هاى بيگانه تا چه رسد به دوستان!
صدها نوزاد را در همان روزها به نام نصر اللّه ناميدند و اين نام را افتخارى براى كودكان و خانواده‏هاى آنها مى‏دانند. سيد حسن نصر اللّه كيست؟
يك روحانى 46 ساله از تبار رسولان، فرزند پيامبر و نواده امامان كه خون اجداد خويش را در رگها و جان و روان خود دارد.
اين روحانى مبارز، سرمايه معنوى خود را از انقلاب اسلامى گرفته وفادار به آرمانهاى امام خمينى و از مقلدان آن بزرگوار، مطيع امر ولىّ فقيه…عالمى متين، شجاع، سياست شناس، دشمن شناس، اسلام شناس، مدير، مدبّر و فرمانده پر اقتدار. حوادث اخير لبنان و كشتارهاى زنان و كودكان با هجوم موشكها و بمب‏ها و ناله‏هاى كودكان و زنان برخاسته از ميان آوارها و تخريب لبنان و زير ساخت‏هاى آن به عنوان عامل فشار بر مقاومت به وسيله دشمن مهاجم و هيمنه ارتش چهارم دنيا و سلاح‏ها و تجهيزات پيشرفته آمريكا و تبليغات گسترده امپرياليسم خبرى صهيونيستى آمريكايى در چهار سوى جهان و حملات هوائى و دريايى و زمينى و جنگ‏هاى روانى و انواع فشارها پيش روى سيد قرار داشت. هر يك از اينها كافى بود كه در دل فرمانده با محدوديت ابزارهاى دفاعى در برابر دشمن، رخنه‏اى ايجاد كند و مقاومت را بشكند و زمينه موفقيت دشمن را فراهم آورد، اما سيد حسن با آرامش مثال زدنى و عزم آهنين و تدبيرى متين گام به گام مقاومت را رهبرى كرد و هرچه گفت عمل نمود، به مردم راست گفت، از دولتهاى زبون عربى كمك نخواست و تنها خواسته‏اش اين بود كه از پشت به مقاومت خنجر نزنند نه از قلبهايشان مدد خواست و نه از شمشيرهايشان و تنها از خداوند يارى طلبيد و چنين بودند ياران وفادار او و عزيزان لبنانى در مقاومت و بسيج جوانان لبنان تا آخر بار به منزل رسيد. دست آوردهاى سياسى اين پيروزى‏
نكته مهم پيامد سياسى پيروزى مقاومت و درسها و عبرتهاى آن است كه تحليل گران بايد به بيان و تفسير آن بنشينند و از اين حادثه مهم قرن بهره گيرند، شكست آمريكا و انگليس و ساير پادوهاى استكبار در اين ماجرا و خط بطلان بر خاورميانه جديد آمريكا در منطقه، شكسته شدن هيمنه ساختگى رژيم صهيونيستى و ارتش چهارم دنيا كه بيش از 33 روز تاب مقاومت نياوردند، آن هم در برابر يك تشكيلات شبه نظامى اما مؤمن و شهادت طلب، هشدار به دولتهاى عربى كه رژيم غاصب را به رسميت شناخته‏اند و روابط سياسى با او دارند يا در مقام بر قرار كردن اين روابطاند.
فعال و زنده بودن انديشه انقلاب اسلامى و باوراندن اين سخن امام راحل كه فرمود: اگر مسلمانان هر كدام يك سطل آب به طرف اسراييل بپاشند، از ميان خواهد رفت و اين رژيم نامشروع بايد از صفحه روزگار محو شود و اين قابل عمل است اگر مقاومت و مجاهدت و وحدت و خودباورى اسلامى دست به دست يكديگر بدهند.
مقاومت حزب اللّه و پيروزى بر اسراييل سرنوشت خاورميانه و بلكه جهان اسلام را رقم زد، نقشه‏هاى آمريكا و اسراييل را نقش بر آب كرد، به آمريكا و اسراييل آموخت كه ديگر جسارت آن را ندارند كه كشورها و ملت‏ها را تهديد به حمله كنند، چرا كه مشت‏هاى پولادين فرزندان اسلام و مقلدان امام و بسيجيان جهان آماده پاسخ‏گويى است كه به فرموده امام :بدون ترديد ابرقدرتها را به خاك مذلت خواهند نشاند.
بنابراين پس از پيروزى حزب اللّه بر اسراييل تاريخ خاورميانه را دوباره بايد نوشت و آمريكاييها بايد بدانند خاورميانه‏اى جديد درحال شكل‏گيرى است با محوريت انقلاب اسلامى نه ايده‏هاى امپرياليستى و صهيونيستى.
آنچه جاى تأكيد بيشتر دارد افشا شدن هرچه بيشتر چهره كريه آمريكاست كه زير نقاب حقوق بشر و مبارزه با تروريسم قصد به آتش كشيدن جهان و غارت ملتها را دارد و پاره‏اى دولتهاى عربى را شاهان و شاهزادگان به بردگى كشيده است. خوشبختانه هرچه بر جنايات آمريكا مى‏گذرد از افغانستان و عراق گرفته تا فلسطين و لبنان و جنگ هشت‏ساله رژيم صدام عليه ايران با هدايت آمريكا و ساير جنايات اين رژيم متجاوز جهانخواره و اذناب دست پرورده او چون انگليس همه و همه در ايجاد يك اجماع جهانى بر ضد آمريكا و امپرياليسم غربى نقش مؤثر داشته است. عبارت واشنگتن تايمز در اين مورد خواندنى است كه به آمريكاييها توصيه مى‏كند: «ريشه‏ها و دلايل شكل‏گيرى احساسات ضد آمريكايى در جهان را كه به يك اجماع تبديل شده توجه كنيد. احساسات ضد آمريكايى در كشورهاى مسلمان به مرز خطرناكى رسيده است» و البته اين پديده مباركى است! ناكامى آمريكا در طرح خاورميانه جديد
روزى كه رايس «اين جغد شوم» از طرف بوش سردمدار حاكمان كاخ سفيد پيام و دستور حمله به لبنان را با هدف نابودى حزب اللّه و خلع سلاح مقاومت براى اولمرت آورد، آمريكا و اسراييل بر اين باور بودند كه با وجود نيروى هوايى و دريايى و زمينى مجهز رژيم اسراييل و سلاح‏هاى پيچيده و پيشرفته بى حد و حصر اهدايى آمريكا، طى يك هفته كار حزب اللّه را تمام و دولت لبنان را تسيلم خواهد كرد و يك گام بلند به سوى خاورميانه جديد با محوريت اسراييل و آمريكا خواهد برداشت و پس از لبنان نوبت سوريه و سپس ادامه تجاوز تا هر كجا در امكان باشد، مع الأسف برخى رژيم‏هاى كشورهاى عربى دست نشانده نيز هماهنگى كرده بودند كه با سكوت خود و حتى كمك‏هاى سياسى تبليغاتى و سوخت هواپيما اسراييل و آمريكا را يارى دهند كه لكه ننگ بر دامن اين رژيم‏ها تا ابد باقى مانده، بارى آمريكا كه از سالها پيش در صدد اجراى پروژه خاورميانه بزرگ با محوريت اسراييل بود رژيم صهيونيستى را تشجيع و تجهيز كرد كه به حملات بى امان خود ادامه دهد يك هفته گذشت، دو هفته گذشت و چهار هفته و بالأخره 33 روز دفاع جانانه حزب اللّه و حملات كوبنده مقاومت به ارتش تا دندان مسلح رژيم اشغالگر و موشك باران شهرها تا عمق هشتاد كيلومترى اسراييل، آمريكا و اسراييل تو دهنى محكمى خوردند و نقشه‏ها نقش بر آب شد و شكست مفتضحانه اسراييل و پيروزى افتخارآميز مقاومت درسى به صهيونيست‏ها داد كه طى هفتاد سال اشغالگرى و تجاوز، خشونت و كشتار چنين درسى نياموخته بودند! حزب اللّه، آمريكا را سر جاى خود نشاند و فكر خاورميانه جديد را از انديشه دولتمردان آمريكايى و غاصبان اسراييلى زدود امروزه آمريكا علاوه بر گرفتارى خود در عراق و افغانستان، اسراييل شكست خورده را پيش روى خود مى‏بيند و شرمسارى هرچه بيشتر از گذشته درنگاه مسلمانان و آزادگان جهان به ويژه همان خاورميانه‏اى كه آمريكا در فكر ايجاد و دگرگونى آن بود و بى‏آبروئى هرچه بيشتر بوش و نومحافظه كاران با تز ميلتاريستى و جنگ‏طلبى و چنگ و دندان به ملت‏ها نشان دادن و دولتهاى سازشكار و زبون عربى را ترساندن و…
مقاومت لبنان و پيروزى مقاومت و سپاه آسمانى حزب اللّه خواب از چشم جهانخواران ربود و به آنها آموخت انديشه انقلاب اسلامى زنده است و سخن امام راحل(ره) كه گفته بود: «من با اطمينان مى‏گويم كه اسلام ابرقدرتها را به خاك مذلّت خواهد نشاند» در حال محقق شدن است. انديشه حزب اللّه بر گرفته از انديشه‏هاى امام است و سيد حسن نصر اللّه يكى از مقلدان امام و وفادار به رهبرى كه هر روز بالنده‏تر از پيش مى‏رويد و «يعجب الزرّاع ليغيض بهم الكفار» و نيروهاى انقلابى را به شگفتى وامى‏دارد و كافران را به خشم و غيض و مرگ مى‏كشاند و به خواست خداوند اين رويش و پويش تا استقرار عدل جهانى ادامه خواهد يافت.
حقا كه اين قهرمانى و اين پايدارى اسطوره‏اى را با قلم نور بر صفحات تاريخ حماسه سازان بايد نوشت تا ملت‏هاى دربند بدانند براى پاره كردن زنجير استبداد و استكبار تنها راه همانا مقاومت و فداكارى است نه چانه زنى سياسى با جهانخواران. زنان و كودكان لبنانى به شاهان و شاهزادگان عرب آموختند كه تحمّل ذلت نوكرى بيگانه براى آنها جز بد نامى و خسران در پيشگاه خدا و خلق ندارد و بايد به آغوش اسلام برگردند… و اما سازمان‏هاى جهانى حقوق بشر
هرچند اين سازمان‏ها با سوابق خود و آلت دست قدرتها بودن‏هيچگاه در جهت دفاع از حقوق ملت‏ها حركتى نداشته‏اند و فلسفه وجودى آنها توجيه قلدرى‏ها و زورگوييها بوده است اما در ماجراى لبنان رسواتر از هميشه عمل كردند. هفته‏ها گذشت و چشم خود را بر جنايات اسراييل بستند صدايى از سنگ مزار سازمان ملل به گوش نرسيد و تنها هنگامى به صدور قطعنامه 1701 اقدام كردند كه اسراييل را از باتلاقى كه گرفتار آن شده بود نجات دهند و در همين قطعنامه از حق مردم لبنان دفاع نكردند آنهم با تأخير چند هفته‏اى كه دبيركل كوفى عنان گفت: با اين تأخير اعتبار جهانى سازمان ملل مخدوش شد كه به اعتقاد ما مخدوش بود. مواضع شوراى امنيت و سازمان ملل در مورد حقوق كشورها از جمله انرژى هسته‏اى ايران فاقد كمترين اعتبار است و متن اين قطعنامه‏ها را حاكمان زورگوى آمريكا و… مى‏نويسند..
و اما امروز وظيفه دولتها و ملتهاى مسلمان است كه به كمك لبنان زخم خورده بشتابند و در بازسازى اين كشور اسلامى يارى دهند و مسؤوليت تاريخى و الهى خود را به انجام رسانند…
پاورقي ها:

انسان همچنان كه به غذا و نوشيدنى و خواب و استراحت و نظافت نياز دارد، همين طور به تفريح و سرگرمى سالم نيز نيازمند است. و هيچ عاقلى نمى‏تواند اين نياز فطرى و طبيعى انسان را انكار نمايد. حتى حيوانات نيز از اين قانون كلى استثنا نيستند ساعتى را در شبانه روز مشغول بازى و تفريح هستند از پرندگان هوا گرفته تا درندگان صحرا، از خزندگان گرفته تا موجودات و ماهيان دريا، هم صحنه‏هاى زيبايى از تفريح و بازى را به نمايش مى‏گذارند، حتى درنده خوترين حيوانات مانند شير و پلنگ و گرگ، ساعتى را با فرزندان خويش در كنار هم به بازى و شادى و تفريح سپرى مى‏كنند.
انسان قطعاً در اين جهت بايد پيشگام باشد چرا كه انسان يك موجود فولادى و يك جسم بى جان نيست كه هر چه بخواهد كار كند، بلكه موجودى است داراى روح و روان، و روح نيز همچون تن و جسم خسته مى‏شود، همانگونه كه جسم با استراحت و خواب انرژى مصرف شده را تأمين مى‏كند، روح و روان نيز با تفريح و سرگرمى سالم شارژ شده دوباره نيرو مى‏گيرد.
تجربه و گذشت زمان نيز نشان داده است كه اگر انسان به كارهاى يك نواخت بدون وقفه ادامه دهد، و از سرگرمى و تفريح محروم باشد، بازده و راندمان كار بر اثر كمبود نشاط تدريجاً افت كرده، پايين مى‏آيد.
و امّا بر عكس پس از ساعاتى تفريح و سرگرمى آنچنان نشاط كار و تلاش در او ايجاد مى‏شود كه كمّيت و كيفيت كار هر دو فزونى پيدا مى‏كند، به اين جهت بايد گفت ساعاتى كه صرف تفريح و سرگرمى سالم مى‏شود نه تنها هدر نمى‏رود بلكه با رفع خستگى از روح و روان عامل تقويت و پيشرفت ساعات كارى و مطالعاتى انسان مى‏شود.(1) تفريح در قرآن‏
1- قرآن كريم درخواست برادران را از پدر در مورد حضرت يوسف اين چنين بيان مى‏كند: «ارسله معنا غداً يرتع و يلعب و انّا له لحافظون ؛ او را فردا با ما (به خارج شهر) بفرست تا غذاى كافى بخورد،(2) و بازى و تفريح كند و ما حافظ او هستيم.»(3)
وقتى برادران يوسف مسئله تفريح و گردش در صحرا و خوردن از گياهان را مطرح كردند. حضرت يعقوب اعتراض نكرد كه اين عمل شايسته يك جوان موحّد و وابسته به خانواده نبوّت نيست( بلكه از جنبه امنيتى اظهار نگرانى نمود) از اين بيان بخوبى استفاده مى‏شود كه به تفريح نظر مثبت داشته، بلكه امر مسلّمى بوده است در جامعه آن روز و امروز شهرنشينى، و فضاى بسته خانه‏هاى شهرها، اين نياز را دوچندان كرده است.
2- در آيات متعددى از قرآن خداوند دستور داده در زمين سير كنيد(4) و درآن گردش كنيد از جمله فرمود: «و ميان آنها و شهرهايى كه بركت داده بوديم، آباديهاى آشكارى قرار داديم و سفر در ميان آن‏ها را به طور متناسب(با فاصله نزديك) مقرر داشتيم (و به آنان گفتيم:) شبها و روزها در اين آباديها با ايمنى كامل، سفر و گردش كنيد.»(5)

3- آياتى كه دستور مى‏دهد در بين گياهان گردش كنيد و در كيفيت خلقت آنها دقت كنيد، از جمله فرمود: «اَوَلَم يروكم انبتنا فيها من كلّ زوجٍ كريمٍ؛ آيا آنان به زمين نگاه كردند كه چه قدر از انواع گياهان پر ارزش در آن رويانديم؟»(6)
نيز فرمود: «اولم يروا انا نسوق الماء الى الارض الجرر فنخرج به زرعاً تأكل منه انعامهم و انفسهم افلايبصرون؛ آيا نديدند كه ما آب را به سوى زمين‏هاى خشك مى‏رانيم و به وسيله آن زراعتهايى مى‏رويانيم كه هم چهارپايانشان از آن مى‏خورند و هم خودشان تغذيه مى‏كنند، آيا نمى‏بينند؟!»(7)
و همين طور از انسانها خواسته شد كه به دريا نظر كنند و از انواع جنبندگان عبرت بگيرند، از جمله مى‏فرمايد: «در آفرينش آسمانها و زمين، و آمد و شد شب و روز، و كشتيهايى كه در دريا به سود مردم در حركتند، و آبى كه خداوند از آسمان نازل كرده، و با آن، زمين را پس از مرگ زنده نموده، و انواع جنبندگان را در آن گسترده و (همچنين) در تغيير مسير بادها و ابرهايى كه ميان زمين و آسمان مسخرند، نشانه هايى است (از ذات پاك خدا و يگانگى او) براى مردمى كه عقل دارند و مى‏انديشند.»(8)
منتهى قرآن در گردش‏ها و تفريح‏ها به دو نكته انسان را توجّه داده است .
1- تفريح، فقط گردش بدون انديشه و تفكر، و بدون عبرت‏گيرى و پندپذيرى نباشد، انسانهايى كه در صحراها و كنار درياهاو… گردش مى‏كنند و يا مسافرتهايى در شهرها و آثار باستانى دارند، با تفكّر و انديشه به آن محلهاى گردشى بنگرند، و از اين راه به عظمت خالق و صانع آنها پى برند. و همين طور از سرانجام شاهان و ظالمان و كاخهاى بجاى مانده از آنها درس عبرت بگيرند.
2- تفريح، باعث آلوده شدن انسان به گناهان ديگر نشود، دشمنان تلاش دارند ميادين ورزشى و تفريحى: محلّى براى آلوده كردن مردم، مخصوصاً جوان‏ها باشد، و تا حدودى به اين امر موفق شده‏اند، شاهدش اين است كه بيشترين بى‏حرمتى‏ها را نسبت به مسائل دينى در پارك‏ها، كنار درياها، و بعضى ميادين ورزشى، و مسير رفت و آمد اين مكان‏ها مشاهده مى‏كنيم.
قرآن هشدار مى‏دهد كه به بهانه ورزش و تفريح و گردش، شما را نبرند، چنان كه برادران يوسف به بهانه تفريح او را بردند و به داخل چاه افكندند. يكى از مفسّران در اين زمينه مى‏گويد: «همانگونه كه برادران يوسف از علاقه انسان مخصوصاً نوجوان به گردش و تفريح براى رسيدن به هدفشان سوء استفاده كردند در دنياى امروز نيز دستهاى مرموز دشمنان حق و عدالت از مسأله ورزش و تفريح براى مسموم ساختن افكار نسل جوان سوء استفاده فراوان مى‏كنند بايد به هوش بود كه ابرقدرتهاى گرگ صفت در پوشش ورزش و تفريح، نقشه‏هاى شوم خود را ميان جوانان به نام ورزش و مسابقات منطقه‏اى يا جهانى پياده نكنند.»(9) تفريح در روايات‏
در روايات نيز به امر تفريح سالم پرداخته شده، و سفارش شده كه ساعتى از زندگى را به لذّتهاى حلال و تفريحهاى سالم اختصاص دهد، على(ع) فرمود: «للمؤمن ثلاث ساعاتٍ، فساعة يناجى فيها ربّه و ساعةٌ يرمّ معاشه، و ساعةٌ يخلّى بين نفسه و بين لذّتها فيما يحلّ و يجمل و ليس للعاقل ان يكون شاخصاً الّا فى ثلاثٍ مرمّةٍ لمعاشٍ ، او خطوةٍ فى معادٍ او لذّةٍ فى غير محرمٍ؛(10) براى مؤمن (در شبانه روز) سه وقت است، زمانى براى (نيايش) و مناجات با پروردگارش، و زمانى براى تأمين معاش زندگى‏اش، و زمانى براى واداشتن نفس به لذّت‏هايى كه حلال و مايه زيبايى است. خردمند را نشايد جز آن كه در پى سه چيز حركت كند: (كسب حلال) براى تأمين زندگى، يا گام نهادن در راه آخرت، يا به دست آوردن لذّت‏هاى (حلال و) غير حرام.»
جالب اين است كه در برخى روايات، اين جمله اضافه شده است: «و ذلك عونٌ على سائر السّاعات؛(11) اين سرگرمى (و تفريح سالم) كمكى است براى ساير برنامه‏ها» و در تعبير ديگر دارد: «و بهذه السّاعة تقدرون على الثّلاث السّاعات؛(12) و با اين ساعت (تفريح) نيرو مى‏گيريد بر انجام وظائف اوقات ديگر».
2- در برخى روايات عقل را به درخت پربارى تشبيه نموده و ثمره آن را نشاط و شادى مى‏داند، على(ع) فرمود: «اصل العقل القدرة و ثمرتها السّرور؛(13) ريشه عقل قدرت است و ميوه آن نشاط و خوشحالى» البته شادى و نشاط نيز اخلاق خوش و نرمى مى‏طلبد كه همان حضرت فرمود: «لايستعان على السّرور الّا باللّين؛(14) بر شادى و (نشاط) نمى‏توان دست يافت مگر با نرمى (و خوشخويى).»
3- شادى و تفريح‏هاى سالم فرصتهايى است كه زمينه بهره‏بردارى بيشتر از اوقات عمر را فراهم مى‏كند على(ع) فرمود: «اوقات السّرور خلسةٌ؛(15) اوقات شادى فرصتهاى لطيف است.»
4- عامل آرامش و راحتى، اميرمؤمنان(ع) فرمود: «بقدر السّرور بكون التنفيص؛(16) به ميزان شادى و نشاط راحتى و آرامش (فكرى) به دست مى‏آيد.»
5 – شادى (و تفريح) عامل غمزدايى است على (ع) فرمود: «السّرور يبسط النّفس و يثير النّشاط، الغمّ يقبض النّفس و يطوى الانبساط؛(17) شادى روح انسان را باز (و بلند پرواز نموده) نشاط را مى‏انگيزاند، غصّه نفس انسانى را در فشار قرار داده و در حصر نگاه مى‏دارد و فضاى نشاط را مى‏پيچد(و جمع مى‏كند)».(18)
در اسلام به مسائل تفريح تا آن جا اهمّيت داده شده كه يك سلسله مسابقات راحتى با شرط بندى اجازه داده، و برخى موارد را با عنوانهاى قابل تعظيم مورد تأكيد قرار داده است. الف: اسب و شتر دوانى
يكى از موارد تفريحات سالم كه شرط بندى و تعيين جايزه نيز در آن روا مى‏باشد، اسب دوانى است، تاريخ نشان داده كه قسمتى از اين مسابقات در حضور شخص پيامبراكرم(ص) و با داورى و نظارت او انجام مى‏گرفت، حتى گاه شتر مخصوص خود را براى مسابقه‏اى سوارى در اختيار ياران مى‏گذاشت. در روايتى از امام صادق(ع) چنين آمده است: «انّ النبىّ اجرى الابل مقبلةً من تبوك فسبقت الغضياء و عليها اسامة، فجعل النّاس يقولون سبق رسول اللّه(ص) و رسول اللّه يقول سبق اسامة؛(19) هنگامى كه پيامبر از تبوك بر مى‏گشت (ميان ياران خود) مسابقه شتر سوارى را مقرّر ساخت، پس غضيا(شتر معروف پيامبر اكرم(ص)) در حالى كه اسامة (بن زيد) بر آن سوار بود از همه پيشى گرفت، پس مردم (به خاطر اين كه شتر از آن پيامبر بود) صدا زدند پيامبر پيشى گرفت ولى رسول خدا(ص) مى‏فرمود: اسامة سبقت گرفت (و برنده شد)».
حضرت با جمله «سبق اسامة» فهماند كه سواركارى مهمّ است نه مركب و چه بسا مركب راهوارى كه به دست افراد ناشى بيفتد و كارى از آن ساخته نباشد.
گاه حتى خود حضرت شخصاً مسابقه مى‏داد، از امام صادق(ع) نقل شده است كه فرمود: عربى آمد نزد پيامبر اكرم(ص) و گفت آيا با اين شترت با من مسابقه مى‏دهى؟ «قال نعم فسابقه و الاعرابىّ فقال رسول اللّه انّكم رفعتموها فاحبّ اللّه ان يضعها انّ الجبال تطاولت سفينة نوحٍ(ع) و كانت جودىّ اشدّ تواضعاً بها فحبط اللّه فيها؛(20) حضرت فرمود: بلى پس اعرابى برنده شد، پيامبر اكرم(ص) آنگاه فرمود: شماها (بس كه شتر مرا تعريف كرديد و مبالغه نموديد) او را بالا برديد، ولى خداوند دوست مى‏دارد، كه او را پايين آورد، زيرا كوهها در طوفان نوح گردن كشى نمودند (براى فرود آمدن كشتى نوح) امّا كوه جودى بانهايت، تواضع را نشان داد، خداوند كشتى را در آن قرار داد(و اين افتخار ابدى نصيب او گرديد).»
حتّى در مسابقه اسب دوانى و شتر دوانى، شرط بندى و تعيين جايزه مى‏كردند:
ابن لبيد از انس بن مالك پرسيد آيا شما در زمان رسول خدا(ص) براى مسابقه شرط بندى مى‏كرديد، گفت: آرى «راهن رسول اللّه على فرسٍ فسبق فسرّ بذلك و اعجبه؛(21) رسول خدا روى اسبى كه داشت (براى مسابقه) شرط بندى كرد و مسابقه را برد و اين پيروزى باعث مسرّت و اعجاب آن حضرت شد.»
از امام ششم بازگو شده كه جمعى از مشركين به چراگاه‏هاى مدينه به منظور دستبرد گوسفند آمدند: منادى اهل مدينه را به كمك خواست رسول خدا(ص) صداى او را شنيد براى دفع دشمن سوار اسبش شده ابوقتاده نخستين كسى بود كه از ياران پيامبر به او پيوست و سپس از اصحاب به آنها پيوستند و دشمن فرار كرده بود از آنها اثرى نيافتند.
ابوقتاده گويد به رسول خدا گفتم: حالا كه دشمن فرار كرده اگر موافقت فرماييد از فرصت استفاده نموده مسابقه اسب دوانى برقرار نمايى، رسول خدا(ص) جواب مثبت داد مسابقه آغاز شد در نتيجه آن حضرت از همه پيشى گرفت و رو به حاضرين كرد و فرمود: من از قريش هستم و اين اسب، اسب نجيب خوبى است.(22) 2- تيراندازى‏
مورد ديگر از تفريحات مجاز، مسابقه تيراندازى است.
رسول خدا(ص) هم عملاً در مسابقات تيراندازى شركت مى‏فرمود، و هم در مورد آن سفارش مى‏فرمود.
شيخ در مبسوط آورده كه روزى رسول خدا(ص) به جمعى از انصار عبور كرد كه مشغول تيراندازى بودند، حضرت نيز پيشنهاد فرمود كه در مسابقه تيراندازى با آنها شركت كند و فرمود: من با گروهى كه «ابن اردع» در آن است همكارى مى‏كنم، دسته مقابل با شنيدن گفتار حضرت از تيراندازى دست كشيدند و گفتند: گروهى كه رسول خدا در آن باشد هرگز مغلوب نمى‏شوند.
حضرت براى اين كه مسابقه تعطيل نشود، فرمود، من با هر دو گروه همكارى مى‏كنم مجدداً مسابقه شروع شدو پيامبر اكرم(ص) با هر دو گروه تيراندازى نمود.
علاوه بر شركت عملى، در سخنان خويش نيز به اين مسأله سفارش نموده است از جمله رسول خدا(ص) فرمود: «كلّ لهو المؤمن باطل الّا فى ثلاثٍ: فى تأديبه الفرس، ورميه عن قوسه و ملاعبته امرأته، فانّهن حق؛ هر لهو و بازى از مؤمن باطل است مگر در سه مورد: 1- در تربيت اسب (و اسب دوانى) 2- تيراندازى از كمانش (و مسابقه تيراندازى) 3- شوخى و بازى با همسرش، اين سه مورد حق (و روا) است.»
و امامان معصوم نيز تيراندازى مى‏كردند، و مهارت خاصى داشتند از جمله جريان مسابقه تيراندازى امام باقر(ع) است كه نقل شده هشام بن عبدالملك تصميم گرفت مسابقه تيراندازى ترتيب داده امام را در آن مسابقه شركت بدهد تا بلكه به واسطه شكست در مسابقه امام باقر(ع) در نظر مردم كوچك جلوه كند! به همين جهت پيش از ورود امام به قصر خلافت، عده‏اى از درباريان را واداشت نشانه‏اى نصب كرده مشغول تيراندازى شوند. امام باقر(ع) وارد مجلس شد و اندكى نشست ناگهان هشام رو به امام كرد و چنين گفت: آيا مايليد در مسابقه تيراندازى شركت نماييد؟ حضرت فرمود: من ديگر پير شده‏ام وقت تيراندازيم گذشته است، مرا معذور دار، هشام اصرار و پافشارى كرد و امام را سوگند داده و همزمان، به يكى از بزرگان بنى اميّه اشاره كرد كه تير و كمان را به آن حضرت بدهد. امام دست برد و كمان را گرفت و تيرى در چلّه كمان نهاد و نشانه‏گيرى كرد و تير را درست به قلب هدف زد، آنگاه تير دوم را به كمان گذاشت و رها كرد و اين بار تير در چوبه تير قبلى نشست و آن را شكافت، تير سوم نيز به تير دوم اصابت كرد و به همين ترتيب نه تير پرتاب نمود كه هر كدام به چوبه تير قبلى خورد!
هشام بى اختيار گفت: آفرين برتو اى اباجعفر! تو سرآمد تيراندازان عرب و عجم هستى، چگونه مى‏گفتى پير شده‏ام؟… حضرت فرمود: مى‏دانى اهل مدينه به تيراندازى عادت دارند، من نيز در ايام جوانى مدّتى به اين كار سرگرم بودم ولى بعد آن را رها كردم، امروز چون تو اصرار كردى ناگزير پذيرفتم.(23) 3- شنا
يكى ديگر از سرگرمى‏هايى كه در روايات به آن سفارش شده شنا است، پيامبر اكرم(ص) فرمود: «خير لهو المؤمن من السّباحة، و خير لهو المرأة المفزل؛(24) بهترين لهو و بازى مؤمن شنا كردن است و بهترين لهو و بازى زن (مؤمنه) بافندگى است.» 4- گردش در صحرا و باغات
نمونه ديگر از تفريحات سالم گردش در صحرا، باغات، مزارع كشاورزى و كلّاً در فضاى سبز است. گردش در چنان محيطى غم انسان را مى‏زدايد، شاعر عرب با استفاده از روايات اين جمله را گفته:
ثلاثة يذهبن عن قلب الحزن‏

والماء و الخضرا و الوجه الحسن‏
سه چيز(غم را) از قلب محزون مى‏برد، آب (و دريا) فضاى سبز و صورت (نورانى) و نيكو.
اين بخش نيز هم مورد سفارش معصومان قرار گرفته و هم عملاً خود حضرات از چنين تفريحى استفاده مى‏بردند از جمله:
1- عمرو بن حريث مى‏گويد: به محضر امام صادق(ع) شرفياب شده و او را در منزل برادرش عبداللّه پيدا كردم. عرض كردم: «جعلت فداك ما حوّلك الى هذا المنزل فقال طلب النّزهة؛(25) فدايت بشوم چه باعث شد به اين جا آمديد؟ فرمود: براى تفريح نمودن.»
2- ابراهيم بن ابى محمود روايت مى‏كند. حضرت امام رضا(ع) در جمعى از ما پرسيد؟ چه نوع خورشتى بهتر و پراستفاده‏تر است؟ جمعى گفتند: گوشت و بعضى گفتند: روغن زيتون و بعضى ديگر گفتند: روغن بهتر است، فقال (ع): لابل الملح لقد خرجنا الى النّزهة لنا و نسى الغلمان الملح فما انتفعنا شى‏ءٌ حتّى انصرفنا؛(26) پس حضرت فرمود: نه (هيچ از آنچه گفته شد نيست) بلكه نمك (مفيدترين است) براى اين كه روزى ما(با جمعى) براى تفريح و سياحت(از شهر) خارج شديم و غلامان نمك را فراموش كردند: پس از چيزى (كه از خوردنى‏ها همراه داشتيم) بهره نبرديم و استفاده نكرديم تا آنكه (همانطور) برگشتيم.»
ابن سكيت مى‏گويد: «خرجنا نتنزّه اذا خرجوا الى البساتين؛ خارج شديم براى تفريح، وقتى گفته مى‏شود كه براى (ديدن) باغات و بوستان خارج شوند.(27)
موارد فوق و غير آن نشان مى‏دهد كه يكى از موارد تفريح (و شايد بهترين مورد) رفتن به باغات و فضاى سبز اطراف شهر است، منتهى حدود شرعى مراعات شود و از كارهاى خلاف شرع پرهيز شود. امام رضا(ع) مى‏فرمايد: «از لذائذ دنيا نصيبى براى (كاميابى) خويش قرار دهيد و تمنّيات دل را از راه‏هاى مشروع و حلال برآوريد و (مراقبت كنيد كه) مردانگى و عزتتان آسيب نبيند و دچار اسراف نشويد و با اين تفريحات سالم به زندگى دنيا مدد رسانيد.(28) 5 – مزاح و شوخى با برادران دينى‏
از ديگر تفريحات كه مجاز شمرده شده شوخى و مزاحهايى است كه از نزاكت خارج نباشد. و مرز شخصيّت انسان را نيز نشكند و همين طور حدود شرعى در آن مراعات شود.
در روايت آمده كه: «كان يمزح و لايقول الّا حقّاً؛(29) رسول خدا(ص) مزاح مى‏كرد و غير از حق نمى‏گفت.»
و نمونه‏هايى از مزاح آن حضرت در تاريخ نقل شده است: از جمله روزى به يك زنى از طايفه اشجع فرمود: پيرزنها به بهشت وارد نمى‏شوند، زن به گريه افتاد بلال حبشى علّت گريه را پرسيد بعد از اين كه متوجه شد نزد رسول خدا(ص) رفت، حضرت فرمود: سياه‏ها هم به بهشت راه ندارند او هم شروع كرد به گريه، هر دوى آن‏ها را عبّاس عموى پيغمبر ديدار كرد و مسأله را به عرض پيامبر اكرم(ص) رساند، حضرت فرمود: پيرمردها هم به بهشت راه ندارند، او نيز ناراحت شد، سپس حضرت همه آنها را احضار كرد و فرمود: اهل بهشت همه جوان و بى مو و آراسته‏اند و اضافه نمود كه: «انّهم يدخلون الجنّة شبّاناً منورّين؛(30) آن‏ها به صورت جوان و نورانى وارد بهشت مى‏شوند.» و همين طور بلال نيز گاهى شوخى و مزاح مى‏كرد.
و خود پيامبر اكرم(ص) نيز فرمود: «انّى لامزح ولااقول الّا حقّا؛(31) من شوخى مى‏كنم و جز واقع و حق نمى‏گويم.»
در جاى ديگر فرمود: «المؤمن دعبٌ لعبٌ والمنافق قطب غضب؛(32) مؤمن مزاح كننده و بازى كن است منافق ترش رو و خشمگين است.»
امامان معصوم نيز به اين مسئله سفارش نموده‏اند، و خود نيز گاهى مزاح مى‏فرمودند:
يونس شيبانى مى‏گويد، امام صادق از من پرسيد: «كيف مداعبة بعضكم بعضاً قلت قليلاً، قال: هلّا تفعلوا فانّ المداعبة من حسن الخلق و انّك لتدخل بها السّرور على اخيك و لقد كان النّبى يداعب الرّجل يريد ان يسرّه؛(33) چگونه است شوخى و مزاح شما با (برادران دينى و) ديگران، گفتم: خيلى كم. فرمود: چرا(در اين كار سستى و كم كارى مى‏كنيد و) انجام نمى‏دهيد. براستى شوخى و مزاح از شاخه‏هاى حُسن خلق است و تو با اين عمل شادى در قلب برادر(دينى) خود وارد كنى. رسول خدا(ص) اين گونه بود كه هرگاه مردى را مى‏خواست خوشحال كند با او شوخى مى‏كرد.» 6- تفريح در خانواده و با خانواده‏
نوعى ديگر از تفريحات سالم، تفريحاتى است كه در منزل با اهل و عيال، و با همراه آنها به مسافرت رفتن و به بيرون از شهر رفتن انجام مى‏گيرد، اين بخش در سه قسمت بيان مى‏شود. الف: همراه با خانواده در خارج از شهر و باغات‏
رفتن به تفريح گاهها هميشه مجرّدى و همراه رفقا و دوستان نبايد باشد، گاه لازم است خانواده را از اين تفريحات بهره‏مند سازيم، چنان كه معصومان ما اين گونه بودند، اگر گاهى همراه دوستان و رفقاى خويش به تفريح مى‏رفتند زمانى نيز دست زن و بچه را گرفته به خارج از شهر براى تفريح مى‏رفتند.
ابى بصير از امام صادق(ع) روايت مى‏كند، كه رسول خدا(ص) روزى به در خانه فاطمه(س) آمد و او را سوار الاغ كرده و به على و حسن و حسين (عليهم السلام)هم دستور داد كه از شهر مدينه همراه او خارج شوند هنگامى كه از ديوارهاى شهر فاصله گرفتند سر دو راهى رسيدند رسول خدا(ص) دست راست را انتخاب كرد تا رسيدند به محلى كه در آنجا درخت خرمايى وجود داشت رسول خدا(ص) گوسفندى خريد كه در يكى از گوش‏هايش نقطه‏هاى سفيد داشت و دستور داد آن را ذبح نمودند و آن را پختند.(34) ب: شوخى و بازى با همسر
مورد ديگر از تفريح سالم كه بايد به آن توجّهى جدّى شود، و مناصب و مقامهاى علمى و سياسى و…مانع آن نگردد توجّه ويژه به همسران و شوخى و تفريح با آنهاست.
در روايت متعددى به اين امر اشاره شده است كه نشان دهنده اهميت آن است از جمله:

1- رسول خدا(ص) فرمود: هر لهوى از مؤمن باطل است مگر در سه مورد، تأديب و تربيت اسب (سواركارى) تيراندازى «و ملاعبته امرأته؛ و بازى كردن مؤمن با همسرش، اين موارد حقّند.»(35)
2- همان حضرت فرمود: «كل شى‏ءٍ ليس من ذكر اللّه لهوٌ و لعبٌ الا ان يكون اربعةً: ملاعبة الرّجل امرأته…؛(36) هر چيزى غير از ياد خدا لهو و بازى است، جز چهار چيز (كه تفريح سالم شمرده مى‏شود) شوخى و بازى مرد با همسرش، تربيت اسب، تيراندازى، و ياد دادن شنا».
3- امام باقر(ع) فرمود: «لهو المؤمن فى ثلاثة اشياء: التّمتّع بالنساء…؛ لهو و تفريح مؤمن در سه چيز است بهره ورى و لذّت بردن از زنان، شوخى با برادران (دينى) و نماز شب.»(37) ج: بازى با كودكان‏
از جمله تفريحاتى كه هم براى خود انسان مفيد است و هم كودكان، بازى با كودكان و به بازى گرفتن آن‏هاست پيامبر اكرم(ص) فرمود: «من كان عنده صبىّ فليصاب له؛(38) هر كس كودكى نزد اوست پس بايد با او كودكانه رفتار كند.»
چون كه با كودك سرو كارت فتاد

پس زبان كودكى بايد گشاد

حتّى شخص پيامبر اكرم(ص) با آن همه عظمت با كودكان بازى مى‏كرد، جابربن عبداللّه گويد: «دخلت على النّبىّ(ص) و الحسين و الحسن على ظهره و هو يحبثو لهما و يقول نعم الجمل جملكما و نعم العدلان انتما؛(39) بر رسول خدا وارد شدم در حالى كه حسن و حسين سوار پشت رسول اللّه بودند وى پشت خود را خم كرده بود(مانند حالت ركوع) براى آن دو مى‏فرمود: بهترين شتر، شتر شما است و بهترين سواره شما هستيد.»(40) و عمربن خطاب مى‏گويد: حسن وحسين را بر دوش رسول خدا(ص) ديدم، گفتم چه اسب خوبى داريد؟ رسول خدا(ص) فرمود: «چه سواران خوبى هستند آن دو». 7- نماز شب و ارتباط با خدا
از مهمترين موارد تفريح سالم كه نشاط درونى عميق و انبساط روحى پايدار در انسان ايجاد مى‏كند دعا و مناجات و ارتباط با خداى متعال است. او كه قدرت و علم و كرم بى‏نهايت دارد، كه هر كس به درياى رحمت و ياد او وصل شود انبساط روحى گسترده‏اى پيدا مى‏كند، در بين ارتباطات با خدا نماز شب از جايگاه و منزلت خاصى برخوردار است.
در روايت پيش گفته از حضرت باقر(ع) چنين مى‏خوانيم: «لهو المؤمن فى ثلاثة اشياء…و الصّلوة بالليل؛ لهو و تفريح مؤمن در سه چيز است، بهره‏ورى از زنان، شوخى با برادران و خواندن نماز شب.»
راز اين كه نماز شب باعث نشاط درونى مى‏شود، يكى اين است كه خدا نماز شب خوان‏ها را دوست مى‏دارد و با بشاشت و نشاط و بشارت با آنها برخورد مى‏كند، رسول خدا(ص) فرمود: «ثلاثة يحبّهم اللّه و يضحك اليهم و يستبشرون بهم… و الّذى له امرأة حسناء و فراشٌ لهن حسن فيقوم من الليل فبذر شهوته فيذكرنى و يناجينى ولوشاء رقد؛ سه گروه را خداوند دوست مى‏دارد و با آنها با خنده (و نشاط) برخورد نموده آنها را (به بهشت) بشارت مى‏دهد… و كسى كه براى او زن زيبايى است و بستر نرم و (گرم و) و نيكو دارد (با اين حال) پس شب بر مى‏خيزد و شهوت خويش را رها نموده مرا ياد نموده و با من مناجات مى‏كند و (با اين كه) اگر مى‏خواست مى‏توانست بخوابد.»(41)
و نكته ديگر اين كه نماز شب باعث صحّت و سلامتى انسان مى‏شود، و اين خود در شادى و نشاط انسان نقش دارد، على(ع) فرمود: «قيام الليل مصحّة للبدن و مرضاةٌ للرّبّ عزّ و جلّ و تعرّض للرّحمة و تمسّك باخلاق النبييّن؛(42) برخاستن در شب (براى نماز) باعث سلامتى بدن، خشنودى پروردگار عزيز و جليل، در معرض رحمت الهى قرار گرفتن و (باعث) چنگ زدن به اخلاق انبياء مى‏شود.»
تذكّر اين نكته ضرورى است آنچه مورد اشاره قرار گرفت نمونه‏هايى از تفريحات سالم بود كه در منابع دينى آمده و گرنه تفريحات سالم منحصر به اين موارد نيست هر قوم و ملّتى متناسب با فرهنگ خويش از ورزشها و تفريحاتى برخوردارند، كه اگر خلاف دستورات شرعى نباشند، و گناهى در آن انجام نگيرد مورد تأييد اسلام نيز مى‏باشد. پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1- ر ك تفسير نمونه، ناصر مكارم شيرازى، دارالكتب الاسلاميّه، ج 9، ص 334 ؛ شعارهاى فضيلت، محمد باقر مدرس، انتشارات سوره، اول 1374، ج 4، ص 231 با تغيير و اضافات. 2- يرتع يعنى علف خوارى از گياهان صحرايى و شيره درختان، و به معناى فراوان خوردن نيز آمده، تفسير نمونه، همان، ص 330، و ستاره‏هاى فضيلت، همان ص 231. 3- سوره يوسف، آيه 12. 4- سوره آل عمران، آيه 137، سوره انعام، آيه 11، سوره نمل، آيه 36. 5- سوره سبأ، آيه 17 – 18. 6- سوره شعراء، آيه 7. 7- سوره سجده، آيه 27. 8- سوره بقره، آيه 164. 9- تفسير نمونه، ناصر مكارم شيرازى، دارالكتب الاسلاميه، 1370، ج 9، ص 336. 10- نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتى، ص 724، حكمت 390. 11- تفسير نمونه، ص 334، ستاره‏هاى فضيلت، همان، ص 232. 12- بحار، ج 78، ص 346، حديث 6. 13- محمدى رى شهرى، ميزان الحكمه، بيروت، دارالحديث، دوّم، 1419، ج 3، ص 1290 روايت 8457. 14- همان، روايت 8456. 15- همان، روايت 8451. 16- همان، 8452. 17- همان، ص 1290، حديث 8448. 18- شيخ عباس قمى، سفينة البحار، ص 596، به نقل از تفسير نمونه، ج 9، ص 335. 19- سفينة البحار، ج 1، ص 596. 20- حرّ عاملى، وسائل الشيعه، داراحياء التراث العربى، ج 2، ص‏517. 21- همان، ج 13، ص 346. 22- شيخ طوسى، مبسوط، بحث سبق و رمايه، به نقل از ستاره‏هاى فضيلت، همان، ص 245 – 246. 23- ميزان الحكمه، همان، ج 7، ص 2804، روايت 18368. 24- محمد بن جرير بن رستم الطبرى، دلائل الامة، نجف، منشورات المطبعة الحيدريّه، 1383ه.ق، ص 105 و ر ك سيره پيشوايان، مهدى پيشوايى، ص 340 – 341. 25- ميزان الحكمه، همان، ج 7، ص 2804. 26- اصول كافى، محمد بن يعقوب كلينى، ج 3، ص 36. 27- شيخ عباس قمى، سفينة البحار، ج 2، ص 584. 28- ستاره‏هاى فضيلت، همان، ج 4، ص 24. 29- بحار، ج 78، ص 346 «اجعلوا لانفسكم حظّا من الدّنيا باعطاءها ماتشتهى من الحلال و مالا ثلم المروة و الاسرف فيه و استعينوا بذلك على لهو الدّنيا.» 30- بحارالانوار، ج 16، ص 294. 31- همان، ص 294، حديث 95. 32- همان، ج 16، ص 296. 33- همان، ج 77، ص 153. 34- همان، ج 16، ص 298؛اصول كافى، ج 2، ص 662. 35- بحارالانوار، ج 76، ص 192، حديث 13 با تلخيص. 36- ميزان الحكمه، همان، ج 7، ص 2804 و روايت 18368. 37- همان، روايت 18370. 38- همان، روايت 18367. 39- وسايل، همان، ج 15، ص 203. 40- بحارالانوار، همان، ج‏43، ص 285. 41- الدّر المنثور، ج 2، ص 383، به نقل از ميزان الحكمه، همان، ج‏4، ص 1654 روايت، 10755. 42- همان، روايت 10759.

مقدمه
قرآن كريم و ائمه معصومان براى خدمت شايسته به بندگان خدا، شرايط و بايدهايى را در نظر گرفته‏اند كه عمل به آنها توسط كارگزاران نظام اسلامى و مردم خدمتگزار، مى‏تواند به خدمتى شايسته و مطلوب الهى و خدمتى كارآمد در مسير حل معضلات جامعه اسلامى بينجامد.

الف: انگيزه خدمت گزارى

1) خدمت خالصانه، نه سودمدارانه
خدمتگزارى از توصيه‏هاى هر نظام ادارى به كاركنانش است. با اين تفاوت كه اكثر نظامها از خدمتگزارى اهدافى سودمدارانه در مسير منافع و قدرت خود دارند و خدمت ابزار استعمار مدرن است. بنابراين هرگاه منافع حاكمان در خطر باشد، از خدمت چشم مى‏پوشند و همه چيز را فداى بقاى قدرت مى‏كنند، اين نوع خدمت همواره در لايه رويى و امور دنيايى متوقف مى‏شود و چون نوعى رياكارى است به لايه‏هاى زيرين تعاملات اجتماعى و نيز لايه‏هاى اصلى (امور معنوى و دينى) نفوذ نمى‏كند، اما در انديشه قرآنى خدمت با انگيزه الهى و خالصانه صورت مى‏گيرد «اى رسول ؛نزديك است كه اگر امتت به قرآن ايمان نياورند، جان خود را از شدت حزن و تأسف بر آنان هلاك سازى»(1)و «همانا رسولى از جنس شما براى هدايت خلق آمده كه از شدت محبت و نوع پرورى، فقر و پريشانى و جهل و فلاكت شما بر او سخت مى‏آيد و بر آسايش و نجات شما بسيار حريص و نسبت به مؤمنان رئوف و مهربان است».(2)
با اين ديدگاه آنچه مهم است الهى بودن خدمت است به حجم و گستره آن، لذا گاهى يك نگاه مى‏تواند عبادت شمرده شود. امام سجاد (ع) فرمود: «نظر المؤمن فى وجه اخيه المؤمن للمودّة و المحبّة عبادة ؛(3) نگاه مؤمن به صورت برادر مؤمنش از روى دوستى و محبت عبادت است.» و آنگاه كه به رسول خدا گفتند: دو مرد بنى اسرائيلى هستند يكى نماز واجب را مى‏خواند و سپس مى‏نشيند و خوبى‏ها را به مردم ياد مى‏دهد و ديگرى روز را روزه مى‏گيرد و شب را عبادت مى‏كند، رسول خدا فرمود: برترى اولى بر دومى مثل برترى من بر كمترين شماست.(4) در اين سخن رسول خدا ارزش خدمت دينى و معنوى را بسيار فراتر از عبادت صرف مى‏داند. قرآن كريم بارها خدمت ريا كارانه را نكوهش مى‏كند و بر خدمت الهى، موحّدانه و خالصانه تأكيد مى‏ورزد.
«والّذين ينفقون اموالهم رئاء الناس و لا يؤمنون بالله و لاباليوم الاخر… ؛(5) و كسانى كه اموالشان را براى نشان دادن به مردم انفاق مى‏كنند و به خدا و روز پسين ايمان نمى‏آورند.»
مثال آنچه در اين زندگى دنيا مصرف (انفاق) مى‏كنند، مانند مثال بادى است كه در آن سوزندگى است كه بر كشتزار گروهى كه بر خودشان ستم كرده‏اند بوزد و آن را نابود سازد و خدا به آنان ستم نكرده و ليكن برخود ستم كرده‏اند.(6) بر اين اساس هرچند ممكن است كارگزارى تمام عمر خود را هم به مردم خدمت كند، اما چون انگيزه الهى در كارش نبوده، گويى به كشتزارى كه يك عمر برايش صرف كرده، آتش انداخته و همه را خود از بين برده است.
تفسير اين آيه را در اين كلام امام زين العابدين (ع) بجوييم كه فرمود: حق صدقه و زكاتى كه مى‏دهى اين است كه بدانى آن (پس اندازى نزد پروردگارت) و امانتى است كه شاهد نمى‏خواهد.(7) 2) بى چشم داشت بودن
وقتى كارگزاران اسلامى هدفشان از خدمت كسب رضايت الهى باشد، مسلم است كه از مردم انتظارى نخواهند داشت. مراجعه به آيات قرآن كريم نشان مى‏دهد هيچ كدام از پيامبران در مقابل خدمات گسترده دينى و معنوى خود اجرى از كسى نخواسته‏اند و تنها چشم داشت آنان از خدا بوده است. تنها از رسول اكرم (ص) در 8 آيه قرآن اجر نخواستن نقل شده است،(8) مانند «قل لا اسئلكم عليه اجراً ان هو الاذكرى للعالمين».(9)
3) قدرت طلب نبودن و شايسته‏سالارى در خدمتگزارى
اگر انگيزه از حكومت، مديريت و كارگزارى الهى باشد، مسابقه و پيشى گرفتن در كسب مقامها هم براى كسب محبوبيت الهى بيشتر و مغفرت الهى خواهد بود. «و خدا و فرستاده را اطاعت كنيد باشد كه شما مشمول رحمت شويد و بر همديگر پيشى بگيريد به سوى آمرزش از پروردگارتان و بهشتى كه پهنه آن آسمانها و زمين است.»(10) بنابراين هدف كارگزاران كسب رضاى الهى از طريق خدمت است پس اگر كسى را بشناسد كه بهتر از آنها بتواند خدمت رسانى كند، بايد اين مقام را به او بسپارد. رسول خدا فرمود: «هر كس عهده دار فردى از مسلمانان شود در حالى كه مى‏داند از او سزاوارتر و آگاه‏تر به قرآن و نسبت پيامبر هست، اين كار را به او نسپارد، به يقين به خدا و رسول خيانت كرده است.»(11)
اين سخن از مقام معظم رهبرى هم قابل توجه است: خصوصيت ديگر هم مخصوص من و شماست، يعنى مايى كه به خاطر مسئوليت هامان حوزه اقتدارى داريم، چه كوچك چه بزرگ، اين مضمون آيه‏اى است كه تلاوت كردم، «تلك الدار الآخرة نجعلها للذين لا يريدون علواً فى الارض و لافساداً ؛دنبال استعلا و سلطه جويى و برترى جويى بر مردم نباشيم. اين كار سخت است. اما ممكن و لازم است، سلطه جويى آفتى است كه قدرت مداران عالم را هميشه تهديد كرده و بسيارى را لغزانده است. ما كه قوى‏تر از آنها نيستيم، بايد مواظب و مراقب باشيم تا نلغزيم. از امير المؤمنين (ع) نقل شده است كه فرمود:…اين آيه اصلاً براى قدرت‏مندان و ولات و مسئولان است. از رؤساى سطح بالا گرفته تا مديريت‏هاى ميانى و تا هر كجا كه حوزه اقتدارى وجود دارد. بعضى تصور مى‏كنند قدرت يا ثروت ذاتاً شرّ است، در حالى كه اين طور نيست… ما از اين قدرت چگونه استفاده مى‏كنيم اگر استفاده خوب كرديم، خير است.اگر در خدمت مردم قرار داديم، خير است. اگر در خدمت ترويج اخلاق و معنويت و صلاح و رستگارى انسانها قرار داديم، خير است».(12)

ب: بايدهاى خدمتگزارى در عمل

1- سرعت در خدمتگزارى
تفسيردقيق آيه «سارعوا الى مغفرة من ربكم»(13)را بايد در كلام رسول خدا جست و جو كرد و به عنوان يكى از مصاديق مهم سرعت در غفران به تسريع خدمت رسانى كارگزاران اشاره نمود. رسول خدا مى‏فرمود: از سكوت و بى توجهى اهانت‏آميز بپرهيزيد. به اينكه يكى از شما فرمانده يا كارگزارى باشد، آنگاه زنان بى شوهر، يتيم و مسكين به شما مراجعه كنند و بگوييد منتظر باش تا رسيدگى كنم و آنها را به ذلت و خوارى واگذاريد، و خواسته شان را انجام ندهيد و حتى چيزى هم نگوييد كه بروند و سپس فردى پولدار و با موقعيت بيايد، بلافاصله او را در كنار خود بنشانيد و از درخواستش بپرسيد و بى درنگ دستور رسيدگى دهيد».(14) اين حديث علاوه بر تأكيد بر اصل سرعت در خير، به تبعيض قائل نشدن در سرعت در خدمت رسانى هم تأكيد فراوان دارد. دستور امام على (ع) هم به كارگزارانش همين بود «ومنها اصدار حاجات الناس يوم ورودها عليك…؛(15)از آنها (وظايف مخصوص زمامداران) برطرف كردن نيازهاى مردم در روز ورودش به تو است». 2) توجه به آسيب پذيرها
خداوند توجه به ضعفا و مستمندان و درماندگان را به طور جدّى در آيات الهى نشان داده است،(16) مانند «والذين استجابوا لربّهم و اقاموا الصلاة و امرهم شورى بينهم و مما رزقناهم ينفقون»(17) و «ان الذين يأكلون اموال اليتامى ظلماً انّما يأكلون فى بطونهم ناراً و سيصلون سعيراً؛(18)در حقيقت كسانى كه اموال يتيمان را به ستم مى‏خورند جز اين نيست كه آتش در درونشان مى‏خورند و به زودى در شعله فروزان در آيند» و «و آت ذاالقربى حقّه والمسكين و ابن السبيل…»(19)ترجمان اين آيات را در بعد حكومتى آن در اين سخن رسول (ص) مى‏شنويم: «ابلغونى حاجة من لا يستطيع ابلاغ حاجته…نياز كسى را كه خودش نمى‏تواند، به من برسانيد. كسى كه نياز حاجتمندى را كه ناتوان است، به حاكمى رساند، خدا او را روز قيامت بر صراط، ثابت قدم نمايد».(20) امام على (ع) هم مى‏فرمود: از يتيمان خردسال و پيران سالخورده كه راه چاره‏اى ندارند و دست نياز برنمى دارند، پيوسته دلجويى كن كه مسئوليتى سنگين بر دوش زمامداران است، گرچه حق تمامش سنگين است، اما خدا آن را بر مردمى آسان مى‏كند كه آخرت مى‏طلبند، نفس را به شكيبايى وا مى‏دارند و به وعده‏هاى پروردگار اطمينان دارند. پس بخشى از وقت خود را به كسانى اختصاص بده كه به تو نياز دارند تا شخصاً به امور آنان رسيدگى كنى و در مجلس عمومى با آنان بنشين و در برابر خدايى كه تو را آفريده، فروتن باش و سربازان و ياران و نگهبانان خود را از سر راهشان دور كن تا سخنگوى آنان بدون اضطراب در سخن گفتن با تو گفت و گو كند».(21) 3) شكيبايى در مسير خدمتگزارى
رسول اكرم (ص) كه عظيم‏ترين خدمات مادى و معنوى را براى مسلمانان به ثمر رساند در آيات فراوانى دعوت به صبر در مسير مذكور شده است. حضرت به خاطر تحمل تكذيب مخالفان،(22) دعوت به صبر مى‏شد و تحمل وى در برابر تبعيد و اخراج از مكه،(23) نسبت سحر و ديوانگى،(24) گمراه خواندن و فريب خوردن،(25) شاعر داشتن،(26) و… در دههاآيه مورد تأكيد قرار گرفته است. امام على (ع) در پرتو همين آيات و سيره عملى رسول خدا مى‏فرمود: «انصفوا الناس من انفسكم و اصبروا لحوا ئجهم فانكم خزّان الرعية و وكلاء، الامّة ؛(27)در روابط خود با مردم انصاف داشته باشيد و در برآوردن نيازهايشان شكيبا باشيد. همانا شما خزانه داران مردم و نمايندگان ملت هستيد». وامام سجاد (ع) هم هرگاه نيازمندى نزدش مى‏رسيد مى‏فرمود: «آفرين بر كسى كه بار مرا به آخرت حمل مى‏كند».(28) 4) محبت و تواضع به مردم
آيات قرآن سيمايى مهربان، متواضع و با محبت از رسول خدا(ص) ترسيم مى‏كنند. در يك جا او را به طرد نكردن مؤمن فقير فرا مى‏خواند،(29) دعوت به تحقير نكردن يتيم مى‏كند،(30) از او مى‏خواهد نيازمند را نراند،(31) در سايه رحمت الهى مهربان است،(32) با مؤمن گنهكار برخورد شايسته داشته باشد،(33) مردم را ملاحظه مى‏كند،(34) و… خداوند از رسول اكرم مى‏خواهد بال (عطوفت و فروتنى) خود را براى مؤمنان پيرو فرود آورد.(35) خفض جناح نشانه تواضع است و بايد رابطه پيشوايان با امت متواضعانه باشد.(36) امام على (ع) از مالك اشتر بال گسترى، فروتنى و نرمخويى با مردم را مى‏خواهد.(37)
در آيه‏اى ديگر رهبرى مهربانانه پيامبر با مردم را ناشى از رحمت الهى مى‏داند «فبما رحمة من الله لنت لهم و لو كنت فظّاً غليظ القلب لانفضّوا من حولك»(38)از نگاه قرآن اين محبت البته دو طرفه‏اى است. آموزه‏هاى علوى نشان مى‏دهد كه اساس رابطه كارگزار با مردم بايد همين محبت الهى باشد، لذا حتى اگر ناتوان از خدمت هم شد، بايد رحمت و عطوفت را از وى دريغ نكند. «رحمت به مردم را در دل خود جاى بده و به آنها احسان و نيكى كن…» و «وقتى از كمك به ضعيفان بازماندى، مهر و محبت تو آنان را فرا گير شود».(39) 5) امانتدارى در خدمت
از شرايط مهم قرار گرفتن در مقام كارگزارى و خدمتگزارى، رعايت امانتدارى است و كارگزار بايد به عنوان يك امانت به قدرتى كه به او سپرده شده نگاه كند و از آن فقط براى خدمت سود برد. از اين روى حضرت يوسف وقتى مى‏خواهد خود را براى خزانه دارى معرفى كند، مى‏گويد:
«اجعلنى على خزائن الارض انى حفيظ عليم؛ مرا بر منابع اين سرزمين بگمار كه نگهبانى دانايم».(40) و اين در حالى بود كه قبل از آن سلطان مصر به وى گفته بود تو امروز نزد ما جايگاه دارى و درستكار و امين هستى.»(41)اگر چنين ديدگاهى بين حاكمان و كارگزاران جريان پيدا كند و به قدرت به عنوان ابزار خدمت بنگرند هرگز از آن به نفع نزديكان سوء استفاده نخواهد كرد. امام على(ع) مى‏فرمود: «زمامداران، خواص و نزديكانى دارند كه خود خواه و چپاولگر و در معاملات بى انصاف اند ريشه ستمگاريشان را با بريدن اسباب آن بخشكان و به هيچ كدام زمين واگذار مكن و چنان رفتار كن كه قراردادى به سودشان بسته نشود كه به مردم ضرر رساند.»(42)و مى‏فرمود «براى عموم زيردستانت آنچه را براى خود و خانواده ات مى‏پسندى، دوست بدار»،(43) و از كارگزارش مى‏خواست به همگان يكسان نگاه كنند تا بزرگان در آنان طمع نكنند و ناتوانان از اجراى عدالت نااميد نشوند.(44) در همين فضاى فكرى است كه كارگزاران امكانات بيت المال را هم به عنوان ابزار اختصاصى خدمت خواهند نگريست و معناى واقعى استفاده اختصاصى ممنوع را با جان و دل خواهد فهميد. امام على(ع) چه زيبا فرمود: «نوك قلمهايتان را نازك كنيد، از زياده نوشتن بپرهيزيد زيرا اموال مسلمانان قبول ضرر نمى‏كند.»(45) 6) خدمت با كيفيت برتر
آنچه باعث شد اهل بيت (ع) به «مقام نيكوكاران» برسند، انفاق و بخشش از بهترين چيزها بود. آنان با اينكه روزه بودند ضرورى‏ترين مواد حياتى يعنى غذايشان را به فقير و اسير و يتيم دادند.(46) به عنوان نمونه ديگر امام حسين (ع) مى‏فرمود: چون من شكر دوست دارم، از آن هم انفاق مى‏كنم و خدا فرموده است «لن تنالوا البرّ حتى تنفقوا مما تحبون ؛(47) هرگز به مقام نيكوكاران نمى‏رسيد مگر از آنچه دوست داريد، انفاق كنيد.»(48) بنابراين حاكمان و كاركنان نظام اسلامى بايد بالاترين توان خود را به كارگيرند و بهترين نوع خدمت را به مردم تقديم كنند تا مصداق (انفاق كنندگان از دوست داشتنى‏ترين‏ها) شوند. 7) منت نگذاشتن بر مردم
اگر مقام خدمتگزارى نعمتى الهى براى فرصت خدمت و كسب قرب الهى شده ديگر منت گذاشتن بر مردم معنايى ندارد و آن كه به خاطر خدمات مديريتى و خود به مردم منت مى‏گذارد عملاً نشان مى‏دهد كه خدمات او براى كسى جز خدا بوده است و روشن مى‏شود كه تمام آنچه انجام داده از بين رفته و چيزى براى آخرت ذخيره نشده است.(49) امام خمينى (ره) مى‏فرمود: «اين طبقه هستند كه به ما الآن منت دارند و از اول منت داشتند. همين‏ها بودند كه هيچ توقعى هم ندارند… ما را اينها آورده‏اند و وكيل كرده‏اند… ما بايد ولى نعمت خودمان را از آن قدردانى كنيم و خدمت كنيم.»(50) رهبر انقلاب هم معتقد است: «مسئولان بايد كار را با دل سوزى براى مردم انجام بدهند بايد بدون منت انجام بدهند و مُراجع خود را احترام و تكريم كنند، آنها را تحقير نكنند، بر آنها منت نگذارند…»(51) از امام سجاد (ع) روايت شده است كه فرمود: «به خاطر صدقه بركسى منت نگذار، زيرا قدمى به سود خود برداشته‏اى اگر منت بگذارى، در امان نيستى كه روح صدقه گيرنده را آزرده و خود را معيوب كرده‏اى، زيرا اين كار تو نشانه آن است كه صدقه را به خاطر خود نداده‏اى و گرنه به كسى منت نمى‏گذاشتى.»(52) پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. سوره كهف، آيه 6. 2. سوره توبه، آيه 128. 3. تحف العقول، ص 282. 4. ميزان الحكمة، ح 13824. 5. سوره نساء، آيه 38 و سوره توبه، آيه 53-55. 6. سوره آل عمران، آيه 117. 7. تحف العقول، ص 259. 8. سوره انعام، آيه 90، سوره يوسف، آيه 104، سوره مومنون،آيه 72، سوره فرقان، آيه 57، سوره نساء، آيه 47، سوره قلم، آيه 46. 9. سوره انعام، آيه 90. 10. سوره آل عمران، آيه 132 – 133. 11. مكاتيب الرسول، ج 2، ص 625، بحار الانوار، ج 75، ص 345. 12. بيانات رهبر انقلاب در ديدار با مسئولان نظام، 15/5/1382. 13. سوره آل عمران، آيه 132. 14. كنزالعمال، ج 6، ص 29، ح 4705. 15. نهج البلاغه، نامه 53. 16. ر.ك به: تفسير مراغى، ج 5، ص 17، المنير، ج‏5، ص 128،كبير فخر، ج 27، ص 177، نمونه ج 2، ص 464، الجديد، ج 2، 255، نمونه، ج 6، ص 5، كشف الاسرار، ج 6، ص 479، و ج 5، ص 680. 17. سوره شورى، آيه 38. 18. سوره نساء، آيه 10. 19. سوره اسراء، آيه 26. 20. بحار الانوار، ج 3، ص 384. 21. نهج البلاغه، نامه 53. 22. سوره انعام، آيه 35. 23. سوره محمد، آيه 13. 24. سوره ذاريات، آيه 52. 25. سوره نجم، آيه 2. 26. سوره الحاقه، آيه 41. 27. نهج البلاغه، نامه 51. 28. بحارالانوار، ج 46، ص 98. 29. سوره انعام، آيه 52. 30. سوره ضحى، آيه 9. 31. سوره ضحى، آيه 10. 32. سوره آل عمران، آيه 130. 33. سوره انعام، آيه 54. 34. سوره احزاب، آيه 37. 35. سوره شعرا، آيه 215. 36. سيره پيامبران در قرآن، آيت الله جوادى آملى، ج 7، ص 124. 37. نهج البلاغه، نامه 27. 38. سوره آل عمران، آيه 159 و ر.ك به: سيره رسول اكرم در قرآن، ج 8، ص 288، و سوره احزاب، آيه 43، سوره كهف، آيه 6، سوره فاطر، آيه 8. 39. غررالحكم. 40. سوره يوسف، آيه 55. 41. همان، آيه 54. 42. نهج البلاغه، نامه 53. 43. بحارالانوار، ج 72، ص 27. 44. نهج البلاغه، نامه 27. 45. بحارالانوار، ج 93، ص 49. 46. سوره انسان، آيه 9. 47. سوره آل عمران، آيه 92. 48. تفسير كنزالدقائق، ج 3، ص 159، و سوره بقره، آيه 267. 49. سوره بقره، آيه 262 – 275. 50. صحيفه امام، ج 16، ص 25. 51. ديدار رهبرى با مردم، 6/10/1372. رك به: كافى، ج 2، ص 296، حديثى از امام جواد (ع). 52. تحف العقول، ص 259.

##تهيه و تدوين: حجةالاسلام‏والمسلمين محمدرضا مصطفى پور##
يكى از ويژگى‏هاى اسلام پويايى آن است و همين ويژگى او را جاودانه معرفى مى‏كند امام رضا (ع) در جواب شخصى كه از او مى‏پرسد، چرا قرآن با گذر زمان كهنه نمى‏شود و هر چه زمان بر او بگذرد تازه و نو بودن آن محفوظ است فرمود: « لانّ الله لم ينزله لزمان دون زمان و لا لناس دون ناس فهو فى كل زمان جديد و عند كل قوم غض الى يوم القيامه ؛(1) خداى سبحان قرآن را براى زمان خاص و مردم خاص فرو نفرستاده است، پس قرآن در هر زمانى و پيش هر قومى تا روز قيامت تازه و نو است».
امام صادق (ع) نيز فرمود: حلال محمد حلال ابداً الى يوم القيامه و حرامه حرام ابداً الى يوم القيامه لايكون غيره و لا يجى‏ء غيره؛(2) حلال پيامبر اسلام (ص) تا روز قيامت و براى هميشه حلال و حرام او نيز براى هميشه و تا روز قيامت حرام است نه غير آن خواهد شد و نه چيز ديگرى جايگزين آن خواهد گرديد».
يكى از انديشمندان غربى اسلام را دينى زنده و پاينده و دين آينده جهان معرفى كرده و گفته است: «من هميشه نسبت به دين محمد(ص) به واسطه خاصيت زنده بودن شگفت آورش نهايت احترام را داشته‏ام، به نظر من اسلام تنها مذهبى است كه استعداد توافق و تسلط بر حالات گوناگون و صور متغيّر زندگى و مواجهه با قرون مختلف را دارد، من چنين پيش بينى مى‏كنم و از هم اكنون نيز آثار آن پديدار شده است كه ايمان محمد(ص) مورد قبول اروپاى فردا خواهد بود».(3)
آن چه باعث پويايى و جاودانگى اسلام است عناصر گوناگونى است كه از جمله آن‏ها هماهنگى آن با عقل و اين كه عقل يكى از منابع دين معرفى شده است علاوه بر آن كه عقل يكى از منابع دين معرفى شده است و ائمه فرموده‏اند: مردم دو جهت در اختيار دارند يكى پيامبران و ائمه (ع) كه حاملان پيام الهى به مردم هستند و ديگرى عقل(4)، اجتهاد پذيرى اسلام نيز آن را پاسخگوى نيازهاى انسان در هر عصر و زمان قرار مى‏دهد. به ديگر سخن اجتهاد قوّه محركه اسلام است كه مى‏توان با استفاده از آن به نيازهاى انسان‏ها در هر زمان و هر مكان با استفاده از متون آيات قرآن و روايات پاسخ داد. از اين رو ائمه معصومين (ع) فرمودند: «علينا القاء الاصول و عليكم التفريع ؛(5) بر ما است كه اصول را بر شما القاء كرده و شما با مراجعه به آن اصول، فروع را از آن استنباط كنيد». سرّ ثبات دين اسلام
چرا دين اسلام دين ثابت و هميشگى است؟ 1- عند اللهى بودن دين:
سرّ آن اين است كه قرآن كريم از سويى مى‏فرمايد: «ان الدين عندالله الاسلام ؛(6) در حقيقت دين در پيشگاه خدا اسلام است» و از سوى ديگر آن چه كه از پيشگاه خدا باشد ثابت و پايدار است، «ما عندكم ينفد و ما عندالله باق ؛(7)آن چه پيش شماست پايان‏پذير است و آن چه پيش خدا است باقى و پايدار.» با انضمام اين دو آيه روشن مى‏شود كه اسلام دين ثابت و مستمرى است كه نه تخلف‏پذير است و نه اختلاف‏پذير.
انبياء(ع) همگان بر اساس خطوط كلى آن مشى مى‏كردند،از اين رو فرمود: «و من يبتغ غير الاسلام ديناً فلن يقبل منه ؛(8)هر كه غير از اسلام دينى جستجو كند از او پذيرفته نخواهد شد.»
در واقع نه تنها دين همه انبياء (ع) اسلام است بلكه بر اساس هماهنگى تكوين و تشريع همه نظام هستى در برابر خداى سبحان تسليم و خاضع و متواضعند، «وله اسلم من فى السموات و الارض ؛(9)همه آن چه كه در آسمان‏ها و زمين است در برابر خدا تسليم اند.» انسان نيز كه بخشى از نظام هستى است و قوانين تكوينى خود را از خدا مى‏گيرد از نظر تشريع نيز بايد قوانين خويش را از خدا دريافت كند و در برابر او تسليم باشد، در واقع تكوين و تشريع با هم هماهنگ هستند زيرا مبدأشايسته وضع قوانين تكوين و تشريع و هماهنگ كننده آن دو خداى سبحان است. 2- هماهنگى با فطرت
دين براى شكوفايى و پرورش فطرت انسان آمده است، از آن جا كه در فطرت انسان هيچ گونه تغييرى راه ندارد، دين نيز ثابت خواهد ماند «فاقم وجهك للدين حنيفاً فطرة الله التى فطر الناس عليها لاتبديل لخلق الله ؛(10)پس با گرايش به حق به دين روى بياور اين فطرت الهى است كه خداى سبحان مردم را بر اساس آن آفريده است براى آفرينش الهى دگرگونى نيست».
دينى كه مبدأ فاعلى آن ذات اقدس الهى است و مبدأ فاعلى آن فطرت هماهنگ انسان هاست، براى هميشه ثابت خواهد ماند.
البته آن چه ثابت است خطوط كلى دين در اصول اعتقادى و اخلاق و احكام است كه با فطرت ثابت انسان هماهنگ است ولى در كنار دين شريعتى داريم كه در گذر زمان و اختلاف اعصار مختلف و متحول مى‏شود اين شريعت متحول است كه با طبيعت متحول انسان همسوست. «ولكل جعلنا منكم شريعة و منهاجاً؛هر پيامبرى داراى شريعت و منهاج است».
البته با تكميل شدن نيازها خداى سبحان قانونى وضع كرده است كه تا قيامت جواب گوى هرگونه تحولى است و اين قانون همان دين خاتم است. زيرا خداى سبحان كه از پيوند فطرت با طبيعت آگاه است، مى‏داند تا چه زمانى زمينه‏هاى اختلاف فراهم خواهم شد. از اين رو به وسيله پيامبران و با تغيير در شرايع، نيازهاى انسانى را پاسخ مى‏گويد، اما اگر شريعت به گونه‏اى باشد كه قيامت نيازى به تغيير نداشته باشد و نيازهاى محدود و جزئى را نيز با اجتهاد مستمر پاسخ گويد، به شريعت جديدى نياز نيست. قلمرو اجتماعى دين
آن چه تاكنون بيان شد اين بود كه اسلام دين ثابت، همگانى و همه جايى و هميشگى است و با استفاده از اجتهاد مى‏تواند پاسخگوى نيازهاى انسان در هر زمان و مكان باشد، حال اين سؤال مطرح مى‏شود كه قلمرو دين تا كى است آيا محدود به حوزه فردى زندگى انسان است يا قلمرو اجتماعى او را نيز دربر مى‏گيرد؟ دين شناسان در اين رابطه نظرهاى گوناگون ارائه داده‏اند.
برخى بر اين پندارند كه دين فقط عهده دار رابطه فردى حق و خلق يعنى عبادات و روابط اخلاقى افراد با يكديگر است و اما مسائل سياسى، حقوقى و حكومتى از قلمرو دين خارج بوده و منوط به تشخيص انسان با استفاده از عقل و علم است.
گروهى مى‏گويند، دين علاوه بر عبادات و اخلاق، اصل حكومت را نيز مورد تأكيد قرار داده و اصول حاكم بر نظام اجتماعى و نظام بين المللى را نيز تبيين مى‏كند و نظام جامعه اسلامى را نظام امامت و ولايت مى‏داند اما محدود به عصر حضور امامان معصوم مى‏باشد.
گروهى مى‏گويند: دين همه امور را اعم از آن چه كه مورد جزئيات و يا كليات نظام اجتماعى است مشخص كرده ليكن بايد آن‏ها را با جستجو در منابع استنباط كرد.
با توجه به اين اقوال و نظرات درباره قلمرو دين در جنبه‏هاى اجتماعى و سياسى، نظر صحيح كدام است؟
تعيين نظر صحيح در اين ميان متوقف به تدبير و تأمل در برهان عقلى است كه بر ضرورت وجود دين اقامه مى‏شود.
برهانى كه در كتاب‏هاى فلسفى براى اثبات ضرورت دين اقامه كرده‏اند، ناظر به ضرورت وجود آن براى حيات اجتماعى انسان است به اين بيان كه بشر به دليل آن كه متمدن بالاصل و يا مستخدم بالطبع و متمدن بالفطره است ناگزير از زندگى اجتماعى است.
انسان نمى‏تواند مانند ديگر حيوانات به صورت مستقيم از طبيعت بهره بردارى كند او براى حداقل زندگى نيازمند به خوراك،
پوشاك و مسكنى است كه از طريق تصرف و دخالت در طبيعت تهيه مى‏شود و اين همه بدون همكارى و هميارى و هماهنگى با ديگران آماده نمى‏شود و هميارى و هماهنگى افراد نيازمند به اجراى ضوابط و قوانينى معين و مشخص است و اين قوانين براى اين كه سعادت زندگى اجتماعى را تأمين كند. بايد بر اساس آگاهى نسبت به مصالح همگان و به دور از دخالت هواها و هوس‏هايى باشد كه به دنبال كسب منافع شخصى و گروهى است يعنى قانونى كه جاهلانه تنظيم شده باشد و يا قانونى كه بر اساس هوا و هوس باشد تضمين كننده حيات اجتماعى نيست و قانون معصوم از خطا و مصون از هوس تنها توسط انسان معصومى كه متكى به وحى الهى است، از ذات اقدس پروردگار دريافت مى‏شود.(11)
بر اساس اين استدلال دين تنها براى روابط فردى خلق و خالق و انسان و خدا و يا براى روابط اخلاقى انسان‏ها نسبت به يكديگر اثبات نمى‏شود بلكه دين را براى برقرارى قسط و عدل ضرورى مى‏داند.
نظام اجتماعى و سياسى كه بر اساس اين مربيان شكل مى‏گيرد، نظام مبتنى بر امامت است. زيرا آن چه كه عهده‏دار عدالت و قسط است تنها داشتن قوانينى معصوم از خطا و بدور از هوا و هوس نيست بلكه اجراى معصومانه آن نيز لازم است، در عصر غيبت امام معصوم (ع) نيز بايد قوانين كلى كه از طرف وحى براى تمشيت امور اجتماعى مردم ابلاغ شده است از اعتبار كافى برخوردار بوده و اجرا شوند.

اجراى اين قوانين نيازمند به مجريانى است كه علاوه بر آگاهى به آن‏ها و اطلاع بر خصوصيت‏هاى زمان و مكان و تحول‏هاى اجتماعى و سياسى معتقد به آن‏ها بوده و به آن‏ها عمل نمايد.
نظام امامت، نظام حق مدار است كه هم قوانين آن حق است و هم مجريان آن در عصر حضور معصوم و در عصر غيبت از عدالت برخوردارند. و اين قوانين همه جوانب حيات و زندگى را تحت پوشش قرار داده تا آدميان بتوانند در پرتو آن زندگى ابدى و جاودانش را تأمين نمايد. زيرا حيات ابدى و اخروى از زندگى دنيوى جدا نيست بلكه دنيا گذرگاهى است كه آدمى بايد با تسليم بودن در برابر قوانين الهى در همه ابعاد زندگى، سعادت اخروى خود را تضمين شخصيتى نمايد.
برهان نبوت با اين تحليل مى‏تواند قلمرو و حدود دينى را تبين نمايد و روشن سازد كه دين محدود به قلمرو فردى نيست بلكه قلمروهاى اجتماعى زندگى انسان را تحت پوشش قرار مى‏دهد و آدمى را در همه صحنه‏ها هدايت مى‏كند.

انحصار دين به احكام ارزشى
برخى گفته‏اند كه دين فقط ارزش‏هاى حاكم بر زندگى بشر را بيان مى‏كند و از تدوين و تنظيم احكام، قوانين و مقررات سياسى، اقتصادى پرهيز مى‏كند و مى‏گويند قوانين اجتماعى توسط خود انسان و با استفاده از عقل تنظيم مى‏شود. اين گروه قوانين را همواره در حال تكامل و رشد مى‏دانند و دين را از نقايص آن قوانين مصون داشته و آن را ثابت مى‏دانند و به عبارت ديگر انبياء فقط ارزش‏ها را بيان كرده‏اند و اجرا نمودند و كارى با قوانين و مقررات اجتماعى نداشته‏اند.
در جواب مى‏گوييم: اگر ما حق قانون گزارى را منحصر به كسى كه آگاه از روابط آشكار و نهان انسان و جهان است ندانيم و قوانين را تابع دانش بشر بدانيم و اسلام را نسبت به آن قوانين در حدّ يك نظام ارزشى ناظر بدانيم در اين صورت تفاوتى بين اسلام و ديگر مكاتب بشرى نمى‏ماند بلكه اساساً نيازى به اين وجود نخواهد داشت، زيرا اولاً انسان‏ها غالباً به اين ارزش‏ها واقفند و نسبت به آنها تمايل دارند و ثانياً كمتر مكتبى از مكاتب بشرى است كه با اين ارزش‏ها مخالفت داشته باشد بلكه موافق بر قرار آن‏ها خواهند بود زيرا همه آنها خواهان حاكميت ارزشهايى چون عدالت، آزادى، ايجاد رشد و تكامل جامعه و امثال آن ها خواهند بود.
در حالى كه در اصول و مبانى بين مكاتب بشرى و مكتب الهى تفاوت است كه در مكتب الهى با در نظر گرفتن حيات حقيقى انسان براى او برنامه ارائه مى‏دهد و در مكاتب بشر حداكثر زندگى دنيوى و مادى و حيوانى و اجتماعى او را در اين دنيا مورد توجه قرار مى‏دهد. فرعون و مؤمن آل فرعون
در قرآن كريم دو نمونه از انسان‏ها را مطرح مى‏كند كه يكى بر باطل بوده و ديگرى بر حق، ولى هر دو در گفتار يكسان سخن مى‏گفتند يكى فرعون و ديگرى مؤمن آل فرعون است.
فرعون داعيه تمدن و دفاع از آن داشته و پيروزى در عمل را نشانه فلاح و رستگارى مى‏خواند و مى‏گفت: «اذهبا بطريقتكم المثلى، فاجمعوا كيدكم ثم ائتوا صفاً و قد افلح اليوم من استعلى ؛(12)يعنى موسى و هارون قصد دارند تمدن نمونه و شيوه عالى و نيك شما را از بين ببرند، پس مكر و تدبير خود را فراهم آوريد و در مقابل آن‏ها صف آرايى كنيد كه فلاح و رستگارى از آن كسى است كه بر رقيب پيروز گشته و بر او برترى يابد».
در جاى ديگر فرعون، موسى را مروج فساد دانسته و مى‏گويد: «و قال فرعون ذرونى اقتل موسى و ليدع ربّه انى اخاف ان يبدّل دينكم اوان يظهر فى الارض الفساد ؛(13)فرعون گفت: مرا بگذاريد تا موسى را به قتل برسانم و او پروردگار خود را بخواند، من ترس آن را دارم كه او دين شما را از بين ببرد و يا آن كه فساد در زمين را رواج دهد» يعنى اگر اصل مكتب شما را دگرگون نكرد زمينه هرج و مرج و فساد اخلاقى و اجتماعى را فراهم مى‏كند. علاوه فرعون در دفاع از نظر خود شعار رشد و هدايت جامعه را مى‏دهد و مى‏گويد: «و قال فرعون ما اريكم الّا ما ارى و ما اهديكم الّاسبيل الرشاد؛(14) فرعون گفت: من جز به آن چه كه در مورد قتل موسى شما را ارائه طريق كردم، صلاح نمى‏دانم و شما را جز به راه رشد هدايت نمى‏كنم».
قرآن كريم در ادامه همين آيات از حسن و زيبايى كار زشت فرعون در نظر او خبر داده و ادعاى هدايت بر طريق رشد را به مؤمن آل فرعون نيز نسبت مى‏دهد «و انى لاظنه كاذبا و كذلك زيّن لفرعون سوء عمله و صدّ عن السبيل و ماكيد فرعون الّا فى تباب، و قال الذى آمن ياقوم اتبعون اهدكم سبيل الرشاد؛(15)فرعون گفت: من موسى را دروغگو مى‏پندارم و اين چنين در نظر فرعون عمل زشتش زيبا جلوه نمود و از پيمودن راه حق باز داشته شد و مكر فرعون جز به هلاكت او خاتمه نيافت. از طرف ديگر مؤمن آل فرعون به قوم خود گفت: از من پيروى نمائيد تا شما را به راه رشد هدايت كنم».
با توجه به سخن فرعون و مؤمن آل فرعون هر دو از ارزش واحد سخن مى‏گويند گرچه مبانى آن‏ها متفاوت است، فرعون فقط چهره ظاهرى اعمال را مى‏بيند و سخن مى‏گويد اما مؤمن آل فرعون چهره ملكوتى و نتيجه اخروى اعمال را مورد توجه قرار مى‏دهد و بر اين اساس دعوت فرعون را، دعوت به آتش و عمل خود را طريقه وصول به بهشت مى‏داند و مى‏گويد: «يا قوم انّ هذه الحيوة الدنيا متاع و انّ الآخرة هى دارالقرار، من عمل سئية فلا يجزى الّا مثلها و من عمل صالحاً من ذكر او انثى و هو مؤمن فاولئك يدخلون الجنة، يرزقون فيها بغير حساب و يا قوم مالى ادعوكم الى النجاة و تدعوننى الى النار؛(16)اى قوم، اين زندگى دنيا متاع ناچيزى بيش نيست سراى آخرت منزلگاه ابدى است، هر كس عملى در دنيا انجام دهد جز به مثل آن در آخرت جزا نبيند و هر زن يا مردى كه مؤمن است، عمل صالح انجام دهد داخل بهشت مى‏شود و در آن از روزى كه به حساب در نمى‏آيد بهره مى‏برد. اى قوم چه شده است كه من شما را به نجات مى‏خوانم و شما مرا به آتش دعوت مى‏كنيد».
با توجه به سخنان فرعون و مؤمن آل فرعون استفاده مى‏شود كه همه آدمى را به عناوين ارزشى چون، خير، رستگارى، رشد، عدالت، تقوا، سعادت، صلاح و رفاه و مانند آن دعوت مى‏كنند، اما آن كه از ظاهر و باطن انسان آگاه نيست هرگز نمى‏تواند خير واقعى او را تشخيص دهد زيرا او به گذشته و آينده انسان و سرنوشت حتمى در نزديك يا دور آگاهى ندارد و فقط آن كه اين آگاهى را دارد مى‏تواند خير واقعى را شناخته و آدمى را به آن سوى هدايت نمايد. مبارزه پيامبران دليل رابطه دين و نظام اجتماعى
پيامبران در طول تاريخ به مبارزه با طاغوت‏ها و قوانين انحرافى موجود در جامعه مى‏پرداختند و اگر پيامبران تنها به اصول كلى اكتفا كرده و در مورد احكام و مقررات نظر خاصى نداشتند، دليلى بر درگيرى‏هاى مستمر و تاريخى آن‏ها با طاغوت‏ها و بت پرستان وجود نداشت زيرا مشركين كه با انبياء مقابله مى‏كردند در توحيد خالق با پيامبران همراه بودند چنان كه قرآن مى‏فرمايد: «ولئن سئلتهم من خلق السموات و الارض ليقولن اللّه ؛(17)اگر از آن‏ها از آفريننده آسمان و زمين سؤال كنى، خداوند را خالق آن‏ها خواهند خواند».
آن چه كه انبياء با مخالفان انبياء در آن اختلاف داشته‏اند، توحيد ربوبى بود. به اين معنا كه انبياء تدبير انسان و پرورش او را در بعد عقايد و اخلاق و اعمال مختص به خدا مى‏دانستند و آن چه را ارائه مى‏دادند به خدا نسبت مى‏دادند و سخنى جز وحى الهى را بدون هيچگونه دخل و تصرف براى مردم بازگو نمى‏كردند.
قرآن مى‏گويد: عده‏اى به پيامبر (ص) پيشنهاد مى‏دادند تا در قوانين و طرز رهبرى خود تجديد نظر كند اما پيامبر (ص) مى‏فرمود من تابع وحى الهى هستم. «واذا تتلى عليهم آياتنا بينات قال الذين لا يرجون لقائنا ائت بقرآن غير هذا او بدّله، قل ما يكون لى ان ابدله من تلقاء نفسى، ان اتبع الا ما يوحى الىّ انى اخاف ان عصيت ربى عذاب يوم عظيم ؛(18)و آنگاه كه آيات آشكار ما بر تبهكاران تلاوت مى‏شود، آن‏ها كه منكر قيامت اند و اميد به لقاى ما ندارند، مى‏گفتند: قرآنى غير از قرآن موجود بياور و يا آن را مبدلّ گردان اى پيامبر (ص) در پاسخ آن‏ها بگو: مرا نرسد كه در نزد خود قرآن را تبديل كنم – و وقتى تبديل برخى از مطالب يا كتاب با حفظ اصل آن مقدور من نباشد تغيير كل آن هرگز ميسورم نيست – من جز آن چه را كه به من وحى مى‏شود تبعيت نمى‏كنم و من اگر در برابر خدا عصيان كنم از عذاب روز بزرگ مى‏ترسم. نتيجه‏گيرى
با توجه به مجموعه مطالب اين مقاله روشن، كه اسلام دين زنده و جاويدان است و احكام ومقررات اسلامى نيازهاى انسان را در همه جا و هميشه پاسخگوست و علت آن عنداللهى بودن دين و هماهنگى آن با فطرت است علاوه بر آن اجتهاد پذيرى دين به عنوان قوه محركه اسلام آن را هميشه تازه و زنده نگه مى‏دارد و چون دين پاسخگوى انسان در هر زمان و مكان است مى‏تواند از قلمرويى برخوردار باشد كه همه ابعاد زندگى انسان را تحت پوشش قرار دهد و اختصاص به احكام ارزشى ندارد بلكه قلمروهاى ديگرى نيز دارد كه توان ارائه نظام اجتماعى دينى را خواهد داشت . پاورقي ها:پى‏نوشت‏ها: – 1. عيون اخبار الرضا، ص 93. 2. اصول كافى، ج 1، ص 58. 3. اسلام دين آينده جهان، برنارد شاو، ترجمه سيد هادى خسروشاهى، ص 13. 4. اصول كافى، ج 1، ص‏16. 5. وسايل الشيعه، ج 27، ص‏62. 6. سوره آل عمران، آيه 18. 7. سوره نحل، آيه 96. 8. سوره آل عمران،آيه 85. 9. سوره آل عمران،آيه 83. 10. سوره روم، آيه 30. 11. اشارات، ج 3، ص‏371. 12. سوره طه، آيه 63 – 64. 13. سوره مؤمن، آيه 26. 14. همان، آيه 29. 15. مؤمن، آيه 37 – 38. 16. همان، آيه 39 – 41. 17. سوره لقمان، آيه 25. 18. سوره يونس، آيه 15.

اخبار جهان اسلام‏
هاآرتص: اسرائيل از انتفاضه شكست خورده است. (17/4/85)
رئيس مجلس عراق هنگام ترك تهران: ناامنى در عراق نتيجه حضور اشغالگران است. (18/4/85)
افشاگرى معاون كوفى عنان: انگليس، فرانسه و روسيه در قتل عام مسلمانان بوسنى دست داشتند.
سيد حسن نصراللّه: تمام شهرهاى شمال اسرائيل در تيررس موشك‏هاى مقاومت قرار دارند. (20/4/85)
تلفات سنگين نظاميان صهيونيست در حمله حزب اللّه به اسرائيل، حزب اللّه زهرچشم گرفت. (22/4/85)
در پى حملات وحشيانه رژيم صهيونيستى به جنوب لبنان آتش سنگين حزب اللّه روى شهرها و شهرك‏هاى اسرائيل ريخته شد.
لبنان، آماج تهاجم وحشيانه رژيم صهيونيستى قرار گرفت. (24/4/85)
سيد حسن نصراللّه دبير كل حزب اللّه لبنان: شما با اصحاب رسول خدا(ص) طرف هستيد. رژيم اسرائيل از خانه عنكبوت سست‏تر است.
جنايات صهيونيست‏ها در لبنان رو به گسترش و سكوت جهانيان ادامه دارد. (25/4/85)
حمله به پالايشگاه حيفا، منجر به اعلام حالت فوق العاده در تل‏آويو شد. (26/4/85)
در پى ضربات سنگين و سهمگين و همه جانبه حزب اللّه، اشك اسرائيل درآمد.
تروريست‏ها در عراق 100 نفر را به شهادت رساندند.
رژيم صهيونيستى به شكست ناپذيرى حزب اللّه اعتراف كرد. (27/4/85)
اسرائيل كم آورد. زمزمه آتش بس در تل‏آويو بلند شد.
حزب اللّه تهاجم زمينى ارتش صيهونيستى را درهم شكست. (28/4/85)
سيد حسن نصراللّه خطاب به سران عرب: نه شمشيرهايتان را مى‏خواهيم و نه قلب‏هايتان. (31/4/85)
لس آنجلس تايمز: نبرد با حزب اللّه زوال قدرت آمريكاست. (1/5/85)
سوريه: در صورت پيشروى اسرائيل در خاك لبنان وارد جنگ مى‏شويم.
حمايت مردم لبنان از مقاومت حزب اللّه اسرائيل را شكست داد. (2/5/85)
اسرائيل: از خونسردى حزب اللّه كلافه شده‏ايم.
عربستان با طرح اسرائيل براى خلع سلاح مقاومت موافقت كرد.
حزب اللّه: جنگ را به داخل اسرائيل مى‏كشانيم.
علماى اهل سنت در جهان اسلام از حزب اللّه حمايت كردند. (3/5/85)
60 درصد صهيونيست‏هاى شهرك نشين گريختند. (4/5/85)
در پى تهديد تازه سيد حسن نصراللّه، تل آويو تخليه شد.
اسرائيل با تانك‏هاى مركاوا نعش كشى مى‏كند.
نخست وزير عراق در حضور بوش، صهيونيست‏ها را وحشى خواند.
حزب اللّه ابتكار عمل در جنگ را به دست گرفت. اعلام حالت فوق العاده در اسرائيل. (5/5/85)
در پى تلفات سنگين در مارون الرأس و بنت جبيل عقب نشينى مرگبار اسرائيل اتفاق افتاد.
نيوزويك: حزب اللّه تا پيروزى يك گام بيشتر فاصله ندارد. (8/5/85)
درپى قتل عام وحشيانه كودكان در قانا، حزب اللّه: اسرائيل منتظر انتفام سخت ما باشد.
صهيونيست‏ها در قانا حمام خون به راه انداختند. (9/5/85)
با ضرب شست تازه حزب اللّه، دومين ناوچه اسرائيل غرق شد. (10/5/85)
روزنامه صهيونيستى هاآرتص و يديعوت آحارونوت: خاورميانه تغيير نكرد، حزب اللّه قهرمان شد. (14/5/85)
موشك‏هاى حزب اللّه در عمق 90 كيلومترى فرود آمد. اخبار داخلى
نشست وزراى خارجه كشورهاى همسايه عراق امروز با سخنرانى دكتر احمدى نژاد در تهران گشايش مى‏يابد. (18/4/85)
210 نماينده مجلس، جهان اسلام را به اقدام عملى عليه اسرائيل فرا خواندند.
رايزنى در تهران براى حمايت از عراق مقتدر، مستقل و يكپارچه انجام گرفت. (19/4/85)
آيت اللّه هاشمى رفسنجانى: جريانى كه مشروطيت را منحرف كرد نتوانست انقلاب اسلامى را منحرف كند. (20/4/85)
رئيس جمهور: آذربايجان سر ايران و پرچم برافراشته ايمان است.
وزير نفت: دولت تا دوماه ديگر تكليف بنزين را مشخص مى‏كند. (21/4/85)
ايران بار ديگر توقف غنى سازى را رد كرد.
سران قبايل عراق خواستار اخراج منافقين شدند. (22/4/85)
لاريجانى: اگر به حق ما توجه نكنند مسير تغيير خواهد كرد. (24/4/85)
با حضور رئيس جمهور تونل 1800 مترى رسالت به بهره‏بردارى رسيد. (25/4/85)
رهبر انقلاب: حركت شجاعانه حزب اللّه مژده‏اى براى جهان اسلام.
با حضور رئيس جمهور صندوق مهر رضا(ع) آغاز به كار كرد. (26/4/85)
مردم در تظاهرات حمايت از حزب اللّه: آماده جهاديم، مارا به لبنان اعزام كنيد. (28/4/85)
ايران خواستار تشكيل نشست فوق العاده و فورى سازمان كنفرانس اسلامى شد. (31/4/85)
سهامداران بانك پارسيان به پاداش 900 ميليون تومانى هيأت مديره اعتراض كردند. (1/5/85)
احمدى نژاد سه شنبه وارد دوشنبه شد. (4/5/85)
رهبر انقلاب در ديدار رئيس جمهور ونزوئلا: پيش دستى حزب اللّه طرح آمريكا را به هم ريخت. (8/5/85)
چاوز: هيچ قدرتى نمى‏تواند مشعل نورانى ايران را خاموش كند. (9/5/85)
قطعنامه شوراى امنيت از نظر ايران مردود است. (10/5/85)
رهبر انقلاب: آمريكا منتظر سيلى سخت باشد. (12/5/85) اخبار خارجى‏
زن 62 ساله انگليسى سه قلو زاييد. (18/4/85)
كره شمالى در پاسخ به تهديدهاى كاخ سفيد: به آمريكا كوچكترين امتيازى نمى‏دهيم.
هند موشك قاره‏پيما با قدرت حمل كلاهك‏هاى هسته‏اى آزمايش كرد. (19/4/85)
سقوط هواپيماى پاكستانى جان 45 مسافر را گرفت. (20/4/85)
زن فيليپينى: در فرصت مناسب سربازان آمريكايى را مى‏كشم. (25/4/85)
واشنگتن پست: وحشت سراسر اسرائيل را فرا گرفته است. (28/4/85)
دادگسترى ايتاليا خواستار تحويل 26 مأمور سيا از آمريكا شد. (1/5/85)

پاورقي ها: